Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder schulden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder schulden"

Transcriptie

1 Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder M.P. van Rijnsoever 1,E.Tromp 1, W.E. Waterlander 1,F.N.Schütz 2, I.H.M. Steenhuis 2 Achtergrond: Een lage SES en financiële problemen hebben beide een negatieve associatie met gezondheid. Het is echter onduidelijk of binnen de groep mensen met een lage SES verschillen in gezondheidskenmerken te vinden zijn tussen mensen met en zonder risicovolle. Doel: Onderzoek naar verschillen in leefstijl, psychosociale en lichamelijke gezondheid tussen mensen met en zonder risicovolle binnen de hoge en lage SES-groep. Methode: Er is gebruik gemaakt van de cross-sectionele dataset van de Volwassenenmonitor van de GGD Midden-Nederland, welke is verzameld bij volwassenen van jaar in 2008 in de provincie Utrecht. Opleiding is als sociaaleconomische indicator gebruikt. Zelfrapportage over betalingsachterstanden is gebruikt om risicovolle te definiëren. De onderzochte gezondheidskenmerken betreffen leefstijl, lichamelijke en psychosociale factoren. Met gebruik van lineaire regressie-analyse zijn deze kenmerken gerelateerd aan het wel of niet hebben van risicovolle. In aanvullende analyses is gecorrigeerd voor demografische kenmerken en inkomen. Resultaten: Mensen met risicovolle hebben een ongezondere leefstijl, meer psychosociale klachten en een slechtere gezondheid dan mensen zonder risicovolle. Zowel binnen de hoge als lage SES-groep zijn verschillen gevonden in gezondheidskenmerken tussen wel of geen risicovolle. De verschillen binnen de lage SES-groep zijn groter dan binnen de hoge SES-groep. Binnen de lage SES-groep is het hebben van risicovolle sterk gerelateerd aan minder goed ervaren gezondheid, ongezonde leefgewoontes, eenzaamheid, weinig competentievaardigheden, psychische klachten en lichamelijke en emotionele beperkingen. Conclusie: Mensen met risicovolle hebben meer gezondheidsproblemen en een slechtere leefstijl dan mensen zonder risicovolle. Dit verband is sterker in de lage SES-groep. Een ingang om deze doelgroep te bereiken voor psychosociale hulpverlening en gezondheidsbevorderende activiteiten is mogelijk de sociale dienst of afdeling schuldhulpverlening. Trefwoorden: sociaaleconomische status, risicovolle, leefstijl, gezondheid, psychosociaal Inleiding Verschillende studies hebben aangetoond dat een lage sociaaleconomische positie een negatieve associatie heeft met gezondheid. Sociaaleconomische positie wordt meestal gedefinieerd door opleidingsniveau, beroepsklasse en/of inkomen. 1,2 Mensen met een lage sociaaleconomische status (SES) hebben een verhoogde prevalentie van mentale stoornissen, 3-6 slecht beoordeelde gezondheid, 7,8 gezondheidsklachten, chronische ziekten en afwijkingen. 9,10 Tevens hebben zij een lagere levensverwachting Een van de mogelijke verklaringen voor de gezondheidsverschillen tussen SES-groepen kan gevonden worden in leefstijl. 15,16 Onderzoek heeft aangetoond dat lage SES-groepen vaker ongezonde leefgewoonten hebben, 1 Afdeling Gezondheidsbevordering, beleidsadvisering en epidemiologie, GGD Midden-Nederland 2 Afdeling Gezondheidswetenschappen, EMGO instituut, Faculteit der Aard- en Levenswetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam zoals roken en ongezonde voedselconsumptie. 9,16-19 Andere factoren die de gezondheidsverschillen mogelijk verklaren zijn slechtere woonomstandigheden, 9,16-19 ongunstige werkomstandigheden, 9 psychosociale stress, 9,16,18,19 het ontbreken van sociale support 9,19 en een slechtere toegang tot de gezondheidszorg. 16 Beschrijvend model Om de gezondheidsverschillen tussen de SES-groepen te verklaren is er door Van Lenthe en collega s aan de hand van de GLOBE studie (noot a) een beschrijvend model ontwikkeld. In dit model zijn twee belangrijke mechanismen te onderscheiden: het selectie mechanisme en het oorzakelijke mechanisme. Het selectie mechanisme beschrijft hoe een slechte gezondheid op volwassen leeftijd of tijdens de jeugd via negatieve effecten op opleiding en werk tot een lagere SES leidt. Het oorzakelijke mechanisme representeert vier groepen van risicofactoren die belangrijke intermediairen zijn in de relatie tussen SES en tsg jaargang 89 / 2011 nummer 1 Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder - pagina 43 /

2 Kernpunten gezondheid: gedrag, psychosociale factoren, materiële factoren en factoren binnen de gezondheidszorg. 9 Deze vier groepen overlappen elkaar deels, 9 wat bijvoorbeeld betekent dat verschillen tussen de SES groepen in gedragsfactoren als roken, 20 fysieke activiteit 21 en alcohol consumptie 22 deels te verklaren zijn door verschillen in materiële en psychosociale factoren. 17 Mensen met een laag inkomen sporten bijvoorbeeld minder vaak. Dit kan worden verklaard door de buurt waarin ze wonen, huishouden en individuele factoren. 9,23 Minder vaak sporten kan hun gezondheid negatief beïnvloeden, met als gevolg meer ziekteverzuim en daardoor mogelijk ook minder inkomen. De ongunstige materiële factoren waar mensen met een lage SES mee te maken hebben 9 kunnen ook indirect hun slechtere gezondheidssituatie verklaren. Zo kunnen financiële problemen psychosociale stress veroorzaken met negatieve gevolgen voor de gezondheid. 18 Materiële factoren lijken dus zowel indirect als direct een grote bijdrage te leveren aan de gezondheidsverschillen tussen mensen met een hoge en mensen met een lage SES. Financiële problemen Een belangrijke materiële factor betreft financiële middelen. Meer financiële middelen betekent vaak meer materiële mogelijkheden en betere leefomstandigheden. Een belangrijk aspect hierbij is het al dan niet hebben van financiële problemen. Los van SES, lijkt het hebben van financiële problemen een belangrijke determinant voor gezondheid. Uit onderzoek is gebleken dat financiële problemen van invloed zijn op de fysieke en mentale gezondheid Stress, depressie en angst komen vaker voor bij mensen met. 27 Mensen met ervaren meer problemen in hun sociale relaties, 28 hebben meer fysieke beperkingen en een slechtere algemene gezondheid. 29 Genotmiddelengebruik komt vaker voor bij mensen met. 27 Lage SES en financiële problemen zijn echter sterk aan elkaar gerelateerd. Zo komen vaker voor bij mensen met een lage opleiding. 27,30 Een lage SES en financiële problemen hebben beide een negatieve associatie met gezondheid. Het is echter onduidelijk of binnen de groep mensen met een lage SES verschillen in gezondheidskenmerken te vinden zijn tussen mensen met en zonder risicovolle. Tot op heden is naar deze combinatie nauwelijks onderzoek gedaan. In dit onderzoek zal worden gekeken naar de relatie tussen gezondheidskenmerken en. Mensen met risicovolle hebben een ongezondere leefstijl, meer psychosociale klachten en een slechtere gezondheid dan mensen zonder risicovolle. De verschillen tussen mensen met en zonder risicovolle zijn groter in de lage SES-groep dan in de hoge SES-groep.. Binnen de lage SES-groep is het hebben van risicovolle sterk gerelateerd aan minder goed ervaren gezondheid, ongezonde leefgewoontes, eenzaamheid, weinig competentievaardigheden, psychische klachten en lichamelijke en emotionele beperkingen.. Mensen met een lage SES en financiële problemen zijn te bereiken voor psychosociale hulpverlening en gezondheidsbevorderende activiteiten via de sociale dienst of de afdeling schuldhulpverlening. financiële problemen, opgesplitst naar SES. De volgendevragenzullenbekeken worden: Beoordelen mensen met financiële problemen binnen de lage SESgroep de eigen gezondheid vaker als ongezond? Heeft deze groep vaker ongezonde leefgewoontes en psychische problemen? Zijn de verschillen tussen mensen met/zonder financiële problemen binnen de lage SES groep vergelijkbaar met de hoge SES groep? Bovenstaande vragen zijn belangrijk, omdat uit eerdere onderzoeken is gebleken dat interventie activiteiten vaak minder goede effecten bereiken bij lage SES-groepen. 14,31 Door meer inzicht te krijgen in de samenhang tussen gezondheid en financiële problemen binnen diverse SES-groepen, kan deze doelgroep mogelijk doelgerichter en specifieker benaderd worden. Methode Steekproef Voor dit onderzoek zijn gegevens gebruikt van de Volwassenenmonitor, een cross-sectioneel onderzoek van de GGD Midden-Nederland, met als doel de gezondheidssituatie van de volwassenen (19-65 jaar) in de regio Midden-Nederland (noot b) in kaart te brengen. De data (n=11128) zijn verzameld door middel van een schriftelijke en digitale enquête, welke is verspreid onder een steekproef uit de Gemeentelijke Basis Administratie van de gemeenten in de regio Midden-Nederland. De vragen in de enquête zijn zo veel mogelijk gesteld volgens de landelijke standaarden, die vastgesteld zijn binnen het project Lokale en Nationale Volksgezondheid (GGD Nederland). 32 De respons van de Volwassenenmonitor is 44%. Dubbel ingevulde enquêtes (schriftelijk en digitaal) zijn hierbij verwijderd. Sociaaleconomische status SES is gedefinieerd met behulp van opleiding. Opleidingsniveau wordt gemeten als de hoogst afgeronde opleiding. Opleiding is de meest gebruikte en geschikte indicator voor sociaaleconomische status in Nederland. 33 Aan de hand van de acht antwoordmogelijkheden zijn twee groepen gemaakt: lage SES (geen opleiding, LO, LBO en MAVO) en hoge SES (MBO, HAVO, VWO, HBO en WO). Financiële problemen De onafhankelijke variabele in dit onderzoek is financiële problemen. Om dit te kunnen definiëren zijn aan de tsg jaargang 89 / 2011 nummer 1 Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder - pagina 44 /

3 participanten vijf vragen gesteld over betalingsachterstanden. Deze vragen zijn afkomstig van het NIBUD Heeft u meer dan drie soorten betalingsachterstanden (bijv. huurschuld, betalingsachterstand, winkelpas/ creditcard aflossing, lening, energiekosten, waterkosten)? 2 Heeft u een betalingsachterstand die 12 maanden of langer duurt? 3 Heeft u een betalingsachterstand die groter is dan b1000? 4 Heeft u tenminste één betalingsachterstand die u niet zelfstandig binnen 12 maanden kunt oplossen? 5 Heeft u een betalingsachterstand waarvoor u hulp hebt gevraagd bij hulpverleningsinstanties? Volgens het NIBUD zijn de risicovol als er meer dan drie schuldeisers zijn, als een betalingsachterstand twaalf maanden of langer heeft geduurd, als een betalingsachterstand groter is dan duizend euro of als men tenminste één van de betalingsachterstanden niet zelfstandig binnen twaalf maanden kan oplossen. De worden problematisch als twee of meer van bovenstaande situaties gelden. In dit onderzoek is uitgegaan van risicovolle : personen die tenminste op één van de vragen positief hebben geantwoord worden vergeleken met personen die op geen van de vragen positief hebben geantwoord. De volgende uitkomstvariabelen zijn meegenomen in de analyse: Leefstijlfactoren Onder leefstijlfactoren vallen roken (wel/niet), alcoholconsumptie, binge drinken en lichamelijke activiteit en voeding. Voor het voldoen aan de norm verantwoordelijke alcoholconsumptie (wel/niet) is de norm maximaal 21 glazen (mannen) of maximaal 14 glazen (vrouwen) per week aangehouden. 35 De norm voor binge drinken (wel/niet) is minimaal een keer in de week zes (mannen) of vier (vrouwen) glazen binnen een kort tijdsbestek op een dag drinken. 36 Voor lichamelijke activiteit is de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (beweegnorm) aangehouden (voldoet wel/voldoet niet). 37 Voor volwassenen is deze norm tenminste een half uur matig intensieve lichamelijke activiteit op minimaal vijf, maar bij voorkeur alle dagen van de week. De score is berekend aan de hand van de SQUASH vragenlijst. 38 Voor gezonde voeding is gebruik gemaakt van de aanbevelingen zoals beschreven in de landelijke standaarden van het project Lokale en Nationale Volksgezondheid (GGD Nederland). 32 Het gaat om de volgende drie aanbevelingen (voldoet wel/voldoet niet): 200 gram groente per dag, twee stuks fruit per dag (waarvan maximaal een glas sap) 39 en vaker dan vijf keer per week ontbijten. 40 Psychosociale factoren Onder psychosociale factoren vallen eenzaamheid, persoonlijke competentie, angst/depressie, psychisch welbevinden en het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen (wel/niet). Eenzaamheid is gemeten met de gemisintensiteitsschaal van De Jong-Gierveld en Kamphuis. 41 De vragenlijst bestaat uit elf items met drie antwoordmogelijkheden: Ja, Min of meer, Nee. De eenzaamheidsscore varieert van 0 (geen eenzaamheid) tot 11 (ernstige eenzaamheid). Voorbeelden zijn: Ik mis een echt goede vriend of vriendin of Er zijn voldoende mensen met wie ik me nauw verbonden voel. De score op de eenzaamheidsschaal wordt in 4 klassen ingedeeld: niet eenzaam (0-2), matig eenzaam (3-8), ernstig eenzaam (9-10) en zeer ernstig eenzaam (11). De laatste drie klassen worden samengevoegd tot de groep eenzamen (3-11). Persoonlijke competentie is gemeten met een lijst ontwikkeld door Hortulanus, Machielse en Meeuwesen. 32 De vragenlijst omvat drie aspecten: zelfvertrouwen, probleemoplossend vermogen en sociale vaardigheden. De score loopt van 0 (zeer incompetent) tot 17 (zeer competent) en is berekend aan de hand van 17 stellingen (ja/nee). Voorbeelden zijn: Ik ben tevreden met mezelf of Ik vind het moeilijk om mensen te vertrouwen. Persoonlijke competentie is gedichotomiseerd in incompetent (0-6) versus competent (7-17). The Kessler Psychological Distress Scale (K10) 42 is gebruikt om mate van angst- en depressiviteit vast te stellen. De vragenlijst bestaat uit 10 items met vragen over hoe de participant zich de afgelopen maand voelde. Bijvoorbeeld: Hoe vaak voelde u zich hopeloos? of Hoe vaak had u het gevoel dat alles veel moeite kostte?. Bij elk item staan zes antwoordcategorieën (variërend van altijd tot nooit ). De score loopt van 10 (niet angstig/depressief) tot 50 (angstig/depressief). Aan de hand van de uitkomsten van de K10 kan bepaald worden hoeveel risico (hoog (30-50), matig (16-29), weinig of geen (10-16)) iemand heeft op een depressie. De score is gedichotomiseerd in wel risico (30-50) versus geen risico (10-29). Psychisch welbevinden is gemeten met de Mental Health Inventory 5 schaal (MHI-5l). Dit is een deelschaal van de Short Format-36 (SF-36), waarin de fysieke en psychische gezondheid via negen deelschalen wordt gemeten. 44 De deelschaal bestaat uit vijf items met zes antwoordcategorieën (variërend van altijd tot nooit ). De score loopt van 0 (psychisch ongezond) tot 100 (psychisch gezond). Voorbeelden van vragen over hoe de participant zich de afgelopen vier weken voelde: Was u een gelukkig mens? of Was u erg zenuwachtig? Aan de hand van de uitkomsten van de MHI-5l kan de psychische gezondheid bepaald worden: ernstig ongezond (0-32), matig ongezond (33-44), licht ongezond (45-60) en psychisch gezond (61-100). Ook deze score is gedichotomiseerd in psychisch ongezond (0-44) versus psychisch gezond (44-100). Gezondheidsfactoren Onder gezondheid vallen algemeen ervaren gezondheid (uitstekend/(heel) goed versus matig/slecht), aanwezigheid van chronische ziekten en beperkingen door emotionele of lichamelijke gezondheid en BMI (gewicht/ lengte 2,inkg/m 2 ). De participanten is gevraagd of zij de afgelopen 12 maanden last hebben gehad van 18 verschillende ziekten/aandoeningen (ja, door arts vastgesteld / ja, niet door arts vastgesteld versus nee). Tevens is gevraagd of ze beperkingen hadden door emotionele/lichamelijke gezondheid bij het uitvoeren van dagelijkse betsg jaargang 89 / 2011 nummer 1 Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder - pagina 45 /

4 zigheden in de afgelopen vier weken. Deze vragen komen uit de SF Statistische analyse Alle analyses zijn uitgevoerd met SPSS 17.0 voor Windows. Missende waarden zijn niet meegenomen in de analyses. Als een respondent missende waarden had op een vraag, is voor die respondent alleen deze vraag niet meegenomen, de overige waarden van de respondent zijn wel meegenomen. Resultaten zijn getoetst bij een significantie van a <0,05. Met behulp van de X 2 -toets zijn verschillen in gezondheidskenmerken tussen wel en geen risicovolle getoetst. Met behulp van lineaire regressie is gekeken naar de relaties tussen leefstijl, psychosociale- en lichamelijke gezondheid en het hebben van risicovolle. De onafhankelijke variabele is risicovolle en als afhankelijke variabele zijn variabelen voor leefstijl, psychosociale en lichamelijke gezondheid. Hier is een interactieterm aan toegevoegd om te kijken of sociaal economische status een effectmodificator is. Dit was het geval. Vervolgens zijn de analyses apart gedaan voor hoge en lage SES-groep. 45 Na de ongecorrigeerde analyses voor de twee SES-groepen is in de analyses telkens gecorrigeerd voor de demografische factoren: inkomen, etniciteit, leeftijd, werksituatie, burgerlijke staat en geslacht. In de resultaten zijn de uitkomsten van de lineaire regressie als verschilscores gepresenteerd. Resultaten Beschrijving totale populatie van de Volwassenenmonitor De sociaaldemografische kenmerken van de totale populatie van de Volwassenenmonitor staan beschreven in Tabel 1. Van de totale populatie (n=11128) behoort 30,2% tot de lage SES-groep en 69,8% tot de hoge SESgroep. Daarnaast behoort binnen de lage SES-groep 9,7% tot de groep met financiële problemen en binnen de hoge SES-groep is dit 6,5%. De lineaire regressie analyses hebben betrekking op participanten uit de lage en hoge SES-groep. Gekeken is naar de invloed van risicovolle op leefstijl, psychosociale en lichamelijke gezondheid. Omdat voor bijna alle gezondheidsmaten een significant interactie-effect gevonden is tussen SES en risicovolle zijn gestratificeerde analyses naar SES uitgevoerd. In Tabel 2 en Tabel 3 staan de resultaten van de lineaire regressieanalyse. Hierin zijn voor de lage en hoge SESgroep de percentages en (gecorrigeerde) verschilpercentages voor leefstijl, psychosociale en lichamelijke gezondheidsfactoren tussen de groep met en zonder risicovolle te zien. Per variabele is telkens gecorrigeerd voor inkomen, etniciteit, leeftijd, werksituatie, burgerlijke staat en geslacht. In de lage SES-groep blijken, ook na correctie, personen met risicovolle 5-20% hoger te scoren op alle factoren, dan personen zonder risicovolle. Een uitzondering vormt het eten van te weinig groente: Hierin zijn geen verschillen tussen de groepen met of Tabel 1 Overzicht totale populatie Volwassenenmonitor, opgesplitst naar personen met hoge en lage SES en daarbinnen met en zonder risicovolle Demografische factoren Totale populatie Hoge SES (noot d) Lage SES (noot d) Geen risicovolle (noot e) Wel risicovolle (noot e) Geen risicovolle (noot e) Wel risicovolle (noot e) N (noot c) Geslacht (%) % vrouw 57,3 55,4 55,7 60,7 61,0 Leeftijd* leeftijd in jaren (SD) 44,7 (12,1) 42.9 (11,9) 41,4 (11,0) 49,3 (11,4) 43,8 (11,1) Burgerlijke staat (%)* gehuwd/geregistreerd partnerschap samenwonend ongehuwd/nooit gehuwd geweest gescheiden/gescheiden levend weduwe/weduwenaar Etniciteit (%)* Werksituatie (%)* Huishoudsamenstelling (%) Huishoudelijk inkomen (%)* autochtoon allochtoon: - westers - niet westers arbeidsongeschikt werkloos in de bijstand (vervroegd) pensioen studerend huisvrouw/huisman werkend alleenstaand alleenstaand met kinderen met partner met partner en kinderen overig < b b 1700 Onbekend *p<0,001, **p<0,01, ***p<0,05 66,9 12,8 13,4 5,5 1,5 89,2 5,1 5,7 3,8 1,2 0,7 5,3 3,3 8,3 77,3 8,6 3,8 31,8 47,3 8,4 23,8 55,3 20,9 64,7 14,9 14,4 4,9 1,0 90,8 3,2 6,1 2,4 1,2 0,3 4,5 4,1 4,9 82,7 8,5 3,8 39,1 47,5 8,3 17,0 64,0 19,0 57,4 14,8 18,4 8,2 1,2 75,9 14,4 9,7 3,9 1,8 2,0 2,0 3,1 2,7 84,5 8,1 2,5 33,1 43,8 12,5 35,0 52,2 12,8 75,0 7,9 9,6 5,4 2,1 91,1 5,8 4,1 6,0 1,2 0,9 7,9 1,4 16,6 66,1 8,8 4,4 31,0 47,5 8,3 33,6 39,8 26,6 58,7 10,7 14,8 12,9 2,8 74,1 19,2 6,6 11,7 2,2 5,7 2,9 1,9 12,4 63,2 10,4 0,7 33,6 49,3 6,0 57,0 26,4 16,6 tsg jaargang 89 / 2011 nummer 1 Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder - pagina 46 /

5 Tabel 2 Percentages van leefstijl-, psychosociale- en gezondheidsfactoren bij personen met en zonder risicovolle en ongecorrigeerde en gecorrigeerde verschillen in deze percentages (met 95% betrouwbaarheidsinval) binnen de groep met een lage SES. Geen risicovolle Risicovolle Verschil Gecorrigeerde verschil (noot f) Leefstijlfactoren roken (%) 26,3 41,8 15,5 (10,3-20,8) 11,9 (6,6-17,2) teveel drinken (%) 13,2 17,2 4,0 (-0,1-8,2) 5,0 (0,8-9,2) binge drinken (%) 11,3 17,8 6,5 (2,5-10,5) 6,4 (2,4-10,5) te weinig bewegen (%) 31,7 40,0 8,3 (2,8-13,8) 6,9 (1,3-12,6) slecht ontbijten (%) 14,4 34,3 19,9 (15,6-24,2) 14,5 (10,2-18,8) te weinig fruit (%) 68,8 85,4 16,6 (11,3-22,0) 12,3 (7,0-17,6) te weinig groente (%) 72,2 72,2 0,0 (-5,4-5,5) 0,3 (-5,2-5,9) Psychosociale factoren eenzaam (%) 37,5 64,5 27,0 (21,3 32,8) 21,4 (15,6-27,2) weinig competentievaardigheden (%) 13,4 31,7 18,3 (11,9-24,8) 15,8 (9,1-22,5) angstig/depressief (%) 4,5 18,2 13,7 (11,0-16,4) 10,7 (7,9-13,4) psychisch onwel (%) 4,0 12,0 8,0 (5,5-10,5) 5,4 (2,9-7,9) gebruik slaap- en kalmeringsmiddelen (%) 7,5 13,8 6,3 (3,1-9,5) 6,0 (2,8-9,3) Gezondheidsfactoren minder goede ervaren gezondheid (%) 12,5 26,7 14,2 (10,0-18,3) 11,5 (7,3-15,7) chronische ziekte (%) 56,7 62,0 5,3 (-0,5-11,2) 7,9 (2,1-13,7) lichamelijke beperking (%) 17,2 30,3 13,1 (8,5 17,7) 11,4 (6,7-16,1) Emotionele beperking (%) 7,4 18,3 10,9 (7,6-14,2) 7,9 (4,6-11,2) ernstig overgewicht (%) 13,4 18,5 5,1 (1,0-9,2) 4,8 (0,6-9,0) Tabel 3 Percentages van leefstijl-, psychosociale- en gezondheidsfactoren bij personen met en zonder risicovolle en ongecorrigeerde en gecorrigeerde verschillen in deze percentages (met 95% betrouwbaarheidsinval) binnen de groep met een hoge SES. Geen risicovolle Risicovolle Schulden Verschil Gecorrigeerde verschil (noot f) Leefstijlfactoren roken (%) 17,3 25,9 8,6 (5,0-12,1) 6,3 (2,8-9,8) teveel drinken (%) 10,2 12,3 2,1 (-0,8-4,9) 2,5 (-0,4-5,4) binge drinken (%) 8,7 10,6 1,9 (-0,8-4,7) 1,9 (-0,9-4,6) te weinig bewegen (%) 38,2 41,6 3,4 (-1,1-7,9) 3,6 (-0,9-8,1) slecht ontbijten (%) 9,0 18,8 9,8 (7,1-12,6) 7,7 (5,0-10,5) te weinig fruit (%) 71,2 72,6 1,4 (-2,8-5,6) 0,1 (-4,0-4,3) te weinig groente (%) 66,0 67,2 1,2 (-3,3-5,7) 1,8 (-2,6-6,2) Psychosociale factoren eenzaam (%) 31,0 43,5 12,5 (8,1-16,8) 9,8 (5,5-14,1) weinig competentievaardigheden (%) 12,7 15,2 2,5 (-3,5-8,4) -0,5 (-6,6-5,7) angstig/depressief (%) 2,3 8,4 6,1 (4,6-7,6) 5,2 (3,7-6,7) psychisch onwel (%) 1,9 6,5 4,6 (3,2-5,9) 3,9 (2,5-5,2) gebruik slaap- en kalmeringsmiddelen (%) 3,4 4,8 1,4 (-0,3-3,1) 1,2 (-0,5-2,9) Gezondheidsfactoren minder goede ervaren gezondheid (%) 6,2 12,4 6,2 (3,9-8,6) 4,9 (2,6-7,3) chronische ziekte (%) 44,3 51,7 7,4 (2,8-12,1) 7,3 (2,8 11,9) lichamelijke beperking (%) 12,6 15,4 2,8 (-0,3-5,9) 2,0 (-1,1 5,1) Emotionele beperking (%) 5,5 16,9 11,4 (9,2-13,7) 10,0 (7,9-12,2) ernstig overgewicht (%) 6,6 10,6 4,0 (1,7-6,4) 4,1 (1,7-6,5) zonder risicovolle te zien. Er is echter wel een verschil tussen de hoge en lage SES groep: 72% (95%BI 70,4%-73.4%) versus 66% (95% BI: 64,9% - 67,2%). In de hoge SES-groep worden verschillen gevonden voor roken, ontbijten, eenzaamheid, angst/depressie, psychisch welzijn, ervaren gezondheid, chronische ziekten, emotionele beperking en ernstig overgewicht. Deze verschillen zijn kleiner (range: 4% - 10%) dan bij de groep met een lage SES. Een uitzondering hierop vormen de verschillen voor emotionele beperking. Binnen de hoge SES-groep is het verschil tussen mensen met en zonder risicovolle groter dan binnen de lage SES-groep, namelijk 10% (95% BI: 7,9%-12,2%) versus 7,9% (95% BI: 4,6%-11,2%). Discussie Doel van dit onderzoek was om te kijken naar belangrijke verschillen in leefstijl, psychosociale en lichamelijke gezondheid tussen mensen met en zonder risicovolle binnen de hoge en lage SES-groep. Hiermee kan in kaart worden gebracht in hoeverre mensen met financiële problemen een eventuele specifieke doelgroep vormen binnen de SES-groepen voor (gezondheids)interventies. De groep met risicovolle scoort slechter op de variabelen voor leefstijl-, psychosociale-, en gezondheidsfactoren dan de groep zonder risicovolle. Opvallend is dat binnen de lage SES groep bij leefstijlfactoren grote verschillen te zien zijn tussen de groepen met en zonder risicovolle. Dit is in veel mindere mate te zien binnen de hoge SES-groep. Daarnaast scoren mensen met lage SES en risicovolle slechter op de variabelen voor psychosociale- en gezondheidsfactoren dan mensen met een hoge SES en risicovolle. Uit de analyses blijkt dat mensen met risicovolle en een lage SES een extra risicofactor hebben voor een slechtere gezondheid. Het betreft echter een cross-sectionele studie en daarom kunnen we uit deze tsg jaargang 89 / 2011 nummer 1 Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder - pagina 47 /

6 gegevens niet concluderen of de negatievere scores op leefstijl en gezondheid een gevolg of een oorzaak zijn van de bestaande financiële problemen. Vergelijking met de literatuur Onze resultaten, waaruit blijkt dat risicovolle vaker voorkomen binnen de lage SES-groep, komen overeen met de literatuur. 27 Ook scoort deze groep lager op leefstijl-, psychosociale- en gezondheidsfactoren. Binnen de lage SES-groep scoort de groep met risicovolle slechter op zes van de zeven onderzochte leefstijlfactoren, dit in overeenstemming met de literatuur. 9,27 Opmerkelijk is dat het voldoen aan de groentenorm in deze studie niet geassocieerd is met het hebben van risicovolle, maar wel met het hebben van een lage SES. Dit laatste verband is in eerder onderzoek ook gevonden. 46 Mogelijk is het voldoen aan de groentenorm alleen geassocieerd met SES en niet met financiële problemen. In overeenstemming met de literatuur 3-6,27 scoorden mensen met risicovolle ongeacht inkomen, etniciteit, leeftijd, werksituatie, burgerlijke staat en geslacht slechter op alle psychosociale factoren. Ook beoordeelden zij hun gezondheid als slechter. 7,30 Uit de literatuur blijkt dat mensen met risicovolle meer chronische aandoeningen hebben. 27 Deze associatie is ook in ons onderzoek gevonden. Vergeleken met lichamelijke gezondheid blijkt psychosociale gezondheid sterker geassocieerd te zijn met het hebben van risicovolle binnen de hoge en lage SES-groepen. 27 Opmerkelijk is hierbij dat de gecorrigeerde verschilscores voor emotionele beperking hoger zijn bij mensen met een hoge SES dan bij mensen met een lage SES. Een verklaring hiervoor kan zijn dat in de hoge SES-groep voornamelijk psychosociale factoren een probleem vormen voor mensen met terwijl in de lage SES-groep zowel lichamelijke als psychische problemen een rol spelen. Methodologische consideraties In dit onderzoek is gekeken of het hebben van risicovolle binnen de SES-groepen een extra risico voor verschillende gezondheidsfactoren vormt. Echter, aan dit onderzoek kleven een aantal beperkingen. Ten eerste is uitgegaan van opleidingsniveau als indicator voor SES. Hiervoor is gekozen, omdat het een hoge betrouwbaarheid en validiteit heeft, het makkelijk te meten en te gebruiken is, beschikbaar is voor zowel mannen als vrouwen en stabiel is tijdens het volwassen leven. Een nadeel is echter dat door de algemene stijging van het onderwijspeil in de afgelopen eeuw een sterk cohorteffect is ontstaan. Hierdoor zijn personen die onlangs hun opleidingen hebben afgerond gemiddeld hoger opgeleid dan ouderen. 13,47 Een ander nadeel is dat SES niet alleen gevormd wordt door opleidingsniveau, maar ook door beroepsklasse en inkomen. Huishoudelijk inkomen is in dit onderzoek wel meegenomen maar is niet als indicator voor SES gebruikt omdat de categorie onbekend te groot was. Opleidingsniveau is verdeeld in twee groepen (laag en hoog) in plaats van vier groepen om de power te vergroten en omdat tussen deze twee groepen het grootste verschil werd verwacht. Het is echter een grove indeling. Een andere overweging is dat gekozen is voor risicovolle en niet voor problematische. 34 Een reden hiervoor is dat we in dit onderzoek de hele groep met financiële problemen hebben willen bestuderen en niet slechts een subgroep hiervan. Tenslotte is een schriftelijke en digitale enquête gebruikt om de onderzoeksgegevens te verzamelen. De respons van deze enquête was 44%, wat vergeleken met enquêtes van andere GGD en acceptabel is. Er is geen non-respons onderzoek verricht. Uit non-respons onderzoek van andere GGD en komt naar voren dat mannen, allochtonen, lager opgeleiden en mensen met een slechte ervaren gezondheid minder vaak meedoen met GGD-enquêtes. 48 Daarnaast kunnen de vragen over financiële confronterend zijn, waardoor mensen sociaal wenselijk antwoorden. Zo kan in deze studie een onderschatting van het aantal mensen met en gezondheidsproblemen zijn ontstaan of vertekening van de resultaten. Binnen de groep mensen met risicovolle zouden minder mensen hebben meegedaan die gezondheidsproblemen hebben dan binnen de groep zonder risicovolle. Hiervoor kan niet gecorrigeerd worden. In dit onderzoek is wel gecorrigeerd voor inkomen, etniciteit, leeftijd, geslacht, werksituatie en burgerlijke staat. De variabele inkomen had echter veel missings. Het is daarom de vraag of in dit onderzoek voldoende is gecorrigeerd voor relevante confounders. Aanbevelingen De grote verschillen binnen SES-groepen tussen de mensen met en zonder financiële problemen maakt dat de groep met risicovolle een belangrijke (aparte) doelgroep vormt voor gezondheidspromotie activiteiten. Binnen de lage SES-groep zijn deze verschillen groter dan binnen de hoge SES-groep. Uit deze studie is gebleken dat financiële problemen (materiële factor) een versterkend effect hebben op leefstijl, psychosociale en lichamelijke gezondheid bij mensen met een lage SES. De ongelijke verdeling van materiële factoren blijkt een belangrijke determinant te zijn voor verschillen in gezondheid tussen verschillende bevolkingsgroepen. 49 De commissie Sociaaleconomische Gezondheidsverschillen (SEGV) heeft een aantal jaren geleden aan de overheid het advies gegeven zich meer te focussen op deze ongelijke verdeling. Uit dit onderzoek komt naar voren dat gezondheidsbevorderende activiteiten van de GGD zich meer dienen te richten op mensen met een lage SES en financiële problemen in plaats van alleen op mensen met een lage SES. Een deel van deze groep zou bereikt kunnen worden via schuldhulpverleners en kredietbanken. Dit geldt echter niet voor de gehele lage SES-groep met risicovolle, aangezien deze mensen nog niet met schuldhulpverleners in contact hoeven te zijn geweest. Met schuldhulpverleners en kredietbanken kan een integraal hulpverleningsplan opgesteld worden waarin verschillende aspecten worden opgenomen zoals schuldregeling, budgetbegeleiding, budgetbeheer, maar ook psychosociale hulpverlening en gezondheidsbevordetsg jaargang 89 / 2011 nummer 1 Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder - pagina 48 /

7 rende activiteiten, naar voorbeeld van de GGD Zuidelijk Zuid-Limburg. 50 Hiervoor dienen ze wel aangemeld te zijn bij de schuldhulpverlening, wat bevorderd kan worden vanuit de gemeente. Er dient nog meer onderzoek naar dit onderwerp te worden gedaan, bijvoorbeeld naar de ontwikkeling van gezondheidsproblemen door de economische crisis. Noten a De studie naar Gezondheid en Levensomstandigheden Bevolking Eindhoven en omgeving. b De GGD Midden-Nederland werkt voor 28 gemeenten in de provincie Utrecht. Dit zijn de gemeenten Abcoude, Amersfoort, Baarn, Breukelen, Bunnik, Bunschoten, De Bilt, Eemnes, Houten, Leusden, Loenen, Lopik, Maarssen, Montfoort, Nieuwegein, Oudewater, Renswoude, Rhenen, De Ronde Venen, Soest, Veenendaal, Vianen, Wijk bij Duurstede, Woerden, Woudenberg, IJsselstein, Utrechtse Heuvelrug en Zeist. c Door missende waardes kan de totale N licht afwijken. d Lage SES is gedefinieerd als geen opleiding, LO, LBO & MAVO. Hoge SES is gedefinieerd als MBO, HAVO, VWO, HBO & WO. e Geen risicovolle : nee geantwoord op alle vier vragen over betalingsachterstanden, wel risicovolle problemen: minimaal één keer ja geantwoord. f Gecorrigeerd voor inkomen, etniciteit, leeftijd, werksituatie, burgerlijke staat en geslacht. Abstract Differences in health characteristics between people with and without financial problems Background: Compared with higher socioeconomic groups, lower socioeconomic groups have a poorer health status. Adverse material circumstances can strengthen this effect. Goal: Investigating the differences in lifestyle and psychosocial and physical health factors between people with or without financial problems within different socioeconomic groups. Method: Cross-sectional data of the Municipal Health Service (GGD) Midden-Nederland collected from year-old adults during 2008 were used. Socioeconomic status was measured by education. Self-reported late payments were used to define financial problems. The tested health characteristics are variables for lifestyle and psychosocial and physical factors. Linear regression was used to test the relation between these determinants and whether the participants had financial problems within low and high socioeconomic groups. In additional analysis a correction was made for demographic determinants and income. Results: People with financial problems reported poorer (psychological) health than people without financial problems and they had an unhealthy lifestyle. In the low socioeconomic group, having financial problems is strongly related to an unhealthy lifestyle, loneliness, poor psychological health and physical or emotional disabilities. These relations are stronger in the low socioeconomic group than in the high socioeconomic group. Conclusion: People with financial problems scored less well on variables for lifestyle and psychosocial and physical factors than people without financial problems. This effect is stronger in the low socioeconomic group. Psychosocial help and health promotion, including financial advice, could be offered to this group through social services departments. Keywords: socioeconomic group, debt, financial problems, health Literatuur 1. Mackenbach JP. Socio-economic health differences in The Netherlands: a review of recent empirical findings. Soc Sci Med 1992;34: Mackenbach JP, Stronks K. The development of a strategy for tackling health inequalities in the Netherlands. Int J Equity Health 2004;3: Araya R, Lewis G, Rojas G, Fritsch R. Education and income: which is more important for mental health? J Epidemiol Commun Health 2003;57: Holzer CE, Shea BM, Swanson JW. The increased risk for specific psychiatric disorders among persons of low socio-economic status. Am J Soc Psychiatry 1986;6: Muntaner C, Eaton W, Miech R, O Campo P. Socioeconomic position and major mental disorders. Epidemiol Rev 2004;26: Weich S, Lewis G. Material standard of living, social class and the prevalence of common mental disorders. J Epidemiol Commun Health 1998;52: Mackenbach JP, Stirbu I, Roskam AJ et al. Socioeconomic inequalities in health in 22 European countries. N Engl J Med 2008;358: Kunst AE, Geurts JJ, Van den Berg J. Inequalities in self reported health. International variation in socioeconomic. J Epidemiol Community Health 1995;49: Van Lenthe FJ, Schrijvers CTM, Droomers M et al. Investigating explanations of socio-economic inequalities in health, The Dutch GLOBE study. Eur J Public Health 2004;14: Mackenback JP, Kunst AE, Cavelaars AEJM, Groenhof FMA, Geurts JM. Socioeconomic inequalities in morbidity and mortality in western Europe. Lancet 1997;349: Singh GK, Siahpush M. Widening socioeconomic inequalities in US life expectancy, Int J Epidemiol 2006;35: Stronks K, Machenbach JP. Evaluating the effect of policies and interventions to address inequalities in health: lessons from a Dutch programme. Eur J Public Health 2006;16: Herten LM van, Oudshoorn K, Mulder YM et al. Gezonde levensverwachting naar sociaal economische status. Leiden: TNO Lucht F van der, Verweij A. Sociaaleconomische gezondheidsverschillen samengevat. In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM Stronks K, Van de Mheen H, Looman CWN, Mackenbach JP.Behavioural and structural factors in the explanation of socio-economic inequalities in health: an empirical analysis. Soc Health Illn 1996;18: Van Lenthe FJ, Gevers E, Joung IM, Bosma H, Mackenbach JP. Material and behavioral factors in the explanation of educational differences in incidence of acute myocardial infarction: the Globe study. Ann Epidemiol 2002;12: Schrijvers CT, Stronks K, Van de Mheen HD, Mackenbach JP. Explaining educational differences in mortality: the role of tsg jaargang 89 / 2011 nummer 1 Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder - pagina 49 /

8 behavioral and material factors. Am J Public Health 1999;89: Stronks K, Hulshof J. De kloof verkleinen: theorie en praktijk van de strijd tegen sociaal-economische gezondheidsverschillen. Assen: Van Gorcum, Van Oort FVA, Van Lenthe FJ, Mackenbach JP. Material, psychosocial, and behavioural factors in the explanation of educational inequalities in mortality in the Netherlands. J Epidemiol Community Health 2005;59: Stronks K, Van de Mheen HD, Looman CWN, Mackenbach JP.Cultural, Material, and Psychosocial Correlates of the Socioeconomic Gradient in Smoking Behavior among Adults. Prev Med 1997;26: Droomers M, Schrijvers CTM, Van de Mheen HD, Mackenbach JP. Educational differences in leisure-time physical inactivity: a descriptive and explanatory study. Soc Sci Med 1998;47: Droomers M, Schrijvers CTM, Stronks K, Van de Mheen HD, Mackenbach JP. Educational differences in excessive alcohol consumption: the role of psychosocial and material stressors. Prev Med 1999;29: Kamphuis CB, Van Lenthe FJ, Giskes K et al. Socioeconomic status, environmental and individual factors, and sports participation. Med Sci Sports Exerc : Balmer N, Pleasence P, Buck A, Walker H. Worried sick: the experience of debt problems and their relationship with health, illness and disability. Social Policy and Society 2006;5: Hendrix WJ, Steel RP, Shultz SA. Jobstress and life stress: Their causes and consequences. J Soc Behav Pers 1987;2: Nettleton S, Burrows R. Mortgage debt, insecure home ownership and health: an exploratory analysis. Sociol Health Illn 1998;20: Terpstra N, Tielen H. Schulden: wie heeft ze (niet)? Kenmerken van mensen met in Zuid-Holland Noord. Leiden: GGD Hollands Midden, Vallins O. When debt becomes a problem: A literature study. Wellington: Strategic Social Policy Group, Ministery of Social Development, Drentea P, Lavrakas PJ. Over the limit: the association among health, race and Debt. Soc Sci Med 2000;50: Paap E, Tielen H, Dijk A van, Laar A van de, Paijmans I. Rondkomen en (19-94 jaar). Leiden: GGD Hollands Midden, Droomers M, Schrijvers CTM, Mackenbach JP. Educational level and decreases in leisure time physical activity: predictors from the longitudinal GLOBE study. J Epidemiol Commun Health 2001;55: RIVM, GGD Nederland & Actiz, Lokale en nationale monitor Volksgezondheid. Via: volksindicatoren.aspx 33. Berkel-van Schaik AB van, Tax B. Naar een standaard operationalisatie van sociaaleconomische status voor epidemiologisch en sociaal-medisch onderzoek. Rijswijk: Ministerievan WVC, Nationaal instituut voor budget begeleiding (NIBUD). Financiële problemen, wat zijn dat eigenlijk?. Via: professionals/financiele-problemen/achtergrondinformatie.html 35. Het Gezondheidsinstituut NIGZ. Feiten over alcohol. Februari Trimbos instituut. Veel in korte tijd., Via: 37. Kemper HGC, Ooijendijk WTM, Stiggelbout M. Consensus over de Nederlandse Norm voor Gezond Bewegen. Tijdschr Gezondheidwet 2000;78: Wendel-Vos W, Schuit J, Vliet L. Verkorte SQUASH. Centrum voor Preventie en Zorgonderzoek. Bilthoven: RIVM, Voedingscentrum, Groente en fruit, 17 juli Via: groente-en-fruit.aspx?highlight=groente+en+fruit. 40. Voedingscentrum, Het ontbijt, 8 juli Via: maaltijdmomenten/het-ontbijt.aspx?highlight=ontbijt. 41. Jong-Gierveld J de, Kamphuis FH. The development of a Raschtype loneliness-scale. Applied Psychological Measurement, 1985;9: Kessler RC, Andrews G, Colpe LJ et al. Short screening scales to monitor population prevalences and trends in non-specific psychological distress. Psychol Med 2002;32: Hortulanus RP, Machielse A, Meeuwesen L. Sociaal isolement: een studie over sociale contacten en sociaal isolement in Nederland. s-gravenhage: Elsevier Overheid, Ware JE, Kosinski M, Keller S.D. SF-12: How to score the SF-12 physical and mental health summary scales (second edition). Boston: The Health Institute, New England Medical Center, Twisk, J. Inleiding in de toegepaste biostatistiek.maarssen: Elsevier, Boer E de, Mathijssen JJP, Smulders GMJ. Voed je goed, voel je goed. Voedingsgewoonten in Midden-Brabant. s-hertogenbosch: GGD Hart voor Brabant, Liberatos P, Link BG, Kelsey JL. The measurement of social class in epidemiology. Epidemiol Rev 1988;10: Oude Groeniger I, Oord-Jansen S vab, Timmerman-Kok S. Nonresponsonderzoek, Resultaten van een onderzoek bij non-respondenten van het volwassenenonderzoek 2008 in de regio Gelre-IJssel. GGD Gelre-IJssel, Droomers M, Limburg LCM, Westert GP. Het terugdringen van sociaal-economische verschillen in gezondheid tussen 2000 en Inhoud en organisatie van de SEGV-monitor. Bilthoven: RIVM, Steenbakkers, M. Arm en toch gezond. Gezondheidsbevordering en schuldhulpverlening gaan in Maastricht hand in hand. GGD Zuidelijk Zuid-Limburg, Correspondentieadres M.P. van Rijnsoever, Afdeling Gezondheidsbevordering, beleidsadvisering en epidemiologie, GGD Midden- Nederland, De Dreef 5, Zeist, tel: , tsg jaargang 89 / 2011 nummer 1 Verschillen in leefstijl en gezondheid tussen mensen met en zonder - pagina 50 /

V O LW A S S E N E N

V O LW A S S E N E N PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID V O LW A S S E N E N Volwassenen 2009 3 Volwassenenonderzoek 2009 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland West in 2009

Nadere informatie

Fysieke en psychische gezondheid van ouderen naar sociaaleconomische status

Fysieke en psychische gezondheid van ouderen naar sociaaleconomische status e en psychische gezondheid van ouderen naar sociaaleconomische status Marleen Wingen en Ferdy Otten Dit artikel beschrijft de fysieke en psychische gezondheid van ouderen naar opleiding, jaarinkomen, 4-jaarsinkomen

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Voorlopig tabellenboek Volwassenen- en seniorenenquête 2012 Flevoland

Voorlopig tabellenboek Volwassenen- en seniorenenquête 2012 Flevoland Voorlopig tabellenboek Volwassenen- en seniorenenquête 2012 Flevoland 1 Dit is een voorlopige uitgave. Na de zomer 2013 komen definitieve tabellen beschikbaar. Gezondheidsenquête: volwassenen en senioren

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Huishoudinkomen, buurtinkomen en depressieve stoornis; de LifeLines studie

Huishoudinkomen, buurtinkomen en depressieve stoornis; de LifeLines studie 1 Huishoudinkomen, buurtinkomen en depressieve stoornis; de LifeLines studie Bart Klijs, Eva Kibele, Lea Ellwardt, Marij Zuidersma, Ronald Stolk, Inge Hutter, Rafael Wittek, Carlos Mendes de Leon, Nynke

Nadere informatie

Factsheet. Meet the Needs. Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht

Factsheet. Meet the Needs. Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht Factsheet Meet the Needs Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht ZIO, Zorg in Ontwikkeling Regio Maastricht-Heuvelland Maart 2013 Colofon: Onderzoeksteam

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Geestelijke Gezondheid (19 64 jaar)

Geestelijke Gezondheid (19 64 jaar) 3a Geestelijke Gezondheid (19 64 jaar) Deze factsheet beschrijft de resultaten van de gezondheidspeiling najaar 2005 van volwassenen tot 65 jaar in Zuid-Holland Noord met betrekking tot de geestelijke

Nadere informatie

Langer leven? LICHAAMSBEWEGING EN Meer bewegen. Marjolein Visser. ACA Congres 2012

Langer leven? LICHAAMSBEWEGING EN Meer bewegen. Marjolein Visser. ACA Congres 2012 ACA Congres 2012 LICHAAMSBEWEGING EN SUCCESVOL OUDER WORDEN Meer bewegen - Afdeling Gezondheidswetenschappen, Faculteit der Aard- en Levenswetenschappen, Vrije Universiteit; - Afdeling Epidemiologie en

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

duurzame inzetbaarheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam

duurzame inzetbaarheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam De feiten en mythen van werkvermogen en duurzame inzetbaarheid Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam Het gaat uitstekend met ons.. 84 82 80 78 76 74 72 70 68 66 64

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Inkomen als sociaaleconomische indicator van medisch zorggebruik bij ouderen

Inkomen als sociaaleconomische indicator van medisch zorggebruik bij ouderen Inkomen als sociaaleconomische indicator van medisch zorggebruik bij ouderen Marleen Wingen en Ferdy Otten In dit artikel zijn, naast opleiding, drie operationalisaties van inkomen onderzocht op hun onderscheidend

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

23 65-plussers in de regio Gelre-IJssel. Resultaten van de ouderenmonitor 2010

23 65-plussers in de regio Gelre-IJssel. Resultaten van de ouderenmonitor 2010 23 65-plussers in de regio Gelre-IJssel Resultaten van de ouderenmonitor 2010 2011 Het gaat over het algemeen goed met onze 65-plussers. Zij voelen zich beter dan vijf jaar geleden en de deelname aan sportieve

Nadere informatie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Gezondheid van uitkeringsgerechtigden

Nadere informatie

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen Ouderenmonitor 2011 Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen De Ouderenmonitor is een onderzoek naar de lichamelijke, sociale en geestelijke

Nadere informatie

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar speerpuntennotitie? Wat doen/deden we al? Welke gezondheidsproblemen

Nadere informatie

Algemeen. Tabellenboek volwassenenmonitor 2008-2009 Maasdriel

Algemeen. Tabellenboek volwassenenmonitor 2008-2009 Maasdriel Tabellenboek volwassenenmonitor 2008-2009 Toelichting: In de eerste kolommen staan de cijfers van de gemeente, uitgesplitst naar geslacht, leeftijd en opleidingsniveau. In de kolom "R'land" staat het totaalcijfer

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Utrecht gezond!2008-2013

Utrecht gezond!2008-2013 Utrecht gezond!2008-2013 Utrecht Zuid Wijkgezondheidsprofiel 2010 Asn Actieplan fase 1, 2009-2010 1 2 Inhoud 1 Inleiding Wijkgerichte aanpak 4 Gerichte keuzes 4 Gebruikte gegevens 4 Utrecht Zuid en subwijken

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Bijlage bij hoofdstuk 7 Ervaren gezondheid, leefstijl en zorggebruik

Bijlage bij hoofdstuk 7 Ervaren gezondheid, leefstijl en zorggebruik Bijlage bij hoofdstuk 7 Ervaren gezondheid, leefstijl en zorggebruik B7.1 Constructie van de maten voor fysieke en psychische gezondheid SF-12 vragen in SING 09 In gezondheidsonderzoek wordt vaak de zogenaamde

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs The Relationship between Existential Fulfilment, Emotional Stability and Burnout

Nadere informatie

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1 Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Fysieke Activiteit bij Ouderen Main Effects and Mediators of a

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Schets van het gezondheids-, geluks- en welvaartsniveau en de rol van de Eerstelijn

Schets van het gezondheids-, geluks- en welvaartsniveau en de rol van de Eerstelijn Schets van het gezondheids-, geluks- en welvaartsniveau en de rol van de Eerstelijn Erik Asbreuk, Voorzitter EMC Nieuwegein, Huisarts Gezondheidscentrum Mondriaanlaan 'Nieuwegein 2020: gezond, gelukkig

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R VOEDING, BEWEGING EN GEWICHT K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Jeugd 2010 6 Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD

Nadere informatie

De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht

De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht Mag het een onsje meer zijn? De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht Viona Lapré- Utama, Marjan Erkamp, Marga van Liere, Cees Geluk Samenvatting Overgewicht komt steeds

Nadere informatie

V O LW A S S E N E N

V O LW A S S E N E N LICHAAMSBEWEGING EN GEWICHT V O LW A S S E N E N Volwassenen 2009 4 Volwassenenonderzoek 2009 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland West in

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden.

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Well-being of Family Caregivers in Flanders: The Relationships between Social

Nadere informatie

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities in Early Childhood Health The Generation R Study Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Sociaal-economische gezondheidsverschillen vormen een groot maatschappelijk

Nadere informatie

Gezondheid en sterfte naar onderwijsniveau

Gezondheid en sterfte naar onderwijsniveau Gezondheid en sterfte naar onderwijsniveau Den Haag, 28 maart 212 Jan-Willem Bruggink (Centraal Bureau voor de Statistiek) Seminar: De opleidingsgradiënt in de demografie Wat gaat er komen? Gezondheid,

Nadere informatie

Utrecht gezond!2008-2013

Utrecht gezond!2008-2013 Utrecht gezond!2008-2013 Utrecht Overvecht Wijkgezondheidsprofiel 2010 Asn Actieplan fase 1, 2009-2010 1 2 Inhoud 1 Inleiding Wijkgerichte aanpak 4 Gerichte keuzes 4 Gebruikte gegevens 4 Utrecht Overvecht

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Kinderen in West gezond en wel?

Kinderen in West gezond en wel? GGD Amsterdam Uitkomsten Amsterdamse gezondheidsmonitor basisonderwijs 13-14 Kinderen in West gezond en wel? 1 Wat valt op in West? Voor West zijn de cijfers van de Jeugdgezondheidsmonitor van schooljaar

Nadere informatie

Tijdelijk en Toch Bevlogen

Tijdelijk en Toch Bevlogen De Invloed van Taakeisen, Ontplooiingskansen en Intrinsieke Arbeidsoriëntatie op Bevlogenheid van Tijdelijke Werknemers. The Influence of Job Demands, Development Opportunities and Intrinsic Work Orientation

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Samenvatting. J. Nachtegaal, S.E. Kramer, J.M. Festen (Amsterdam)

Samenvatting. J. Nachtegaal, S.E. Kramer, J.M. Festen (Amsterdam) Samenvatting Associatie tussen gehoorverlies en psychosociale gezondheid bij 18 tot 70 jarigen: eerste resultaten van de Nationale Longitudinale Studie naar Horen (NL-SH). J. Nachtegaal, S.E. Kramer, J.M.

Nadere informatie

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij Mensen met een Psychiatrische Stoornis de Modererende Invloed van de Therapeutische Alliantie The Effect of Arts Therapies

Nadere informatie

Jacob Mooiman. (100 jaar)

Jacob Mooiman. (100 jaar) Jacob Mooiman (100 jaar) Ik voel mij helemaal niet kwetsbaar, ik voel mij in optima forma. Ik kan alles nog en doe alles nog zelf: lopen, wassen, mijn bed opmaken. De zusters zeggen wel eens: We doen zo

Nadere informatie

Rapport 260301008/2007

Rapport 260301008/2007 Rapport 260301008/2007 G.C.W. Wendel-Vos et al. Meervoudig ongezond gedrag in Nederland Een exploratie van risicogroepen en samenhang met omgeving, gezondheid en zorggebruik RIVM rapport 260301008/2007

Nadere informatie

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers The Influence of Job Demands and Job Resources on Psychological Fatigue and Work Satisfaction

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters

Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters Lea Maes, PhD Universiteit Gent Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidkunde Health literacy health literacy represents

Nadere informatie

Samenvatting en Beschouwing 65-94 jaar

Samenvatting en Beschouwing 65-94 jaar 7b GEZONDHEIDSPEILING 2005 Het doel van de gezondheidspeiling is het volgen van ontwikkelingen in gezondheid en gezond gedrag. Ruim 10.800 personen in de leeftijd van 19 t/m 94 jaar in de regio Zuid-Holland

Nadere informatie

Inzichten in Vitaliteit: associaties met participatie en maatschappelijke kosten

Inzichten in Vitaliteit: associaties met participatie en maatschappelijke kosten Inzichten in Vitaliteit: associaties met participatie en maatschappelijke kosten Dr. Jorien Strijk Hanneke van Dongen, MSc, Eva van Steenbergen, MSc, Dr. Wanda Wendel-Vos, Dr. Vincent Hildebrandt Positieve

Nadere informatie

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013 Samenvatting Losser Versie 1, oktober 2013 Lage SES, bevolkingskrimp en vergrijzing punt van aandacht in Losser In de gemeente Losser wonen 22.552 mensen; 11.324 mannen en 11.228 vrouwen. Als we de verschillende

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Utrecht gezond!2008-2013

Utrecht gezond!2008-2013 Utrecht gezond!2008-2013 Utrecht Noordwest Wijkgezondheidsprofiel 2010 Asn Actieplan fase 1, 2009-2010 1 2 Inhoud 1 Inleiding Wijkgerichte aanpak 4 Gerichte keuzes 4 Gebruikte gegevens 4 Noordwest en subwijken

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Bezoek cultuurinstellingen

Bezoek cultuurinstellingen Staat van 2014 Bezoek cultuurinstellingen Hoeveel cultuurinstellingen bezoekt een inwoner gemiddeld per jaar? Een inwoner bezoekt gemiddeld 2,23 cultuurinstellingen per jaar De bezoek cultuurinstellingen

Nadere informatie

Depressie in Den Haag

Depressie in Den Haag 23 epidemiologisch bulletin, 2012, jaargang 47, nummer 1 Depressie in Den Haag Het risico op depressie in de verschillende Haagse stadsdelen Paul Uitewaal Psychische stoornissen komen anno 2012 veel voor,

Nadere informatie

Kinderen in Centrum gezond en wel?

Kinderen in Centrum gezond en wel? GGD Amsterdam Uitkomsten Amsterdamse gezondheidsmonitor basisonderwijs 13-14 Kinderen in Centrum gezond en wel? 1 Wat valt op in Centrum? Voor Centrum zijn de cijfers van de Jeugdgezondheidsmonitor van

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk: consequenties voor arbeidsparticipatie en pensionering

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk: consequenties voor arbeidsparticipatie en pensionering Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk: consequenties voor arbeidsparticipatie en pensionering Lex Burdorf Hoogleraar Determinanten van Volksgezondheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg

Nadere informatie

HOE GEZOND IS ONZE JEUGD?

HOE GEZOND IS ONZE JEUGD? HOE GEZOND IS ONZE JEUGD? Resultaten van de Jeugdgezondheidsmonitor voor leerlingen van klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs in de regio Midden-Nederland 2011/2012 Lokale Schoolkrachtcijfers op www.ggdatlas.nl

Nadere informatie

Kinderen in Zuid gezond en wel?

Kinderen in Zuid gezond en wel? GGD Amsterdam Uitkomsten Amsterdamse gezondheidsmonitor basisonderwijs 13-14 Kinderen in Zuid gezond en wel? 1 Wat valt op in Zuid? Voor Zuid zijn de cijfers van de Jeugdgezondheidsmonitor van schooljaar

Nadere informatie

Broodmaaltijd. 0-3 dagen per week. 4-5 dagen per week. 6-7 dagen per week. kinderen Groep 7 schooljaar 2003-2004 jongeren GO Jeugd 2004

Broodmaaltijd. 0-3 dagen per week. 4-5 dagen per week. 6-7 dagen per week. kinderen Groep 7 schooljaar 2003-2004 jongeren GO Jeugd 2004 3. Voeding Een gezonde voeding is een van de uitgangspunten voor het goed functioneren van het lichaam. In dit gezondheidsprofiel wordt op een aantal aspecten van voeding ingegaan. Hoewel dit geen totaalbeeld

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

V O LW A S S E N E N

V O LW A S S E N E N GENOTMIDDELEN V O LW A S S E N E N Volwassenen 2009 5 Volwassenenonderzoek 2009 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland West in 2009 een schriftelijke

Nadere informatie

Overgewicht en Obesitas op Curaçao

Overgewicht en Obesitas op Curaçao MINISTERIE VAN Gezondheid, Milieu & Natuur Volksgezondheid Instituut Curaçao Persbericht Overgewicht en Obesitas op Curaçao In totaal zijn 62,6% van de mannen en 67,3% van de vrouwen op Curaçao te zwaar,

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

VOEDING, BEWEGEN EN GEWICHT

VOEDING, BEWEGEN EN GEWICHT IJsselland VOEDING, BEWEGEN EN GEWICHT Jongerenmonitor 2015 77% ontbijt dagelijks 10.3 jongeren School 13-14 jaar 15- jaar 76% een gezond gewicht 15% beweegt voldoende Genotmiddelen Psychosociale gezondheid

Nadere informatie

De jeugd heeft de toekomst,

De jeugd heeft de toekomst, Datum 28-01-2014 1 De jeugd heeft de toekomst, maar minder voor de een dan voor de ander Greetje Timmerman, Hoogleraar Jeugdsociologie Rijksuniversiteit Groningen Datum 28-01-2014 2 Uitkomsten Gezond Opgroeien

Nadere informatie

Evaluatie van schattingen van sociaal-economische verschillen in de gezonde levensverwachting in Nederland

Evaluatie van schattingen van sociaal-economische verschillen in de gezonde levensverwachting in Nederland Evaluatie van schattingen van sociaal-economische verschillen in de gezonde levensverwachting in Nederland Document opgesteld in opdracht van Ministerie van VWS September 2009 Anton Kunst 1, Mariël Droomers

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement Monique Heijmans, Geeke Waverijn

Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement Monique Heijmans, Geeke Waverijn Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement, M. Heijmans, NIVEL, juni 2014) worden gebruikt.

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Gezondheid en leefstijl in de krachtwijken: een verkenning

Gezondheid en leefstijl in de krachtwijken: een verkenning Gezondheid en leefstijl in de krachtwijken: een verkenning A. Ruijsbroek, 1 M. Droomers, 1,2 A.E. Kunst, 2 C. van den Brink 1 Sinds 2007 investeert het kabinet in 40 krachtwijken waar grote maatschappelijke

Nadere informatie

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan?

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Olga Damman Allard van der Beek Danielle Timmermans -0- Department of Public and Occupational Health Quality of Care EMGO Institute for Health

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

Lokale resultaten Iedereen Gezond & Wel?! Utrechtse Heuvelrug

Lokale resultaten Iedereen Gezond & Wel?! Utrechtse Heuvelrug Lokale resultaten Iedereen Gezond & Wel?! In navolging van het volwassenenonderzoek in 2004 heeft de GGD Midden-Nederland in het najaar van 2008 een gezondheidsenquête gehouden onder volwassenen in de

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Achterstand buiten de stad. sociaaleconomische gezondheidsverschillen buiten de steden: wat weten we ervan? En wat moeten we ermee?

Achterstand buiten de stad. sociaaleconomische gezondheidsverschillen buiten de steden: wat weten we ervan? En wat moeten we ermee? Achterstand buiten de stad sociaaleconomische gezondheidsverschillen buiten de steden: wat weten we ervan? En wat moeten we ermee? 1 29 september 2011 Inhoud 1. Gezondheidsachterstanden 2. SES of wijk/dorp

Nadere informatie

Notitie Startersfonds provincie Utrecht 2009

Notitie Startersfonds provincie Utrecht 2009 Notitie Startersfonds provincie Utrecht 2009 Achtergrond Startersfonds Door de sterk gestegen koopprijzen op de woningmarkt is het voor startende huishoudens met meestal een bescheiden inkomen bijna onmogelijk

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R ROKEN EN ALCOHOLGEBRUIK Jeugd 2010 5 K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

MINDFULNESS, ZELFASPECTEN EN WELZIJN 1. Bewust (wel)zijn? De mediërende rol van het zelf in de relatie tussen mindfulness en psychologisch welbevinden

MINDFULNESS, ZELFASPECTEN EN WELZIJN 1. Bewust (wel)zijn? De mediërende rol van het zelf in de relatie tussen mindfulness en psychologisch welbevinden MINDFULNESS, ZELFASPECTEN EN WELZIJN 1 Bewust (wel)zijn? De mediërende rol van het zelf in de relatie tussen mindfulness en psychologisch welbevinden Mindful (well)being? The mediating role of the self

Nadere informatie

15 Overgewicht en leefstijl bij jongeren. Resultaten van E-MOVO 2007

15 Overgewicht en leefstijl bij jongeren. Resultaten van E-MOVO 2007 15 Overgewicht en leefstijl bij jongeren Resultaten van E-MOVO 27 29 Het aantal jongeren met overgewicht is de afgelopen jaren sterk gestegen. Om overgewicht op een gerichte manier te kunnen terugdringen,

Nadere informatie

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk Lex Burdorf, hoogleraar Determinanten van Volksgezondheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Academische Werkplaats Publieke Gezondheid CEPHIR

Nadere informatie