Nieuw elan of blinde muur? Het pensioenakkoord in perspectief

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuw elan of blinde muur? Het pensioenakkoord in perspectief"

Transcriptie

1 Nieuw elan of blinde muur? Het pensioenakkoord in perspectief

2

3 N I EU W EL A N OF BL I NDE M U U R? H ET PENSIOENA K KOOR D I N PER SPEC T I EF

4 Over Towers Watson Towers Watson is een wereldwijd professioneel consultancybedrijf dat organisaties helpt hun bedrijfsresultaten te verbeteren door effectief Human Resources, financieel en risicoadvies. Met medewerkers wereldwijd, bieden wij oplossingen op het gebied van arbeidsvoorwaarden, talent en beloningsprogramma s en risico- en kapitaalmanagement.

5 Nieuw elan of blinde muur? Het pensioenakkoord in perspectief Onder redactie van: Arjan van de Griend Wichert Hoekert André van Hooren Sabeth de Boer

6 Aan deze uitgave werkten mee: Vincent van Bijleveld, Harm Blaak, Kees den Blanken, Rick Crauwels, Arjan van de Griend, Patrick Heisen, Wichert Hoekert, Andre van Hooren, Michel Iglesias del Sol, Edwin de Jong, Marieke Klein, Paul de Koning, Alfred Kool, Paul Kullen, Gijsbert de Lange, Harmen Pullen, Gerard Roelofs, Gaston Siegelaer, Shan Twan The, Sylvia The, Danny Vercruyce, Jeroen Wirschell. Eindredactie: André van Hooren, Sabeth de Boer Vormgeving en drukwerk: U&dW Design en Productie, Almere Towers Watson september 2011 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Towers Watson.

7 i n h o u d Inleiding Nieuw elan? 7 1 Besturen Zachte aanspraken: een harde noot? 11 2 Beleggen Toezichtregimes nopen tot professionalisering 21 3 Zorgplicht Grenzen aan de vrijheid 31 4 Communicatie Van pensioen naar pensioneren 41 5 Uitvoering Solidariteit als sponsor van efficiency 51 6 Kosten Van uitvoering tot uitkering: definieer risico s, beloon good governance 61 7 Arbeidsvoorwaarden Pensioen als aanjager voor betrokkenheid? 69 8 DC-regelingen Een passend antwoord op de individuele pensioenambitie 77 9 Verzekeren Verzekeraars: de pensioenuitvoerders van de toekomst? Internationaal Hete hangijzers in perspectief 99 Literatuurlijst 108 5

8

9 v o o r w o o r d n i e u w e l a n? Nieuw elan? Het vastlopende Nederlandse pensioenstelsel heeft misschien wel gewoon behoefte aan een nieuw elan. Alles wat ooit begint, komt ook een keer tot een einde en het einde van ons luid bejubelde systeem van tweede pijler pensioenen leek na IFRS, FTK, PFG, kredietcrisis en nieuwe overlevingstafels nabij. De sociale partners vonden elkaar gelukkig in hun wens een nieuw pensioenakkoord te ontwerpen, maar slaagden er niet in het ontwerp ook eensgezind af te ronden. Was het probleem dan niet zo groot, is de oplossing te moeilijk, willen we teveel of denken we te conservatief, vanuit oude waarden? Van een afstand zagen wij hoe de sociale partners krampachtig probeerden controle te houden over de uitwerking van hun akkoord. Allerlei varianten worden in het uitwerkingsmemorandum in detail besproken en beschreven, wat een uitermate complex en nauwelijks meer uit te leggen systeem dreigt te gaan opleveren. In een tijd waarin we goede communicatie over het pensioen net zo belangrijk vinden als het pensioen zelf, gaan we een stelsel ontwerpen dat aan niemand meer is uit te leggen. Hoe kan een deelnemer begrip krijgen van zijn pensioen als hij moet gaan invaren, een recht heeft dat zacht is en brieven krijgt over demping? Alleen ingewijden zullen nog begrijpen hoe het kan dat de volatiliteit van de dekkingsgraden door resultaatgerichte modelaanpassingen wordt beperkt, terwijl rechten en aanspraken juist volatieler worden. Het is bovendien nog maar de vraag of dekkingsgraden minder volatiel worden. De volatiliteit van de beleggingen wordt door de waarderingsmethodiek immers niet beperkt. Een ander gevolg heeft de nieuwe waarderingsmethodiek (onderdeel van het FTK2), hoe dan ook, wel: toegekende rechten en aanspraken worden niet langer slechts door kapitaal, maar ook door verwachte toekomstige overrendementen gedekt. Dat is de oorzaak van het belangrijkste effect van invoering van het FTK2: de grote herverdelingen tussen verschillende generaties. Met name wanneer sprake is van invaren is de omvang hiervan enorm. Met een dempingsperiode en een egalisatiereserve willen de sociale partners de volatiliteit van uitkeringen en aanspraken beperken. Dat kan alleen maar door nieuwe herverdelingen tussen groepen deelnemers te maken. De egalisatiereserve, bijvoorbeeld, schuift de toeslagverlening vooruit in de tijd, wat in het voordeel is van jongere en toekomstige deelnemers. Daarmee herverdeelt de egalisatiereserve pensioengelden van oud naar jong. Bij een reële dekkingsgraad van minder dan 100% (gebaseerd op verwacht rendement) heeft de dempingsperiode een omgekeerd effect. Kortingen, in eerste instantie op de toeslagverlening, worden 7

10 v o o r w o o r d n i e u w e l a n? uitgesteld en dus wordt pensioen toegekend uit middelen die er op dat moment niet zijn. Als die middelen niet later alsnog tevoorschijn komen, is de uitkering onterecht geweest. Het gevolg hiervan is een herverdeling van jong naar oud. Opnieuw is de vraag of de deelnemer dat allemaal nog gaat begrijpen. Misschien komt hij wel nooit precies te weten dat hij als oudere de jongere aan het sponsoren was of omgekeerd. Het is eigenlijk ook niet uit te leggen. Solidariteit is volgens het pensioenakkoord een van de verworvenheden uit het Nederlandse pensioenstelsel die per se behouden moeten blijven. Wij krijgen sterk het gevoel dat de solidariteit wordt gebruikt om het onmogelijke, mogelijk te maken. Het akkoord maakt van de gelegenheid gebruik om nieuwe solidariteiten te introduceren die ons geroemde pensioenstelsel moeten behoeden voor de ondergang. Pijnlijke beslissingen worden daardoor uitgesteld, maar zouden uiteindelijk weleens des te pijnlijker kunnen blijken. Nieuwe solidariteiten sponsoren dus gewoon het pensioenstelsel. Is dat niet een contra-intuïtieve innovatie, gebaseerd op verouderde denkbeelden? Terugkijkend voelt het alsof de sociale partners bij het opstellen van het pensioenakkoord een Grand Design voor ogen hadden, en daarmee hebben ze waarschijnlijk veel te hoog gemikt. Het akkoord heeft veel weg van een blinde muur. Het is een muur aan het worden zonder doorkijk of opening. In niets het nieuwe elan vertegenwoordigend waar het pensioenstelsel zo veel behoefte aan heeft. Wij denken dat het pensioenakkoord heel veel simpeler had gekund, doeltreffender had gemoeten, en er sneller had moeten en kunnen zijn. Was het nou zo moeilijk geweest om op hoofdlijnen af te spreken dat toenemende levensverwachting niet tot automatisch stijgende pensioenkosten mag leiden en dat volatiliteit van de financiële markten niet zijn weerslag mag hebben op ondernemingsbalansen? De invulling had daarna decentraal kunnen worden uitonderhandeld wat nu nog steeds nodig is. Als werkgevers en werknemers in een bedrijf(stak) constateren dat de huidige pensioentoezegging niet meer kan worden nagekomen bij het huidige premieniveau, dan zijn er twee conclusies mogelijk: de toezegging gaat naar beneden, of het premieniveau gaat omhoog. Wat is daar eigenlijk ingewikkeld aan? 8 Opvallend is dat de gemiddelde Nederlandse werknemer al lang lijkt te beseffen dat het anders moet. Uit Towers Watson onderzoek naar employee engagement blijkt dat tweederde van de medewerkers bij internationale bedrijven aanneemt tot na zijn 65ste te moeten doorwerken, dat ongeveer de helft verwacht zelf te moeten gaan

11 v o o r w o o r d n i e u w e l a n? zorgen voor zijn oudedagsvoorziening en dat ruim veertig procent van zijn werkgever vooral uitleg verwacht over hoe zijn arbeidsvoorwaarden in elkaar zitten en welke zelfredzaamheid van hem wordt verondersteld. In de beeldvorming van de Nederlandse werknemer is de verzorgingsmaatschappij voor werkend Nederland dus al lang op zijn retour. Misschien moet het nieuwe elan wel gewoon beginnen bij de fundamentele vraag welk deel van zijn inkomen een werknemer opzij wil zetten voor zijn oude dag. En moeten we al te ingrijpende veranderingen in het systeem achterwege laten zolang die vraag niet duidelijk is beantwoord? Dit boek gebruikt het pensioenakkoord als aanleiding om samenhang te brengen in alle ontwikkelingen in het Nederlandse pensioenstelsel. Niet alleen praten we over een verschuivende pensioenleeftijd en minder harde pensioenen, maar ook over nieuwe bestuursmodellen, groter wordende uitvoerders, nieuwe beleggingsvormen, transparante kosten, grotere zorgplicht en veel betere communicatie. In dit boek komt het allemaal aan de orde, in een serieuze poging overzicht te bieden aan bestuurders, werkgevers en professionals. We beginnen ons verhaal vanuit het perspectief van het pensioenfondsbestuur. Daar ligt straks de grootste druk als het nieuwe pensioencontract is gesloten. De besturen moeten gaan zorgen dat het eventuele invaren en de administratie van zachte rechten zorgvuldig en eerlijk verlopen. Tegelijk moeten ze deskundiger worden, verstand hebben van risicomanagement, hun zorgplicht serieus nemen en op de kosten letten. Net over de helft van het boek, verleggen we ons perspectief naar dat van de werkgever, die pensioenen een nieuwe plek moet geven in het pakket van arbeidsvoorwaarden en die waarschijnlijk ook moet gaan nadenken over nieuwe uitvoeringsvormen (toch naar een verzekeraar, PPI). Met dit boek komen wij uit de coulissen en mengen we ons actief in het debat. Het is onze bijdrage aan het zo vurig gewenste nieuwe elan. We hebben ons verhaal geestdriftig opgetekend en willen graag met u in debat over de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel. Arjan van de Griend André van Hooren 9

12 De uiteindelijke hoogte van het pensioen wordt meer dan ooit afhankelijk van het spel dat tussen de belanghebbenden in het pensioenfondsbestuur wordt gespeeld

13 1. b e s t u r e n z a c h t e a a n s p r a k e n : e e n h a r d e n o o t? 1. Besturen Zachte aanspraken: een harde noot? Het pensioenakkoord maakt het besturen van een pensioenfonds niet direct eenvoudiger. De hoogte van het pensioen is straks sterk afhankelijk van de financiële situatie van het pensioenfonds en dus van het gevoerde beleid. Het bestuur moet voor dat beleid draagvlak creëren bij alle belanghebbenden, wat het belang van deskundigheid, goede governance en integraal risicomanagement alleen maar vergroot. Het pensioenakkoord introduceert zogenoemde zachte pensioenaanspraken: aanspraken die voorwaardelijk zijn, waarvan de hoogte afhangt van de beleggingsresultaten en de levensverwachting. In de huidige Pensioenwet zijn dergelijke zachte aanspraken niet toegestaan en kunnen opgebouwde pensioenaanspraken alleen als uiterste remedie worden verlaagd. Wel kent de Pensioenwet met de voorwaardelijke toeslagverlening iets dat vergelijkbaar is met zachte aanspraken. Alleen zijn de voorwaarden extreem gedetailleerd vastgelegd. Geen deelnemer mag immers verkeerde verwachtingen hebben bij de hoogte van zijn pensioenregeling. Daarom krijgt hij ondoorgrondelijke teksten uit de toeslagenmatrix toegestuurd en onbegrijpelijke toeslaglabels. Met de introductie van de nieuwe zachte aanspraken uit het pensioenakkoord zal het nog lastiger worden het pensioenbewustzijn van de individuele deelnemer te vergroten. We willen allemaal dat de deelnemer zijn pensioen beter begrijpt, maken het ondertussen steeds ingewikkelder en ontnemen hem bovendien de mogelijkheid zijn pensioenopbouw serieus te beïnvloeden. De deelnemer moet verplicht deelnemen aan de pensioenregeling van zijn bedrijf, maar heeft op alles wat er binnen het pensioenfonds gebeurt nauwelijks invloed. Het is niet vreemd dat vanuit deze positie van enerzijds de rechtsonzekerheid ten aanzien van de hoogte van het pensioen en anderzijds het volledig overgeleverd zijn aan de beslissingen van anderen daarover, een roep om meer medezeggenschap en deskundigheid ontstaat. In de huidige situatie heeft de onzekerheid over de voorwaardelijke toeslagregeling al tot die roep en de doorgeslagen regelgeving over communicatie en medezeggenschap geleid. Met de introductie van zachte pensioenrechten zal die roep (met recht!) alleen maar luider worden. Daar ligt de directe relatie tussen het pensioenakkoord en de nieuwe bestuursmodellen uit het Voorontwerp voor Wet dat sinds deze zomer bij de Eerste Kamer ligt. 11

14 1. b e s t u r e n z a c h t e a a n s p r a k e n : e e n h a r d e n o o t? De bestuursmodellen bepalen namelijk wie besluiten neemt die zo n grote invloed hebben op de pensioenuitkeringen van de individuele deelnemer. De uiteindelijke hoogte van het pensioen wordt met het pensioenakkoord meer dan ooit afhankelijk van het spel dat tussen de belanghebbenden in het pensioenfondsbestuur wordt gespeeld. Bestuursmodellen Pensioenfondsen kunnen straks kiezen uit een paritair bestuur, een extern bestuur en een gemengd bestuur. Het paritair bestuursmodel Een paritair bestuur is in feite het huidige in de Pensioenwet opgenomen bestuursmodel met een paar toevoegingen. Het voorontwerp maakt het bijvoorbeeld expliciet mogelijk dat externe deskundigen namens elk van de geledingen in het pensioenfondsbestuur worden opgenomen. Dat kan nu ook al voor vertegenwoordigers van de werkgever(s) of de werknemers, maar het is nieuw voor de pensioengerechtigden. Nieuw is ook dat bedrijfstakpensioenfondsen (Bpf s) een raad van toezicht moeten instellen. Ondernemingspensioenfondsen (Opf s) kunnen kiezen tussen een raad van toezicht of een jaarlijkse visitatie door een visitatiecommissie. Verder moeten volgens het voorontwerp ook Opf s altijd een deelnemersraad instellen. Deze verplichting geldt nu al voor Bpf s. Opf s zijn nu slechts verplicht een deelnemersraad in te stellen als daarom verzocht wordt door een minimum aantal (gewezen) deelnemers/pensioengerechtigden. De verplichting om een verantwoordingsorgaan als bedoeld in de STAR Principes voor goed pensioenfondsbestuur in te stellen, komt te vervallen in het voorontwerp. In plaats van aan een speciaal in het leven te roepen verantwoordingsorgaan, moet het pensioenfondsbestuur verantwoording afleggen aan de deelnemersraad. De werkgever is niet in de deelnemersraad vertegenwoordigd, maar de werkgever heeft de mogelijkheid om in de uitvoeringsovereenkomst die hij met het fonds sluit een verantwoordingsproces op te nemen. Het externe bestuursmodel In dit nieuwe bestuursmodel wordt het pensioenfonds bestuurd door minstens twee bestuurders die geen directe vertegenwoordigers zijn van de belanghebbenden bij het pensioenfonds. De betrokkenheid van sociale partners bij het pensioenfonds wordt in dit bestuursmodel gewaarborgd door het instellen van een belanghebbendenorgaan. Het belanghebbendenorgaan bestaat uit vertegenwoordigers van werkgevers, werknemers en pensioengerechtigden waarvoor dezelfde pariteitseisen 12

15 1. b e s t u r e n z a c h t e a a n s p r a k e n : e e n h a r d e n o o t? gelden als voor de samenstelling van een bestuur in het paritair bestuursmodel. De vertegenwoordigers van de pensioengerechtigden kunnen dus maximaal de helft van het aantal werknemerszetels bezetten. Het belanghebbendenorgaan heeft een adviesrecht dat vergelijkbaar is met het adviesrecht van een deelnemersraad in het paritaire bestuursmodel. Het belanghebbendenorgaan heeft echter ook instemmingsrecht als het gaat om bestuursbesluiten met betrekking tot het strategische beleggingsbeleid, het premie- en toeslagbeleid, het afstempelen van rechten wegens financiële nood, collectieve waardeoverdrachten, liquidatie, de uitvoeringsovereenkomst en het uitbesteden van werkzaamheden. Net als bij het paritair bestuursmodel vindt het interne toezicht bij bedrijfstakpensioenfondsen plaats door een raad van toezicht en bij ondernemingspensioenfondsen door een raad van toezicht of door een jaarlijkse visitatie door een visitatiecommissie. Een pensioenfonds met een extern bestuursmodel hoeft geen deelnemersraad te hebben. De taken die een deelnemersraad bij een paritair bestuursmodel heeft, worden bij een extern bestuursmodel vervuld door het belanghebbendenorgaan. Het gemengde bestuursmodel In het gemengde bestuursmodel hebben externe bestuurders en paritaire bestuurders gezamenlijk zitting in het bestuur. De externe bestuurders zijn uitvoerende bestuurders en de paritaire bestuurders zijn niet-uitvoerende bestuurders. Er moeten minstens twee uitvoerende bestuurders zijn die geen directe vertegenwoordigers zijn van de belanghebbenden bij het pensioenfonds. De paritaire bestuurders zijn vertegenwoordigers van werkgevers, werknemers en pensioengerechtigden waarvoor dezelfde pariteitseisen gelden als voor de samenstelling van een bestuur in het paritair bestuursmodel. In het gemengd bestuursmodel moet statutair een verdeling van de bestuurstaken tussen de uitvoerende bestuurders en de niet-uitvoerende bestuurders worden geregeld. Daarbij moeten de niet-uitvoerende bestuurders in ieder geval de taak krijgen toezicht te houden op de uitvoerende bestuurders, de voorzittersrol in het bestuur te vervullen en te besluiten over benoeming en bezoldiging van de externe bestuurders. In het gemengde bestuursmodel houden de niet-uitvoerende bestuurders toezicht op de uitvoerende bestuurders. Een pensioenfonds met een gemengd bestuursmodel hoeft dan ook geen raad van toezicht of een visitatiecommissie in te stellen. Wel moet er een deelnemersraad zijn die, net als bij een paritair bestuursmodel, adviesrecht heeft en waaraan verantwoording moet worden afgelegd. 13

16 1. b e s t u r e n z a c h t e a a n s p r a k e n : e e n h a r d e n o o t? De raad van toezicht of de jaarlijkse visitatiecommissie bestaat uit minstens drie onafhankelijke personen en houdt toezicht op het beleid van het bestuur en op de algemene gang van zaken in het pensioenfonds. De commissie beoordeelt vooral of er binnen het pensioenfonds sprake is van adequate risicobeheersing. Daarnaast beoordeelt de raad van toezicht of het bestuur bij zijn besluitvorming de belangen van alle betrokkenen bij het pensioenfonds op evenwichtige wijze behartigt en meldt zij disfunctioneren van het bestuur of een bestuurslid aan de deelnemersraad, het belanghebbendenorgaan en aan de partij die bevoegd is tot benoeming van het bestuur. Ook heeft de raad van toezicht instemmingsrecht ten aanzien van een aantal bestuursbesluiten. Het betreft besluiten tot vaststelling van de jaarrekening en het jaarverslag, de actuariële en bedrijfstechnische nota, de profielschets voor benoeming van bestuurders en het beleid inzake beloningen van (externe) bestuurders. Bij een pensioenfonds met een paritair bestuur heeft de raad van toezicht tevens instemmingsrecht met betrekking tot de vaststelling van herstelplannen, collectieve waardeoverdracht, liquidatie, het vormen van een multi ondernemingspensioenfonds of het omzetten van het pensioenfonds in een andere rechtsvorm. Het toezicht op evenwichtige belangenbehartiging en de genoemde instemmingsrechten gelden overigens alleen voor een raad van toezicht en niet voor een jaarlijkse visitatiecommissie. Deskundigheid Het voorontwerp vraagt ook om hogere deskundigheidseisen voor pensioenfondsbestuurders en andere (mede) beleidsbepalers. Ze moeten deskundig zijn in verband met de uitoefening van het bedrijf van het pensioenfonds. Daarnaast moet hun betrouwbaarheid buiten kijf staan. Deze eisen gelden ook voor leden van de raad van toezicht. Dit sluit aan bij het wetsvoorstel tot wijziging van de Wet op het financieel toezicht. In dit wetsvoorstel worden de eisen van deskundigheid en betrouwbaarheid doorgetrokken naar commissarissen en leden van raden van toezicht. Het wetsvoorstel vervangt de huidige term deskundigheid door de term geschiktheid. Geschiktheid omvat niet alleen de benodigde kennis en ervaring, maar stelt ook eisen aan de vaardigheden en het professionele gedrag van (mede) beleidsbepalers. In het voorontwerp wordt aangekondigd dat de wijzigingen in de Wet op het financieel toezicht te zijner tijd zullen worden overgenomen in de Pensioenwet. Vooruitlopend op deze wetsvoorstellen hebben DNB en de AFM gezamenlijk de Beleidsregel deskundigheid 2011 opgesteld die op 1 januari 2011 van kracht is geworden. Hierin wordt nog meer dan voorheen duidelijk dat zowel kennis en vaardigheden als ook professioneel gedrag essentieel zijn bij deskundigheid. 14

17 1. b e s t u r e n z a c h t e a a n s p r a k e n : e e n h a r d e n o o t? Bovendien bepaalt de beleidsregel dat bestuurders voorafgaand aan hun toetreding tot het bestuur voldoende deskundig dienen te zijn en niet pas, zoals voorheen, een jaar na toetreding. Met deskundig zijn werd tot 1 januari 2011 bedoeld het voldoen aan de eisen die gelden voor Deskundigheidsniveau 1 en 2 door alle bestuursleden. Daarbinnen vallen onderwerpen als het besturen van een organisatie, relevante wet- en regelgeving, pensioenregelingen en pensioensoorten, financieel technische en actuariële aspecten, administratieve organisatie en interne controle en communicatie. Voor Deskundigheidsniveau 2 (oordeelsvorming over de onderwerpen) moet worden uitgegaan van de collectieve deskundigheid van het volledige bestuur. Onder het ruimere begrip deskundigheid zoals dat in de beleidsregel wordt gehanteerd vallen ook vaardigheden en professioneel gedrag bij bestuurders. Voor het behalen van het gewenste deskundigheidsniveau bieden verschillende organisaties al dan niet gecertificeerde opleidingen aan. Het is belangrijk op te merken dat die trainingen en cursussen geen one shots zijn. Een opleiding helpt op weg en biedt een gedegen basis om op verder te bouwen, maar de bestuurder is zelf verantwoordelijk voor zijn verdere ontwikkeling. Basiskennis is een vereiste, maar kunde, vaardigheden en attitude zijn minstens even relevant. De trend naar andere kwaliteiten dan kennis wint langzamerhand terrein en door de nieuwe deskundigheidseisen zal dit in een stroomversnelling komen. Door alle ontwikkelingen van de laatste tijd verschuift de nadruk bij het besturen naar terreinen zoals strategisch denken, analytische aanpak, besluitvaardigheid en resultaatgerichtheid. Daarbij winnen ook persoonlijkheidskenmerken aan belang. Voor een voorzitter is het bijvoorbeeld belangrijk een bruggenbouwer te zijn. Daarnaast zijn er in elk bestuur vertegenwoordigers nodig die door hebben hoe de verhoudingen liggen, die een vergadering kunnen sturen doordat ze begrijpen hoe deze in elkaar zit. Kennis en kunde moeten elkaar voldoende aanvullen. De Deskundigheidsniveaus 1 en 2 zijn daarvoor niet toereikend het gaat uiteindelijk om het functioneren van het collectief. Towers Watson heeft een competentietoets ontwikkeld voor pensioenfondsbestuurders. Deze gaat uit van verschillende functieprofielen en is behulpzaam bij het samenstellen van een zo efficiënt en complementair mogelijk pensioenfondsbestuur. De synergie van verschillende persoonlijkheden met verschillende kwaliteiten maakt dat het bestuur als geheel meer is dan de som der delen. De ideale bestuurder bestaat daarom ook alleen bij de gratie van het al dan niet aanwezig zijn van aanvullende capaciteiten bij zijn medebestuursleden. 15

18 1. b e s t u r e n z a c h t e a a n s p r a k e n : e e n h a r d e n o o t? Voordat het bestuur functieprofielen gaat vaststellen is het van belang dat het bestuur een beeld heeft op welke wijze het pensioenfondsbestuur dient te worden samengesteld. De benodigde capaciteiten/competenties zullen daarbij meegenomen dienen te worden. Als het beeld compleet is, kan hieruit het functieprofiel voor het bestuur als geheel gedestilleerd worden. Het algemene profiel van het bestuur speelt een belangrijke rol bij het beschrijven van het profiel van de individuele bestuursleden, de werving en selectie van nieuwe bestuursleden en bij de opzet en realisatie van het deskundigheidsplan en de evaluatie van het functioneren van het bestuur. Nieuwe bestuursleden DNB wil bij de toetsing op deskundigheid naar het karakter van het pensioenfonds kijken. Daarnaast houdt DNB rekening met de samenstelling en het functioneren van het bestuur als geheel. Er wordt dus gekeken naar hoe het bestuur zijn taken vervult en of het wenselijk is dat er een bestuurslid wordt toegevoegd met bepaalde competenties. Ook geeft DNB in haar nieuwsbrief van mei 2011 aan dat bij werving en selectie van bestuursleden een actieve houding wordt gewenst. Het functieprofiel van het nieuwe bestuurslid dient aan de benoemende partij te worden voorgelegd en er dient getoetst te worden of de kandidaat hier in voldoende mate aan voldoet. Bij aanmelding van de kandidaat bij DNB voor de toetsing van de deskundigheid en de antecedenten, wenst DNB naast het CV en de bestuursmatrix nu ook het functieprofiel van de betreffende kandidaat en de bevindingen van het bestuur in hoeverre de kandidaat aan het profiel voldoet te ontvangen. DNB kan de kandidaat uitnodigen voor een gesprek als onderdeel van de toetsing. Bij de bestuursmatrix dient te worden aangegeven wanneer een bestuurslid op een bepaald aandachtsgebied naar de opvatting van het bestuur als deskundig kan worden gekwalificeerd. Bij de toetsing moet uit opleiding, werkervaring en competenties blijken dat iemand in voldoende mate deskundig is om als beleidsbepaler te kunnen functioneren. Competentiemanagement is het opbouwen en exploiteren van de competenties van bestuurders in lijn met de strategie en doelstellingen van het pensioenfonds waarvan zij het bestuur vormen. Competentiemanagement moet dus vooral gezien worden als middel om het pensioenfonds én de beleidsbepalers in samenhang te ontwikkelen. De kracht van competentiemanagement ligt in de mogelijkheid een brug te slaan tussen de doelstellingen van het pensioenfonds en de beleidsbepalers. Hierbij zijn drie niveaus te onderscheiden, te weten: 16

19 1. b e s t u r e n z a c h t e a a n s p r a k e n : e e n h a r d e n o o t? Strategisch Tactisch Operationeel Welke (kern)competenties heeft het bestuur nu en in de komende jaren nodig in het licht van de strategie? Op welke wijze worden de competenties van het bestuur geborgd? Plan van aanpak voor het wervingsproces en het proces om competenties te ontwikkelen. Competentiemanagement is het bouwwerk waarvan de door het bestuur vastgestelde definitie van de competenties het fundament vormt. Daarbij is kopieerwerk niet gewenst: het bestuur zal vooraf een heldere definitie van de fondsspecifieke competenties moeten opstellen. Het doel is uiteindelijk om aan de hand daarvan een beeld te schetsen van wat er verwacht wordt van een bestuurder. De perfecte bestuurder is op alle onderdelen van het competentie-framework even bekwaam. In werkelijkheid zal dit niet haalbaar zijn. Het framework is alleen bedoeld om competenties te meten en het proces op gang te brengen om competenties te verbeteren of zelfs te perfectioneren. Het uiteindelijke doel is simpel en basaal: het ambitieniveau van het bestuur of de bestuurder gaat omhoog, in gelijke tred met de verbetering van de competenties van de bestuurder. Competenties komen tot uiting in gedrag en uiteindelijk in resultaten. Een mens ontwikkelt tijdens zijn leven verschillende competenties. Door kennis op te doen en vaardigheden verder te ontwikkelen kan men bestaande competenties verbeteren. Feedback vragen en krijgen op gedrag is een voorwaarde voor de ontwikkeling van competenties. Voor de ontwikkeling van competenties is het daarnaast nodig dat een persoon gemotiveerd is. De motivatie van een persoon bepaalt of deze tijd en aandacht zal investeren in gedragingen die nodig zijn om zijn niveau van competentie te verhogen. De persoon zal ander gedrag gaan vertonen als hij verwacht dat hij met dat gedrag persoonlijke doelen (waarden) zal bereiken. Beloning Het besturen van een pensioenfonds moet gezien worden als normale (parttime) baan, waarvoor tijd ter beschikking wordt gesteld en waar een beloning tegenoverstaat. We zien al een trend richting een marktconforme vergoeding voor pensioenfondsbestuurswerk. 17

20 1. b e s t u r e n z a c h t e a a n s p r a k e n : e e n h a r d e n o o t? Via de Wet financieel toezicht werden een aantal jaar geleden al wettelijke eisen en kaders geformuleerd voor beroepen in de financiële dienstverlening. Die eisen worden nu langzamerhand uitgebreid naar pensioenfondsbestuurders. Dit kan niet anders dan als positief bestempeld worden. Pensioenfondsbestuurders dragen een grotere verantwoordelijkheid dan velen beseffen. Integraal risicomanagement Een belangrijke taak voor besturen is integraal risicomanagement. Helaas blijft risicomanagement meestal beperkt tot achteraf meten en controleren of tot het uitvoeren van strategische risico-analyses op basis van FIRM, de methodiek van DNB. De verwachting echter is dat er net als voor verzekeraars en banken (Solvency en Basel) ook voor pensioenfondsen wet- en regelgeving komt. Het eerste signaal is al gegeven door de International Organisation of Pensionfund Supervisors (IOPS) en de Organisation for Economic Cooperation and Development (OECD). In het rapport Good Practices for Pension Funds Risk management Systems komen ze tot aanbevelingen met betrekking tot risicomanagement die verder strekken dan menig pensioenfonds heeft doorgevoerd 1. Hierin wordt gesteld dat een risicomanagementsysteem pas effectief is als dit bestaat uit strategieën, processen en rapportage procedures die noodzakelijk zijn om alle risico s en hun afhankelijkheden op individueel en geaggregeerd niveau te identificeren, meten, monitoren, beoordelen, controleren en rapporteren op een permanente basis. Het idee achter integraal risicomanagement is dat besturen risico s vooraf identificeren en analyseren. Volgens ons kan een eigen bestuursbureau goed zorg dragen voor de invulling van het risicomanagement. Met de juiste structuur, processen en systemen en met capabele medewerkers met de juiste achtergronden en opleidingen, kunnen bestuursbureaus veel werkzaamheden met betrekking tot risicomanagement uit handen nemen van de bestuurders. Bestuurders kunnen daadwerkelijk besturen en strategische besluiten nemen voor het pensioenfonds. Het bestuursbureau verzamelt, analyseert en adviseert het bestuur, waarbij de diverse richtingen en effecten helder zichtbaar zijn. 1 Good Practices for Pension Funds Risk management Systems by OECD, IOPS, januari

Wet versterking bestuur pensioenfondsen

Wet versterking bestuur pensioenfondsen Wet versterking bestuur pensioenfondsen Presentatie voor het Platform Deelnemersraden Drs. Harrie J.P. Penders 12 april 2013 Leerdoelen inzicht bieden in het wetsvoorstel (sheet 3 24) inzicht bieden in

Nadere informatie

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid publiceerde op vrijdag 12 juli 2013 het lang verwachte consultatiedocument over de uitwerking

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur

Nadere informatie

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram 02 verkort in beeld 03 Ontwikkelingen 05 08 10 Pensioenen Beleggingen Organogram Aantal deelnemers dat pensioen opbouwt Aantal personen dat een ouderdomspensioen ontvangt Aantal deelnemers met slapende

Nadere informatie

Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen.

Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen. Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen. De Bazel 24 mei 2012 Het Pensioenakkoord Drie delen: - De AOW-leeftijd - Pensioen in de tweede pijler - Ouderenparticipatie Wat is de aanleiding?

Nadere informatie

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten artikel Inleiding Reeds geruime tijd wordt een maatschappelijke discussie gevoerd over de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel.

Nadere informatie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie S&V Reflector Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie Juni 2011 Sprenkels & Verschuren wil met dit document haar bijdrage leveren aan een verantwoord

Nadere informatie

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Beleggingen Het totaal rendement over het afgelopen boekjaar 2010 is uitgekomen op 15,6%. Als we naar de onderverdeling kijken zien we het

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur de pensioenregeling

Nadere informatie

Pensioen Flash 2012 / 1

Pensioen Flash 2012 / 1 Pensioen Flash 2012 / 1 Team Pensioenen en Pensioenfondsen Internetconsultatie premiepensioeninstellingen Wetsvoorstel Versterking bestuur pensioenfondsen Round tables Internetconsultatie premiepensioeninstellingen

Nadere informatie

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015 Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Agenda 1. Rol klankbordgroep 2. Waarom een nieuwe pensioenregeling?

Nadere informatie

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds PROFIELSCHETS NIET UITVOEREND BESTUURDER Stichting Stichting behoort tot de grootste ondernemingspensioenfondsen van Nederland met een belegd vermogen van bijna 18 miljard euro. Het pensioenfonds voert

Nadere informatie

Info over de PENSIOENWET voor Bedrijfstakpensioenfondsen. Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder

Info over de PENSIOENWET voor Bedrijfstakpensioenfondsen. Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder Info over de PENSIOENWET voor Bedrijfstakpensioenfondsen Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder De Pensioenwet Na jarenlange discussie is de Pensioenwet

Nadere informatie

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Het bestuur van Stichting Pensioenfonds Randstad heeft medio februari 2014 moeten besluiten tot het doorvoeren van een pijnlijke maatregel. Om de

Nadere informatie

Pensioen voor de toekomst

Pensioen voor de toekomst Pensioen voor de toekomst KlikPensioen als ideale synthese van premie- en uitkeringsovereenkomsten Inhoud - Inleiding 1. Heldere uitgangspunten voor een goed pensioen 2. Pensioenoplossing voor vandaag

Nadere informatie

Een overzicht van de kerncijfers vindt u op van het volledige jaarverslag.

Een overzicht van de kerncijfers vindt u op <pagina 8 en 9> van het volledige jaarverslag. 12 vragen over het jaarverslag 2013 De hoofdpunten uit het jaarverslag van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (SPV) behandelen we aan de hand van 12 vragen en antwoorden. Een volledig exemplaar

Nadere informatie

APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45

APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45 APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45 1 Agenda Introductie APF Wat is een Algemeen Pensioenfonds? Het nut van een APF Wat zijn de belangrijkste bouwstenen van De Nationale APF?

Nadere informatie

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM Aanpassing pensioenregeling een must Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM 1 Aanpassing pensioenregeling een must Inhoud Marcel Brussee: Achtergrond wijzigingen

Nadere informatie

Eisen voor bestuursleden

Eisen voor bestuursleden Eisen voor bestuursleden (overgenomen uit plan van aanpak deskundigheidsbevordering Pensioenkoepels 2010) Om zijn verantwoordelijkheid te kunnen dragen moet een bestuurslid deelnemen aan de besluitvorming

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomst

Deelnemersbijeenkomst Deelnemersbijeenkomst Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland 18 november 2014 13 oktober 2010 Deelnemersbijeenkomst Agenda Opening 2013 Financiën: Dekkingsgraad en financiële situatie Henk Beleggingsbeleid

Nadere informatie

Nieuw pensioencontract. DIRK BROEDERS, Toezichtstrategie Seminar voor vermogensbeheerders, 27 juni 2012

Nieuw pensioencontract. DIRK BROEDERS, Toezichtstrategie Seminar voor vermogensbeheerders, 27 juni 2012 Nieuw pensioencontract DIRK BROEDERS, Toezichtstrategie Seminar voor vermogensbeheerders, 27 juni 2012 Kernpunten 1. Eén ftk met twee soorten contracten (nominale contract en reële contract) 2. Contracten

Nadere informatie

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Het Wetsvoorstel variabele pensioenuitkering (kortweg wetsvoorstel ) maakt voor deelnemers aan een premieovereenkomst

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL VOOR: BESTUURSLID NAMENS DEELNEMERS EN LID GOVERNANCECOMMISSIE STICHTING PENSIOENFONDS GRONTMIJ 22 MEI 2015

FUNCTIEPROFIEL VOOR: BESTUURSLID NAMENS DEELNEMERS EN LID GOVERNANCECOMMISSIE STICHTING PENSIOENFONDS GRONTMIJ 22 MEI 2015 FUNCTIEPROFIEL VOOR: BESTUURSLID NAMENS DEELNEMERS EN LID GOVERNANCECOMMISSIE STICHTING PENSIOENFONDS GRONTMIJ 22 MEI 2015 Inhoudsopgave 1. Het pensioenfonds... 3 2. Het bestuur... 3 3. Taken van het bestuur...

Nadere informatie

reëel financieel toetsingskader (FTK2)

reëel financieel toetsingskader (FTK2) nominaal financieel toetsingskader (FTK1) - bestaande contract - nominale contract - uitkeringsovereenkomst - onderscheid tussen nominale opbouw en indexatie - 2,5% onderdekkingskans maatstaf voor nominale

Nadere informatie

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014 Pensioenfonds Robeco Populair Jaarverslag 2014 2014 was een bewogen jaar voor Pensioenfonds Robeco door de sterk dalende rente en de veranderende wet- en regelgeving. In het jaarverslag blikken wij als

Nadere informatie

Stichting Voorzieningsfonds Getronics 11 februari 2015. Stand van zaken SVG. 1 van 19

Stichting Voorzieningsfonds Getronics 11 februari 2015. Stand van zaken SVG. 1 van 19 Stichting Voorzieningsfonds Getronics 11 februari 2015 Stand van zaken SVG 1 van 19 Programma Pensioenfonds SVG Financiële positie SVG Terugblik 2014 Vooruitblik 2015 Vragen 2 van 19 Pensioenfonds SVG

Nadere informatie

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1 RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL Vraag 1 Onder het huidige FTK krijgen pensioenfondsen te maken met de zogenaamde beleggings -spagaat: aan de ene kant kan er weinig risico worden genomen

Nadere informatie

Asset & Liability Management

Asset & Liability Management Asset & Liability Management Verder gaan is de juiste balans vinden. ALM: inzicht in risico s Zorgen voor balans tussen pensioenverplichtingen en de opbouw van het pensioenvermogen. Het is een kerntaak

Nadere informatie

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014 Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader Juni 2014 Inhoudsopgave Wetsvoorstel aanpassing FTK Beleidsdekkingsgraad Premievaststelling Toekomstbestendig indexeren Inhaalindexatie Hersteltermijn

Nadere informatie

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten De daling van de dekkingsgraden heeft de afgelopen weken een uitgebreide discussie

Nadere informatie

Uitvoeringsaspecten van Pensioenakkoord

Uitvoeringsaspecten van Pensioenakkoord Uitvoeringsaspecten van Pensioenakkoord Willem Eikelboom De 4 e dinsdag in september 2011 2011 Towers Watson. All rights reserved. Wel of geen Pensioenakkoord invulling aanvullend pensioen vindt decentraal

Nadere informatie

Versterking bestuur pensioenfondsen: het vervolg

Versterking bestuur pensioenfondsen: het vervolg Versterking bestuur pensioenfondsen: het vervolg De kritiek op het wetsvoorstel versterking bestuur pensioenfondsen van februari 2012 was niet mals. In de Nota naar aanleiding van het Verslag van juni

Nadere informatie

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Persbericht Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Hoofdpunten: Dekkingsgraad van 94% is te laag: aanvullende maatregelen nodig Beschikbaar vermogen stijgt met ruim 11 miljard Door gedaalde rente nemen

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging van Organisaties van Gepensioneerden

Nederlandse Vereniging van Organisaties van Gepensioneerden Nederlandse Vereniging van Organisaties van Gepensioneerden Nederlandse Vereniging van Organisaties van Gepensioneerden opgericht in 1986 gevestigd in Utrecht De NVOG en de Pensioendossiers 2 NVOG : wie

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA)

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht

Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht Vlak voor het kerst heeft staatssecretaris Klijnsma het Wetsvoorstel algemeen pensioenfonds naar de Tweede Kamer gestuurd. Onderstaande analyse van AZL biedt u een

Nadere informatie

Info over de PENSIOENWET voor Ondernemingspensioenfondsen. Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder

Info over de PENSIOENWET voor Ondernemingspensioenfondsen. Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder Info over de PENSIOENWET voor Ondernemingspensioenfondsen Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder De Pensioenwet Op 26 september is de Pensioenwet na jarenlange

Nadere informatie

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Pag. /8 Delta Lloyd garandeert de opgebouwde aanspraken en tarieven. Het Garantiepensioen

Nadere informatie

Toelichting bij de ministeriële regeling toeslagenmatrix.

Toelichting bij de ministeriële regeling toeslagenmatrix. Toelichting bij de ministeriële regeling toeslagenmatrix. Algemene toelichting Artikel 86 van de Pensioenwet schrijft voor dat er bij voorwaardelijke toeslagverlening een consistent geheel dient te zijn

Nadere informatie

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen RBS pensioen update Van premie tot pensioen Hoe is uw pensioen opgebouwd? Waarom zitten veel pensioenfondsen nu in de problemen? Hoe ziet de toekomst van pensioen in Nederland eruit? In deze RBS Pensioen

Nadere informatie

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld Het verdwenen pensioengeld De uitzending van Zembla van 5 februari 2011 heeft veel stof doen opwaaien in de pensioensector. Ortec Finance is in bezit van het achterliggende rapport dat is opgesteld door

Nadere informatie

Een nieuwe pensioenregeling

Een nieuwe pensioenregeling Een nieuwe pensioenregeling De pensioenregeling van Pensioenfonds voor de Accountancy wordt per 1 januari 2015 aangepast. Het bestuur heeft inmiddels de hoofdlijnen van de nieuwe regeling vastgesteld.

Nadere informatie

W erkboek PREVIEW. Op weg naar een. nieuw bestuursmodel. P e r s o o n l i j k. en interactief

W erkboek PREVIEW. Op weg naar een. nieuw bestuursmodel. P e r s o o n l i j k. en interactief Op weg naar een nieuw bestuursmodel W erkboek Zorgvuldige afweging en transparante besluitvorming middels reflecties, vragen en afwegingen Governance werkboek P e r s o o n l i j k en interactief Op weg

Nadere informatie

1. Organisatie BIJLAGE I: VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS ACHMEA. ABTN 2014 versie 21-3-2014 1. Stichting Pensioenfonds Achmea

1. Organisatie BIJLAGE I: VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS ACHMEA. ABTN 2014 versie 21-3-2014 1. Stichting Pensioenfonds Achmea BIJLAGE I: VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN Introductie Deze Verklaring inzake beleggingsbeginselen (hierna: Verklaring) beschrijft op beknopte wijze de uitgangspunten van het beleggingsbeleid van SPA.

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015 KWARTAALVERSLAG DERDE KWARTAAL 2015 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 30 september 2015 bedroeg 112,6% Het rendement van 1 juli tot en met 30 september 2015 bedroeg -1,6% Het pensioenvermogen

Nadere informatie

De dekkingsgraad van het Pensioenfonds is bijna elke maand anders. Dat komt vooral door de rentestand en onze beleggingsopbrengsten.

De dekkingsgraad van het Pensioenfonds is bijna elke maand anders. Dat komt vooral door de rentestand en onze beleggingsopbrengsten. Nieuwsbrief Ballast Nedam Pensioenfonds September 2013 Tijd voor een nieuwsbrief van uw Pensioenfonds. Er gebeurt veel in de Nederlandse pensioenwereld; dat kan u bijna niet zijn ontgaan. In onze vorige

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie Meer dan 1700 mensen hebben pensioenaanspraken opgebouwd bij Stichting Pensioenfonds Avery Dennison (in deze verklaring voortaan verder "pensioenfonds" genoemd). Zij zijn de (gewezen) deelnemers en pensioengerechtigden

Nadere informatie

134 De Pensioenwereld in 2015

134 De Pensioenwereld in 2015 14 134 De Pensioenwereld in 2015 Ontwikkelingen in de pensioenmarkt 135 Het nieuwe FTK: oude wijn in nieuwe zakken? Auteurs: Gijs Hoedemaker, Machiel Koper en Alexander van Stee Na de crisis leek er een

Nadere informatie

Inflatiegids. Invloed van inflatie op pensioenen. Deel 2. Inflatie in het kader van een Nederlands Pensioenfonds

Inflatiegids. Invloed van inflatie op pensioenen. Deel 2. Inflatie in het kader van een Nederlands Pensioenfonds Inflatiegids Inflatie in het kader van een Nederlands Pensioenfonds Deel 2 Invloed van inflatie op pensioenen Inflatie betreft de stijging van het algemeen prijspeil, ofwel de waardevermindering van het

Nadere informatie

Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie

Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie - Dames en heren, welkom bij het ochtendgedeelte van het DNB pensioenseminar. Dit is voor mij de eerste keer dat ik mag spreken

Nadere informatie

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012 De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt Workshop 9 mei 2012 Programma De aanleiding en het pensioenakkoord op hoofdlijnen Aanpassingsmechanismes Fiscale pensioenkader

Nadere informatie

Belanghebbendenvergadering. 24 september 2015

Belanghebbendenvergadering. 24 september 2015 Belanghebbendenvergadering 24 september 2015 Agenda 1. Opening 2. Actuele ontwikkelingen Ballast Nedam N.V. 3. Jaarverslag 2014 4. Nieuwe pensioenregelgeving en herstelplan 5. Toekomst pensioenfonds 6.

Nadere informatie

Competentievisie verantwoordingsorgaan. Juli 2014

Competentievisie verantwoordingsorgaan. Juli 2014 Competentievisie verantwoordingsorgaan Juli 2014 Versie 1.0 1 juli 2014 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Competentievisie...3 Hoofdstuk 2 Profiel van het fonds...3 Hoofdstuk 3 Profiel verantwoordingsorgaan...3

Nadere informatie

Stichting Alcatel Lucent Pensioenfonds (in liquidatie) Stichting Alcatel-Lucent Pensioenfonds (in liquidatie) Vergadering van Deelnemers

Stichting Alcatel Lucent Pensioenfonds (in liquidatie) Stichting Alcatel-Lucent Pensioenfonds (in liquidatie) Vergadering van Deelnemers Stichting Alcatel-Lucent Pensioenfonds (in liquidatie) Deelnemers en Pensioengerechtigden 29 september 2015 Agenda 1. Opening en introductie J. Koenhein 2. Korte toelichting Jaarverslag 2014 en huidige

Nadere informatie

Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK

Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK 2 De essentie: Eerlijke verdeling van lasten en lusten tussen generaties krijgt volop aandacht; Er worden twee contracten voorgesteld. Beide behoeven verdere

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds SMIT. Bestuursreglement V120620

Stichting Pensioenfonds SMIT. Bestuursreglement V120620 Artikel 1 Inleiding De wijze waarop de Stichting Pensioenfonds SMIT wordt bestuurd ligt op hoofdlijnen vast in de statuten. In dit bestuursreglement wordt hier verder invulling aan gegeven. Het bestuursreglement

Nadere informatie

Extra informatie pensioenverlaging

Extra informatie pensioenverlaging Extra informatie pensioenverlaging Wat is de invloed van de verlaging op mijn netto pensioen? Als u nog niet met pensioen bent, kunnen we u nu niet zeggen hoe uw netto pensioen

Nadere informatie

Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Nummer 14 > Jaargang 10 > November 2012 inhoud > Financiële positie: dekkingsgraad blijft laag [p.1] Bestuur / Verantwoordingsorgaan [p.2] Uniform Pensioen

Nadere informatie

Bestuursmodellen WVBP

Bestuursmodellen WVBP Bestuursmodellen WVBP Model Paritair bestuur Onafhankelijk bestuur Paritair gemengd Onafhankelijk gemengd Omgekeerd gemengd Bestuur Bestuurders zijn paritair, evt. maximaal 2 externe bestuurders toegestaan

Nadere informatie

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland In deze nieuwsbrief Voorwoord Wat betekenen de nieuwe pensioenmaatregelen voor u? De informatie in dit document is eigendom van en mag noch in haar geheel noch gedeeltelijk van. Page 2 of 5 Voorwoord In

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds SABIC

Stichting Pensioenfonds SABIC Stichting Pensioenfonds SABIC Presentatie SPF tijdens algemene ledenvergadering VGSE 15 april 2010 Jan van den Berg, voorzitter SPF 1 Programma 1. Algemeen 2. Situatie SPF eind 2008 3. Ontwikkelingen SPF

Nadere informatie

POPULAIR JAARVERSLAG 2013

POPULAIR JAARVERSLAG 2013 POPULAIR JAARVERSLAG 2013 2 Het herstel van onze financiële positie blijft absolute topprioriteit. Twee gezichten Het jaar 2013, maar ook 2014 dat nog grotendeels voor ons ligt, kent twee gezichten. Enerzijds

Nadere informatie

Functieprofiel bestuurs- en commissielid namens pensioengerechtigden Stichting Pensioenfonds F. van Lanschot

Functieprofiel bestuurs- en commissielid namens pensioengerechtigden Stichting Pensioenfonds F. van Lanschot 1. Het Pensioenfonds (verder: het Pensioenfonds) is een ondernemingspensioenfonds dat de pensioenregeling voor de (ex) medewerkers van Van Lanschot Bankiers (en gelieerde ondernemingen) uitvoert. De inhoud

Nadere informatie

Wet versterking Bestuur Pensioenfondsen

Wet versterking Bestuur Pensioenfondsen Wet versterking Bestuur Pensioenfondsen Wat betekent de wet voor intern en extern toezicht? Prof. Dr. Olaf Sleijpen Divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen en beleggingsondernemingen Seminar voor intern

Nadere informatie

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Corporate Pensioen 4 Juni 2009 Vragen 1. Hoe zeker is mijn toekomstige pensioenvoorziening bij Nationale-Nederlanden? 3. Hoe weet ik hoeveel pensioen

Nadere informatie

Persoonlijk Pensioen Plan

Persoonlijk Pensioen Plan Persoonlijk Pensioen Plan Brochure voor u als werkgever Als werkgever hebt u behoefte aan een betaalbare pensioenregeling. Tegelijkertijd wilt u een regeling die past in een goed arbeidsvoorwaardenbeleid.

Nadere informatie

HOOFDLIJNEN HERSTELPLAN PGB 2009-2014 MAART 2009 PENSIOENFONDS VOOR DE GRAFISCHE BEDRIJVEN

HOOFDLIJNEN HERSTELPLAN PGB 2009-2014 MAART 2009 PENSIOENFONDS VOOR DE GRAFISCHE BEDRIJVEN HOOFDLIJNEN HERSTELPLAN PGB 2009-2014 MAART 2009 PENSIOENFONDS VOOR DE GRAFISCHE BEDRIJVEN VOORWOORD HERSTELPLAN PGB 2009-2014 Al genomen maatregelen: meer zekerheid in beleggingsbeleid Premieverhoging:

Nadere informatie

Het einde van het pensioen voor de RvB Rondetafelbijeenkomst. Amstelveen, 22 maart 2012

Het einde van het pensioen voor de RvB Rondetafelbijeenkomst. Amstelveen, 22 maart 2012 Het einde van het pensioen voor de RvB Rondetafelbijeenkomst Amstelveen, 22 maart 2012 Het einde van het pensioen voor de RvB As we know it? Amstelveen, 22 maart 2012 Het speelveld Bestuur en Toezicht

Nadere informatie

Verkort Jaarverslag 2014

Verkort Jaarverslag 2014 Verkort Jaarverslag 2014 Het bestuur: de pensioenwereld blijft in beweging Ook in 2014 stond de pensioenwereld niet stil. Het bestuur volgde alle actuele politieke en maatschappelijke ontwikkelingen op

Nadere informatie

Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds

Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds 1. Algemene kenmerken Het bestuur van de Stichting Notarieel Pensioenfonds (SNPF) is

Nadere informatie

ADDENDUM BIJ DE PENSIOENOVEREENKOMST

ADDENDUM BIJ DE PENSIOENOVEREENKOMST ADDENDUM BIJ DE PENSIOENOVEREENKOMST In aanvulling op de eerder tussen de werkgever en diens werknemers gesloten pensioenovereenkomst maken met ingang van 1 januari 2008 de hierna vermelde bepalingen deel

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland

Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland Peter de Bruijne Voorzitter Bestuur Pensioenfonds ING 31 oktober 2013 QR code website Pensioenfonds ING Agenda Financiële situatie Klanttevredenheid

Nadere informatie

Wijziging uitvoerder & pensioenregeling 2015 25 november 2014

Wijziging uitvoerder & pensioenregeling 2015 25 november 2014 Wijziging uitvoerder & pensioenregeling 2015 25 november 2014 1 Doel van deze bijeenkomst Toelichting waarom overstap naar nieuwe pensioenuitvoerder Toelichting waarom nieuwe pensioenregeling per 1-1-2015

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

Terugblik 2011 in cijfers

Terugblik 2011 in cijfers Terugblik 2011 in cijfers U vindt hier een samenvatting van het jaarverslag 2011. Het volledige jaarverslag kunt u downloaden via www.pensioenfondsricohnederland.nl. Financiële situatie Door de kredietcrisis

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015. Samenvatting cijfers per 30 juni 2015

Kwartaalbericht. 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015. Samenvatting cijfers per 30 juni 2015 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015 Samenvatting cijfers per 30 juni 2015 Dekkingsgraad (UFR): 108,3% Beleidsdekkingsgraad: 110,0% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2015 1 e halfjaar:

Nadere informatie

V & A s n.a.v. Wet versterking bestuur pensioenfondsen d.d. 24 januari 2014

V & A s n.a.v. Wet versterking bestuur pensioenfondsen d.d. 24 januari 2014 V & A s n.a.v. Wet versterking bestuur pensioenfondsen d.d. 24 januari 2014 Inleiding Zoals bekend treedt de Wet versterking bestuur pensioenfonds op 1 juli 2014 in werking. Deze wet leidt tot aanpassing

Nadere informatie

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG Agenda Waarom Pensioenakkoord? Inhoud Pensioenakkoord Wat doen we ermee? Oplossingsrichtingen Hoe nu verder?

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Kwartaalbericht 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015 Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Dekkingsgraad: 111,5% Beleidsdekkingsgraad: 112,6% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2014: 27,6%

Nadere informatie

Herstelplan. Stichting Personeelspensioenfonds APG

Herstelplan. Stichting Personeelspensioenfonds APG Herstelplan Stichting Personeelspensioenfonds APG PPF APG Herstelplan versie: juni 2015 Herstelplan PPF APG 2015 juni 2015 1. Inleiding In dit herstelplan 2015 voor PPF APG leest u eerst welke uitgangspunten

Nadere informatie

Verklaring inzake beleggingsbeginselen

Verklaring inzake beleggingsbeginselen STICHTING PENSIOENFONDS RECREATIE Mei 2011 INHOUDSOPGAVE 0. Introductie 3 1. Doelstelling van het beleggingsbeleid 4 2. Organisatie en risicobeheerprocedures 5 3. Beleggingsbeginselen 7 Mei 2011 Pagina

Nadere informatie

HALLO ALLEMAAL LIKE BPF SCHILDERS OP FACEBOOK WAT DE DEKKINGSGRAAD ONS VERTELT 2. WAT IS ER VERANDERD IN 2016? Wijzigingen pensioenregeling 4

HALLO ALLEMAAL LIKE BPF SCHILDERS OP FACEBOOK WAT DE DEKKINGSGRAAD ONS VERTELT 2. WAT IS ER VERANDERD IN 2016? Wijzigingen pensioenregeling 4 Pensioen voor pensioengerechtigdenblad maart 2016 WAT DE DEKKINGSGRAAD ONS VERTELT 2 Online klantenpanel GEZOCHT: MENSEN MET EEN MENING! 3 WAT IS ER VERANDERD IN 2016? Wijzigingen pensioenregeling 4 BELEGGEN

Nadere informatie

datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420

datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420 Aan: alle actieve deelnemers alle gewezen deelnemers alle pensioengerechtigden datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420 Betreft: de risico s van het pensioenfonds voor

Nadere informatie

Pensioenakkoord. Spelregels vanuit de accountant bezien. Nico Pul Ernst & Young

Pensioenakkoord. Spelregels vanuit de accountant bezien. Nico Pul Ernst & Young Pensioenakkoord Spelregels vanuit de accountant bezien Nico Pul Ernst & Young Pensioenakkoord Korte vergelijking oud versus nieuw Gevolgen voor de jaarrekening Bijdrage accountants aan het debat Oud versus

Nadere informatie

Generali Beleggingsmogelijkheden Pensioen

Generali Beleggingsmogelijkheden Pensioen 1. Algemene informatie over dit document Waarom krijgt u dit document U krijgt deze informatie omdat u via uw werkgever deelneemt aan een pensioenregeling bij Generali. In uw pensioenregeling staat hoe

Nadere informatie

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten Dames en heren, Hartelijk dank voor de uitnodiging om hier vandaag op uw symposium te komen spreken. Als koepel van verenigingen van gepensioneerden wil de KNVG de belangen van gepensioneerden behartigen

Nadere informatie

Wet versterking bestuur pensioenfondsen

Wet versterking bestuur pensioenfondsen PENSIOEN 12 JULI 2013 Wet versterking bestuur pensioenfondsen Op 9 juli jl. heeft de Eerste Kamer de Wet versterking bestuur pensioenfondsen (de "Wet") aangenomen. Door deze Wet gaat de huidige bestuursstructuur

Nadere informatie

Jaarbericht 2014. Financiële positie Pensioenfonds Forbo 3. 2014 in cijfers 5. Wijzigingen in de pensioenregeling 7

Jaarbericht 2014. Financiële positie Pensioenfonds Forbo 3. 2014 in cijfers 5. Wijzigingen in de pensioenregeling 7 Jaarbericht 2014 Financiële positie Pensioenfonds Forbo 3 2014 in cijfers 5 Wijzigingen in de pensioenregeling 7 De organisatie Pensioenfonds Forbo 8 Kerncijfers 11 2014 stond vooral in het teken van gewijzigde

Nadere informatie

Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL

Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL Onderwerpen 1. Pensioen, wat is pensioen? 2. Wijziging Wet op de ondernemingsraden 3. Outsourcing vanuit zorg en overheid OR (opeens)

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst

Informatiebijeenkomst Stichting Pensioenfonds DHV Informatiebijeenkomst 24 september 2013 2013 Royal HaskoningDHV, All rights reserved Alleen voor intern gebruik Agenda Opening Jaarverslag 2012 Paul Canisius Actuele ontwikkelingen

Nadere informatie