Financiering van startende vrouwelijke ondernemers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Financiering van startende vrouwelijke ondernemers"

Transcriptie

1 Financiering van startende vrouwelijke ondernemers Een onderzoek naar factoren die van invloed zijn op de financiering van bedrijven van startende vrouwelijke ondernemers mevrouw drs. H.W. Stigter mevrouw drs. I. Verheul EIM / Ondernemerschap Zoetermeer, december 1999

2 ISBN: X Prijs: ƒ 35,- Bestelnummer: A9916 EIM is een onderzoeksbureau met 170 professionals. EIM verschaft beleidsgerichte en praktijkgerichte informatie van sociaal-economische aard voor en over alle sectoren van het bedrijfsleven en voor beleidsinstanties. EIM is gevestigd in Zoetermeer. Behalve op Nederland richt EIM zich ook op de Europese economie en op andere continenten. Voor meer informatie over EIM en wat EIM voor u kan betekenen, kunt u contact met ons opnemen. Adres: Italiëlaan 33 Postadres: Postbus AA Zoetermeer telefoon: telefax: Website: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldiging en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM. EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting of numbers and/or texts as an explanation or support in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections. 2

3 Inhoud Samenvatting Inleiding Het belang van vrouwelijk ondernemerschap De ondernemingsfinanciering Probleemstelling Doelstelling Organisatie en methode Gebruik van data Opzet rapport Verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers Inleiding Ondernemersspecifieke factoren Ervaring Aantal werkzame uren in het bedrijf Netwerkactiviteiten Ondernemerseigenschappen Ondernemingsspecifieke factoren Sector Omvang van de onderneming Profiel van de vrouwelijke ondernemer Invloeden op de ondernemingsfinanciering Inleiding Ondernemersspecifieke factoren Ervaring met financieel management Aantal werkzame uren in de onderneming Netwerkactiviteiten Risicohouding Ondernemingsspecifieke factoren Sector Omvang van de onderneming Conclusie Onderzoeksresultaten: de invloed van gender op de ondernemingsfinanciering Inleiding Omvang van de financiering Aard van de financiering

4 4.3.1 Aandeel eigen vermogen in de onderneming Aandeel bankkrediet in de onderneming Samenvatting Aanbevelingen Literatuur

5 Financiering van startende vrouwelijke ondernemers Samenvatting De vraag die aan het begin van dit rapport wordt gesteld is de volgende: Wat is de invloed van gender op de ondernemingsfinanciering? Om deze vraag te beantwoorden is het noodzakelijk onderscheid te maken naar een direct en een indirect effect van gender op de ondernemingsfinanciering. Het indirecte effect heeft te maken met het feit dat mannelijke en vrouwelijke ondernemers nu eenmaal een ander type onderneming opzetten en op een andere wijze ondernemen: zij verschillen dus zowel ten aanzien van ondernemers- als ondernemingsspecifieke factoren. Er kan een profiel van de vrouwelijke ondernemer gevormd worden: vrouwelijke ondernemers starten kleinschaliger, zijn minder bereid risico te nemen, starten vaker in de dienstverlenende sector, hebben minder ervaring met financieel management, ondernemen vaker parttime en besteden minder tijd aan netwerken dan mannelijke ondernemers. Dit profiel werkt door in de ondernemingsfinanciering en leidt gemiddeld gesproken tot een lagere financieringsbehoefte. Daarnaast heeft het profiel consequenties voor de aard van financieren. Het leidt tot een hoger aandeel eigen vermogen en een lager aandeel bankkrediet dan bij mannelijke ondernemers. Gecorrigeerd voor al deze verschillen in het ondernemerschap van mannen en vrouwen, dus gecorrigeerd voor het profiel van de vrouwelijke ondernemer, is er ook een direct effect gesignaleerd. Dit effect impliceert dat mannelijke en vrouwelijke ondernemers met een vergelijkbaar bedrijf en een vergelijkbare aanpak verschillen in manier van financieren. Volgens dit directe effect hebben vrouwelijke ondernemers een lagere omvang van de financiering, een lager aandeel eigen vermogen en een hoger aandeel bankkrediet in de financiering. De directe effecten van gender kunnen verschillende achtergronden hebben. Bijvoorbeeld, het negatieve directe effect kan veroorzaakt worden door een meer realistische benadering van de eigen capaciteiten door vrouwelijke ondernemers, waardoor zij kleiner starten, of door een gebrek aan eigen vermogen. Dit laatste kan het gevolg zijn 5

6 Samenvatting van discontinuïteit in het arbeidsverleden. Het positieve directe effect vrouwelijke ondernemers hebben een hoger aandeel bankkrediet kan te maken hebben met een voorsprong die vrouwelijke ondernemers hebben op mannelijke ondernemers in het kredietverleningsproces; hun realistische opstelling kan bij banken vertrouwen wekken. Het totale effect van gender op de ondernemingsfinanciering wordt gevormd door het directe en het indirecte effect. In het geval van de omvang van de financiering zijn beide negatief: vrouwelijke ondernemers starten kleinschaliger dan mannelijke ondernemers. In het geval van de aard van de financiering echter zijn het directe en het indirecte effect tegengesteld. Dit betekent dat beide effecten elkaar ongeveer opheffen. Het totale effect wordt hierdoor gereduceerd: mannelijke en vrouwelijke ondernemers vertonen nauwelijks verschillen ten aanzien van de aard van de financiering. Indien het totale effect niet opgesplitst wordt in een direct en een indirect effect, kan dit leiden tot misleidende conclusies, zoals: gender heeft geen invloed op de aard van de financiering. Geconcludeerd kan worden dat gender invloed heeft op de financiering van een onderneming. Met andere woorden: wanneer naar de ondernemingsfinanciering wordt gekeken, moet er rekening worden gehouden met het geslacht van de ondernemer. 6

7 Financiering van startende vrouwelijke ondernemers 1 Inleiding 1.1 Het belang van vrouwelijk ondernemerschap In de huidige samenleving willen vrouwen, onder invloed van maatschappelijke ontwikkelingen, in toenemende mate economisch zelfstandig zijn. Deze economische zelfstandigheid komt tot uitdrukking enerzijds in een stijging van het aantal vrouwen op de arbeidsmarkt en anderzijds in een groeiende belangstelling van vrouwen voor het ondernemerschap. Cijfers wijzen uit dat gemiddeld drie van de tien gevestigde ondernemers in Nederland vrouw zijn en dat het aandeel vrouwen onder de startende ondernemers inmiddels eenderde bedraagt 1. Het belang van vrouwelijk ondernemerschap kunnen we, behalve aan het toenemende aandeel ten opzichte van mannelijke ondernemers, ook aflezen aan het succes waarmee ze hun eigen bedrijf uitoefenen. Recent onderzoek van EIM naar de ontwikkeling van vrouwelijke ondernemers in Nederland in de periode wijst uit, dat vrouwen die fulltime werken in hun bedrijf in gelijke mate groei doormaken in omzet en personeel als hun mannelijke collegae. Vrouwelijke ondernemers dragen bij aan de diversiteit van het ondernemerschap in Nederland. Zij ondernemen op andere wijze en in andere sectoren dan mannelijke ondernemers. Diversiteit in het ondernemerschap is belangrijk vanwege de ruime keuzemogelijkheid uit aangeboden producten en diensten voor de consument. Hierdoor vindt concurrentie en selectie plaats en zullen uiteindelijk alleen de beste ondernemers overblijven. Vrouwelijke ondernemers geven dus op een andere manier invulling aan het ondernemerschap dan mannen. Dit leidt tot diversiteit en deze diversiteit is belangrijk voor economische groei. Gegeven de bijdrage van vrouwelijke ondernemers aan de economische groei en het creëren van werkgelegenheid, is het van belang te voorkomen dat hun potentieel onvoldoende wordt benut, bijvoorbeeld als gevolg van belemmeringen in de uitoefening van hun bedrijf. 1 Stigter,

8 Inleiding 1.2 De ondernemingsfinanciering Startende ondernemers blijken in de praktijk op verschillende knelpunten te stuiten. Deze knelpunten liggen op gebieden als de concurrentie, de ontwikkeling van afzetgebieden, de betaling van klanten en de financiering 1. Met name de financiering van de onderneming blijkt een belangrijk probleem voor startende ondernemers. Ondernemers in spe hebben veelal te weinig eigen vermogen om een onderneming te financieren, terwijl financiering door middel van extern kapitaal bemoeilijkt wordt door informatie-asymmetrie 2. Kredietinstellingen beschikken vaak over onvoldoende informatie aangaande nieuwe ondernemingen, waardoor het moeilijk is de risicostatus van een onderneming in te schatten. Daarnaast gaat het verstrekken van leningen aan ondernemers voor kredietinstellingen gepaard met disproportionele transactiekosten; de vaste kosten staan vaak niet in verhouding tot het geleende bedrag van de ondernemer. De financiering van een onderneming is van verschillende zaken afhankelijk, zoals bijvoorbeeld de omvang van de onderneming, de sectorkeuze en de eigenschappen en achtergrond van de ondernemer. Een onderneming in de dienstverlening zal minder (initiële) investeringen vergen en een ondernemer die risico-avers is zal zo veel mogelijk met eigen vermogen investeren. Gezien de verschillen in het ondernemerschap van mannen en vrouwen (diversiteit), is te verwachten dat zij ook verschillen zullen vertonen ten aanzien van de financiering van hun onderneming. Daarnaast is er ook de mogelijkheid dat vrouwelijke ondernemers anders benaderd worden dan mannelijke ondernemers. Uit recent onderzoek van MKB-Nederland blijkt dat vrouwelijke ondernemers bij de kredietverlening nog steeds het gevoel hebben dat stereotiepe denkbeelden over de vrouw en de vrouwelijke ondernemer een rol spelen Probleemstelling Om beter inzicht te krijgen in de verschillen in de ondernemingsfinanciering tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers en de factoren die deze verschillen veroorzaken, zal de volgende vraag in dit rapport centraal staan: 1 Van Uxem en Bais, EIM, Krediet en Zekerheid - Een oriënterend onderzoek naar de vermogensproblematiek van vrouwelijke ondernemers in relatie tot bedrijfsfinanciering, 1999, MKB-Nederland in samenwerking met EIM, Delft. 8

9 Inleiding Wat is de invloed van gender op de ondernemingsfinanciering? Hierbij is het van belang onderscheid te maken tussen twee soorten invloed die gender kan hebben op de ondernemingsfinanciering, namelijk: indirect en direct. Het indirecte effect heeft te maken met het feit dat vrouwen op een andere wijze ondernemen dan mannen en in andere sectoren actief zijn. Vrouwen ondernemen bijvoorbeeld vaker in de dienstverlenende sector dan mannen. De dienstverlening is een sector die relatief weinig investeringen vergt. Dit kan leiden tot een kleinere behoefte aan financiering die voor een groot gedeelte met behulp van eigen middelen gevoed kan worden. Het directe effect kan niet worden toegeschreven aan verschillen in het ondernemerschap van mannen en vrouwen. Het bestaan van dit effect impliceert dat vrouwelijke en mannelijke ondernemers die wel overeenkomen wat aanpak en bedrijf betreft, toch verschillen vertonen met betrekking tot de financiering van hun onderneming; vrouwen zijn anders dan mannen. Het begrip ondernemingsfinanciering wordt in dit rapport onderscheiden naar omvang en aard, waarbij ten aanzien van de aard van de financiering wordt gekeken naar eigen vermogen en vreemd vermogen (bankkrediet). Eigen vermogen wordt hier gezien als intern of persoonlijk eigen vermogen en dient niet verward te worden met extern eigen vermogen, dat kan worden verkregen door middel van de uitgifte van aandelen. Startende ondernemers vormen het uitgangspunt voor dit rapport en worden verondersteld in beginsel geen aandelen uit te geven. 1.4 Doelstelling De doelstelling in dit rapport is drieledig. Ten eerste zal worden bezien in hoeverre vrouwelijke ondernemers verschillen van mannelijke ondernemers en waar zich deze verschillen voordoen. Onderscheid zal worden gemaakt naar de achtergrond, het type onderneming en de manier waarop de onderneming wordt gerund (het zgn. indirecte effect). Doel is hierbij het vormen van een profiel van de vrouwelijke ondernemer 1. 1 Natuurlijk zijn wij ons er terdege van bewust dat dé vrouwelijke ondernemer niet bestaat; er bestaan evenveel verschillen tussen vrouwelijke ondernemers onderling als tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers. Echter, voor dit onderzoek is het noodzakelijk enigszins afstand te doen van deze verschillen om een vergelijking van de mannelijke en de vrouwelijke ondernemer te kunnen maken. 9

10 Inleiding Ten tweede zal de invloed van het profiel van de vrouwelijke ondernemer op de financiering centraal staan. Vrouwelijke ondernemers vertonen specifieke kenmerken en deze kenmerken worden verondersteld invloed te hebben op de manier waarop zij de onderneming financieren. Als laatste willen we bezien of er naast de invloed van het profiel van de vrouwelijke ondernemer op de financiering ook nog een ander effect bestaat, dat niet zozeer gerelateerd kan worden aan de manier van ondernemen, maar aan het simpele feit dat men ofwel man, ofwel vrouw is (het zgn. directe effect). 1.5 Organisatie en methode Door EIM is reeds eerder een uitgebreid onderzoek gedaan naar vrouwelijk ondernemerschap 1. De financiering vormde hier een van de aspecten waarop vrouwelijke ondernemers zijn onderzocht. Het huidige rapport ligt in het verlengde van deze studie en gaat dieper in op de verschillen in financiering tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers. De basis voor dit rapport is een scriptie die de invloed van gender op de ondernemingsfinanciering als onderwerp heeft 2. Hierin wordt ook de methode van onderzoek uitgebreid beschreven. Verwoord in strakke wetenschappelijke termen komt de analyse op het volgende neer. Voor het maken van het profiel van de vrouwelijke ondernemer is gebruikgemaakt van bilaterale correlatie, waarbij de relaties tussen vrouwelijk ondernemerschap en de verschillende kenmerken zijn geschat. Het effect van dit profiel en het directe effect van gender op de omvang en aard van de financiering zijn door middel van multipele regressie-analyse tot stand gekomen. 3 In deze rapportage zal geen plaats worden ingeruimd voor de rechtvaardiging van de wetenschappelijke methodiek. De resultaten en hun interpretatie staan centraal. 1.6 Gebruik van data Ten behoeve van het onderzoek is gebruikgemaakt van data uit het EIM-starterscohort Het betreft hier ondernemers die in het eerste kwartaal van 1994 zijn gestart met hun bedrijf. In het najaar van dat jaar is aan bijna van deze starters, waaronder ongeveer 500 vrouwelijke ondernemers, een vragenlijst voorgelegd over hun voor- 1 Stigter, Verheul, Voor een uitgebreide toelichting op de wetenschappelijke methodiek wordt verwezen naar Verheul en Thurik (1999). Over dit onderwerp zijn reeds lezingen gegeven in Barcelona ( Doctoral Seminar on Entrepreneurship Research, oktober 1999) en in Londen (RENT Conferentie, november 1999). Tevens zal begin 2000 een paper verschijnen bij het RIBES (Rotterdam Institute for Business Economic Studies) van de Erasmus Universiteit. 10

11 Inleiding bereiding op het ondernemerschap, hun startmotieven, doelstellingen en verwachtingen en vele andere ondernemers- en ondernemingskenmerken. In dat kader is ook ruim aandacht besteed aan de financiering van de onderneming, zowel wat de omvang van het startkapitaal betreft, als over de samenstelling van het kapitaal en de mogelijke problemen die met het verkrijgen hiervan gepaard zijn gegaan. 1.7 Opzet rapport Het rapport is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk 2 gaat in op de verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers ten aanzien van de ondernemer en de onderneming. Vervolgens zal aan de hand van deze verschillen een profiel worden gemaakt van de vrouwelijke ondernemer. In hoofdstuk 3 zal de invloed van de verschillende ondernemers- en ondernemingsspecifieke factoren op de omvang en aard van de financiering centraal staan. In hoofdstuk 4 zal aandacht worden besteed aan de resultaten van het empirisch onderzoek, waarbij de invloed van het profiel van de vrouwelijke ondernemer (het indirecte effect) en het vrouwzijn zelf (het directe effect) op de omvang en de aard van de financiering wordt bepaald. Mogelijke verklaringen voor de directe invloed van gender op de financiering zullen aan bod komen. Het rapport wordt in hoofdstuk 5 afgesloten met de implicaties van de onderzoeksbevindingen en enkele aanbevelingen. 11

12 Financiering van startende vrouwelijke ondernemers 2 Verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers 2.1 Inleiding Mannelijke en vrouwelijke ondernemers verschillen met betrekking tot allerlei aspecten. Hier is reeds veel onderzoek naar gedaan 1. Om te voorkomen dat het wiel twee keer wordt uitgevonden, is er in dit rapport voor gekozen een selectie te maken van die verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers die veelvuldig in de literatuur naar voren komen. De verschillen, die in dit hoofdstuk beschreven worden, zijn enerzijds gebaseerd op de literatuur en anderzijds op gegevens uit de dataset die is gebruikt voor het onderzoek. De dataset heeft betrekking op Nederland in 1994, terwijl de literatuur betrekking heeft op Europa en de wereld en niet gebonden is aan een specifiek jaartal. Gekozen is voor zes factoren: ervaring (met financieel management), de tijd die wordt besteed aan het runnen van een onderneming (parttime versus fulltime), netwerkactiviteiten, ondernemerseigenschappen (risicohouding), sector en omvang van de onderneming (omvang startkapitaal). De eerste vier dimensies kunnen geschaard worden onder ondernemersspecifieke factoren. Deze zullen behandeld worden in paragraaf 2.2. Sector en omvang van de onderneming zijn ondernemingsspecifieke factoren. Deze zullen aan de orde komen in paragraaf 2.3. In de laatste paragraaf zal aan de hand van de verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers met betrekking tot de ondernemers- en ondernemingsspecifieke factoren, een profiel van de vrouwelijke ondernemer geschetst worden. We zijn ons ervan bewust dat er meer factoren zijn ten aanzien waarvan mannelijke en vrouwelijke ondernemers verschillen kunnen vertonen. Echter, deze overige factoren nemen wij niet mee in de analyse. We gaan ervan uit dat deze factoren veelal besloten zullen liggen in de door ons gekozen factoren. Dit wil zeggen dat wij veronderstellen dat de overige factoren in veel gevallen samenhang zullen vertonen met de door ons geselecteerde factoren. Ter illustratie: in het huidige onderzoek is geen rekening gehouden met de mate en manier van voorbereiding op het ondernemerschap. De voorbereidingsperiode kan van invloed zijn op de hoeveelheid en de structuur van de financiering. Echter, in de praktijk kan de tijd die wordt 1 Brush, 1992; Sexton en Bowman-Upton, 1990; Kalleberg en Leicht, 1991; Stigter,

13 Verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers besteed aan de voorbereiding samenhangen met het al dan niet parttime ondernemen en de sector waarin men wil gaan ondernemen. De tijd die men werkzaam is in de onderneming en de sector zijn factoren die wel zijn meegenomen in de analyse. 2.2 Ondernemersspecifieke factoren Ervaring Mannelijke ondernemers hebben in vergelijking met vrouwelijke ondernemers vaker ervaring opgedaan met ondernemerschap. Veel mannelijke ondernemers hebben reeds eerder een bedrijf opgestart. Bovendien zijn zij vanwege eerdere arbeidservaringen meer bekend met de branche dan vrouwen. Mannelijke ondernemers hebben daarnaast meer ervaring met leidinggeven, personeelsbeleid, financieel management en vaktechniek. Vrouwelijke ondernemers hebben veelal minder de gelegenheid gehad ervaring met financieel management op te bouwen als gevolg van de verticale segregatie op de arbeidsmarkt; vrouwelijke ondernemers hebben in het verleden te maken gehad en krijgen in veel gevallen nog steeds te maken met het glazen plafond. Het glazen plafond hindert vrouwen in hun pogingen hogerop te komen binnen een bedrijf Aantal werkzame uren in het bedrijf Mannen ondernemen vaker fulltime dan vrouwen. Voor dit onderzoek hebben we parttime ondernemen gedefinieerd als: het verrichten van andere activiteiten naast het ondernemerschap. Dit geldt voor meer dan de helft van alle vrouwelijke ondernemers, tegenover minder dan de helft van de mannelijke ondernemers. Een bijbaan neemt voor vrouwelijke ondernemers veelal de vorm aan van een baan in loondienst of de zorg voor gezin en huishouden. De dubbele taakbelasting van vrouwelijke ondernemers kan leiden tot een limiet in de tijd die vrouwelijke ondernemers aan hun onderneming kunnen besteden. Mannen zijn vaker parttime ondernemer omdat zij een andere onderneming of een baan in loondienst hebben Netwerkactiviteiten Er kunnen verschillende manieren worden onderscheiden om netwerkactiviteiten te meten 1 : (1) neiging tot netwerken, (2) omvang van het netwerk (aantal mensen met wie contact wordt onderhouden), (3) samenstelling van het netwerk (diversiteit) en (4) de tijd die wordt besteed aan netwerken. Met betrekking tot de neiging tot net- 1 Aldrich, Rosen en Woodward (1997) en Birley, Cromie en Myers (1991) maken onderscheid tussen verschillende manieren om netwerken te meten. 13

14 Verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers werken zijn er nauwelijks verschillen te constateren tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers. Vrouwelijke ondernemers hebben geregeld contact met collegae, maar in vergelijking met mannelijke ondernemers werken zij minder vaak samen in formele netwerken. Zowel mannen als vrouwen zijn zich bewust van het belang van netwerken voor de uitwisseling van informatie. Echter, vaker dan mannelijke ondernemers, werken vrouwelijke ondernemers samen op de kernfunctie van hun bedrijf. De omvang van de netwerken van vrouwen is veelal kleiner. Mannen besteden meer tijd aan het ontwikkelen en behouden van contacten. Netwerken zijn een product van persoonlijke inspanning en ervaring. Het feit dat vrouwelijke ondernemers veelal nog de zorg hebben voor het huishouden en de kinderen beperkt hen in hun contact met anderen Ondernemerseigenschappen Mannen en vrouwen verschillen in de mate waarin zij bepaalde waarden aanhangen en de mate waarin zij (zelf van mening zijn te) beschikken over de eigenschappen die van belang zijn voor het ondernemerschap, zoals doorzettingsvermogen, autonomie, risicobereidheid en veranderingsbereidheid 1. Mannen hechten minder belang aan autonomie en verandering en meer belang aan doorzettingsvermogen en risico dan vrouwen. Vrouwen lijken over het geheel genomen hun ondernemerskwaliteiten realistischer in te schatten dan mannen 2. Dit komt onder andere tot uitdrukking op het gebied van het durven en willen nemen van risico s Ondernemingsspecifieke factoren Sector Vrouwelijke en mannelijke ondernemers verschillen met betrekking tot de sector waarin zij ondernemen. Vrouwelijke ondernemers zijn oververtegenwoordigd in de detailhandel en de overige dienstverlening (met name de persoonlijke dienstverlening), hoewel een aanzienlijk percentage ook in de zakelijke dienstverlening start. Mannelijke ondernemers zijn oververtegenwoordigd in de industrie en bouw, de groothandel en de zakelijke en financiële dienstverlening. 1 Sexton en Bowman-Upton, Van Uxem en Bais, Rekening moet echter worden gehouden met de mogelijkheid dat vrouwelijke ondernemers eerlijker zijn dan mannelijke ondernemers ten aanzien van het beantwoorden van de vraag in welke mate zij denken te beschikken over ondernemerseigenschappen. Mannen kunnen zich beter verkopen en zijn mogelijk eerder geneigd tot het geven van sociaal wenselijke antwoorden. 14

15 Verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers Omvang van de onderneming De bedrijvigheid van vrouwelijke ondernemers is gemiddeld gezien kleinschaliger van aard dan die van mannelijke ondernemers. Deze kleinschaligheid hangt samen met de sectorkeuze van vrouwelijke ondernemers (sectoren met grote concurrentie en kleine winstmarges) en het relatief hoge percentage parttimers onder vrouwelijke ondernemers. De kleinschaligheid van de ondernemingen van vrouwen kan op een aantal manieren tot uitdrukking komen: lage omzet, weinig tot geen personeel en/of een klein startkapitaal. 2.4 Profiel van de vrouwelijke ondernemer Op basis van de verschillen die in de vorige (sub)paragrafen aan bod zijn gekomen, kan het volgende profiel van de vrouwelijke ondernemer worden samengesteld. Het onderzoek blijkt dit profiel te bevestigen. In vergelijking met mannelijke ondernemers: hebben vrouwelijke ondernemers minder ervaring met financieel management ondernemen vrouwelijke ondernemers vaker parttime besteden vrouwelijke ondernemers minder tijd aan netwerken zijn vrouwelijke ondernemers minder geneigd tot het nemen van risico ondernemen vrouwelijke ondernemers vaker in de dienstverlenende sector hebben vrouwelijke ondernemers een kleinere onderneming In hoeverre dit profiel van de vrouwelijke ondernemer van invloed is op de financiering zal worden bezien in hoofdstuk 4. In het volgende hoofdstuk zullen relaties worden gelegd tussen de verschillende dimensies die in dit hoofdstuk aan de orde zijn gekomen en de omvang en de aard van de financiering. 15

16 Financiering van startende vrouwelijke ondernemers 3 Invloeden op de ondernemingsfinanciering 3.1 Inleiding De ondernemingsfinanciering is van verschillende factoren afhankelijk. Deze factoren kunnen te maken hebben met zowel de ondernemer als de onderneming. In het vorige hoofdstuk zijn zes dimensies van ondernemerschap geselecteerd: ervaring met financieel management, aantal werkzame uren in het bedrijf, netwerkactiviteiten, risicohouding, sectorkeuze en omvang van de onderneming. Deze factoren worden in dit hoofdstuk gerelateerd aan de omvang en de aard (eigen vermogen en bankkrediet) van de financiering. Dit hoofdstuk is het resultaat van de combinatie van bevindingen in de literatuur en de berekeningen met de dataset van starters uit Dit leidt ertoe dat het hoofdstuk een combinatie is van feitelijke verbanden tussen verklarende factoren en de ondernemingsfinanciering en mogelijke verklaringen voor deze verbanden Ondernemersspecifieke factoren Ervaring met financieel management Omvang financiering Ondernemers die weinig ervaring hebben met financieel management kunnen in het nadeel zijn bij het verwerven van kapitaal om de onderneming te financieren. Een gebrek aan ervaring met financieel management kan betekenen dat ondernemers belangrijke kennis ontberen over bronnen van financiering. Bovendien is het mogelijk dat ondernemers met ervaring met financieel management in het verleden meer persoonlijk vermogen hebben weten op te bouwen. Ervaring met financieel management zou in dit geval kunnen leiden tot een grotere omvang van de financiering. Dit blijkt ook uit het onderzoek. Aard financiering Ondernemers met ervaring met financieel management zullen mogelijk beter in staat zijn hun persoonlijk vermogen te beheren dan ondernemers zonder deze ervaring. In dit geval zullen ervaren onder- 1 Het onderzoek aan de hand van de dataset van startende ondernemers uit 1994 wijst niet in alle gevallen uit dat er feitelijke verbanden bestaan tussen verklarende factoren en de ondernemingsfinanciering. In dit hoofdstuk is aangegeven wanneer daadwerkelijk uit het onderzoek is gebleken dat een bepaalde factor invloed heeft op de ondernemingsfinanciering. Wanneer dit niet is aangegeven, is het veronderstelde verband wel gevonden, maar bleek dit niet statistisch significant te zijn. 16

17 Invloeden op de ondernemingsfinanciering nemers in het verleden wellicht meer persoonlijk vermogen hebben opgebouwd, dat gebruikt kan worden voor de financiering van de onderneming. Uit het onderzoek blijkt dat ervaring met financieel management een positieve invloed heeft op het aandeel eigen vermogen in het startkapitaal. Ervaring met financieel management kan door ondernemers worden gebruikt om externe financiers te overtuigen in zijn/haar onderneming te investeren. Ondernemers met ervaring met financieel management zijn veelal goed op de hoogte van de omvang van de door hen benodigde financiering. Zij kunnen dus een realistische inschatting maken van de hoogte van de lening Aantal werkzame uren in de onderneming Omvang financiering Het aantal uren dat een ondernemer in zijn/haar bedrijf werkzaam is, is een indicatie van de schaalgrootte van het bedrijf. Ondernemers die parttime werken, hebben veelal een kleinschaliger bedrijf dan ondernemers die fulltime actief zijn in hun bedrijf. De schaal van het bedrijf is van invloed op de omvang van het benodigde kapitaal. Naarmate de ondernemer kleinschaliger van start gaat, neemt de behoefte aan een groot startkapitaal af. Uit het onderzoek blijkt de omvang van het startkapitaal positief samen te hangen met het aantal werkzame uren in de onderneming. Aard financiering Ondernemers die naast het ondernemerschap andere activiteiten ontplooien, kunnen gebruikmaken van de inkomsten uit deze activiteiten om de onderneming te financieren. In dit geval kunnen parttime ondernemers de start van hun onderneming voor een groot deel uit eigen zak financieren. Uit het onderzoek blijkt dat parttime ondernemerschap gepaard gaat met een groter aandeel eigen vermogen in de financiering. Banken kunnen terughoudend zijn ten aanzien van de financiering van parttime ondernemerschap. Deze vorm van ondernemerschap wordt al snel afgedaan als kleinschalig en niet serieus ( hobbyisme ). Parttime ondernemerschap blijkt in het onderzoek daadwerkelijk te leiden tot een kleiner aandeel bankkrediet in het startkapitaal. 17

18 Invloeden op de ondernemingsfinanciering Netwerkactiviteiten Omvang financiering Ondernemers in een netwerk kunnen elkaar steunen en belangrijke informatie uitwisselen. Contact met mede-ondernemers en andere mensen uit het vakgebied kan leiden tot het uitwisselen van informatie over het vergaren van kapitaal, waardoor mensen die deel uitmaken van een netwerk in het voordeel zijn bij het bijeenbrengen van het benodigde kapitaal. Uit het onderzoek blijkt ook dat netwerken leidt tot een grotere omvang van het startkapitaal. Aard financiering Het feit dat een ondernemer in een netwerk zit, kan een positieve invloed hebben op de beoordeling van de kredietaanvraag bij een bank. Netwerken speelt in toenemende mate een rol in de samenleving in het algemeen en tussen ondernemers in het bijzonder. Netwerken met ondernemers of andere mensen uit het vakgebied kan leiden tot het uitwisselen van nuttige informatie aangaande bijvoorbeeld een efficiënte bedrijfsvoering of ontwikkelingen op de markt. In een netwerk kunnen ondernemers elkaar steunen met zakelijk en persoonlijk advies en kunnen ze van elkaar leren welke bank(en) het best benaderd kunnen worden. Banken zullen (in toenemende mate) het netwerken van een ondernemer als criterium meenemen in de beoordeling van de kredietaanvraag Risicohouding Omvang financiering Risicohouding, dus of een ondernemer risicomijdend, risiconeutraal of risicozoekend is, kan een belangrijke rol spelen bij de beslissing over de omvang van de onderneming bij aanvang. Over het algemeen zullen risicoaverse ondernemers voorzichtiger, en dus kleinschaliger, starten dan risicozoekende ondernemers. Uit het onderzoek blijkt dat risicomijdende ondernemers met minder kapitaal starten. Aard financiering Risicoaversie bij ondernemers leidt in het algemeen tot het gebruik van relatief veel persoonlijk vermogen voor de financiering van de onderneming. Het gebruik van extern vermogen (of bankkrediet) voor de financiering, leidt tot risico s met betrekking tot de aflossing en rentebetalingen. Deze laatste dienen te worden voldaan, ongeacht het winst- en/of liquiditeitsniveau van de onderneming, terwijl fluctuaties in de rentestand extra risico met zich meebrengen. Deze bevindingen worden gesteund door het onderzoek. Met andere 18

19 Invloeden op de ondernemingsfinanciering woorden: een lage bereidheid tot het nemen van risico s leidt tot een groter aandeel eigen vermogen en een kleiner aandeel bankkrediet in het startkapitaal. 3.3 Ondernemingsspecifieke factoren Sector Omvang financiering De sector waarin de ondernemer zijn/haar bedrijf wil starten, is sterk bepalend voor de behoefte aan financiering. Immers, sectoren als de bouw en de industrie vereisen tamelijk hoge initiële investeringen, bijvoorbeeld in machines en andere apparatuur. Daarentegen is de financieringsdrempel voor startende ondernemers in de (zakelijke) dienstverlening laag; veelal is de beschikbaarheid van een computer met de nodige randapparatuur en relevante software voldoende om te komen tot een normale bedrijfsvoering. Bovendien kan vaak van huis uit gestart worden. De keuze voor de dienstverlening blijkt in het onderzoek inderdaad te leiden tot een kleinere omvang van het startkapitaal. Aard financiering Gegeven de verschillen in het benodigde startkapitaal in verschillende sectoren, neemt het aandeel vreemd vermogen toe, naarmate het startkapitaal hoger is (zie ook paragraaf 3.3.2). Een bank is er in dit geval ook in geïnteresseerd in welke sector iemand onderneemt of wil gaan ondernemen. Dit houdt verband met de inschatting van het risico en de financiële gegevens. Sectoren met een hoog risico en lage winstmarges zijn voor de bank relatief onaantrekkelijk Omvang van de onderneming Omvang financiering De omvang van de onderneming kan bepalend zijn voor de omvang van de benodigde financiering. Naarmate het bedrijf groter is zal waarschijnlijk de kapitaalbehoefte toenemen 1. Aard financiering Startende ondernemers met een klein bedrijf zullen veelal persoonlijk vermogen investeren. (Startende) ondernemers willen zo veel mogelijk zelfstandig zijn (dit is bovendien een veel voorkomende reden om een onderneming op te starten) en zullen daarom, indien dit mogelijk is, financiering van de onderneming door middel van 1 In dit rapport wordt de omvang van de onderneming gelijkgesteld aan de hoeveelheid kapitaal in de onderneming, oftewel de kapitaalbehoefte. 19

20 Invloeden op de ondernemingsfinanciering extern vermogen vermijden. Uit het onderzoek blijkt dat een kleine omvang van het startkapitaal gepaard gaat met een groot aandeel eigen vermogen. Banken kunnen terughoudend zijn ten aanzien van het financieren van startende kleine ondernemingen, vanwege het feit dat kleine kredietaanvragen voor de bank veelal onaantrekkelijk zijn in verband met relatief hoge transactiekosten en lage opbrengsten. Bovendien is er in het geval van startende ondernemers sprake van informatieasymmetrie. Er is geen track record dat de bank kan gebruiken om de risicostatus van een onderneming te bepalen op basis waarvan de bank een beslissing kan nemen omtrent de kredietaanvraag. Een kleine omvang van het startkapitaal blijkt in het onderzoek te leiden tot een klein aandeel bankkrediet. 3.4 Conclusie Uit dit hoofdstuk blijkt dat ondernemers- en ondernemingsspecifieke factoren invloed hebben op de omvang en de aard van de onderneming. Gezien de verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke ondernemers met betrekking tot juist deze ondernemers- en ondernemingsspecifieke factoren (hoofdstuk 2) en de invloed die deze factoren hebben op de ondernemingsfinanciering (hoofdstuk 3), mag verondersteld worden dat mannelijke en vrouwelijke ondernemers verschillen vertonen ten aanzien van de manier van financieren van hun onderneming. De invloed van gender op de ondernemingsfinanciering komt in het volgende hoofdstuk aan de orde. 20

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Uitkomsten knelpuntenstudie

Uitkomsten knelpuntenstudie Uitkomsten knelpuntenstudie Heleen Stigter Maureen Lankhuizen Zoetermeer, september 2003 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Second Opinion Achter de Lange Stallen

Second Opinion Achter de Lange Stallen Second Opinion Achter de Lange Stallen Henk J. Gianotten Capelle aan den IJssel, 5 februari 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Henk Gianotten. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Stoppen binnen vijf jaar

Stoppen binnen vijf jaar M200720 Stoppen binnen vijf jaar Joris Meijaard Lex van Eck van der Sluijs Erik Stam Zoetermeer, november 2007 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM bv. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 1 juni 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit Minirapportage drs. W.H.J Verhoeven dr. R.G.M. Kemp drs. H.H.M. Peeters Zoetermeer, 26 september 2002 Deze studie

Nadere informatie

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers VBO Woonindex Vierde kwartaal 2008 drs. J.J.J. Donkers Zoetermeer, 7 januari 2009 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

M200916. Parttime van start. drs. A. Bruins

M200916. Parttime van start. drs. A. Bruins M200916 Parttime van start drs. A. Bruins Zoetermeer, 24 september 2009 Parttime van start Van de startende ondernemers werkt een kleine meerderheid na de start fulltime in het bedrijf. Een op de vier

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Loopbaankamer Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van Loopbaankamer De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Werkelijk B.V. Zoetermeer, zondag 31 januari 2016 In opdracht van Werkelijk B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Inkomenspositie van startende ondernemers

Inkomenspositie van startende ondernemers M201112 Inkomenspositie van startende ondernemers drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2011 Inkomenspositie van startende ondernemers Enkele jaren na de start met een bedrijf is slechts een kwart van de ondernemers

Nadere informatie

M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar

M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar drs. A. Bruins Zoetermeer, juni 2005 Ervaringen van starters in het eerste jaar Na ruim een jaar bezig zijn met een nieuw bedrijf, zeggen

Nadere informatie

Veldwerkverslag. Vrouwen in besluitvormende posities. Dataverzameling

Veldwerkverslag. Vrouwen in besluitvormende posities. Dataverzameling Veldwerkverslag Vrouwen in besluitvormende posities Dataverzameling Zoetermeer, 24 juni 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Wat bepaalt het succes van een starter?

Wat bepaalt het succes van een starter? Wat bepaalt het succes van een starter? Analyse van succes- en faalfactoren van startende ondernemers drs. A. Bruins J. op de Coul mevrouw drs. H.W. Stigter drs. F.W. van Uxem Zoetermeer, juni 2000 ISBN:

Nadere informatie

M200614. Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties

M200614. Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties M200614 Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties Jolanda Hessels Dick Snel Zoetermeer, november 2006 Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties

Nadere informatie

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd door Panteia / EIM in opdracht van Aannemersfederatie Nederland Bouw en Infra Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd

Nadere informatie

Minirapportage biomaterialen

Minirapportage biomaterialen Minirapportage biomaterialen Arnoud Muizer Zoetermeer, juni 2013 ISBN-nummer : 978-90-371-1067-8 Rapportnummer : A201325 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Pilot Voorspelmodellen: de prijs van primaire kunststoffen

Pilot Voorspelmodellen: de prijs van primaire kunststoffen SCALES-paper N200404 Pilot Voorspelmodellen: de prijs van primaire kunststoffen drs. H.H.M. Peeters drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, maart 2004 The SCALES-paper series is an electronic working paper series

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

Financieringsmonitor Groei

Financieringsmonitor Groei M200908 Financieringsmonitor Groei Gevestigde bedrijven en snelle groeiers vergeleken Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 Financieringsmonitor groei Terugval financieringsbehoefte snelle groeiers

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek.

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Wat drijft hen, wat vinden zij belangrijk? In hun ondernemerschap, in de manier waarop ze zichzelf willen ontwikkelen. Een onderwerp

Nadere informatie

Jonge ondernemingen in 2000. Henriëtte Hulshoff Richard Kerste Dick Snel

Jonge ondernemingen in 2000. Henriëtte Hulshoff Richard Kerste Dick Snel Jonge ondernemingen in 2000 Henriëtte Hulshoff Richard Kerste Dick Snel Zoetermeer, februari 2001 ISBN: 90-371-0807-5 Prijs: ƒ 60,- Bestelnummer: A0016 Dit onderzoek maakt deel uit van het Programmaonderzoek

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven R200912 Inzicht in bedrijven die hun eerste werknemer aantrekken Creëren van een dataset Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven Zoetermeer, juli 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB

Nadere informatie

Gender: de ideale mix

Gender: de ideale mix Inleiding 'Zou de financiële crisis even hard hebben toegeslaan als de Lehman Brothers de Lehman Sisters waren geweest?' The Economist wijdde er vorige maand een artikel aan: de toename van vrouwen in

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief 2006

MKB in regionaal perspectief 2006 MKB in regionaal perspectief 2006 Zoetermeer, juli 2006 ISBN: 90-371-0971-3 Bestelnummer: A200606 Prijs: 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd

Nadere informatie

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, KvK Noordwest-Holland en tien andere regionale KvK's. Het onderzoek is uitgevoerd door EIM in samenwerking NL Octrooicentrum.

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Consumentengedrag op de hypotheekmarkt

Consumentengedrag op de hypotheekmarkt Consumentengedrag op de hypotheekmarkt drs. P.Th. van der Zeijden drs. J. Snoei drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 21 maart 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa).

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in 2015

Algemeen beeld van het MKB in 2015 Algemeen beeld van het MKB in 2015 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Drs. K.L. Bangma Drs. D. Snel Zoetermeer, 9 februari 2015 De

Nadere informatie

EIM onderdeel van Panteia

EIM onderdeel van Panteia EIM onderdeel van Panteia Monitor nieuw ondernemerschap 2006 Onderzoek voor Bedrijf & Beleid Monitor nieuw ondernemerschap 2006 Zoetermeer, 30 januari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

EZ Microkrediet Onderzoek (aanbodzijde - Financiële instellingen)

EZ Microkrediet Onderzoek (aanbodzijde - Financiële instellingen) BIJLAGE A1: VRAGENLIJST BANKEN EZ Microkrediet Onderzoek (aanbodzijde - Financiële instellingen) 1 Hoeveel aanvragen voor bedrijfskrediet (dus niet consumentenkrediet of persoonlijke leningen) tot 25.000

Nadere informatie

Pilot Voorspelmodellen: de prijs van synthetisch rubber

Pilot Voorspelmodellen: de prijs van synthetisch rubber SCALES-paper N200405 Pilot Voorspelmodellen: de prijs van synthetisch rubber drs. H.H.M. Peeters drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, maart 2004 The SCALES-paper series is an electronic working paper series

Nadere informatie

Werken in startende bedrijven

Werken in startende bedrijven M201211 Werken in startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, september 2012 Werken in startende bedrijven De meeste startende ondernemers hebben geen personeel. Dat is zo bij de start met het bedrijf,

Nadere informatie

MENSENRECHTEN & BEDRIJFSLEVEN. ICCO Onderzoek 2015

MENSENRECHTEN & BEDRIJFSLEVEN. ICCO Onderzoek 2015 MENSENRECHTEN & BEDRIJFSLEVEN ICCO Onderzoek 2015 Inhoud 1. Uitgangspunten 2. Onderzoek Demografie Bedrijfsgegevens Functie van de respondent Landen Wat zijn mensenrechten? Waarom mensenrechten? Six step

Nadere informatie

Inzicht in de beveiligingssector

Inzicht in de beveiligingssector Inzicht in de beveiligingssector Position Paper ir. Carolien van der Graaff drs. Carla Melchior Zoetermeer, oktober 2005 Dit onderzoek is gefinancierd door het Verbond van Beveiligingsorganisaties (VvBO).

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Informatieblad 06-07-14 Succesvol financieren Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u bent tegenwoordig voor een financiering niet meer alleen afhankelijk van de bank.

Nadere informatie

Update Financieringsmonitor MKB September 2009

Update Financieringsmonitor MKB September 2009 Update Financieringsmonitor MKB September Lia Smit Joris Meijaard Johan Snoei Pim van der Valk Zoetermeer, 10 september Financieringssituatie MKB blijft zorgelijk De vierde meting van de MKB-Financieringsmonitor

Nadere informatie

Zoetermeer, 16 januari 2015

Zoetermeer, 16 januari 2015 Arbeidsmarkt Groothandel Bloemen en Planten 2014 Zoetermeer, 16 januari 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Consumentengedrag op de makelaarsmarkt

Consumentengedrag op de makelaarsmarkt Consumentengedrag op de makelaarsmarkt drs. P.Th. van der Zeijden drs. J. Snoei drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 maart 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa).

Nadere informatie

Fact sheet. Ondernemerschap in Westpoort. Vestigingen en ondernemingen in Westpoort. Ondernemerschap in Westpoort. november 2011

Fact sheet. Ondernemerschap in Westpoort. Vestigingen en ondernemingen in Westpoort. Ondernemerschap in Westpoort. november 2011 Fact sheet november 211 Ondernemerschap in is het haven-, industrie- en kantorengebied aan de westkant van. Hoewel er in weinig ondernemingen te vinden zijn, zijn er veel personen werkzaam. Daarnaast kennen

Nadere informatie

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf Kansen Monitor Hier komt de naam van uw bedrijf en hier de foto of logo van uw bedrijf Het copyright van dit document berust bij De Keizer Kennismakelaar s Graveland NL All rights reserved. Neither the

Nadere informatie

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen 1 Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen Peter van der Meer Samenvatting In dit onderzoek is geprobeerd antwoord te geven op de vraag in hoeverre het mogelijk is verschillen

Nadere informatie

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland 18 december 2012 Social Media Onderzoek MKB Nederland 1. Inleiding Er wordt al jaren veel gesproken en geschreven over social media. Niet alleen in kranten en tijdschriften, maar ook op tv en het internet.

Nadere informatie

Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf?

Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf? Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf? 1 Doel van vandaag Ik heb een duidelijk beeld van welke typen financiering er zijn voor het MKB en hoe ik tot de juiste financiering voor mijn bedrijf

Nadere informatie

Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank?

Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank? Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank? Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank? De voorbije jaren is het bankenlandschap

Nadere informatie

Wat zijn de drijfveren van de Nederlandse ondernemer? Een onderzoek naar de vooren nadelen van ondernemen

Wat zijn de drijfveren van de Nederlandse ondernemer? Een onderzoek naar de vooren nadelen van ondernemen Wat zijn de drijfveren van de Nederlandse ondernemer? Een onderzoek naar de vooren nadelen van ondernemen Onderzoek van GfK november 2015 Inleiding Het aantal ondernemers blijft groeien. In 2015 heeft

Nadere informatie

Minirapportage: M200211. Doelstellingen van startende ondernemers. Tijdbesteding van de ondernemer. Werknemers

Minirapportage: M200211. Doelstellingen van startende ondernemers. Tijdbesteding van de ondernemer. Werknemers Minirapportage: M200211 Doelstellingen van startende ondernemers Inlichtingen: drs. A. Bruins Datum: 17-09-2002 Het 'eigen baas zijn' is voor velen een belangrijk - en vaak het belangrijkste - motief om

Nadere informatie

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager M201120 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager drs. B van der Linden Zoetermeer, december 2011 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager Ondernemers zijn te verdelen in managers, marktzoekers,

Nadere informatie