Bouwen met of zonder meervoudig ruimtegebruik: Is er behoefte aan modellen/systemen in het besluitvormingsproces?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bouwen met of zonder meervoudig ruimtegebruik: Is er behoefte aan modellen/systemen in het besluitvormingsproces?"

Transcriptie

1 Bouwen met of zonder meervoudig ruimtegebruik: Is er behoefte aan modellen/systemen in het besluitvormingsproces? Een behoefte-scan Eindverslag november 2001

2 Onderzoeksrapport Bouwen met of zonder meervoudig ruimtegebruik: Is er behoefte aan modellen/systemen in het besluitvormingsproces? Een behoefte-scan Onderzoeksrapport van het project Verkenning behoefte, eisen en wensen integrale afwegingsmodellen en beslissingsondersteunende systemen ondergronds en meervoudig ruimtegebruik (J620) van het Centrum Ondergronds Bouwen (COB). Dit COB-project is onderdeel van de Programmacommissie Economie en Processen. L.J. Carton, W.A.H. Thissen J.W Plekkenpol H.M. Vermande TU Delft, faculteit TBM Berenschot Osborne BV PRC Bouwcentrum B.V Centrum Ondergronds Bouwen Büchnerweg 1 Postbus 420, 2800 AK Gouda november 2001, Centrum Ondergronds Bouwen 2

3 Inhoudsopgave 1 Voorwoord Inleiding ACHTERGROND BIJ HET PROJECT DOELSTELLING VAN HET PROJECT AANPAK ONDERZOEK Gebruik van modellen in besluitvorming ALGEMEEN WIE GEBRUIKT? WAARVOOR GEBRUIKT? WANNEER? VERBREDINGEN MODELLEN Resultaten uit interviews INLEIDING ENIGE CONCLUSIES UIT DE INTERVIEWS ENIGE AANBEVELINGEN VAN DE GEÏNTERVIEWDEN GDR-workshop INLEIDING VRAGEN DE GROUP DECISION ROOM (GDR) DEELNEMERS WERKWIJZE TIJDENS WORKSHOP ACHTERGROND-INFORMATIE TIJDENS WORKSHOP DEFINITIE VAN BEGRIPPEN Afweging Integraal Model Het besluitvormingsproces RESULTAAT BRAINSTORM RESULTAAT PRIORITERING VAN BEHOEFTES SLOTDEBAT WORKSHOP Het spel en de knikkers Het besluit wordt gefaseerd genomen, in een onvoorspelbaar proces Detail ontwerp is reeds goed voorzien van modellen Breng actoren in kaart Draagvlakvorming Ambitie tot allure Milieu Koppeling met modellen uit J MODELLEN VOOR DE VROEGE FASE MODELLEN VOOR DE FASE VOORLOPIG ONTWERP MODELLEN VOOR DE FASE DETAIL ONTWERP Conclusies ALGEMENE CONCLUSIES OVERZICHT BEHOEFTEN VANUIT DE GDR-SESSIE Aanbevelingen

4 9 Bijlage 1: Overzicht literatuur Bijlage 2a: Lijst geïnterviewden Bijlage 3: Antwoorden geïnterviewden Bijlage 4: Deelnemerslijst GDR-workshop Bijlage 5: Programma workshop Bijlage 6: Match van modellen en behoeften Bijlage 7: Samenvatting modellen J

5 1 Voorwoord De COB uitvoeringscommissie J620 heeft onderzoek gedaan naar de behoefte, eisen en wensen aan integrale afwegingsmodellen en beslissingsondersteunende systemen voor ondergronds en meervoudig ruimtegebruik. In het voorliggende rapport wordt een overzicht gegeven van de behoefte, de eisen en de wensen aan deze modellen en systemen. Tevens is een koppeling gelegd naar de inventarisatie van bestaande en in ontwikkeling zijnde integrale afwegingsmodellen en concepten. Aan de hand van bevindingen zijn conclusies getrokken en worden aanbevelingen richting COB gedaan. De inhoudelijke werkzaamheden zijn verricht door: Mw. Ir. L.J. Carton Prof.dr.ir. W.A.H. Thissen Ir. H.M. Vermande Ir. J.W. Plekkenpol (projectleider) TU Delft TU Delft PRC Bouwcentrum Berenschot Osborne De COB-uitvoeringscommissie J620 kende de volgende samenstelling: Ir. E.F.M. Nieuwenhuis (voorzitter) Fugro (namens TEC/Fugro) Mw.ir. R.C. van der Veen (secretaris) ProCap Projectmanagement Drs R. Meeuwsen Bouwdienst Rijkswaterstaat Ir. W.J. Hagen Aveco (namens BTC) Ir. J.W. Plekkenpol Berenschot Osborne Prof.dr.ir. W.A.H. Thissen TU Delft (namens Delft Cluster) Ing. P. Verheijen Gemeentelijke Havenbedrijf Rotterdam Ir. G. de Zwaan Railinfrabeheer Ir. H.M. Vermande PRC Bouwcentrum Mw.ir. C.J.M. Suykerbuyk Gemeentewerken Rotterdam (namens Grote Gem.) Dr.ir. M. Asin Ingenieursbureau Amsterdam (namens Grote Gem.) Mr. P.H. van der Kolk Fugro (namens COB-programmacommissie 2 Planologie en bestuurlijk instrumentarium) Ir. M.L. Ywema CUR/Habiforum Drs. G. Verrijn Stuart (programmacoordinator) COB Ir. J.J.P. Lodder (agendalid) Railinfrabeheer Mw.drs. K.J.M. Spaander-Van Gendt (agendalid) Holland Railconsult R. Fisser (agendalid) Provincie Zuid-Holland Mw.ir. A.G. Nijhof MBA (agendalid) Ministerie van VROM, RPD

6 2 Inleiding 2.1 ACHTERGROND BIJ HET PROJECT In COB-1 is onderzoek uitgevoerd naar het monetariseren van ruimtelijke en milieu-effecten en is een integraal afwegingsmodel ontwikkeld. Aan het begin van de COB-2-onderzoeksprogrammering is de COB-programmacommissie (PrC) Economie en Processen (waarbinnen het thema integraal afwegen thuishoort) geconfronteerd met de vraag in hoeverre aanvullend onderzoek op het gebied van integraal afwegen gewenst is. Hierbij zijn de volgende sporen denkbaar: Het ontwikkelen van een geheel nieuw model; Het verder ontwikkelen van al bestaande modellen (ontwikkelen van extra modules); Het toetsen/valideren van bestaande modellen aan de werkelijkheid; Het doen van onderzoek/aanbevelingen naar een optimaal gebruik van de modellen in het besluitvormingsproces. Teneinde een gemotiveerde keuze uit bovengenoemde sporen te kunnen maken heeft de PrC gekozen voor een tweetal kortlopende, inventariserende onderzoeksprojecten. Zo is in de eerste maanden van 2001 een literatuuronderzoek (J610) uitgevoerd naar integrale afwegingsmodellen en -concepten voor ondergronds en meervoudig ruimtegebruik. In dit onderzoek is een inventarisatie gemaakt van bestaande en in ontwikkeling zijnde integrale afwegingsmodellen, met een analyse van de belangrijkste kenmerken, modelfunctionaliteiten en mogelijkheden van modeltoepassing. In aanvulling op het project J610 is in het project J620 voorgesteld om een behoefteverkenning uit te voeren onder (potentiële) gebruikers van de modellen en (potentiële) opdrachtgevers/gebruikers van de modelresultaten. Onderzoeksvragen binnen dit project zijn o.a.: Aan welke eisen zouden dergelijke modellen moeten voldoen? Wanneer zouden dergelijke modellen moeten worden ingezet (in welke fase van de bestuurlijke besluitvorming)? Voor welk type project zouden ze inzetbaar moeten zijn? Wie (welke betrokkenen) zouden de modeluitkomsten nodig moeten hebben? De uitvoering van beide projecten is vervolgens op elkaar afgestemd. Eén COBuitvoeringscommissie is verantwoordelijk voor de aansturing, begeleiding en kwalitatieve beoordeling van de resultaten van de projecten J610 en J620. Uiteindelijk zullen de resultaten van de beide inventarisaties (J620 de behoeften, wensen en eisen en J610 de beschikbare modellen) naast elkaar worden gelegd. Daarna volgt een afsluitende synthese. 2.2 DOELSTELLING VAN HET PROJECT Het project moet inzicht geven in de behoeften, eisen en wensen die verschillende partijen (afhankelijk van hun belangen en de fase waarin het project zich bevindt) stellen aan integrale afwegingsmodellen en systemen voor ondergronds of meervoudig ruimtegebruik. 6

7 2.3 AANPAK ONDERZOEK Het in kaart brengen van de behoeften, eisen en wensen gebeurt via het doorlopen van een vijfstappen-plan, te weten: 1. In kaart brengen van de fasen in het besluitvormingsproces rondom bouwprojecten; 2. Onderzoeken op welke manier consensus wordt gefaciliteerd door integrale afwegingsmodellen en beslissingsondersteunende systemen; 3. Vertalen van de gewenste rol van deze modellen naar de gewenste functionaliteiten; 4. Toetsen van het bestaande instrumentarium aan deze gewenste functionaliteiten; 5. Formuleren van aanbevelingen om te komen tot een optimaal instrument. De volgende concrete activiteiten zijn ontplooid om bovengestelde stappen te kunnen uitvoeren. 1. In grote lijnen beschrijven welke fasen in de besluitvormingsproces rondom bouwprojecten te onderkennen zijn en hoe besluitvorming plaatsvindt. Dit heeft geresulteerd in een korte beschrijving en een overzichtslijst van publicaties op dit terrein. 2. De fasen 2 en 3 worden doorlopen middels een combinatie van: 1) literatuuronderzoek, 2) het mondeling en schriftelijk interviewen van sleutelfiguren, en vervolgens 3) het organiseren van een workshop met sleutelfiguren. 3. De fase 4 wordt uitgevoerd door de bevindingen uit de workshop te koppelen aan de resultaten van J610. Onderzocht zal worden in hoeverre de geïnventariseerde modellen en methodieken voldoen aan de gewenste functionaliteiten. 4. Formuleren van conclusies en het doen van aanbevelingen richting COB voor gericht onderzoek voor een optimaal instrument. 7

8 3 Gebruik van modellen in besluitvorming 3.1 ALGEMEEN Er is enige literatuur over empirisch onderzoek naar gebruik/nut van modellen in besluitvorming; een deel dateert reeds uit de jaren zestig en zeventig (Brewer over Politicians, Burocrats and the consultant ; Geenberger et al: Models in the policy process ). Deze literatuur wordt geleidelijk aan aangevuld, maar evaluaties van modelgebruik of van beleidsanalyses vinden nog steeds in slechts zeer beperkte mate plaats. Er is vrijwel niets over specifiek gebruik van modellen in relatie tot de besluitvorming ondergronds versus bovengronds. Er is iets meer bekend over gebruik van resultaten uit onderzoek - of, meer specifiek, uit beleidsanalytische studies - in beleidsvorming. Ook dit is al een oud thema, en de discussie beweegt zich tussen enerzijds de visie dat uitkomsten van rationele analyses geen impact hebben; het politieke proces, onderlinge relaties, verborgen agenda s, etc. bepalen wat er uiteindelijk gebeurt, en anderzijds de constatering dat argumenten die niet solide onderbouwd kunnen worden in een politiek debat niet veel waard zijn, en de wens de besluitvorming rationeler te maken. Dit hoofdstuk geeft een korte schets van een aantal hoofdlijnen, uitgaande van visies op de rol en het gebruik van informatie (dus niet zozeer van modellen) in beleidsprocessen. Informatie die soms alleen met behulp van modellen verkregen wordt. We besteden aandacht aan vragen als gebruik door wie, met welk doel, en in welke situaties? 3.2 WIE GEBRUIKT? Waar in klassieke zin de informatievergaring gericht was op een (fictieve?) besluitvormer gaat men er tegenwoordig van uit dat alle partijen in een proces al dan niet gebruikers van informatie kunnen zijn, en dat besluitvorming niet een rechtlijnig proces is met een aanwijsbaar hoofdmoment van beslissen, maar veel meer een diffuus proces dat zich in ronden voltrekt waarbij steeds deelbesluiten genomen worden. Voornaamste punt: alle betrokkenen kunnen gebruikers van informatie zijn, in verschillende fasen van het proces. Zo wint de mening terrein dat informatie die bijdraagt aan de probleemformulering en afbakening veel essentiëler is dan informatie die ten doel heeft een keus tussen gegeven alternatieven te ondersteunen. 3.3 WAARVOOR GEBRUIKT? Hier worden in hoofdzaak drie typen gebruik onderscheiden: 1. Klassiek gebruik, hulp bij het vinden van de rationeel beste oplossing voor een gegeven probleem ( technisch ontwerp als doel eenduidig is vast te leggen)- of hulp bij het zichtbaar en bespreekbaar maken van de afwegingen (scorecard) 2. Hulpmiddel om nieuwe ideeën, oplossingen, etc. in besluitvormingsprocessen te brengen of te stimuleren dat die onderzocht worden. Komt voor, al zijn voorbeelden niet legio. 3. Als ammunitie in een strategisch debat of onderhandelingsspel. Komt zeer veel voor. Gebruik is selectief, actoren gebruiken die uitkomsten die hun van pas komen, c.q. zoeken naar rechtvaardiging van reeds ingenomen standpunten. Verschillende partijen maken hun eigen analyses c.q. huren hun eigen consultants in. Je ziet dit ook in zekere zin bij partiële analyses, bijv MER of VER, waarbij specifiek een aspect of gezichtspunt wordt benadrukt om dit in het besluitvormingsproces meer nadruk te geven. 8

9 3.4 WANNEER? Welke soort gebruik de overhand heeft, en voor wie hangt af van de situatie. Een algemeen beeld is dat gebruikstype 1 het meest voorkomt in situaties waarin doelen en procesregels helder en weinig conflicterend zijn en voldoende informatie/kennis vergaard kan worden - in relatie tot ondergronds bouwen dus dicht tegen het technische ontwerp aan. In een veel voorkomende typologie van situaties wordt deze situatie afgezet tegen een situatie met vele en conflicterende doelstellingen en percepties en verwarrende en beperkte informatie. In dergelijke messy situaties lijkt gebruik van klassieke rationele modellen minder kansrijk - anderzijds is er juist extra veel behoefte aan ordening en structurering van het argumentatieveld. 3.5 VERBREDINGEN In de literatuur met een meer beleidsgerichte inslag zie je dat de rol die men voor analyses ziet in dergelijke situaties verschuift van effectbepaling van alternatieven, naar het zoeken van realiseerbare/hanteerbare combinaties van problemen, oplossingsingredienten, en bijbehorende actoren (die hetzij een probleem hebben, hetzij over oplossingsmiddelen beschikken). Analyses krijgen hier veel meer een katalytische of zelfs onderhandelingsondersteunende rol, iets dat ook in de ondergronds bouwen/meervoudig ruimtegebruik sfeer steeds meer gerealiseerd wordt: het accent van het proces verschuift van het maken van een keuze tussen gegeven alternatieven naar naar het in onderhandeling met uiteenlopende actoren verkennen en ontwikkelen van oplossingen die voor alle betrokkenen meerwaarde kunnen opleveren. Relevant is ook het onderscheid dat gemaakt kan worden naar typen procesondersteuning: in de literatuur worden uiteenlopende stijlen van ondersteuning geschetst, bijv. klassiek - analytisch (objectief kennis-aandragend), argumentatief (proberend struktuur aan te brengen in argumentaties, inclusief de normatieve componenten daarvan), ontwerpgericht/doelzoekend (bijv. optimalisering, besliskunde), onderhandelingsgericht (aandacht schenkend aan uitruilmogelijkheden), participatief (gericht op stimuleren interactie) tot zuiver procesgericht (afspraken over hoe actoren met elkaar omgaan). Belangrijk punt - in aansluiting op de vorige alinea, is de verbreding van de scope in analytisch perspectief: niet alleen technisch-economische oplossingen worden bekeken, maar het probleemsysteem strekt zich ook uit over de betrokken (of mogelijk nog te betrekken) actoren, hun percepties, wensen, hulpmiddelen, etc. In dit verband is een sterk toenemende belangstelling waar te nemen voor methoden en modellen voor actor- en netwerk analyses als aanvullend hulpmiddel bij het engineeren van werkbare arrangementen en oplossingen. Evaluatieonderzoek (bijv. het proefschrift van Twaalfhoven) wijst ook uit dat in de praktijk uiteenlopende aspecten van belang worden gevonden bij het waarderen van analytische inputs in complexe keuzeprocessen. Niet alleen de inhoudelijke kwaliteit van de verschafte informatie telt, ook de mate waarin die aansluit op de probleemperceptie, de tijdigheid, de toegankelijkheid, etc, tellen. En ook de kwaliteiten van het proces waarin die informatie aan de orde komt. Opvallend (en dit komt uit meer onderzoeken) is dat besluitvormers vaak als vanzelfsprekend aannemen dat technische informatie die in een proces gebracht wordt betrouwbaar is, en er dus verder niet veel aandacht aan schenken. 3.6 MODELLEN Meer specifiek gericht op kwaliteiten van gewenste modellen is de algemene lijn dat, en dit geldt vooral in relatie tot het ondersteunen van complexe besluitvormingssituaties, veel waarde gehecht wordt aan transparantie en flexibiliteit (d.w.z. de mogelijkheid om snel te kunnen inspelen op de dynamiek van het proces zelf). 9

10 4 Resultaten uit interviews 4.1 INLEIDING Voorafgaande aan de workshop zijn ca. 30 personen geïnterviewd. Deze personen zijn afkomstig uit de volgende groepen: Opdrachtgevers-provincies Opdrachtgevers- gemeenten Beleidsmakers - Ministeries V&W en VROM Projectmanagers/ontwikkelaars/onderzoekers OEEI-systematiek (maatschappelijke kostenbatenanalyse infrastructuurprojecten) Projectontwikkelaars Onderzoekers uit de kring van modelontwikkelaars. De volgende vragen zijn voorgelegd aan de geïnterviewden: 1. Weegt u momenteel integraal af? Zo ja, heeft u daar voorbeelden van? 2. Heeft u behoefte aan modellen/instrumenten voor integraal afwegen? 3. Welke overige behoeften/aanbevelingen inzake integraal afwegen kunt u geven? In dit hoofdstuk wordt een aantal conclusies en aanbevelingen gegeven van de antwoorden van de geïnterviewden. Een compleet overzicht van de antwoorden treft men in Bijlage ENIGE CONCLUSIES UIT DE INTERVIEWS Toepassing integraal afwegen voor stedelijk gebied Er wordt weinig gebruik gemaakt van integrale afweging in stedelijk gebied. Als het al gebeurt dan gebeurt dit lopende de planontwikkeling. Varianten worden bekeken op allerlei voor- en nadelen, en als een bepaalde variant wat meer kost maar wel aanzienlijke betere kwaliteit levert, dan kan daar toch voor gekozen worden. Dan komt het geld er gewoon. Plannen in een stedenbouwkundige opzet worden vaak gedwongen om ondergronds te gaan, vanwege ruimteschaarste of mobiliteitsproblemen. Verschillende gemeenten (Leiden, Delft), hebben een beleid dat parkeren bij nieuwbouwplannen onder de grond moet. Dat is gewoon beleid, en er is geen sprake van integrale afweging. Voor het afwegen van voor- en nadelen wordt (althans in stedelijk gebied) meestal steeds dedicated (op maat) een afwegingsmodel gemaakt. Toepassing voor infrastructuur Maatschappelijke Kosten Baten Analyses, zoals de OEEI, worden wel steeds meer gebruikt, met name in de beginfasen van het project. Bij Verkeer & Waterstaat lopen enige van deze projecten (zoals 2 e Maasvlakte). Men kan zich voorstellen dat dit ook voor goederentransport gaat gebeuren, waarbij de vraag aan de orde kan komen: moet dit onder- of bovengronds? Welke heeft de gunstigste maatschappelijke kosten/baten? Toepassing voor groene ruimte en overgang stad naar land Integrale afweging wordt ook nog al eens toegepast als het gaat om planontwikkeling in de groene ruimte (landschap en natuur), of de overgang stad naar land. Daar is de afweging steeds die van ruimtelijke kwaliteit, duurzaamheid. Mogelijk zal er op dit gebied een vraag ontstaan naar modellen voor integrale afweging. Dergelijke modellen zijn ook in ontwikkeling. Dan kan het gaan om de overgang van Stad naar Land (bijv. bedrijventerreinen), maar ook het 10

11 Buitengebied zelf, bijv. ontmoeting ecologische hoofdstructuur met infrastructuur (waarbij de vraag is: moet deze infra ondergronds worden gebracht). 4.3 ENIGE AANBEVELINGEN VAN DE GEÏNTERVIEWDEN Zoek het in bekendheid geven aan wat er al bestaat aan modellen/instrumenten, en beschrijf succes-stories. Dat is beste manier om toepassing te bevorderen. Breng deze ook onder de aandacht van beslissers/besluitvormers, want zij moeten er ook mee aan de slag gaan. Tracht aansluiting te vinden bij bestaande initiatieven van integrale afweging, zoals Maatschappelijke Kosten Baten Analyses, Duurzaamheids Effect Rapportage. Zoek modellen voor integrale afweging bij OG/MVR niet in een stedelijke context maar in een groene of duurzaamheids context: Ondergronds Bouwen levert extra ruimtelijke kwaliteit, en dit moet afgewogen worden. Maak BIOR af. 11

12 5 GDR-workshop 5.1 INLEIDING In het kader van het onderzoek is een workshop georganiseerd met behulp van het elektronisch vergadersysteem Group Decision Room (GDR) van de Technische Universiteit Delft. De GDR is gebruikt ter ondersteuning van de workshop, om snel de meningen te kunnen peilen en om efficiënt met elkaar in discussie te gaan over een aantal gerichte vragen. Het doel van de sessie is om in de praktijk de (maatschappelijke) behoefte te verkennen aan ondersteunende informatie, modellen of systemen tijdens het besluitvormingsproces rond bovengrondse versus ondergrondse / meervoudige aanleg van bouwprojecten. Met de praktijk worden beleidsmakers, bestuurders, projectontwikkelaars en adviesbureaus bedoeld. De bijeenkomst vond plaats op donderdagmiddag 30 augustus 2001 bij de faculteit Techniek, Bestuur en Management in Delft. 5.2 VRAGEN Tijdens de workshop stonden de volgende vragen centraal om de behoefte in kaart te brengen: - Wat voor soort hulpmiddelen, richtlijnen en ondersteunende kennis/informatie zou u (geregeld) gebruiken in dergelijke beslissingen? - Hoe verhouden deze items zich tot elkaar in prioriteit (waar is de behoefte het grootst)? - Aan welke randvoorwaarden, eisen en wensen moet een dergelijk hulpmiddel voldoen? 5.3 DE GROUP DECISION ROOM (GDR) De GDR is om verschillende redenen geschikt voor de genoemde doelstelling. De deelnemers kunnen efficiënt en in redelijke anonimiteit met elkaar over een aantal gerichte vragen in discussie gaan. Het Group Decision Support Systeem, ook wel elektronische vergaderruimte genoemd, is een gebruikersvriendelijke techniek waarbij deelnemers via een computer informatie kunnen invoeren, bewerken en daarover met elkaar kunnen communiceren. Iedere werkplek in de vergaderruimte is voorzien van een computer, waarmee de deelnemers elektronisch met elkaar van gedachten kunnen wisselen. De GDR kan worden gebruikt voor het vergaren van informatie door het groepsgewijs genereren van ideeën, suggesties, mogelijkheden of invalshoeken. Hierbij is het mogelijk om, gelijktijdig met het genereren van ideeën, commentaar toe te voegen die de gedane suggesties kunnen verduidelijken. Niet relevante informatie kan met behulp van de GDR snel worden uitgefilterd. Met behulp van de soft- en hardware die voor de GDR is ontwikkeld kunnen diverse brainstormtechnieken worden ondersteund, op een wijze die het mogelijk maakt dat deelnemers gelijktijdig ideeën aandragen en delen met de andere participanten. Ideeën kunnen op diverse manieren worden gerangschikt in categorieën, eventueel verspreid over verschillende hiërarchische niveaus. Nadat ideeën zijn gegenereerd en georganiseerd kan men deelnemers aan een GDR-sessie in de gelegenheid stellen om commentaar te leveren op elkaars ideeën. Met behulp van de GDR kunnen mensen dus ook met elkaar in discussie gaan over de ideeën die naar voren zijn gebracht. Voor de selectie en rangschikking van ideeën beschikt de GDR over een grote verscheidenheid aan prioriterings- en stemprocedures, variërend van ranking (op volgorde van eigen voorkeur zetten) en puntentoekenning tot multicriteria-analyse en argumentatie-analyse. Resultaten van de diverse stemming(en) kunnen voor de deelnemers op toegankelijke wijze worden gepresenteerd met behulp van statistische en grafische methoden, waarmee ook de mate van consensus in de groep te bepalen is. 12

13 De kracht van de technologie ligt in een productiever en effectiever groepsoverleg. Middels snelle integratiemogelijkheden van informatie tussen verschillende werkstations, gekoppeld aan specifieke audiovisuele presentatie-faciliteiten kan het brainstormen, discussiëren en prioriteren snel en doeltreffend verlopen. 5.4 DEELNEMERS De opkomst van de sessie was teleurstellend. Na veel bellen en mailen bevatte de deelnemerslijst ca. 20 namen, waarvan uiteindelijk 10 mensen toezegden te komen. Er kwamen echter vlak voor de bijeenkomst 3 afmeldingen binnen en tot slot kwamen 3 mensen (zonder afmelding) niet opdagen. De reden van deze lage opkomst is niet geheel duidelijk. Het uitvoeringsteam heeft de indruk dat het onderwerp niet genoeg leeft bij de betrokkenen uit de praktijk. Uit de interviews en de workshop komt naar voren dat in de praktijk de afweging bovengronds versus ondergronds of meervoudig ruimtegebruik niet als zodanig aanwezig is, dit is een aspect in de totale afweging van ruimtelijke planning. Ook het resultaat uit de workshop en de interviews wijst erop dat de behoefte aan modellen niet groot is, dit is mogelijk een verklaring dat weinig mensen de behoefte voelden om naar de workshop te komen. De aanwezige 4 experts, aangevuld met 2 projectteamleden, waren afkomstig uit de volgende disciplines/instituten: - provincie - gemeente - projectbureau VINEX-locatie - adviesbureau 5.5 WERKWIJZE TIJDENS WORKSHOP Ter voorbereiding van de workshop is gebruik gemaakt van de volgende bronnen: - Interviews met diverse instanties - Discussies in de uitvoeringscommissie ter voorbereiding van het project - Resultaten uit het project J610 Inventarisatie van integrale afwegingsmodellen - Notities en begripsdefinities uit theorie rond integrale afweging van ruimtelijke vraagstukken De worskhop begon met een introductie door Wil Thissen, waarbij hij het doel en achtergrond van de workshop uiteen zette en een globaal overzicht gaf van de uitkomsten van het project Inventarisatie van Integrale Afwegingsmodellen. Vervolgens legde hij de werkwijze van de middag uit. Het eerste inhoudelijk onderdeel behelsde het presenteren en bespreken van een begrippenkader; dit ter voorkoming van spraakverwarring tussen de verschillende disciplines. De begrippen afweging, integraal en model werden toegelicht, alsmede verschillende fasen van het ruimtelijk planproces (waarbij een brug werd geslagen tussen het jargon uit de infrastructuur en de stedenbouw). Hierna werd de deelnemers gevraagd welke soort hulpmiddelen, richtlijnen en ondersteunende kennis/informatie zij zouden gebruiken in dergelijke beslissingen. Het besluitvormingsproces was hierbij opgedeeld in drie relevante fasen. Na een voorzichtige start kwam de ideeënstroom goed op gang. De deelnemers werden hierbij geprikkeld doordat zij de ideeën van de anderen op het scherm konden zien en hieruit inspiratie konden opdoen voor nieuwe ideeën. Na de pauze heeft men een tijdlang stil gestaan bij de opgevoerde ideeën. Deze werden gerubriceerd in categorieën. Er werd uitgebreid bediscussieerd waarom een idee wel of niet in een benoemde categorie thuishoorde, om een eenduidige beeld van de categorieën te verkrijgen. Vervolgens gaven de deelnemers per fase aan hoe groot hun behoefte is aan elk van de categorieën (middels een stemming door het toekennen van rapportcijfers). Tenslotte vond een slotdebat plaats waarin: 13

14 werd gecontroleerd of de uitkomst van de stemming in overeenstemming was met de verwachting, welke conclusies hieruit getrokken konden worden t.a.v. de algemene behoefte aan modellen e.d. in soortgelijke besluitvormingsprocessen, aan welke eisen en wensen dergelijke hulpmiddelen zouden moeten voldoen, en; welke concrete adviezen voor het COB hieruit kunnen voortkomen. Na de workshop: de resultaten uit deze workshop worden vergeleken met de resultaten uit de (bilaterale) interviews. Uit de inbreng van de geïnterviewden en de deelnemers van de workshop worden conclusies en aanbevelingen voor het COB opgesteld. De deelnemerslijst van de workshop is bijgevoegd in bijlage 4. Het programma is bijgevoegd in bijlage ACHTERGROND-INFORMATIE TIJDENS WORKSHOP Het doel van de workshop werd als volgt verwoord: Het inventariseren van de maatschappelijke behoefte, eisen en wensen aan integrale afwegingsmodellen en ondersteunende systemen (procesrol en inhoud) rond ondergronds en meervoudig ruimtegebruik. Als achtergrond werd de totstandkoming van het project binnen het COB belicht. De resultaten van het voorafgaand project Inventarisatie integrale afwegingsmodellen voor ondergronds en meervoudig ruimtegebruik (J610) werden als volgt samengevat: 14 modellen met beschrijving Variërend van rekenmodel tot proces-richtlijnen Doelgroep variërend van beleidsmaker tot aannemer Integraliteit variërend van alleen milieu-aspecten tot afweging milieu, kosten, opbrengst dubbel grondgebruik, draagvlak, etc. Fase in het proces variërend van initiatieffase tot ontwerpfase Voorbeelden van gevonden modellen: (slechts de namen van enkele modellen werden gepresenteerd) - MOB/BIOR (COB) - Quick Project Scan (LWI) - Bageo (SKB) - Quick Scan (COB) - Eco Quantum (SBR) - Verkenner Groene Ruimte (KDO-advies) - RasterGIS (TNO-Bouw) - OEEI (NEI & CPB) Figuur 1. Voorbeelden van diverse soorten hulpmiddelen ter afweging van ruimtelijke vraagstukken (v.l.n.r.gdr, modellen en visualisatietechnieken) 14

15 5.7 DEFINITIE VAN BEGRIPPEN De term integrale afweging is heel breed, en omvat in de wetenschappelijke wereld eigenlijk het gehele scala aan disciplines die verenigd zijn binnen de bestuurskunde. Een voorbeeld van een definitie die in de wetenschappelijke wereld wordt gehanteerd voor de engelse term integral assessment (Rotmans en Dowlatabadi, 1995): Integral assessment is een interdisciplinair proces van het combineren, interpreteren en communiceren van kennis uit diverse wetenschappelijke disciplines, op zo n manier dat de hele oorzaak-gevolg keten kan worden geëvalueerd vanuit een perspectief met twee kenmerken: I. Het moet meerwaarde hebben boven monodisciplinaire afweging II. Het moet bruikbare informatie verschaffen aan beleidsmakers en politici ( decision makers ) Ten behoeve van de workshop wordt een concretere definitie gegeven van de begrippen afweging, integraal en model. Ter verduidelijking worden bij ieder begrip voorbeelden gegeven Afweging Hier verstaan we: De voorbereiding van een keus tussen een gewone maaiveld-optie en een ondergrondse/ meervoudige variant, waarbij is gewikt en gewogen tussen voor- en nadelen van diverse opties. Dit omvat o.a: Discussieren over opties Tegen elkaar afzetten van voor- en nadelen In kaart brengen van de diversiteit aan opties en al hun voor- en nadelen Uitrekenen van (vermoedelijk doorslaggevende) aspecten Formuleren en onderbouwen van advies Integraal Hier verstaan we: Het meenemen van alle (uiteenlopende) te voorziene implicaties in de afweging, waarbij het (ruimtelijk) vraagstuk als onderdeel van een groter geheel wordt aanschouwd. Dit omvat o.a: Direkte en indirekte effecten Soorten implicaties: Milieu, economie, beleving, alle kostenaspecten, maatschappelijke effecten, etc. Andere vraagstukken die mede beïnvloed worden door de te kiezen opties Vanuit verscheidene standpunten bekeken Model Hier verstaan we een breed scala aan modellen: Een afbeelding van de werkelijkheid dat relevante aspecten in hun samenhang weergeeft. Men kan een model gebruiken om structuur te brengen in een veelheid aan informatie, partijen en/of aspecten, ter ondersteuning (inhoudelijk of procesgericht) van een besluitvormingsproces Dit omvat o.a: Rekentools Verzameling kengetallen en vuistregels Checklist met niet-te-vergeten aspecten in de afweging Stappenplan met een werkwijze welke aspecten in kaart te brengen en hoe (procesgericht of inhoudelijk) Procesrichtlijnen voor het regisseren van het proces 15

16 5.7.4 Het besluitvormingsproces De verschillende typen besluitvormingsprocessen rond ruimtelijke vraagstukken (met de vraag bovengronds versus ondergronds/meervoudig) worden als volgt ingedeeld (zie Figuur 2). Plangebied (gebouwen: bedrijven en woningen) Infrastructuur (tracé) Groot Zuidas Amsterdam Rotterdam CS Arena Boulevard Amsterdam HSL A4 Midden Delfland Ringweg A10 Klein Parkeergarage Westerhaven in Groningen Bedrijventerrein Laakhaven West in Den Haag Groente-opslag ondergronds in Rotterdam Tunnel voor station Leiden Trambanen Figuur 2. Indeling van typen besluitvormingsprocessen rond ruimtelijke vraagstukken, met praktijkvoorbeelden per categorie Het besluitvormingsproces kunnen we indelen in de volgende fasen: 1 Initiatieffase (politieke aandachtsvorming) 2 Vroege fase: eisen en randvoorwaarden Fase A 3 Voorlopig ontwerp (VO) Fase B [beleidsvoornemen] 4 Detail ontwerp (DO) Fase C [besluit] 5 Realisatie Tijdens deze workshop worden alleen de fasen 2 t/m 4 belicht. De strikte scheding tussen de eerste en tweede fase is niet te trekken. In bepaalde gevallen zal met de eerste fase worden begonnen, in andere gevallen met fase 2. Bijv. een projectontwikkelaar die een plan voorlegd aan de gemeente. De eerste fase vindt plaats in de politieke arena, er is dan nog geen ruimtelijk vraagstuk in beeld, er valt nog niets af te wegen. In de tweede fase, de vroege fase, wordt de in te richten ruimte of het te bouwen artefact gedefinieerd en worden randvoorwaarden, eisen en wensen geformuleerd. Vervolgens wordt een globaal ruimtelijk ontwerp gemaakt, hiermee is de planvorming gestart. Dit resulteert doorgaans in een beleidsvoornemen, waarna één of enkele opties worden uitgewerkt (fase 4, detail ontwerp). Bij goedkeuring hiervan kan de realisatie in gang worden gezet (werkvoorbereiding, etc). Deze fasen worden in verschillende disciplines vaak in eigen termen benoemd. Voor de workshop zijn termen van verschillende jargons naast elkaar gezet (zie Figuur 3). 16

17 Algemeen Vroege fase Voorlopig ontwerp (VO) Detail ontwerp (DO) Plangebied Planproces Masterplan Deelplan (inrichtingsplan) Infrastructuur (tracé) Nut/noodzaak Tracékeuze Tracé ontwerp Figuur 3. De fasen uit het besluitvormingsproces in verschillende jargons; algemeen, stedenbouw en infrastructuur 5.8 RESULTAAT BRAINSTORM Hieronder zijn de resultaten weergegeven van de brainstorm en rubricering van ideeën uit de behoefte-brainstorm. Hierbij stond de volgende vraag centraal: Wat voor soort hulpmiddelen, richtlijnen en ondersteunende kennis/informatie zou u (geregeld) gebruiken in dergelijke beslissingen? De hoofdstructuur bestaat uit de drie fasen: vroege fase (A), voorlopig ontwerp (B) en detail ontwerp (C). Per categorie (onder nummer 1.1 t/m 3.5) zijn de originele ideeën van de deelnemers weergegeven. 1. Vroege fase (A) 1.1 Actor en Netwerk analyse Wat willen de diverse politieke partijen een waar kunnen ze zich op profileren Bij een model wat technokratisch is, is hiervoor meestal weinig ruimte. De politiek accepteert dit op een geven moment niet en gaat zijn eigen proces leiden Een inschatting maken van de decision maker: een particuliere of private opdrachtgever heeft andere motieven en prioriteiten dan "de overheid" Een rollenspel (-simulatie) dat inzicht geeft in de verschillende belangen van partijen en in mogelijke reakties, om het maatschappelijk en politiek draagvlak te meten Checklist van (mogelijke) actoren Procesrichtlijnen met welke partijen je rekening moet houden/afstemmen in verschillende situaties 1.2 Gebiedsgerichte inventaristie Gaat het om een vastomlijnd gebied? Kunnen de betreffende plannen alleen daar? Wat leeft er nog meer binnen het gebied? Zijn er ook andere plannen? Handleidingen welke opties er bestaan van vergelijkbare voorbeeld-bouwwerken (verdiept, halfverdiept, overdekt, etc.) 1.3 Procesrichtlijnen Procesondersteunende tools voor publiek-private samenwerking. Hoe ga je met elkaar om? Welke stappen in het proces spreek je met elkaar af? Meervoudig ruimtegebruik levert vaak ook meerdere gebruikers op: in dit stadium dienen reeds afspraken gemaakt te worden over rolverdeling (evt. penvoerder) 17

18 1.3.3 Checklist wie over welk aspect beslist; hoe wordt integraliteit in besluitvorming georganiseerd. 1.4 Verdeling Kosten en Baten per actor Handreiking over kostenverdeling per actor Bij nut/noodzaakdiscussies wil de overheid de maatschappelijke kosten en baten zichtbaar krijgen. Deze hoeven op zich niet in geld uitgedrukt te zijn, maar het zou natuurlijk wel handig zijn als de kosten/baten door middel van dezelfde eenheid worden uitgedrukt (bijv. geld). Dan zijn er uniforme richtlijnen/modellen nodig om deze kosten/baten uit te rekenen, en deze richtlijnen/modellen moeten ook door alle partijen geaccepteerd worden Opmerking op: "Handreiking over kostenverdeling per actor". Ook: "handreiking over batenverdeling per actor" Als door het ondergronds bouwen het gebied en meer waarde krijgt, wie gaat wat betalen. Er wordt in het algemeen nog heel sectoraal gedacht. Doet een sector een extra investering waar de andere voordeel bij heeft, moet deze ''extra'" investering dan ook betaald worden door de sector die hier baat bij heeft of staat deze extra investering voor, de veroorzaker betaalt, en betreft het een mitigrerende maatregel en moet het uit de buidel van de initiatiefnemer komen Verdeling van de investeringen. 1.5 Gebrek aan meetlat voor gevoelszaken, flexibiliteit en omgevingskwaliteit Hoe is stedenbouwkundige of ruimtelijke omgevingskwaliteit af te wegen tegen andere aspecten Ondergrondse bouwwerken kunnen minder flexibel zijn in ruimtegebruik (slopen en uitbreiden is haast niet mogelijk). Hoe maak ik dit effect zichtbaar, en hoe weeg ik het af? Opmerking/vraag: Hoe kunnen gevoelszaken gemonetariseeerd worden? 1.6 Risicoanalyses Informatie over valkuilen uit worst cases (Haagse tramtunnel) en kansen van vergelijkbare projecten Risicoanalyses, ook in deze fase Opmerking bij risicoanalyses: hoe beperk ik de risico's voor de bestuurders? Want die willen alleen een beslissing nemen als zij zelf zo min mogelijk risico lopen Opmerking: met name ondergrondse bouwwerken worden momenteel gekenmerkt door vertragingen in de uitvoering, met als gevolg dat het project later wordt opgeleverd en later zijn rendement haalt. Hoe kan dit aspect al in een vroege fase worden meegenomen? 1.7 Draagvlakprocedure, communicatietraject Commitment partijen verwerven en vastleggen Visualisatie-tools waarmee de consequenties voor de omgeving zichtbaar kunnen worden gemaakt, zodat iedere belanghebbende zich ook direct een voorstelling kan maken wat het voor hem/haar betekent. Planwijzigingen dienen direct d.m.v. de tools doorgevoerd te kunnen worden. 1.8 Model/grondslagen ter vergelijking veiligheid t.o.v. de andere aspecten Model/rekengrondslagen waarmee het aspect 'veiligheid' kan worden afgewogen t.o.v. andere aspecten. De aanleg van een fietstunneltje is bijv. duurder dan een gelijkvloerse 18

19 kruising, maar kan verkeersveiliger zijn. Hoe weeg ik dan die extra veiligheid af t.o.v. de meerkosten? 1.9 Model/grondslagen ter vergelijking milieu/duurzaamheid t.o.v. de andere aspecten Ondergronds of meervoudig ruimtegebruik levert vaak milieuvoordelen op, of is duurzamer. Hoe kan ik bouwplannen integraal op milieu/duurzaamheid toetsen, en hoe moet ik de milieuvoordelen van ondergronds/meervoudig ruimtegebruik afwegen t.o.v. andere milieuvoordelen? 1.10 Kennis over en aandacht voor aspecten onder de grond Hoe verhouden de positieve bovengrondse aspecten van een plan zich ten opzicht van negetieve aspecten die ontstaan onder de grond. Bijvoorbeeld als positief effect boven de grond minder geluidshinder en als bijvoorbeeld als negatieve aspecten ondergrond, verstoring van archeologie (verdrag van Malta waarbij het bodemarchief bewaard moet blijven) en verstoring van de grondwaterstromingen. 2. Voorlopig ontwerp (fase B) 2.1 Milieuaspecten Checklist milieuaspecten (geluidhinder, luchtkwaliteit, bodemkwaliteit, grondwater) Breed geaccepteerde rekenmethode om mileuaspecten in geld uit te kunnen drukken Hoe weeg ik ondergronds/meervoudig ruimtegebruik af in een MER-procedure? 2.2 Kosten en Baten in de breedte (checklisten) Globale kostenschatting van iedere eis en randvoorwaarde (zodat die bijgesteld kunnen worden) Overzicht van (inter)nationale subsidieregelingen Onderscheid van de kosten en de baten naar de betreffende actor Naast investeringskosten dienen ook expliciet exploitatiekosten in beeld te zijn Volledige kostenchecklist, dus inclusief bv alle grondwateronttrkkingsheffingen 2.3 Ruimtelijke plannen Hoe verhoudt meervoudig grondgebruik zich met ruimtelijke plannen zoals streekplan? 2.4 Wegwijs in Regelgeving Checklist van relevante eisen, regelgeving en vergunningprocedures Bij welke keuze moeten welke procedure en vergunning aanvraagd c.q doorlopen worden. Hoeveel grip is door tussentijdse bijsturing hierop mogelijk als initiatiefnemer zijnde. (Deze vraag kan ook zinvol zijn om bij fase A te stellen) Kan ik bij bepaalde procedure versnellingen of vertragingen ondervinden? Checklist op welke punten ondergrondse varianten afwijken t.o.v. bovengrondse varianten 2.5 Veiligheid en rsico Integrale veiligheidsaspecten checklist Risico's van toe te passen technieken (methodes van aanleg) 19

20 2.6 Kennis en advies Bij wie kan ik voor advies terecht? Kenniscentra, adviesbureaus Opmerking: een overzicht van kennisdragers in alle fases is zeer bruikbaar! 2.7 Rekenmodellen kosten en baten Ik wil een financieel-economisch model hebben dat ik op maat kan maken voor de betreffende situatie. Daarmee kan ik zorgen dat ik het debat al in een bepaalde richting stuur die ik zelf wenselijk vind Rekenmodel dat de investeringskosten uitrekent n.a.v. eerste globale dimensies en functies Rekenmodellen, gegevens e.d. waarmee life cycle kosten berekend kunnen worden. 2.8 Visualisatie-tools Visualisatie-tools, waar plannen in 3D zichtbaar gemaakt kunnen worden. 2.9 Inzicht in omgang met zaken als duurzaamheid etc Wat kan ik binnen mijn ontwerp met het begrip duurzaam ontwerpen, duurzaam veilig etc.? 3. Detail ontwerp (fase c) 3.1 Regelgeving Inzicht in verschillen op het gebied van regelgeving (bijvoorbeeld brandveiligheid, bouwvergunning, milieuvergunning) tussen een bovengrondse en een ondergrondse oplossing 3.2 Optimalisatie Milieu Nationaal pakket om de energieprestatie van een gebouw aan te geven Hoe kan ik een en ander optimaliseren ten aanzien van duurzaam bouwen? 3.3 Veiligheid Veiligheidsaspekten, sociaal, brand etc. 3.4 Rekenmodel kosten Rekenmodel dat de bouwkosten uitrekent n.a.v. materiaalkeuze Modellen/tools voor life cycle kosten benadering. 3.5 Flexibiliteit t.a.v. uitbreiding Flexibiliteit t.a.v. ruimtelijke uitbreiding (verplaatsbare gevels in de grond?). Hoe kan in de detaillering van het ontwerp met deze flexibiliteits-eis rekening houden? 20

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

Kwaliteitstoets op Quick scan welvaartseffecten Herontwerp Brienenoord en Algeracorridor (HBAC)

Kwaliteitstoets op Quick scan welvaartseffecten Herontwerp Brienenoord en Algeracorridor (HBAC) Kwaliteitstoets op Quick scan welvaartseffecten Herontwerp Brienenoord en Algeracorridor (HBAC) notitie Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Johan Visser April 2011 Pagina 1 van 9 scenario s en gevoeligheidsanalyse

Nadere informatie

Instrument: de Actorenanalyse. 1. Wat is een Actorenanalyse. 2. Doel van een Actorenanalyse. Instrumenten Actorenanalyse

Instrument: de Actorenanalyse. 1. Wat is een Actorenanalyse. 2. Doel van een Actorenanalyse. Instrumenten Actorenanalyse Instrument: de Actorenanalyse Instrument: de Actorenanalyse 1 1. Wat is een Actorenanalyse 1 2. Doel van een Actorenanalyse 1 3. Het opstellen van een Actorenanalyse 2 4. Eisen aan een goede Actorenanalyse

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

h.ebels(&gemeentelangediik.ni en (in cc.) s.appeiman(d~c~emeenteiangediik.nl

h.ebels(&gemeentelangediik.ni en (in cc.) s.appeiman(d~c~emeenteiangediik.nl gemeente Langedijk Urhahn Urban Design Tav. de heer S. Feenstra Laagte Kadijk 153 1O18ZD AMSTERDAM Datum 17 maart 2015 B P/PEZ/SA Afdeling/team Uw brief/nummer Inlichtingen bi1 Onderwerp Bijiage(r) De

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer 1. Inleiding Zoetermeer wil zich de komende jaren ontwikkelen tot een top tien gemeente qua duurzaam leefmilieu. In het programma duurzaam Zoetermeer

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 juni 2010 auteur Daniëlle Vollering telefoon 033-43 46 133 e-mail dvollering@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder drs. J.M.P. Moons onderwerp agendapunt Uitkomst en benutting

Nadere informatie

Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel?

Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel? Strategisch samenwerken in het bouwproces stichting bouwresearch Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel? Opdrachtgevers.. en organisatiemodellen Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel?

Nadere informatie

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Doel Ontwikkelen, implementeren, evalueren en bijstellen van beleid op één of meerdere aandachtsgebieden/beleidsterreinen ten behoeve van de instelling,

Nadere informatie

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV Plan van aanpak Project : Let s Drop Bedrijf : DropCo BV Plaats, datum: Horn, 28 september 2012 Opgesteld door: 1205366 1205366smit@zuyd.nl Plan van Aanpak project Let s Drop pagina 1 Inhoudsopgave plan

Nadere informatie

BentVoorbeeld. Proces en informatie onderzoek DECLA. consultancy. Versie : 1.0 Datum : 3 juli 2013 Auteur : D.W.F.

BentVoorbeeld. Proces en informatie onderzoek DECLA. consultancy. Versie : 1.0 Datum : 3 juli 2013 Auteur : D.W.F. BentVoorbeeld Proces en informatie onderzoek DECLA consultancy Versie : 1.0 Datum : 3 juli 2013 Auteur : D.W.F. Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 2 INTRODUCTIE... 4 3 OPDRACHTOMSCHRIJVING EN SCOPE... 5 4

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase)

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) 1. Inleiding In het collegeakkoord voor de periode 2014-2018 is als één van de doelstellingen geformuleerd: Het college zet zich in voor een florerende

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 27 januari 2010 ALDUS BESLOTEN 4 FEBRUARI 2010. Oostelijke randweg; afronding mer-procedure

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 27 januari 2010 ALDUS BESLOTEN 4 FEBRUARI 2010. Oostelijke randweg; afronding mer-procedure Aan de raad AGENDAPUNT 3 ALDUS BESLOTEN 4 FEBRUARI 2010 Oostelijke randweg; afronding mer-procedure Voorstel: 1. Het toetsingsadvies van de Commissie voor de mer over het milieueffectrapport (mer) oostelijke

Nadere informatie

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Inleiding Praktisch overal in Nederland komen beschermde soorten flora en fauna voor. Bekende voorbeelden zijn de aanwezigheid van rugstreeppadden op

Nadere informatie

Praktijkinstructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131)

Praktijkinstructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131) instructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131) pi.cin08.4.v2 ECABO, 1 september 2003 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen

Nadere informatie

STRUCTUURVISIE DEN HAAG ZUIDWEST

STRUCTUURVISIE DEN HAAG ZUIDWEST concept DECEMBER 2003 GEMEENTE DIENST STEDELIJKE ONTWIKKELING CONCEPT versie december 2003 1 Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling Met medewerking van: Dienst Stadsbeheer Ingenieursbureau Den

Nadere informatie

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013 FRYSLÂN FOAR DE WYN Plan van aanpak Finale versie, 14 november 2013 Albert Koers, Comité Hou Friesland Mooi Hans van der Werf, Friese Milieu Federatie Johannes Houtsma, Platform Duurzaam Friesland FRYSLÂN

Nadere informatie

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT 1 PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT Aan: Gedeputeerde Staten van Utrecht en Provinciale Staten van Utrecht Pythagoraslaan 101 3508 TH Utrecht Datum: 1 oktober 2009 Ons kenmerk: PCL 2009/05

Nadere informatie

Reflectie op het vak Programma, Ontwerp & Projectmanagement. Essay

Reflectie op het vak Programma, Ontwerp & Projectmanagement. Essay Essay april 2005 Tim Den Dekker 1140612 Johannes van Ussel 1142194 BK6R050 Programma, Ontwerp en Projectmanagement Programma, Ontwerp en Projectmanagement BK6R050 1 Voorwoord Dit essay is een zelfreflectie

Nadere informatie

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Weert, 6 september 2011. Rekenkamer Weert Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. De wijze van onderzoek 4. Deelvragen

Nadere informatie

Routeboek functieverandering Bijlage bij structuurvisie Functieverandering NL.IMRO.0233.SVfunctiever-0401 Gemeente Ermelo (12063787)

Routeboek functieverandering Bijlage bij structuurvisie Functieverandering NL.IMRO.0233.SVfunctiever-0401 Gemeente Ermelo (12063787) Routeboek functieverandering Bijlage bij structuurvisie Functieverandering NL.IMRO.0233.SVfunctiever-0401 Gemeente Ermelo (12063787) Inleiding In dit routeboek wordt een beschrijving gegeven van de stappen

Nadere informatie

MFA Scan Brede Scholen

MFA Scan Brede Scholen MFA Scan Brede Scholen Ing. Loek Coerver, ir. Fred Lentz Helder en communicatief Brede Scholen en andere Multifunctionele Accommodaties worden steeds belangrijker in Nederland. De vraag ernaar is groot.

Nadere informatie

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012)

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) -1- Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) 1 Aanleiding voor het project Arbeidsparticipatie is een belangrijk onderwerp voor mensen met een chronische ziekte of functiebeperking

Nadere informatie

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Inleiding Stedelijke herontwikkeling Voor de ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht is de Nieuwe Ruimtelijke Strategie opgesteld die in 2012 door de Raad

Nadere informatie

Aan de commissie: Algemeen bestuur en middelen Datum vergadering: 22 maart 2007 Agendapunt: Aan de Raad. Made, 13 februari 2007

Aan de commissie: Algemeen bestuur en middelen Datum vergadering: 22 maart 2007 Agendapunt: Aan de Raad. Made, 13 februari 2007 Aan de Raad Made, 13 februari 2007 Aan de commissie: Algemeen bestuur en middelen Datum vergadering: 22 maart 2007 Agendapunt: Raadsvergadering: 12 april 2007 Onderwerp: Diagnose Integrale Veiligheid gemeente

Nadere informatie

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning LoopbaanIndicator Voor een duurzame loopbaanplanning 1. Inleiding LoopbaanIndicator wordt ingezet om alle relevante waarden rondom menselijke inzetbaarheid gestructureerd en genormeerd in kaart te brengen,

Nadere informatie

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving Elk project of programma op het gebied van ruimte, water en mobiliteit is uniek en vraagt om een eigen aanpak. Maar als het om complexe opgaven gaat met meerdere bestuurlijke én omgevingspartijen, ziet

Nadere informatie

Cognitive Tools RECHTSVORMEN. Transparantie in besluitvorming

Cognitive Tools RECHTSVORMEN. Transparantie in besluitvorming RECHTSVORMEN Cognitive Tools! " # %$ & ')(! * +, - Transparantie in besluitvorming. 0/21-3 *+. # 3 (# 4 45 '6 78 '69+*$ 9 ( 45 '6 9 :& 43 '6 9+ ; < + 0/>=?@*7 % + 4 > 4 #!:&$4 + :! $ 3 % 4< A

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Tijd 13.00 uur 17.00 uur Ons kenmerk Zeepkist4/9_N_11_46915

Tijd 13.00 uur 17.00 uur Ons kenmerk Zeepkist4/9_N_11_46915 Verslag 1 e bijeenkomst startup Veiligheid tunnels ProjectOmschrijving Datum 29 maart 2011 Plaats CURNET/COB, Gouda Tijd 13.00 uur 17.00 uur Ons kenmerk Zeepkist4/9_N_11_46915 Op het gebied van de veiligheid

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

OVERZICHT VAN TOETSVORMEN

OVERZICHT VAN TOETSVORMEN OVERZICHT VAN TOETSVORMEN Om tot een zekere standaardisering van de gehanteerde toetsvormen en de daarbij geldende criteria te komen, is onderstaand overzicht vastgesteld. In de afstudeerprogramma's voor

Nadere informatie

Whitepaper: samenwerking communicatie en participatie

Whitepaper: samenwerking communicatie en participatie Publieksparticipatie Whitepaper: samenwerking communicatie en participatie Waarom een whitepaper? Participatie- en communicatieadviseurs ondervinden over en weer dat er onduidelijkheid is over de doelen

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Vertrek van de Plek. Integraal benaderen van duurzame gebiedsontwikkeling

Vertrek van de Plek. Integraal benaderen van duurzame gebiedsontwikkeling Vertrek van de Plek Integraal benaderen van duurzame gebiedsontwikkeling Vertrek van de Plek Integraal benaderen van duurzame gebiedsontwikkeling Methodiek Vertrek van de plek Praktijkvoorbeelden Lonneke

Nadere informatie

Handleiding communicatie rondom voorzieningen

Handleiding communicatie rondom voorzieningen Handleiding communicatie rondom voorzieningen Inleiding Betrokkenheid speelt een belangrijke rol bij het opzetten en/of in stand houden van gemeenschapsvoorzieningen. Communicatie is daarbij een kritische

Nadere informatie

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING DATUM : 28-11-2012 OVER Het HerontwikkelLAB Introductie 2 VISIE Het overaanbod van kantoorruimte en de veranderde vraag ernaar hebben een omvangrijke en veelal structurele

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie

Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie 24 Resultaten peiling Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie De 32 auteurs en redactieleden die aan dit boek hebben meegewerkt, hadden als voorbereiding op de werksessie van 7 november 2013

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 4. Doetinchem, 30 mei 2007 ALDUS VASTGESTELD 7 JUNI 2007. Dynamische woningmarktscan

Aan de raad AGENDAPUNT 4. Doetinchem, 30 mei 2007 ALDUS VASTGESTELD 7 JUNI 2007. Dynamische woningmarktscan Aan de raad AGENDAPUNT 4 ALDUS VASTGESTELD 7 JUNI 2007 Dynamische woningmarktscan Voorstel: 1. De Dynamische woningmarktscan als beleidskader vaststellen. 2. De volgende uitgangspunten voor het woningbouwprogramma

Nadere informatie

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend.

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. COMMERCE Competentieniveaus voor de domeincompetenties Commerce DC.1 Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. Competentieniveau 1 CE/IBL/SBRM/F&B Signaleren en opsporen

Nadere informatie

Herinrichting kop Jaarbeursterrein Utrecht. lijnen ME AAN

Herinrichting kop Jaarbeursterrein Utrecht. lijnen ME AAN Herinrichting kop Jaarbeursterrein Utrecht lijnen ME AAN 1 INLEIDING Overeenkomstig het Masterplan Stationsgebied willen Holland Casino, Wolff Cinema Groep en de Koninklijke Nederlandse Jaarbeurs op de

Nadere informatie

Verbinden van onder- en bovengrond

Verbinden van onder- en bovengrond Verbinden van onder- en bovengrond Gebieden en clusters: Slimmer omgaan met grondwater Inhoud - Gebiedsgerichte benadering - Toelichting locaties: multi sectorale opgave - Het proces Deventer 18 november

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Inhoudsopgave: Inleiding Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Hoofdstuk 2: De Team Leadership Competence Questionnaire 2.1 : Opbouw van de lijst 2.2 :

Nadere informatie

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED STARTPAKKET RURAAL ERFGOED CHECKLIST Startpakket Ruraal Erfgoed komt tot stand onder auspiciën van Innovatieplatform Duurzame Meierij met een financiële bijdrage van Belvedere, EU (Leader+) en IDM. Projectontwikkeling:

Nadere informatie

Generieke Aanpak Natuur & Soortenmanagementplannen

Generieke Aanpak Natuur & Soortenmanagementplannen Generieke Aanpak Natuur & Soortenmanagementplannen 15.11.2013 Symposium Vleermuizen in de Stad Maarten Kaales Inhoud 1. Generieke Aanpak Natuur 2. Soortenmanagementplannen 3. Financiering... Tijd: Doel:

Nadere informatie

INT09.0031/MB. Oriëntatienota Archeologie

INT09.0031/MB. Oriëntatienota Archeologie INT09.0031/MB Oriëntatienota Archeologie 2 Inhoudsopgaaf 1. Inleiding... 4 2. Archeologiebeleid... 4 3. Archeologische verwachtingenkaart... 4 4. Wat gebeurt er als de gemeente geen beleid opstelt?...

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

2. Overall scope Bouwkundig Versterken 250 Schadegevallen

2. Overall scope Bouwkundig Versterken 250 Schadegevallen NOTITIE AANPAK BOUWKUNDIG VERSTERKEN URGENTE SCHADEGEVALLEN 1. Inleiding In deze notitie wordt de scope en de aanpak van het bouwkundig versterken van 250 schadegevallen op hoofdlijnen toegelicht. In paragraaf

Nadere informatie

SECOND OPINION. Finaal tegenbod ING-projecten Overhoeks, Centrumgebied Amsterdam Noord (CAN) en Beethoven

SECOND OPINION. Finaal tegenbod ING-projecten Overhoeks, Centrumgebied Amsterdam Noord (CAN) en Beethoven SECOND OPINION Finaal tegenbod ING-projecten Overhoeks, Centrumgebied Amsterdam Noord (CAN) en Beethoven Amsterdam, 10 februari 2011 Gobert Beijer Projectnummer: 37644 Amsterdam, datum Projectnummer: Inhoud

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem voor kennisgeving aannemen; 2. het beleidskader

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Onderzoek naar Zee- burgertafel als instrument voor gebiedsontwikkeling Beknopt verslag, juni 2014

Onderzoek naar Zee- burgertafel als instrument voor gebiedsontwikkeling Beknopt verslag, juni 2014 Onderzoek naar Zeeburgertafel als instrument voor gebiedsontwikkeling Beknopt verslag, juni 2014 Aanleiding Tertium doet in opdracht van het ministerie van I & M onderzoek naar toepassingsmogelijkheden

Nadere informatie

Projectplan Herinrichting van het Zuidelijk Stationsgebied Gouda

Projectplan Herinrichting van het Zuidelijk Stationsgebied Gouda Projectplan Herinrichting van het Zuidelijk Stationsgebied Gouda Bewonersinitiatief Versie 1.1 augustus 2013 Inhoudsopgave A Inleiding... 2 B Aanpak van het project... 2 1 Vaststellen plangebied en uitgangssituatie...

Nadere informatie

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu!

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! 18 Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! Belang van snelle en betrouwbare informatie groter dan ooit Drs. Wim Kouwenhoven en drs. Maarten van Delft Westerhof Drs. W.P. Kouwenhoven is manager

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

Virtual Design & Construction. Sneller, beter, slimmer

Virtual Design & Construction. Sneller, beter, slimmer Virtual Design & Construction Sneller, beter, slimmer Virtual Design & Construction Sneller, beter, slimmer Royal HaskoningDHV biedt u met Virtual Design & Construction (VDC) een unieke methode om integraal

Nadere informatie

Grondexploitatie, rekenen en tekenen

Grondexploitatie, rekenen en tekenen Grondexploitatie, rekenen en tekenen Inbo academie Marleen Sanders 17 september 2009 Onderwerpen Planproces en context van haalbaarheid Haalbaarheid gebiedsontwikkelingen Businesscase Grondexploitatie

Nadere informatie

Projectplan Duurzaam Inkopen

Projectplan Duurzaam Inkopen Projectplan Duurzaam Inkopen Gemeente Franekeradeel, afdeling Bouwen en Milieu Minke Lotens - Eichhorn Augustus 2010 status: Definitief Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelstellingen projectplan 4 Overige resultaten

Nadere informatie

Movares Duurzaamheidsscan

Movares Duurzaamheidsscan Movares Duurzaamheidsscan Innovatief procesinstrument Grip op duurzaamheid in elke projectfase Grip op duurzaamheid van A tot Z. Dat is de ambitie van Movares. Voor veel mensen en partijen is duurzaamheid

Nadere informatie

Introductie contractkeuzemethodiek

Introductie contractkeuzemethodiek Introductie contractkeuzemethodiek Opgesteld door Plaatsnaam, datum APPM & Provincie Zuid Holland Den Haag oktober 2013 Wat verwacht u van een ContractKeuzeMethodiek? 2 Agenda Ontstaan van CKM Introductie

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

De algemene probleemstelling van dit afstudeeronderzoek heb ik als volgt geformuleerd:

De algemene probleemstelling van dit afstudeeronderzoek heb ik als volgt geformuleerd: Inleiding Mijn afstudeeronderzoek richt zich op het bepalen van de juiste sourcingadvies per IT-proces van een organisatie. Voorlopig hanteer ik de definitie van Yang en Huang (2000) met betrekking tot

Nadere informatie

Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost

Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost benefit analysis E. Beukers Samenvatting Het maatschappelijke

Nadere informatie

Voor passend onderwijs is passend gedrag nodig 1

Voor passend onderwijs is passend gedrag nodig 1 Voor passend onderwijs is passend gedrag nodig 1 Samen werken voor déze kinderen De schattingen variëren, maar niemand twijfelt er aan dat er jaarlijks heel wat leerlingen thuis zitten en niet het passende

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

Handreiking zelfevaluatie functioneren van het bestuur

Handreiking zelfevaluatie functioneren van het bestuur Handreiking zelfevaluatie functioneren van het bestuur Met onderstaande handreiking wil OPF aangesloten ondernemingspensioenfondsen helpen bij het organiseren van de zelfevaluatie van het functioneren

Nadere informatie

*1475555* Mededeling. Financien. Geachte Staten,

*1475555* Mededeling. Financien. Geachte Staten, Mededeling Datum 21 maart 2013 Aan Provinciale en Gedeputeerde Staten Afdeling CC Van drs. G. de Vos Doorkiesnummer 759 Betreft Uitwerking fase 2 Doorontwikkeling begroting (SMART) Registratienummer: 1475555

Nadere informatie

Kwaliteitstoets op Quick scan welvaartseffecten Herontwerp Brienenoord en Algeracorridor (HBAC)

Kwaliteitstoets op Quick scan welvaartseffecten Herontwerp Brienenoord en Algeracorridor (HBAC) Kwaliteitstoets op Quick scan welvaartseffecten Herontwerp Brienenoord en Algeracorridor (HBAC) notitie Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Johan Visser April 2011 Pagina 1 van 9 Samenvatting Het Kennisinstituut

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Datum 16 juli 2013 Onderwerp Project Rustoord: Toepassing coördinatieregeling Categorie A Verseonnummer 878771 / 882847 Portefeuillehouder Mevrouw Mijdam

Nadere informatie

HAALBAARHEIDSSTUDIE Nieuwbouw basisschool St. Jan te Leenderstrijp. Opdrachtgever Gemeente Heeze-Leende Jan Deckersstraat 2 5590 GA HEEZE

HAALBAARHEIDSSTUDIE Nieuwbouw basisschool St. Jan te Leenderstrijp. Opdrachtgever Gemeente Heeze-Leende Jan Deckersstraat 2 5590 GA HEEZE HAALBAARHEIDSSTUDIE Nieuwbouw basisschool St. Jan te Leenderstrijp Opdrachtgever Gemeente Heeze-Leende Jan Deckersstraat 2 5590 GA HEEZE Huisvestingsconsultancy Laride, Hart voor huisvesting Bastion 58

Nadere informatie

Positieve effecten van de crisis: rationaliseren van keuzes beheer en onderhoud

Positieve effecten van de crisis: rationaliseren van keuzes beheer en onderhoud Positieve effecten van de crisis: rationaliseren van keuzes beheer en onderhoud Teije Gorris TNO Teije.Gorris@tno.nl Chris Engelsman Twynstra Gudde ceg@tg.nl Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch

Nadere informatie

Coalitievorming en Participatie: Een praktische beschouwing

Coalitievorming en Participatie: Een praktische beschouwing Coalitievorming en Participatie: Een praktische beschouwing Platform Bodembeheer, Den Haag / Groningen, maart 2009 mike duijn & gerald jan ellen, TNO Innovatie & Ruimte Definitie Coalitie = Verbond of

Nadere informatie

BESLUITVORMING. drs. M.F. Serrurier Schepper 1 SITUATIE

BESLUITVORMING. drs. M.F. Serrurier Schepper 1 SITUATIE BESLUITVORMING drs. M.F. Serrurier Schepper 1 SITUATIE Regelmatig komt het binnen organisaties voor dat niet direct de juiste besluiten worden genomen en dat deze bijgesteld of zelfs ingetrokken moeten

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

Medewerker administratieve processen en systemen

Medewerker administratieve processen en systemen processen en systemen Doel Voorbereiden, analyseren, ontwerpen, ontwikkelen, beheren en evalueren van procedures en inrichting van het administratieve proces en interne controles, rekening houdend met

Nadere informatie

Onderzoek naar de informatiehuishouding. Twee vragenlijsten vergeleken

Onderzoek naar de informatiehuishouding. Twee vragenlijsten vergeleken Onderzoek naar de informatiehuishouding Twee vragenlijsten vergeleken Wat zijn de verschillen tussen een informatie audit vragenlijst en een e-discovery checklist en maak je een keuze of kunnen ze elkaar

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

Actorenanalyse modelcasus

Actorenanalyse modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek enanalyse enanalyse modelcasus Inleiding De provincie heeft enkele jaren geleden het programma Werken aan ons verleden gestart. De Van Bleek fabriek is een van de projecten

Nadere informatie

Voor een volledig overzicht van de uitspraken van mijn ambtsvoorganger verwijs ik naar bijlage 1.

Voor een volledig overzicht van de uitspraken van mijn ambtsvoorganger verwijs ik naar bijlage 1. a 1 > Retouradres: Postbus 20901, 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede- fase 2

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede- fase 2 Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede- fase 2 1. Inleiding In het collegeakkoord voor de periode 2014-2018 is als één van de doelstellingen geformuleerd: Het college zet zich in voor een florerende

Nadere informatie

Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025. Projectopdracht / Plan van Aanpak

Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025. Projectopdracht / Plan van Aanpak Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025 Projectopdracht / Plan van Aanpak Afdeling Beleid, cluster Maatschappij januari 2013 Inhoudsopgave Aanleiding... 3 Doelstelling... 3 Resultaat... 3 Afbakening...

Nadere informatie

Projectvoorstellen maken

Projectvoorstellen maken Projectvoorstellen maken 1. Kader 1.1. Gebruiksaanwijzing 1.2. Wat zijn de eisen aan een projectvoorstel? 2. Inleiding 2.1 Signalering 2.2 Vooronderzoek 2.3 Probleemsituatie 3. Doelstellingen en randvoorwaarden

Nadere informatie

Energiemanagementplan Carbon Footprint

Energiemanagementplan Carbon Footprint Energiemanagementplan Carbon Footprint Rapportnummer : Energiemanagementplan (2011.001) Versie : 1.0 Datum vrijgave : 14 juli 2011 Klaver Infratechniek B.V. Pagina 1 van 10 Energiemanagementplan (2011.001)

Nadere informatie

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. De Jeugdmonitor Zeeland De Jeugdmonitor Zeeland is een plek waar allerlei informatie bij

Nadere informatie

Ontwerp-MER Waterkwaliteit Volkerak-Zoommeer

Ontwerp-MER Waterkwaliteit Volkerak-Zoommeer Ontwerp-MER Waterkwaliteit Volkerak-Zoommeer Portefeuillehouder: A. van den Berg Vergaderdatum: 2 maart 2010 Agendapunt: Beleidsveld: 150 Kenmerk D&H: 840252 Aard voorstel: Besluitvormend Kenmerk VV: Steller:

Nadere informatie

Beïnvloeden van processen Hoe je vanuit de inhoud actief grip krijgt op processen

Beïnvloeden van processen Hoe je vanuit de inhoud actief grip krijgt op processen Beïnvloeden van processen Hoe je vanuit de inhoud actief grip krijgt op processen Aanleiding Procesmanagement is voor medewerkers van Grontmij een steeds belangrijker onderdeel van het werk geworden. Dit

Nadere informatie

Exploitatie van huisvesting

Exploitatie van huisvesting Syllabus Exploitatie van huisvesting Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief artikelen over investeringen versus exploitatiekosten, vastgoedmanagement

Nadere informatie