Moderne Portefeuille Theorie & Indirect Beursgenoteerd Onroerend Goed

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Moderne Portefeuille Theorie & Indirect Beursgenoteerd Onroerend Goed"

Transcriptie

1 Moderne Portefeuille Theorie & Indirect Beursgenoteerd Onroerend Goed Jan Willem Vis Amsterdam School of Real Estate Masteropleiding MSRE Investment Begeleider: dhr. P. De Haas

2 Voorwoord Ondanks een schaarste aan tijd i.v.m. drukke werkzaamheden en het onderhouden van een gezonde gezinssituatie, wist ik dat het er toch eens van zou moeten komen, de afrondende scriptie in het kader van de gevolgde MSRE opleiding. Nu de deadline naderde moest in het drukke schema de nodige tijd gevonden worden, die nodig is om een bruikbaar en interessant stuk te schrijven. Gelukkig was ze daar: mijn vrouw. Hier heb je pen en papier, zei ze, en aan de slag. Dit alles terwijl ze wist dat dit betekende dat ze verscheidene avonden en weekenden zonder papa met de kinderen moest doorbrengen. Bedankt Antoin (en kinders ), dit heeft me enorm geholpen. Verder moet ik zeggen dat het moeilijker was dan verwacht. Gelukkig heeft de continue interesse in het onderzoek mij er toe verzet om er niet mee te stoppen. Daaruit blijkt maar weer dat interesse toch iets is dat nodig is om een bevredigend rapport te schrijven. Naast de interessante uitkomsten, heeft het onderzoek sterk bijgedragen aan mijn kennis op het gebied van portefeuille beheer en de Moderne Portefeuille Theorie in het bijzonder. Het doet mij deugd dat ik ook intern op de benodigde steun kon rekenen. Verschillende personen in mijn naaste werkomgeving hebben een positieve bijdrage geleverd aan de kwaliteit van het rapport, dank daarvoor. Als laatste wil ik in het bijzonder Peter de Haas bedanken, die de begeleiding op zich heeft genomen en sturing aan het geheel heeft gegeven. Ik weet dat een nieuwe baan veel met zich meebrengt in het eerste jaar, dus bedankt voor je kostbare tijd. Jan Willem Vis Nunspeet, Juli

3 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1. Inleiding Aanleiding 1.2. Probleemstelling Doelstelling Vraagstelling Begrenzing 1.3. Doelgroep 1.4. Onderzoeksopzet 1.5. Leeswijzer 2. Indirect beursgenoteerd onroerend goed Definities 2.2. Vormen 2.3. Voor- en nadelen van indirect beursgenoteerd t.o.v. direct onroerend goed Samenhang tussen beursgenoteerde indirecte onroerend goed beleggingen en beleggingen in direct onroerend goed 2.5. Benchmark indirect beursgenoteerd onroerend goed 3. Moderne Portefeuille Theorie Inleiding 3.2. Moderne Portefeuille Theorie 4. Literatuuronderzoek Moderne Portefeuille Theorie 4.2. Moderne Portefeuille Theorie en onroerend goed in de beleggingsmix 4.3. Indirect beursgenoteerd onroerend goed in de beleggingsmix 4.4. De theorie getest 3

4 5. Onderzoek: Moderne Portefeuille Theorie & indirect beursgenoteerd onroerend goed Optimale portefeuille samenstelling op landen niveau Rendement en risico GPR 250 Landen Optimale portefeuilles Vergelijking 5.2. Optimale portefeuille samenstelling op landen niveau: invloed van beperkingen en variabelen Verwijderen van beperkingen Veranderen van periode (5 jaar i.p.v. 10 jaar) Portefeuille jaarlijks herzien i.p.v. eens per kwartaal 5.3. Optimale portefeuille samenstelling op regio niveau Rendement en risico GPR 250 Regio s Optimale portefeuilles Vergelijking 5.4. Optimale portefeuille samenstelling op regio niveau: invloed van beperkingen en variabelen Verwijderen van beperkingen Veranderen van periode (5 jaar i.p.v. 10 jaar) Portefeuille jaarlijks herzien i.p.v. eens per kwartaal 5.5. Verschillen tussen optimale portefeuille samenstelling op regio niveau en landen niveau 5.6. Overig Risicovrije voet Maximaal gewenst risico of minimaal gewenst rendement Transactiekosten 6. Conclusies en aanbevelingen Resultatenoverzichten 6.2. Conclusies 6.3. Aanbevelingen Literatuurlijst. 51 Bijlagen. I B1. Berekende optimale portefeuilles (landen met restricties) B2. Berekende optimale portefeuilles (landen zonder restricties) B3. Berekende optimale portefeuilles (regio s met restricties) B4. Berekende optimale portefeuilles (regio s zonder restricties) 4

5 Samenvatting Investeerders streven in het algemeen naar een maximaal rendement tegen een minimaal risico. Hoe meer rendement er van een belegging wordt verwacht, hoe groter het aanvaarde risico, en hoe groter het risico van een belegging, hoe meer rendement er wordt gewenst. De Moderne Portfolio Theorie komt voort uit het inzicht dat een combinatie van verschillende beleggingen vaak een gunstiger verhouding van rendement en risico heeft dan een solitaire belegging. De theorie werd niet alleen bewerkt en geprezen, maar ook dikwijls bekritiseerd. Peter L. Bernstein schrijft in februari 2002 een artikel met de titel How Modern is Modern Portfolio Theory in FAME. Hierin geeft hij aan dat de vraag of de Moderne Portefeuille Theorie nog steeds relevant is, erg actueel is. Geen persoon stapt in de financiële wereld zonder van de theorie te hebben gehoord. Toch ligt de theorie, hoe belangrijk deze ook is, constant onder vuur. In zijn artikel behandeld hij een aantal aanvallen op de theorie en geeft hij aan hoe de structuur het toch steeds weer overleeft. Veel beleggers, economen, etc. vragen zich af of de Moderne Portefeuille Theorie na de crash in technologie aandelen en de aanslagen in september nog steeds kan helpen bij het omgaan met onzekerheid. Hij geeft aan van wel, sterker nog, hij vindt dat de Moderne Portefeuille Theorie niet alleen relevant is, maar zelfs essentieel. Volgens Bernstein is risico het eerste belangrijke begrip binnen de theorie. Dit leidt namelijk tot de veel kritiek, omdat er geen duidelijk antwoord is op de vraag wat risico inhoudt. Volatiliteit is de meest populaire proxy voor risico. Dit is volgens hem een goede proxy, maar risico is meer dan alleen volatiliteit. Onzekerheid speelt hierbij een belangrijke factor. Zoals Keynes en Frank Knight al aangaven, valt onzekerheid niet te kwantificeren. Men weet niet wat er gaat gebeuren en men weet niet wat de verschillende mogelijkheden zijn. Volgens Bernstein is niets minder waar en is dit iets wat heel belangrijk is in het begrijpen van de Moderne Portefeuille Theorie. Als men dit niet aanneemt, is er geen goede proxy voor risico en kan de theorie op de schop. Het tweede belangrijke begrip is het begrijpen van beleggers, de emotie. Dit speelt namelijk een belangrijke rol in het nemen van een beleggingsbeslissing. Veel behavioral finance mensen zien dit als belangrijkste reden waarom de Moderne Portefeuille Theorie niet werkt. Door emotie kunnen bijvoorbeeld bubbels ontstaan, waardoor de kans op een crash toeneemt en waar de Moderne Portefeuille Theorie niet werkt. In dit rapport staat de Moderne Portefeuille Theorie & Indirect Beursgenoteerd Onroerend Goed centraal, waarin getracht wordt om de praktische bruikbaarheid van de Moderne Portefeuille Theorie te testen voor onroerend goed aandelen. Het resultaat van deze scriptie moet antwoord geven op de vraag of het toepassen van de Moderne Portefeuille Theorie op onroerend goed aandelen een beter resultaat opgeleverd zou hebben dan de onroerend goed aandelen index GPR250. Onder resultaat kan zowel rendement als ook rendement per eenheid risico worden verstaan. Het resultaat zal zowel intern als extern voor marketing of beleidsdoeleinden gebruikt (kunnen) worden. Het onderzoek kan op vele manieren uitgevoerd worden. Zo kan bijvoorbeeld een optimale portefeuille berekend worden aan de hand van de rendementen en het daarbij behorende risico van de 250 aandelen die vertegenwoordigd zijn in de GPR 250. Ieder aandeel krijgt dan een optimaal gewicht en zo kan dit als uitgangspunt genomen worden voor de resultaten van de portefeuille. Ook kan de theorie worden getest aan de hand van de rendementen en risico s van de verschillende landen die vertegenwoordigd zijn in de GPR 250. Hierbij krijgt ieder land een optimaal gewicht en zo kunnen de resultaten van de portefeuille worden berekend. Dit is in vergelijking met het berekenen van 250 aandelen relatief gemakkelijk, aangezien er slechts een beperkt aantal landen vertegenwoordigd zijn in de GPR 250. Het onderzoek kan nog gemakkelijker door het onderzoek uit te voeren op regio niveau. In de GPR 250 zijn over een langere periode 4 regio s vertegenwoordigd, waardoor het onderzoek vrij snel kan worden gedaan. 5

6 Verder kun je een optimale portefeuille over 10 jaar niet alleen maandelijks aanpassen, maar ook eens per kwartaal of zelfs eens per jaar. Om het geheel complexer te maken, kunnen er ook beperkingen worden toegevoegd, kan een minimaal rendement worden geëist of kan de risicovrije voet worden aangepast. Al deze factoren invloed op de uitkomsten van het onderzoek. Dit onderzoek heeft zich beperkt tot het optimaliseren op landen en regio niveau. Dit omdat hier de meeste data te verkrijgen was, wat de bruikbaarheid van het onderzoek vergroot. Wel zijn deze onderzoeken op verschillende wijzen uitgevoerd. Zo worden de onderzoeken gedaan met en zonder beperkingen en tevens met een nieuwe samenstelling eens per kwartaal en eens per jaar. Dit is gedaan om de werking van het model verder uit te diepen. In het onderzoek staan twee onderdelen centraal: Risico & Rendement. Met behulp van de juiste cijfers en het juiste systeem valt op redelijk eenvoudige wijze af te leiden of optimale portefeuilles uiteindelijk een beter rendement per eenheid risico hadden laten zien. De resultaten van de onderzoeken volgen in de volgende tabel. De vergelijkingstabel zet de meest optimale portefeuille af tegen de GPR 250. Landen 10 Jaar Portefeuille 5 jaar Portefeuille GPR 250 met restricties zonder restricties jaarlijks herzien GPR 250 met restricties zonder restricties jaarlijks herzien Rendem ent 10.93% 10.91% 11.56% 10.73% 12.07% 12.46% 14.99% 13.55% Rendem ent per eenheid risico Regio's 10 Jaar Portefeuille 5 jaar Portefeuille GPR 250 met restricties zonder restricties jaarlijks herzien GPR 250 met restricties zonder restricties jaarlijks herzien Rendem ent 10.93% 11.65% 13.84% 12.47% 12.07% 12.70% 14.84% 13.69% Rendem ent per eenheid risico Optimaal > Index Optimaal < Index Aan de hand van het overzicht kunnen de conclusies worden afgeleid die antwoord moeten geven om de hoofdvraag: Heeft het toepassen van de Moderne Portefeuille Theorie van Markowitz op onroerend goed aandelen over een periode van 10 jaar een beter resultaat opgeleverd dan de onroerend goed aandelen index GPR 250? 6

7 De voornaamste conclusies in volgorde van belangrijkheid: Gemeten naar rendement per eenheid risico, zouden de portefeuilles die ieder kwartaal zijn herzien, het zowel met als zonder beperkingen beter gedaan hebben dan de GPR 250. Alleen gelet op het rendement zouden de optimale portefeuilles met beperkingen berekend op landen niveau het slechter gedaan hebben dan de GPR 250. Alle regio prestaties zijn beter dan de GPR 250. Zonder beperkingen zou het rendement beter zijn geweest dan met beperkingen. Samenstelling op regio niveau zou meer effect gehad hebben dan samenstelling op landelijk niveau De afgelopen 5 jaar zouden alle resultaten positief zijn geweest. De afgelopen 5 jaar zouden alle resultaten beter zijn geweest dan de resultaten over 10 jaar. De jaarlijks herziene portefeuille op landen niveau zou het als enige portefeuille slechter gedaan hebben dan de GPR 250. Op landen niveau kon beter ieder kwartaal herzien worden dan jaarlijks. Op regio niveau was het omgekeerde waarheid geweest en kon beter jaarlijks herzien worden. Over de afgelopen 10 jaar hebben de optimale portefeuilles gecorrigeerd voor risico een beter resultaat opgeleverd. Een regio samenstelling gebaseerd op het toepassen van de Moderne Portefeuille Theorie met behulp van regio indices zou meer effect gehad hebben dan een samenstelling op landen niveau. In alle gevallen deed de regio samenstelling het beter. Samenstelling op landen niveau was weliswaar positief, maar presteerde nagenoeg in lijn met de GPR 250. Als alleen naar rendement gekeken wordt, geldt ook dat de regio samenstelling het beter deed dan een samenstelling op basis van landen. Over 10 jaar doet de optimale portefeuille met beperkingen het op landen niveau het zelfs iets slechter dan de index. De conclusies zijn natuurlijk al veel zeggend. Als het gaat om een samenstelling op landen niveau zijn de resultaten zijn niet echt overtuigend om een optimale portefeuille te beheren volgens de Moderne Portefeuille Theorie i.p.v. een belegging in de GPR 250. Echter Mocht een belegger kiezen om op regio niveau volgens de Moderne Portefeuille Theorie te beleggen dan lijkt dit op basis van het onderzoek een verstandige beslissing. Dit zou bijvoorbeeld uitstekend passen in een top down, bottom up proces. Men kan dan een regio verdeling maken (top down) op basis van de Moderne Portefeuille Theorie en kan dan eventueel extra waarde proberen te generen door zelf de aandelen in die regio samen te stellen op basis van waarderingen en fundamentele vooruitzichten in de verschillende landen in die regio (bottom up). Tevens kan men besluiten om enkel en alleen de regio indices te kopen (door middel van bijvoorbeeld ETF s). Opgemerkt dient wel te worden dat er in de conclusies en aanbevelingen onvermijdelijk wordt aangenomen dat het verleden een goede voorspeller is van de toekomst. Dat dit niet noodzakelijkerwijs het geval hoeft te zijn, wordt onderkend, doch hiervoor heeft nog niemand een goede oplossing kunnen vinden. Misschien staat er ooit nog eens een iemand op die de toekomst kan voorspellen, maar ja.. wat is er nu aan om alles vooraf al te weten? 7

8 1. Inleiding 1.1. Aanleiding Risicobeheer lijkt een steeds belangrijkere rol te vervullen in het bedrijfsleven. Natuurlijk dient men zich af te vragen of dit altijd nodig is. Vaak kost dit namelijk veel tijd en zijn gebruikte systemen en procedures duur. Ik ben dan ook van mening dat het resultaat altijd waarde moet hebben, hetzij kostenbesparing, hetzij voorkomen van fouten, hetzij verbeteren van resultaten. Ook in de beleggingswereld neemt de behoefte aan risicobeheer alsmaar toe. Risk Management afdelingen zijn binnen beleggingsorganisaties niet meer weg te denken en vervullen een steeds belangrijkere rol in het beleggingsproces. Zelf ben ik werkzaam als portefeuillebeheerder onroerend goed aandelen bij ABN AMRO Asset Management. Daar merk ik dat zowel intern management, klanten, regulators evenals consultants van ons verlangen dat we ons bewust zijn van de genomen risico s in de portefeuille. Binnen onze organisatie is risicobeheer dan ook een begrip met waarde geworden. Ook hier kan men en moet men zich afvragen of risicobeheer altijd nuttig is en zijn waarde heeft. Als klanten een bepaald risicoprofiel willen hebben op basis van rendementen en risico s uit het verleden, dan moet men altijd beseffen dat het verleden geenszins hoeft terug te komen in het heden. Omdat de door mij gevolgde MSRE Investment opleiding afgesloten moet worden met een scriptie leek het me daarom een geschikt moment om een gedeelte van dit interessante onderwerp nader te onderzoeken. Als onderwerp heb ik daarom Moderne Portefeuille Theorie & Indirect Beursgenoteerd Onroerend Goed gekozen. Ik heb in dit rapport getracht om de praktische bruikbaarheid van de Moderne Portefeuille Theorie te testen voor onroerend goed aandelen. Hieruit zal moeten blijken of de behaalde rendementen en risico s uit het verleden inderdaad een garantie zijn geweest voor de toekomst. 8

9 1.2. Probleemstelling Doelstelling Het resultaat van deze scriptie moet antwoord geven op de vraag of het toepassen van de Moderne Portefeuille Theorie op onroerend goed aandelen een beter resultaat opgeleverd zou hebben dan de onroerend goed aandelen index GPR250. Onder resultaat kan zowel rendement als ook rendement per eenheid risico worden verstaan. Het resultaat zal zowel intern als extern voor marketing of beleidsdoeleinden gebruikt (kunnen) worden Vraagstelling Om de doelstelling te bereiken dient een antwoord geformuleerd te worden op de volgende deelvragen: 1. Wat zijn de maandelijkse rendementen en de daarbij behorende risico s van de landen en regio indices GPR 250 geweest? 2. Hoe zagen, op basis hiervan, de maandelijkse optimale wereldwijde onroerend goed aandelenportefeuilles op landen en regio niveau eruit volgens Moderne Portefeuille Theorie? 3. Wat waren de maandelijkse rendementen van deze optimale portefeuilles? 4. Wat waren de rendementen van de onroerend goed index GPR250? 5. Hebben de optimale landen en regio portefeuilles over een periode van 10 jaar beter gepresteerd dan de onroerend goed aandelen index GPR250? 6. Verschillen de uitkomsten voor de optimale portefeuilles op landen niveau met die van de portefeuilles op regio niveau? 7. Wat zijn de overeenkomsten tussen de verschillende uitkomsten? 8. Verschilt de uitkomst als er geen rekening met beperkingen (zie begrenzing ) wordt gehouden? 9. Verschilt de uitkomst als er wordt gekeken naar de resultaten over een periode van 5 jaar i.p.v. 10 jaar? 10. Verschilt de uitkomst als de portefeuille eens per jaar wordt herzien i.p.v. eens per kwartaal? De resultaten van deze deelvragen zullen moeten leiden tot een antwoord op de hoofdvraag: Heeft het toepassen van de Moderne Portefeuille Theorie op onroerend goed aandelen over een periode van 10 jaar een beter resultaat opgeleverd dan de onroerend goed aandelen index GPR 250? 9

10 Begrenzing Deze rapportage is zowel verkennend, beschrijvend en verklarend van aard. Het onderzoek beperkt zich tot het samenstellen van een optimale samenstelling rekening houdend met het inbouwen van de volgende beperkingen: 1. het samenstellen van de optimale portefeuilles zal plaatsvinden aan de hand van rendementen en volatiliteit van de GPR landenindices 2. landen/regio s komen pas in aanmerking voor de portefeuille als ze sinds de start van de GPR index deel hebben uitgemaakt 3. indien landengewicht in GPR 250 <10% dan wordt de maximale absolute afwijking in de optimale portefeuille beperkt tot 5% van het indexgewicht 4. indien landengewicht in GPR 250 >10% dan is maximale relatieve afwijking 50% van het indexgewicht met een maximale absolute indexweging van 15% 5. regiogewicht mag slechts 50% van het gewicht in de GPR 250 afwijken 6. de risico vrije voet gebruikt voor het onderzoek is 4% op jaarbasis 7. er wordt geen rekening gehouden met mogelijkheden van beleggen buiten de index 8. er wordt geen rekening gehouden met lenen 9. er wordt geen rekening gehouden met transactiekosten 10. er wordt geen rekening gehouden met belastingen Toelichting op beperkingen: 2. Als een land of regio niet in alle maanden vanaf 1989 vertegenwoordigd is in de GPR 250, wordt het onderzoek te ingewikkeld en tijdrovend. In de praktijk blijken dit zeer kleine landen te zijn, die zo nu en dan met een klein gewicht vertegenwoordigd zijn in de GPR 250. De landen/regio s die zijn meegenomen in het onderzoek vertegenwoordigen gemiddeld meer dan 99.5% van de GPR , 4 en 5. Deze beperkingen zijn arbitrair, maar door het toepassen van deze beperkingen krijgt de portefeuille meer waarde, aangezien het niet verstandig lijkt om bijvoorbeeld 100% naar 1 land/regio te alloceren. Dit is in theorie weliswaar mogelijk, maar praktisch niet altijd uit te voeren of uit diversificatie overwegingen niet verstandig. Veel onroerend goed beleggingsfondsen hebben soortgelijke beperkingen ingebouwd. Hierdoor zal ook de optimale portefeuille een realistische, gebalanceerde onroerend goed aandelen portefeuille met wereldwijde spreiding weergeven. Om toch het verschil weer te geven, zal het onderzoek ook uitgevoerd worden zonder deze beperkingen. De gewichten zijn gezet op basis van de beperkingen die ABN AMRO Asset Management gebruikt bij het beheer van het Global Property Securities Fund. 10

11 1.3. Doelgroep Meer kennis verkrijgen over de werking van de Moderne Portefeuille Theorie en haar ingrediënten is de wetenschappelijke relevantie van het onderzoek. In bijzonder de mate van bruikbaarheid van de Moderne Portefeuille Theorie voor onroerend goed aandelen. Daarnaast zal aan de hand van een literatuur onderzoek worden gekeken of er overeenkomsten zijn met eerder gedane onderzoeken naar de Moderne Portefeuille Theorie toegepast op direct danwel indirect onroerend goed. De praktische/maatschappelijke relevantie van het onderzoek is inzicht verkrijgen in de bruikbaarheid van de Moderne Portefeuille Theorie voor onroerend goed aandelen bij het samenstellen van onroerend goed aandelenportefeuilles. Met name vermogensbeheerders/ fondsbeheerders en pensioenfondsen kunnen met dit onderzoek inzicht verkrijgen in de relevantie van de theorie bij het samenstellen van hun portefeuilles Onderzoeksopzet Om tot een bevredigend antwoord op de probleemstelling te komen, zullen verschillende onderzoeksanalyses gebruikt worden. In het kort zal de opzet als volgt zijn: 1. Gegevens verzamelen De volgende gegevens zijn nodig om antwoord te geven op de deelvragen en zodoende tot een antwoord op de probleemstelling te komen: GPR landen en regio indices voor de periode 1990 heden Maand- en kwartaalrendementen van de GPR landen regio indices voor de periode 1990 heden Gewichten van de landen en regio s in de GPR 250 voor de periode heden 2. Berekenen van minimale en maximale gewichten in optimale portefeuilles Om optimale portefeuilles te kunnen berekenen waarbij rekening gehouden moet worden met verschillende beperkingen, moet in eerste instantie voor iedere periode een maximaal en minimaal gewicht per land en regio worden berekend. 3. Optimale portefeuilles berekenen met Portfolio Optimisation Portfolio Optimisation is een software programma van Excel Business Tools waarmee op een eenvoudige manier optimale portefeuilles berekend kunnen worden. Er bestaat de mogelijkheid om beperkingen toe te voegen. Er wordt in dit systeem gebruikt gemaakt van beschrijvende statistiek en toetsende statistiek analyses. Beschrijvende statistiek In het onderzoek zullen o.a. de volgende beschrijvende statistiek analyses aan de orde komen: Gemiddelde meetkundige rendementen Standaarddeviaties Representatieve steekproef Toetsende statistiek In het onderzoek zullen o.a. de volgende beschrijvende statistiek analyses aan de orde komen: Correlatie toets Lineaire regressie analyse Efficiënte grenslijn 11

12 4. Toetsen van de Moderne Portefeuille Theorie aan de hand van de vergelijking van de rendementen van optimale portefeuilles en rendementen van de GPR 250 index Na het berekenen van de diverse optimale portefeuilles kan de uiteindelijke slotanalyse gedaan worden. De volgende analyses zullen aan de orde komen: Beschrijvende statistiek In het onderzoek zijn o.a. de volgende beschrijvende statistiek analyses aan de orde gekomen: Gemiddelden Standaarddeviaties Frequentie verdeling Histogram Spreidingsplot Toetsende statistiek Correlatie toets Lineaire regressie analyse Efficiënte grenslijn Gelijkenismatrix Tijdreeksen Overige datamatrices 5. Verder toetsen van de theorie door het veranderen van beperkingen en variabelen Om de uiteindelijke conclusies meer kracht bij te zetten, worden de portefeuilles opnieuw berekend, zij het zonder beperkingen en/of andere variabelen. 6. Conclusies opstellen Aan de hand van bovenstaande informatie zullen conclusies worden opgesteld. Veel van bovenstaande analyses zullen hierbij aan de orde komen Leeswijzer In dit rapport staan twee zaken centraal: de Moderne Portefeuille Theorie en indirect beursgenoteerd onroerend goed. Om bekend te geraken met deze twee begrippen worden in de hoofdstukken 2 en 3 de onderwerpen nader toegelicht. Omdat de uitkomsten vergeleken moeten worden met een index, gaat paragraaf 2.5. kort in op benchmarken. In hoofdstuk 4 zullen een aantal eerder gedane onderzoeken worden besproken die in het verlengde van de in hoofdstuk 2 en 3 besproken onderwerpen liggen. Als men reeds bekend is met deze begrippen dan kan rechtstreeks overgegaan worden naar hoofdstuk 5, waarin het onderzoek wordt besproken en de resultaten worden weergegeven en besproken. Het onderzoek zal zich op zowel optimale portefeuilles voor beursgenoteerd indirect onroerend goed op landen niveau als ook op regio niveau toespitsen. In hoofdstuk 6 volgt een overzicht van alle resultaten en de daarbijbehorende conclusies en aanbevelingen. 12

13 2. Indirect beursgenoteerd onroerend goed Om enig gevoel te krijgen bij indirect beursgenoteerd onroerend goed, zal dit hoofdstuk het onderwerp in beperkte mate toelichten. In paragraaf 2.1. wordt uitgelegd wat onder indirect onroerend goed kan worden verstaan, in 2.2. welke vormen er zijn en in 2.3. wat de voor- en nadelen zijn t.o.v. direct onroerend goed zijn. In paragraaf 2.4. wordt weergegeven wat de samenhang tussen direct en indirect onroerend goed is. In paragraaf 2.5. wordt tenslotte uitgelegd wat een benchmark is, wat de GPR 250 is en waarom deze index wordt gebruikt in dit verslag Definities Beleggen in onroerend goed kan op verschillende manieren, maar er valt een onderscheid te maken tussen beleggen in indirect en direct onroerend goed. Wanneer kan een belegging bestempeld worden als een belegging in direct onroerend goed? Als de belegger zeggenschap heeft over het onroerend goed management en de belegger een meerderheidsbelang (>50%) heeft in het onroerend goed. Hieruit kan worden afgeleid dat een belegging in indirect onroerend goed kan worden verstaan: Het nemen van een belang in een onroerend goed object of portefeuille als er slechts een beperkte invloed op het beleid is. Dit kan door het aanschaffen van aandelen of bewijzen van deelgerechtigheid in een beleggingsinstelling/maatschappij. Het grote verschil zit hem dus in het belang en de bijbehorende zeggenschap. 13

14 2.2. Vormen Voor indirect onroerend goed kan onderscheid gemaakt worden tussen: beursgenoteerd onroerend goed niet-beursgenoteerd onroerend goed Volgens Van Gool, Jager en Weisz, Onroerend goed als belegging, 2001 kan onder niet beursgenoteerd onroerend goed onderscheid gemaakt worden in C.V. s (commanditaire vennootschappen), F.B.I. s (Fiscale Beleggingsinstellingen) en fondsen die zijn opgezet om in te spelen op mogelijkheden die ontstaan in de markt (de zogenaamde opportunity fondsen. Beursgenoteerd onroerend goed is op te splitsen in 2 vormen: beleggen in beursgenoteerde onroerend goed ondernemingen beleggen in beursgenoteerde dakfondsen Bij het beleggen in een beursgenoteerde onroerend goed ondernemingen, wordt d.m.v. het aanschaffen van aandelen, deelgenomen in (meestal) 1 onderneming. Het rendement wat behaald gaat worden is afhankelijk van de prijs van het aandeel en het uitbetaalde dividend. De aandelen zijn vrij verhandelbaar, en kunnen op ieder moment van de dag gekocht en verkocht worden. Daarnaast kan men ook beleggen in beursgenoteerde dakfondsen. Deze kunnen 1 of meerdere keren per dag worden aangeschaft op de beurs. Door het aanschaffen van deze aandelen wordt deelgenomen in veelal een portefeuille van onroerend goed ondernemingen, die beheerd wordt door een vermogensbeheerder. Voordeel t.o.v. de onroerend goed ondernemingen is een betere spreiding. Er wordt belegd in meerdere beursgenoteerde onroerend goed ondernemingen wat het risico t.o.v. een belegging in 1 onderneming verlaagd. Daarnaast beleggen die ondernemingen op hun beurt weer in meerdere onroerend goed objecten wat de spreiding dus weer vergroot. Een ander voordeel is de kennis van een vermogensbeheerder. Door kennis kan een weloverwogen keuze gemaakt worden als het gaat om de aandelen die in de portefeuille worden opgenomen. Het nadeel van een dergelijke belegging is dat er voor deze expertise betaald moet worden, dus de kosten zijn hoger dan de aanschaf van een onroerend goed onderneming. 14

15 2.3. Voor- en nadelen van indirect beursgenoteerd onroerend goed t.o.v. direct onroerend goed De keuze voor direct en/of indirect beursgenoteerd onroerend goed hangt af van een aantal factoren. Allereerst is het beschikbare bedrag van belang. Zo kun je met 100 euro geen kantoorpand kopen in Amsterdam Zuid, wel kun je bijvoorbeeld 3 aandelen Vastned Office/Industrial kopen. Hieronder volgt een tabel wat over het algemeen als voor- en nadelen wordt bestempeld als het gaat om de keuze direct onroerend goed of indirect beursgenoteerd onroerend goed. Voor- en nadelen van direct vs. Direct Beursgenoteerd beursgenoteerd indirect OG OG indirect OG Zeggenschap/controle Waardeschommelingen Verhandelbaarheid Prijstransparantie Diversificatie Transactiekosten Benodigde management expertise Beschikbaarheid benchmarks = voordeel = nadeel Bron: ABN AMRO Asset Management B.V. Zeggenschap/Controle Met de aankoop van indirect beursgenoteerd onroerend goed heeft men slechts beperkte invloed op het beleggingsbeleid. Zo kan men bij een belegging in Rodamco Europe niet bepalen of een bepaald winkelpand wordt aangeschaft ja of nee. Bij het beleggen in het ABN AMRO Property Securities Fund Europe kan men geen invloed uitoefenen op de aandelenkeuze van de vermogensbeheerder. Waardeschommelingen Over het algemeen heeft een directe belegging een redelijk stabiel rendementsverloop en vertoont het op dagbasis geen schommelingen. Bij een indirecte belegging in een beursgenoteerde onderneming wordt de waarde van de belegging bepaald door vraag en aanbod op de beurs. Zo kan het zijn dat de koers in een kleine periode grote schommelingen vertoond. Verhandelbaarheid Een aan- en verkoop proces van een directe belegging duurt over het algemeen een aantal maanden, waarbij een indirecte belegging in een beursgenoteerde onroerend goed onderneming/ onroerendgoedfonds ieder moment verhandeld kan worden. Prijstransparantie Bij een directe belegging kan weliswaar een redelijke inschatting gemaakt worden van de waarde, maar de echte waarde van een directe belegging is vaak moeilijk te bepalen. Een indirecte beursgenoteerde indirecte belegging heeft echter dagelijks een prijs en de waarde van de belegging is dan ook eenvoudig te bepalen. Diversificatie Door het aankopen van een indirecte beursgenoteerde belegging kan vrij snel een gespreide portefeuille worden verkregen, aangezien de ondernemingen vrijwel altijd in meerdere objecten en/of sectoren/continenten/landen/regio s/steden beleggen. Met de aankoop van een winkelpand in Rotterdam is de belegger afhankelijk van de prestaties van 1 pand, wat de nodige risico s met zich meebrengt. 15

16 Transactiekosten Bij aanschaf van een beursgenoteerd onroerend goed aandeel moeten slechts geringe transactiekosten worden betaald. Dit varieert van 0.2% tot 1%. Een directe belegging daarentegen, brengt o.a. overdrachtsbelasting met zich mee, wat veelal meer dan 5% is. Daarnaast kan men eventueel nog te maken hebben met notariskosten, makelaarskosten, etc. Natuurlijk komt dit indirect wel terug in de resultaten van de onderneming (die de belastingen wel betaald), maar de belegger in het aandeel hoeft geen 6% op zijn /haar aankoop te betalen. Benodigde management expertise Om een goede directe belegging te doen of om direct een portefeuille van objecten te beheren, is veelal kennis van zaken nodig. Bij indirecte beursgenoteerde beleggingen koop je een aandeel en wordt het management gedaan door de onderneming of in het geval van een dakfonds door de vermogensbeheerder. Kennis van zaken is dan minder relevant. Beschikbaarheid benchmarks Hoewel beschikbare indices voor direct onroerend goed toenemen en de indices betrouwbaarder worden is er momenteel nog steeds geen goed opgebouwde wereldwijde index waar men de rendementen van een direct onroerend goed belegging mee kan vergelijken. Indirecte onroerend goed belegging kunnen uitstekend worden vergeleken met diverse wereldwijde onroerend goed aandelen indices, zoals de GPR 250, de EPRA NAREIT, Morgan Stanley REIT Index of de UBS Global Investors index. In paragraaf 2.5. wordt het onderwerp benchmark verder toegelicht. 16

17 2.4. Samenhang tussen indirecte beursgenoteerde onroerend goed beleggingen en beleggingen in direct onroerend goed In werd al aangegeven dat 1 van de nadelen van een indirecte beursgenoteerde onroerend goed belegging de schommelingen in waarderingen is. Dit ontstaat door veranderingen in vraag en aanbod. Aan deze veranderingen kunnen verschillende redenen ten grondslag liggen. Zo kan het zijn dat een aandeelhouder, die relatief veel aandelen van een onderneming bezit, opeens af wil/moet van zijn/haar stukken. Dit zal over het algemeen een prijsdrukkend effect hebben. Ook kan het zijn dat een gebrek aan directe beleggingen met goede kwaliteit (tegen de juiste prijs) de vraag doet laten toenemen naar indirecte beleggingen. Tevens kan sentiment bepalen wat de waarde van een onderneming is. Soms gaat een aandeel (voor een langere periode) om onverklaarbare reden omhoog of omlaag. Beleggers hebben het gevoel dat een aandeel gaat stijgen of dalen zonder dat dit gebaseerd is op waardering, bedrijfsnieuws of economisch nieuws. Daarnaast kan de waardering van bepaalde onroerend goed aandelen leiden tot een prijsdaling of stijging. Zo kunnen beleggers opeens inzien dat de huidige beurskoers van British Land 50% minder waard is dan de intrinsieke waarde. Het kan daarom aantrekkelijk zijn om het aandeel te kopen, omdat het kopen van een object in dat geval een duurdere optie is dan het deelnemen in de portefeuille van British Land. Wel moet dan afgevraagd worden waarom de intrinsieke waarde zoveel meer is dan de beurskoers, want het kan namelijk ook zo zijn dat de verwachting is dat de komende jaren de intrinsieke waarde sterk zal afnemen. Hieruit blijkt al dat met een indirecte belegging snel ingespeeld kan worden op verwachtingen voor de komende jaren. Dit zorgt weer voor grotere schommelingen, waardoor de rendementen in een korte periode sterk kunnen afwijken van beleggingen in direct onroerend goed. Over langere periode zullen indirecte beleggingsresultaten over het algemeen wel een vergelijkbaar rendement laten zien. Uit onderstaande tabel blijkt bijvoorbeeld dat de jaarlijkse rendementen voor direct en indirect beursgenoteerd onroerend goed in het Verenigd Koninkrijk niet veel van elkaar verschillen. Rendem entsvergelijking Jaarlijks direct en indirect vastgoed rendement GPR General UK (23 jaar) 12.20% IPD UK Index (25 jaar) 10.90% Bron: GPR, IPD Wel moet opgemerkt worden dat de GPR General is opgebouwd uit onroerend goed ondernemingen die vaak een gedeelte van de portefeuille met vreemd vermogen gefinancierd hebben. De IPD neemt geen vreemd vermogen mee. Door geen vreemd vermogen mee te nemen, krijgt men een beeld van pure onroerend goed rendementen (waardestijging + huurstijging). Veel beursgenoteerde ondernemingen hebben wel vreemd vermogen. Als de rente die betaald wordt voor het vreemd vermogen lager is dan de beoogde onroerend goed rendementen, kan door het opnemen van vreemd vermogen een extra rendement behaald worden. Verder houdt de IPD geen rekening met gemaakte kosten wat weer een verbeterd resultaat ten opzichte van de GPR General leidt. Dat de korte termijn samenhang veel kleiner is, blijkt uit het rendement van 19% dat de IPD UK liet zien in 2005, waar de GPR General meer dan 25% rendeerde. In REITs and Directly owned Real Estate A Perfect Pair (een artikel geschreven in de zomer van 2005 door Martha S. Peyton, Thomas Park en Fabiana Badillo), wordt vermeld dat indirect beursgenoteerde onroerend goed aangemerkt dient te worden als onroerend goed, maar met andere karakteristieken. Door de twee samen te voegen in een beleggingsmix met aandelen en obligaties wordt een betere rendement/risico verhouding gerealiseerd. Daarentegen beweren Lee en Stevenson in 2005 in hun artikel The consistency of private and public real estate within mixedasset portfolios, dat het nog steeds beter is om enkel en alleen direct onroerend goed op te nemen en geen onroerend goed aandelen. Zo blijkt maar dat er verschillende meningen zijn en dat de samenhang niet altijd even duidelijk is. In hoofdstuk 4, zal verder ingegaan worden op de samenhang van onroerend goed met aandelen en obligaties. 17

18 2.5. Benchmark indirect beursgenoteerd onroerend goed Een begrip dat tegenwoordig steeds vaker aan de orde van de dag is, is benchmarken. Onder benchmarken wordt het vergelijken van prestaties met een benchmark verstaan. Een benchmark kan bijvoorbeeld een concurrent zijn, een index, of een groep collega s. De wens om een benchmark te gebruiken, ontstaat vaak als meerdere partijen vergelijkingsmateriaal willen gebruiken en zich ergens aan willen meten. Het doel van benchmarken is uiteindelijk om prestaties transparant te maken. De gekozen benchmark zal in het onderzoek van groot belang zijn, omdat de resultaten van een wereldwijde optimale beursgenoteerde indirect onroerend goed portefeuille vergeleken zal worden met een benchmark. De benchmark die gebruikt zal worden is de GPR 250. De GPR 250 is een index voor beursgenoteerd onroerend goed. De index is zo opgezet, dat de rendementen van de index een goede proxy geven voor de rendementen van beursgenoteerd onroerend goed. De index bestaat uit de 250 meest liquide onroerend goed aandelen wereldwijd. De marktkapitalisatie van de index wordt gebruikt om de gewichten te berekenen. De index gaat terug tot 1990 wat op zich als een betrouwbare tijdsperiode gezien mag worden. De index is dus zeer geschikt om te gebruiken als vergelijkingsmateriaal waar het gaat om prestaties van onroerend goed aandelen, onroerend goed aandelen fondsen of andere beleggingscategorieën (zoals optimale onroerend goed portefeuilles). Het wordt dan ook vaak gebruikt door institutionele beleggers, onroerend goed aandelen fondsbeheerders en vanwege de lange historie ook door onderzoekers. De keuze voor GPR 250 i.p.v. bijvoorbeeld de EPRA/NAREIT of de UBS Global Investor index is enkel en alleen om praktische redenen, omdat alle beschikbare gewichten en indices door Global Property Research ter beschikking zijn gesteld. Om het begrip benchmarken nog eens uit te leggen volgt hieronder de benchmark cyclus. Om deze cyclus verder uit te leggen en toe te spitsen op het onderwerp van de scriptie wordt het nog eens nader toegelicht aan de hand van een voorbeeld op de volgende pagina. bron: 18

19 Stel dat Lois het besluit heeft genomen om in Nederlands beursgenoteerd indirect vastgoed te beleggen. Stel dat zij de keuze heeft uit 7 aandelen: - Corio - Eurocommercial Properties - Nieuwe Steen - Rodamco Europe - Vastned O/I - Vastned Retail - Wereldhave Na lang overwegen besluit zij op 1 januari voor 500 euro aandelen Corio te kopen 500 euro te beleggen in het aandeel Nieuwe Steen. Na een jaar is haar rendement -3%. Hoe heeft zij het nu gedaan? In eerste instantie zou de reactie slecht zijn. Toch hoeft dat niet zo te zijn. Het hangt namelijk af welke benchmark zij neemt. Het voorbeeld wordt daarom verder uitgewerkt aan de hand van de benchmark cyclus. 1. Start van de Benchmark: Met wie en hoe Lois besluit om twee benchmarks te gebruiken. Eén is de meest belangrijkste, de ander is voor de lol. De meest belangrijkste is de GPR 250 Nederland waarin de 7 aandelen waaruit zij kon kiezen, zijn vertegenwoordigd. De andere benchmark die zij gebruikt is haar man Hans, die voor 1000 euro het aandeel Rodamco heeft gekocht. 2. Indicatoren en instrument Aangezien de benchmarks en de portefeuille het aandeel Corio goed met elkaar te vergelijken zijn, is er slechts een zaak van belang: rendement. 3. Verzamelen van gegevens, vergelijken en analyseren Na een jaar heeft de GPR 250 Nederland, een negatief rendement laten zien van 1%. Haar man Hans, die het aandeel Rodamco kocht, heeft een negatief rendement van 5% behaald. 4. Signaleren verschillen Als ze haar resultaten vergelijkt met haar benchmarks, dan kan zij constateren dat, mocht zij haar man Hans als benchmark hebben genomen, ze het uiteindelijk goed heeft gedaan. 5. Op zoek naar leerpartners Nu Lois ook weet dat ze het slechter heeft gedaan dan de GPR 250 Nederland, kan ze de samenstelling van deze index analyseren. Ze kan dan kijken naar de rendementen van de 7 aandelen. 6. Op zoek naar verbetermogelijkheden Als ze deze rendementen heeft geanalyseerd, kan ze kijken waarom deze index het uiteindelijk beter heeft gedaan dan haar eigen portefeuille. 7. Verbeteren eigen situatie Hierdoor kan ze besluiten om het aandeel Corio te verkopen en bijvoorbeeld Eurocommercial op te nemen, omdat uit de analyse bleek dat Eurocommercial een grote portefeuille had gekocht die er voor zorgt dat de onderneming volgend jaar meer winst zal behalen als gevolg van deze acquisitie en relatief nog steeds aantrekkelijker is gewaardeerd als Corio. 8 Evaluatie (en herstart) De laatste stap is de evaluatie: wat hebben de doorgevoerde veranderingen na een jaar opgeleverd? Is er daadwerkelijk iets verbeterd? Hiervoor meet kan ze de indicatoren opnieuw meten en kan ze het proces opnieuw opstarten. Natuurlijk zal het in de praktijk anders gaan, maar met bovenstaand voorbeeld komen alle mogelijke aspecten van het benchmarken naar voren, die het onderzoek in hoofdstuk 5 beter zullen doen begrijpen, voor personen die niet bekend zijn met het begrip. 19

20 3. Moderne Portefeuille Theorie 3.1. Inleiding Nu in het vorige hoofdstuk indirect beursgenoteerd onroerend goed aan de orde is gekomen, zal in dit hoofdstuk verder ingegaan worden op de theorie van het samenstellen van optimale portefeuilles: de Moderne Portefeuille Theorie, een beleggingtheorie die in de jaren '50 onder aanvoering van de Amerikaan Harry Markowitz is ontwikkeld en in de jaren daarna verder werd verfijnd. Kern is dat beleggers er verstandig aan doen hun beleggingen te spreiden over verschillende beleggingscategorieën, landen en bedrijfstakken. Daarnaast gaat hij uit van drie hoofdzaken bij de samenstelling van een portefeuille: rendement, risico en correlatie. Om het geheel in context te plaatsen, worden in de tekst, tabellen en grafieken, voorbeelden van indirect beursgenoteerd onroerend goed gebruikt Moderne Portefeuille Theorie Investeerders streven in het algemeen naar een maximaal rendement tegen een minimaal risico. Hoe meer rendement er van een belegging wordt verwacht, hoe groter het aanvaarde risico, en hoe groter het risico van een belegging, hoe meer rendement er wordt gewenst. De Moderne Portfolio Theorie komt voort uit het inzicht dat een combinatie van verschillende beleggingen vaak een gunstiger verhouding van rendement en risico heeft dan een solitaire belegging. In normale termen lijkt de volgende omschrijving bruikbaar: stel een beleggingsportefeuille zo samen (uit een combinatie van diverse typen beleggingen) dat een zo hoog mogelijk verwacht rendement optreedt, bij een zo laag mogelijke verwachte afwijking van dat rendement (in de zin van schommelingen in dat totale rendement in opeenvolgende periodes, ook wel 'volatiliteit' genoemd). Uit onderzoek van historische gegevens zullen onroerend goed aandelen in Oceanië meestal het hoogste rendement gehad blijken te hebben, hoger dan beleggingen in bijvoorbeeld Europese onroerend goed aandelen, maar de verschillen in rendementen zijn ook groter. Hieronder volgt een voorbeeld wat steeds verder wordt uitgewerkt in de rest van het hoofdstuk. Gebruikt zijn twee landenindices, te weten de GPR 250 Australië en Japan. Uit de tabel valt af te leiden dat het gemiddelde maandelijkse rendement voor de periode juni 2005 t/m juni 2006 van Japan 3.84% was en dat van Australië 0.81%. GPR 250 GPR 250 Rendement Australië Rendement Japan Rendement 6/30/ /29/ % /31/ % /30/ % /31/ % /30/ % /31/ % /31/ % /28/ % /31/ % /30/ % /31/ % /30/ % Gemiddeld maandelijks rendement 0.81% 3.84% Bron: GPR 20

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies De Vries Investment Services is een onafhankelijk en objectief beleggingsadvieskantoor. Wij begeleiden beleggers bij het realiseren van hun financiële doelstellingen en bieden een service die banken niet

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

Vastgoed. Sectorcommentaar. ING Investment Office. Publicatiedatum: 5 juni. Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office

Vastgoed. Sectorcommentaar. ING Investment Office. Publicatiedatum: 5 juni. Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 5 juni Sectorcommentaar Vastgoed Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office De vooruitzichten voor beursgenoteerd vastgoed zijn volgens ons voor zowel

Nadere informatie

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Inleiding Onze risicoprofielen 1. Wat is een risicoprofiel? 2. Wat zijn vermogenscategorieën? 3. Welke risicoprofielen gebruiken wij? Uw risicoprofiel 4.

Nadere informatie

Marktwaarde per aandeel. Winst per aandeel (WPA)

Marktwaarde per aandeel. Winst per aandeel (WPA) Wat betekent k/boekwaarde (koers/boekwaarde)- of K/B-ratio? Een ratio die de marktwaarde van een aandeel vergelijkt met zijn boekwaarde. De ratio wordt berekend door de actuele slotkoers van het aandeel

Nadere informatie

Onderzoek Indextrackers. Samenvatting

Onderzoek Indextrackers. Samenvatting Onderzoek Indextrackers Samenvatting 1. Inleiding De stichting Autoriteit Financiële Markten (AFM) houdt toezicht op correcte, duidelijke en niet misleidende informatieverstrekking aan consumenten. Het

Nadere informatie

Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015

Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015 Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015 September 2015 AF Advisors Content - Introductie - Nominatiemethodiek op hoofdlijnen - Methodiek Beste Beleggingsfonds - Methodiek Beste Duurzame Beleggingsfonds

Nadere informatie

Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 6. In deze opgave blijven de belastingen buiten beschouwing.

Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 6. In deze opgave blijven de belastingen buiten beschouwing. Opgave 2 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 6. In deze opgave blijven de belastingen buiten beschouwing. VastNed Retail nv is een Nederlands vastgoedbeleggingsfonds dat met gelden

Nadere informatie

Vastgoed in ALM context

Vastgoed in ALM context Vastgoed in ALM context april 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Nieuw uitgevoerde ALM analyses... 4 2.1 Huidige economische basisset... 4 2.2 Direct OG in goed gespreide portefeuille... 5 2.3 Beursgenoteerd

Nadere informatie

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U?

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons

Nadere informatie

Flexibel Spaarpensioen Stichting GE Pensioenfonds

Flexibel Spaarpensioen Stichting GE Pensioenfonds Worksheet A Factsheets Fondsen Flexibel Spaarpensioen Stichting GE Pensioenfonds Datum: ultimo juni 2009 In het kader van het Flexibel Spaarpensioen zijn door uw pensioenfonds 8 fondsen geselecteerd, waarin

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015 KWARTAALVERSLAG DERDE KWARTAAL 2015 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 30 september 2015 bedroeg 112,6% Het rendement van 1 juli tot en met 30 september 2015 bedroeg -1,6% Het pensioenvermogen

Nadere informatie

Beleggen in vastgoed

Beleggen in vastgoed Beleggen in vastgoed Een Risico/Rendementvergelijking tussen Private en Beursgenoteerde vastgoedfondsen Siebren Burghgraef 5610893 Bachelorscriptie Begeleider: G.Vos Universiteit van Amsterdam (UvA) Faculteit

Nadere informatie

Ambassador Investments Fondsen

Ambassador Investments Fondsen Ambassador Investments Fondsen Ambassador Investments Fondsen Vanaf het vierde kwartaal 2013 is het voor beleggers mogelijk te participeren in de beleggingsstijl van Ambassador Investments door zelfstandig

Nadere informatie

Tekst Nationaal regime MiFID. Bijlage. Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2. toetsterm 1

Tekst Nationaal regime MiFID. Bijlage. Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2. toetsterm 1 ijlage Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2 Nummer Termen T* toetsterm 1 Eindterm 5a: De personen zijn in staat met betrekking tot financiële instrumenten uit te leggen aan de consument waarom

Nadere informatie

Vastgoedbeleggingsresultaten van Nederlandse pensioenfondsen: internationale diversificatie stelt teleur

Vastgoedbeleggingsresultaten van Nederlandse pensioenfondsen: internationale diversificatie stelt teleur Vastgoedbeleggingsresultaten van Nederlandse pensioenfondsen: internationale diversificatie stelt teleur Veel Nederlandse pensioenfondsen hebben in de afgelopen jaren hun vastgoedportefeuilles opnieuw

Nadere informatie

Portefeuilleprofielen

Portefeuilleprofielen Portefeuilleprofielen Rood BANDBREEDTE van de portefeuille Laatste update: 1 oktober 2015 ROOD Minimum Maximum Tactisch Aandelen 80,00% 100,00% 95,00% Obligaties 0,00% 15,00% 0,00% Onroerend Goed 0,00%

Nadere informatie

De 17 beleggingsprofielen voor Begeleid Beleggen van Nationale-Nederlanden

De 17 beleggingsprofielen voor Begeleid Beleggen van Nationale-Nederlanden De 17 beleggingsprofielen voor Begeleid Beleggen van Nationale-Nederlanden Nationale-Nederlanden hanteert 17 beleggingsprofielen verdeeld over de categorieën Defensief, Neutraal, Offensief en Liquide.

Nadere informatie

Strategy Background Papers

Strategy Background Papers november 2013 Beleggen in vastgoed Huurder of eigenaar, iedereen krijgt in het dagelijkse leven te maken met vastgoed. De meeste eigenaars van een huis zien hun woning meer als een vorm van comfort dan

Nadere informatie

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie Macro-economische Statistieken en Publicaties 3 november 24 Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Drs. J.L. Gebraad De Stichting Leerstoel

Nadere informatie

Robeco Emerging Conservative Equities

Robeco Emerging Conservative Equities INVESTMENT OPPORTUNITY oktober 2013 Voor professionals INTERVIEW MET PORTFOLIO MANAGER PIM VAN VLIET Robeco Emerging Conservative Equities Beleggen in opkomende markten met een lagere kans op grote koersdalingen.

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen

Achmea life cycle beleggingen Achmea life cycle beleggingen Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Interpolis. Glashelder Achmea life cycle beleggingen Als pensioenverzekeraar beleggen

Nadere informatie

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 18 januari 25 Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Vaak is de eenvoudigste oplossing ook de beste!

Vaak is de eenvoudigste oplossing ook de beste! Vaak is de eenvoudigste oplossing ook de beste! 12 december 2014 Martijn Rozemuller Thinketfs.nl Wat is indexbeleggen? Indexbeleggen is passief beleggen Ac8ef beleggend fonds Er wordt geprobeerd een hoger

Nadere informatie

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Consumentenbrief beleggingen van Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Introductie Een groot aantal brancheorganisaties waaronder DSI, DUFAS, NVB, VBA en VV&A hebben het initiatief genomen om Consumentenbrief

Nadere informatie

Portefeuillekeuze voor lange-termijn beleggers met liquiditeitsrisico's. Joost Driessen 26 maart 2013

Portefeuillekeuze voor lange-termijn beleggers met liquiditeitsrisico's. Joost Driessen 26 maart 2013 Portefeuillekeuze voor lange-termijn beleggers met liquiditeitsrisico's Joost Driessen 26 maart 2013 Illiquide assets voor lange-termijn beleggers? David Swensen, CIO Yale endowment: "Accepting illiquidity

Nadere informatie

ETF s als bouwblokken voor een goed gespreide portefeuille Kant-en-klaar indexbeleggen

ETF s als bouwblokken voor een goed gespreide portefeuille Kant-en-klaar indexbeleggen ETF s als bouwblokken voor een goed gespreide portefeuille Kant-en-klaar indexbeleggen Vrijdag 22 april 2016 Wie geeft deze presentatie? Martijn Rozemuller Voormalig arbitrage handelaar bij Optiver Oprichter

Nadere informatie

het gemak van het Pension Lifecycle Fund

het gemak van het Pension Lifecycle Fund het gemak van het Pension Lifecycle Fund 1 inhoud Omschrijving Pagina 1. Wat is een lifecycle fonds? 2 2. Hoe werkt het ABN AMRO Pension Lifecycle Fund? 2 3. Hoeveel rendement kunt u behalen? 3 4. Wat

Nadere informatie

Aanpassing Prospectussen Aegon, AEAM en Aegon Paraplu 1 Funds Per 1 augustus 2016

Aanpassing Prospectussen Aegon, AEAM en Aegon Paraplu 1 Funds Per 1 augustus 2016 Aanpassing Prospectussen Aegon, AEAM en Aegon Paraplu 1 Funds Per 1 augustus 2016 Per 1 augustus 2016 voert de beheerder van de Aegon Funds, de AEAM Funds en de Aegon Paraplu 1 Funds, Aegon Investment

Nadere informatie

Verhoog het rendement en verlaag het risico met ETF s. Hoe bouwt u eenvoudig een gespreide beleggingsportefeuille tegen lage kosten

Verhoog het rendement en verlaag het risico met ETF s. Hoe bouwt u eenvoudig een gespreide beleggingsportefeuille tegen lage kosten Verhoog het rendement en verlaag het risico met ETF s Hoe bouwt u eenvoudig een gespreide beleggingsportefeuille tegen lage kosten 8 oktober 2015 Wie geeft deze presentatie? Martijn Rozemuller Oprichter

Nadere informatie

Tactische Asset Allocatie

Tactische Asset Allocatie Tactische Asset Allocatie Enno Veerman Volendam, 2 maart 2012 Tactische Asset Allocatie (TAA) Strategische Asset Allocatie (SAA): portefeuille samenstellen op basis van lange-termijn voorspellingen TAA:

Nadere informatie

ING Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen

ING Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen ING Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen Zoekt u een aantrekkelijke manier voor vermogensopbouw zonder veel omkijken? Dan zijn de ING Fondsen wellicht iets voor u. ING Fondsen als een moderne,

Nadere informatie

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Amsterdam, 11 juli 1997 Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in

Nadere informatie

Einddatumgericht Beleggen

Einddatumgericht Beleggen Allianz Nederland Levensverzekering N.V. Einddatumgericht Beleggen Een goede balans tussen rendement en risico Einddatumgericht Beleggen Bouwen aan een goed pensioen betekent voor u een afweging maken

Nadere informatie

Alles over ETF s deel 2 Van strategie tot portefeuille

Alles over ETF s deel 2 Van strategie tot portefeuille Alles over ETF s deel 2 Van strategie tot portefeuille Dinsdag 10 november 2015 Wie geven deze presentatie? Tycho Schaaf Beleggingsspecialist LYNX Martijn Rozemuller Oprichter en Managing Director Think

Nadere informatie

ABN AMRO Multi Manager Profiel Fondsen. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd.

ABN AMRO Multi Manager Profiel Fondsen. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd. ABN AMRO Multi Manager Profiel Fondsen. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd. Beleggen

Nadere informatie

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld Het verdwenen pensioengeld De uitzending van Zembla van 5 februari 2011 heeft veel stof doen opwaaien in de pensioensector. Ortec Finance is in bezit van het achterliggende rapport dat is opgesteld door

Nadere informatie

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail naar private.banking@triodos.nl.

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen?

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? 1. Precies een jaar geleden schreven we over het inflatiefenomeen dat altijd zijn kop opsteekt na periodes van recessie. Onze conclusie was dat nieuwe

Nadere informatie

Rendement. 9 de jaargang maart 2015 nr 30 FINANCIEEL NIEUWS

Rendement. 9 de jaargang maart 2015 nr 30 FINANCIEEL NIEUWS Rendement 9 de jaargang maart 2015 nr 30 FINANCIEEL NIEUWS De voordelen van globale diversificatie Ondanks de sterk toegenomen globalisering blijft internationale diversificatie in aandelenportefeuilles

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 3 DEEL 1. Hoofdstuk 1 Vermogensvorming 17. Hoofdstuk 2 De beurs 45

Inhoudsopgave. Voorwoord 3 DEEL 1. Hoofdstuk 1 Vermogensvorming 17. Hoofdstuk 2 De beurs 45 Inhoudsopgave Voorwoord 3 DEEL 1 Beleggen 15 Hoofdstuk 1 Vermogensvorming 17 1.1 Sparen en beleggen 17 1.2 Beoordelingscriteria van beleggingsvormen 18 1.2.1 Veiligheid 18 1.2.1.1 Soorten risico s 19 1.2.1.2

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

BI CARMIGNAC PATRIMOINE

BI CARMIGNAC PATRIMOINE BI CARMIGNAC PATRIMOINE Beleggingsdoelstelling Het compartiment belegt in het fonds Carmignac Patrimoine A (acc) EUR (ISIN: FR0010135103). Dit fonds behoort tot de categorie gediversifieerd en heeft als

Nadere informatie

Einddatumgericht Beleggen

Einddatumgericht Beleggen Allianz Nederland Levensverzekering N.V. Einddatumgericht Beleggen Allianz DGA Pakket Einddatumgericht Beleggen Bouwen aan een goed pensioen betekent voor u een afweging maken tussen rendement en risico.

Nadere informatie

De internationale vastgoedmarkt

De internationale vastgoedmarkt De internationale vastgoedmarkt Auteur(s): Eichholtz, P.M.A. (auteur) Graaf, N. de (auteur) De auteurs zijn werkzaam bij Global Property Research te Maastricht. Eichholtz is daarnaast verbonden aan de

Nadere informatie

1. De Consumentenbrief moet uiterlijk 1 juli aanstaande op uw website staan; en

1. De Consumentenbrief moet uiterlijk 1 juli aanstaande op uw website staan; en TOELICHTING VOORAF In dit stuk hebben wij geprobeerd de vragen de beantwoorden die volgens de Consumentenbrief door een potentiele cliënt gesteld zouden moeten worden aan zijn beoogde vermogensbeheerder.

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Exposure vanuit optieposities

Exposure vanuit optieposities Exposure vanuit optieposities ABN AMRO is continue bezig haar dienstverlening op het gebied van beleggen te verbeteren. Eén van die verbeteringen betreft de vaststelling van de zogenaamde exposure (blootstelling)

Nadere informatie

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd Risico pariteit Risico pariteit is een techniek die wordt ingezet om de risico s in een beleggingsportefeuille te reduceren. Sinds 2008 heeft risico pariteit om drie redenen veel aandacht gekregen: 1.

Nadere informatie

De povere prestaties van beleggingsfondsen

De povere prestaties van beleggingsfondsen De povere prestaties van beleggingsfondsen Auteur(s): Horst, J. ter (auteur) Nijman, T. (auteur) Roon, F. de (auteur) Ter Horst en Nijman: Katholieke Universiteit Brabant, De Roon: Erasmus Universiteit

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

The Specialist in Dutch small and midcaps. De hoeksteen van uw beleggingsportefeuille!

The Specialist in Dutch small and midcaps. De hoeksteen van uw beleggingsportefeuille! The Specialist in Dutch small and midcaps De hoeksteen van uw beleggingsportefeuille! The Specialist in Dutch small and midcaps Het Add Value Fund richt zich primair op het segment van de Nederlandse small-

Nadere informatie

TOELICHTEND INFORMATIEMEMORANDUM. met betrekking tot het voorstel tot wijziging van het prospectus van

TOELICHTEND INFORMATIEMEMORANDUM. met betrekking tot het voorstel tot wijziging van het prospectus van TOELICHTEND INFORMATIEMEMORANDUM met betrekking tot het voorstel tot wijziging van het prospectus van Insinger de Beaufort European Mid Cap Fund N.V. 16 april 2014 I N H O U D 1. DOEL TOELICHTEND INFORMATIEMEMORANDUM

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering Arthur van der Wal Nieuwegein, 28 september 2006 Agenda < Huidig Mandaat bij ING IM < Performance, Beleid en Vooruitzichten < Financieel Toetsingskader

Nadere informatie

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Amsterdam, 21 januari 1997 Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in 1996 gegroeid

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

Oefenopgaven Hoofdstuk 7

Oefenopgaven Hoofdstuk 7 Oefenopgaven Hoofdstuk 7 Opgave 1 Rendement Een beleggingsadviseur heeft de keuze uit de volgende twee beleggingsportefeuilles: Portefeuille a Portefeuille b Verwacht rendement 12% 12% Variantie 8% 10%

Nadere informatie

Beursgenoteerd vastgoed kansrijk. Grip op je Vermogen 19 april 2013

Beursgenoteerd vastgoed kansrijk. Grip op je Vermogen 19 april 2013 Beursgenoteerd vastgoed kansrijk Grip op je Vermogen 19 april 2013 Beursgenoteerd vastgoed kansrijk april 2013 2 I. Wie zijn wij? II. Investeren in vastgoed: Een mooi huis in Florida of de beste winkelcentra

Nadere informatie

Euronext.liffe. Inleiding Optiestrategieën

Euronext.liffe. Inleiding Optiestrategieën Euronext.liffe Inleiding Optiestrategieën Vooraf De inhoud van dit document is uitsluitend educatief van karakter. Voor advies dient u contact op te nemen met uw bank of broker. Het is verstandig alvorens

Nadere informatie

Samengaan ABN AMRO Asset Management en Fortis Investments

Samengaan ABN AMRO Asset Management en Fortis Investments Introductie ABN AMRO werkt continue aan haar dienstverlening. Om die reden gaat er dit jaar en begin 2009 een aantal zaken op beleggingsgebied veranderen. Hier kunt u meer lezen over het assortiment beleggingsfondsen

Nadere informatie

DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET EFFECTEN

DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET EFFECTEN DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET EFFECTEN ONZE BEHEERSMANDATEN MET EFFECTEN Banque de Luxembourg biedt u haar expertise aan op het gebied van vermogensbeheer. Door ons een discretionair beheersmandaat

Nadere informatie

ABN AMRO. verzekeringen. Marktontwikkelingen & vooruitzichten. Portefeuilleverdeling & fondsselectie. Rendement. Profielfonds 3. Tweede kwartaal 2012

ABN AMRO. verzekeringen. Marktontwikkelingen & vooruitzichten. Portefeuilleverdeling & fondsselectie. Rendement. Profielfonds 3. Tweede kwartaal 2012 ABN AMRO verzekeringen Profielfonds 3 Tweede kwartaal 2012 Marktontwikkelingen & vooruitzichten Volgens recente signalen vertoont de mondiale economie tekenen van verzwakking. Tegelijkertijd nemen de risico

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Een van de slechtste kwartalen in 50 jaar. Obligaties en vastgoed geven positief rendement

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Een van de slechtste kwartalen in 50 jaar. Obligaties en vastgoed geven positief rendement Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB02-135 2 juli 2002 9.30 uur Aandelen hard onderuit in tweede kwartaal De koersen van Nederlandse aandelen zijn hard onderuit gegaan in het tweede kwartaal

Nadere informatie

Rendement versus risico:

Rendement versus risico: Rendement versus risico: Een belangrijke keuze! 1. Uw risicoprofiel is de hoeksteen van een goed beleggingsadvies Het gepersonaliseerd beleggingsadvies dat u van KBC krijgt is gebaseerd op uw risicoprofiel.

Nadere informatie

Vastgoed in de portefeuilles van Nederlandse institutionele beleggers

Vastgoed in de portefeuilles van Nederlandse institutionele beleggers Vastgoed in de portefeuilles van Nederlandse institutionele beleggers ASRE Talent Seminar Marco Mosselman Juni 2014 Institutioneel vastgoed (31-12-2011) Totaal belegd vermogen Waarvan vastgoed Pensioenfondsen

Nadere informatie

VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS AVEBE 19 APRIL 2011

VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS AVEBE 19 APRIL 2011 VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS AVEBE 19 APRIL 2011 VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS AVEBE 1.1 Het beleggingsproces Het beleggingsproces vormt de randvoorwaarden

Nadere informatie

METHODE VAN FINANCIËLE PLANNERS

METHODE VAN FINANCIËLE PLANNERS METHODE VAN FINANCIËLE PLANNERS De MeDirect-planningsinstrumenten bieden online oplossingen voor het plannen van uw financiële toekomst en beleggingen. Ze bieden beleggingsadvies en voorspellingen van

Nadere informatie

ALGEMEEN RAPPORT Publieksprijs Beste Vastgoedfonds Aanbieder 2011

ALGEMEEN RAPPORT Publieksprijs Beste Vastgoedfonds Aanbieder 2011 ALGEMEEN RAPPORT Publieksprijs Beste Vastgoedfonds Aanbieder 2011 Markt, trends en ontwikkelingen Amsterdam, april 2012 Ir. L. van Graafeiland Dr. P. van Gelderen Baken Adviesgroep BV info@bakenadviesgroep.nl

Nadere informatie

Beleggingrisico s. Rendement en risico

Beleggingrisico s. Rendement en risico Beleggingsrisico s Beleggingrisico s Onderstaand tref je de omschrijving aan van de belangrijkste beleggingsrisico s die samenhangen met jouw keuze voor een portefeuilleprofiel. Je neemt een belangrijke

Nadere informatie

vermogensbeheer oog voor de toekomst Preferred Banking

vermogensbeheer oog voor de toekomst Preferred Banking vermogensbeheer oog voor de toekomst Preferred Banking Professioneel beheer van uw vermogen Passende beleggingsportefeuille volgens uw risicoprofiel Heldere kwartaalrapportage 2 3 Vermogensbeheer, oog

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014 Samenvatting: dalende rente Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,6% naar 123,7% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 April 2011 ING Investment Management / ICS Inleiding Jaarlijks stelt het Bestuur van de Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg (Huntsman)

Nadere informatie

98 De Pensioenwereld in 2015

98 De Pensioenwereld in 2015 10 98 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 99 Weloverwogen keuzes nodig voor juiste waardering beleggingen Auteurs: Jacco van Kleef en Lars Mion Pensioenfondsen moeten volgens de verslaggevingsregels

Nadere informatie

Generali Beleggingsmogelijkheden Pensioen

Generali Beleggingsmogelijkheden Pensioen 1. Algemene informatie over dit document Waarom krijgt u dit document U krijgt deze informatie omdat u via uw werkgever deelneemt aan een pensioenregeling bij Generali. In uw pensioenregeling staat hoe

Nadere informatie

Wij willen graag kunnen kiezen tussen defensief of offensief beleggen

Wij willen graag kunnen kiezen tussen defensief of offensief beleggen Wij willen graag kunnen kiezen tussen defensief of offensief beleggen Profiteert u als de markt straks herstelt? Wie de berichten over de huidige financiële markt volgt, weet dat deze voornamelijk gaan

Nadere informatie

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om?

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om? Because we care Onze missie is het realiseren van beleggingsdoelen voor onze klanten door het leveren van duurzame performance, service en advies. Verantwoord in alles wat we doen, blijven verrassen en

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Rente op kapitaalmarkt naar laagterecord. Slechtste eerste kwartaal op Damrak voor aandelen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Rente op kapitaalmarkt naar laagterecord. Slechtste eerste kwartaal op Damrak voor aandelen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB03-063 2 april 2003 9.30 uur Rente op kapitaalmarkt naar laagterecord In het eerste kwartaal van 2003 is de rente op de kapitaalmarkt gedaald tot het laagste

Nadere informatie

Presentatie ETF s voor BSC Duitenberg. Dinsdag 17 februari 2015

Presentatie ETF s voor BSC Duitenberg. Dinsdag 17 februari 2015 Presentatie ETF s voor BSC Duitenberg Dinsdag 17 februari 2015 De agenda Wat is een ETF De impact van kosten Wat is een index Manieren om een index te volgen Dividendlekkage Portefeuillemanagement & verhandeling

Nadere informatie

De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode

De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode Drs. ing. Norbert Bol Drs. Tjeerd Tromp Agenda 2 Introductie onderzoek Norbert

Nadere informatie

NN Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen

NN Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen NN Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen Zoekt u een aantrekkelijke manier voor vermogensopbouw zonder veel omkijken? Dan zijn de NN Fondsen wellicht iets voor u. NN Fondsen als een moderne, heldere

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Houvast, genieten van extra inkomen uit dividenden en kans op aantrekkelijk rendement?

Houvast, genieten van extra inkomen uit dividenden en kans op aantrekkelijk rendement? Houvast, genieten van extra inkomen uit dividenden en kans op aantrekkelijk rendement? Met de hoogdividend fondsen van BNP Paribas Investment Partners kan het allemaal De hoogdividend fondsen van BNPP

Nadere informatie

Duurzaam Vermogensbeheer

Duurzaam Vermogensbeheer Duurzaam Vermogensbeheer Een keuzeafweging Keuze maken, afwegingscriteria Wat zijn de mogelijke afwegingscriteria bij het maken van een keuze uit de mogelijke oplossingen binnen het beleggingsbeleid. Versie:2001-11-02

Nadere informatie

Persoonlijk Pensioen Plan

Persoonlijk Pensioen Plan Persoonlijk Pensioen Plan Verstandig beleggen voor een goed pensioen Zorgvuldig uw pensioen opbouwen Natuurlijk denkt u wel eens aan uw financiële situatie na uw pensionering. Misschien wilt u minder werken,

Nadere informatie

Risico s en kenmerken van beleggen

Risico s en kenmerken van beleggen Risico s en kenmerken van beleggen 1. Risico s en kenmerken in het algemeen Beleggen brengt risico s met zich mee. Vaak geldt: hoe hoger het verwachte rendement, hoe meer risico s. Ook geldt dat in het

Nadere informatie

Premium Special Report

Premium Special Report Premium Special Report The Leading Authority on Value Research 15 Juni 2010 Hoog dividend als alternatief voor obligaties De grote problemen die zijn ontstaan bij de banken tijdens de kredietcrisis, scheppen

Nadere informatie

VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES

VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES ONDERZOEK NAAR VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES NOVEMBER 2014 Met dank aan: Naar aanleiding van het besluit van BlackRock om per 31 december 2014 de Funds of ishares op te heffen

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Dinsdag 22 september 2015. Beleggen met ETF s Van theorie tot strategie

Dinsdag 22 september 2015. Beleggen met ETF s Van theorie tot strategie Dinsdag 22 september 2015 Beleggen met ETF s Van theorie tot strategie Wie geven deze presentatie? Tycho Schaaf Beleggingsspecialist LYNX Martijn Rozemuller Oprichter en directeur Think ETF s 1 De agenda

Nadere informatie

Rendement versus risico:

Rendement versus risico: Rendement versus risico: Een belangrijke keuze! 1. Uw risicoprofiel is de hoeksteen van een goed beleggingsadvies Het gepersonaliseerd beleggingsadvies dat u van KBC krijgt is gebaseerd op uw risicoprofiel.

Nadere informatie

Vragenlijst. - in te vullen door financieel adviseur -

Vragenlijst. - in te vullen door financieel adviseur - Vragenlijst - in te vullen door financieel adviseur - Vaststelling risicoprofiel Voor de bepaling van het risicoprofiel dient uw cliënt de volgende acht vragen naar waarheid te beantwoorden. 1. Met welke

Nadere informatie

Beleggen met een goed gevoel

Beleggen met een goed gevoel Beleggen met een goed gevoel Verschenen in Economische Statistische Berichten (ESB), 13 april 2001 Rogér Otten Kees Koedijk In een recente bijdrage aan dit tijdschrift schetsen L.J.R. Scholtens en P. Sprengers

Nadere informatie

Uitgewerkt beleggingsbeleid Vastgoed Fundament Fonds NV

Uitgewerkt beleggingsbeleid Vastgoed Fundament Fonds NV Uitgewerkt beleggingsbeleid Vastgoed Fundament Fonds NV In het Prospectus wordt u geïnformeerd over beleggen in Vastgoed Fundament Fonds N.V. (het Fonds). Het Fonds is op 10 september 2008 omgevormd tot

Nadere informatie

Indexmatig beheer indexmatig beheer.

Indexmatig beheer indexmatig beheer. Indexmatig beheer Naast actief beheer van beleggingen, wint een andere aanpak veld: die van het indexmatig beheer. Bij deze beheersvorm streeft men naar een marktconform rendement tegen een zo laag mogelijke

Nadere informatie

Informatiewijzer. Beleggingsdoelstelling & Risicoprofielen. Today s Tomorrow Morgen begint vandaag

Informatiewijzer. Beleggingsdoelstelling & Risicoprofielen. Today s Tomorrow Morgen begint vandaag Informatiewijzer Beleggingsdoelstelling & Risicoprofielen Today s Tomorrow Morgen begint vandaag Beleggen op een manier die bij u past! Aangenomen mag worden dat beleggen een voor u een hoger rendement

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Waarom, wanneer en hoe te beleggen in Europese smallcaps? Daniel Haesen

Waarom, wanneer en hoe te beleggen in Europese smallcaps? Daniel Haesen Waarom, wanneer en hoe te beleggen in Europese smallcaps? Daniel Haesen De meeste institutionele beleggers volgen een top-downbenadering 1 voor hun assetallocatie, waarbij ze kiezen tussen obligaties,

Nadere informatie

Klant. Pensioen life cycle indicators

Klant. Pensioen life cycle indicators Pensioen life cycle indicators Klant Rapport om een gefundeerde keuze te maken tussen verschillende premiepensioenproducten. Gebaseerd op analyses op het gebied van beleggingsbeleid, duurzaamheid, rendement

Nadere informatie