Herkenbaarheid van houtimitaties uit de periode in de Noordelijke Nederlanden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Herkenbaarheid van houtimitaties uit de periode 1750-1800 in de Noordelijke Nederlanden"

Transcriptie

1 Herkenbaarheid van houtimitaties uit de periode in de Noordelijke Nederlanden Opleiding Conservering en Restauratie, Specialisatie Historische Binnenruimten ( ). Masterscriptie Merel van Schrojenstein Lantman Universiteit van Amsterdam, Amsterdam Begeleiders: Drs. D. van Kempen Prof. Drs. A. van Grevenstein Prof. Dr. N. Tennent

2 Doch wij mogen wel de Natuur eenigzins te boven gaan, om het werk meer bevalligheid te geven, zoo men maar niet te ver gaat. 1 Om ons onzen grooten durf van de op nabootsing van materialen, onder de rijkste door de natuur geschapen, aanspraak te maken, te doen vergeven, moeten wij, ootmoediglijk, en om de armzaligheid onzer stof te herkoopen, vrank den weg in gaan der verdenkbeelding (idealisatie) van het onderwerp, door de keus der modellen, de bevalligheid en het evenwicht der teekening, de keus en de samenhang der tinten. Daarin ligt het behoud, het leven, van den voorbedachten sierschilder. 2 Dikwijls wordt de natuur als iets onbereikbaars voorgesteld. Goed beschouwd is dat juist; toch mag het ons niet afschrikken, de natuur als onze leidsvrouw aan te nemen en te trachten haar zooveel mogelijk nabij te komen 3 1 Simis dl I (1801) p Logelain (s.d.) p. 5 3 Van der Burg (1876) p. 1 UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 2

3 Inhoudsopgave VOORWOORD 5 INLEIDING 6 Probleemstelling 10 Onderzoeksvragen 10 Opbouw scriptie 11 HOOFDSTUK 1. DE HOUTIMITATIE IN DE PERIODE IN DE KUNST- EN ARCHITECTUURHISTORISCHE CONTEXT Beknopt overzicht van rococo en neoclassicisme in maatschappelijke context Beknopt overzicht van kleurgebruik tijdens rococo en neoclassicisme Voorbeelden van interieurs met houtimitaties uit de periode Afbeeldingen van interieurs met houtimitatie 15 HOOFDSTUK 2. DE SCHILDERTECHNIEK VAN DE HOUTIMITATIE Schildershandboeken over houtimitaties Schildershandboeken over zaken die mogelijk duiden op houtimitaties Laagopbouw en samenstelling lagen zoals beschreven in handboeken 21 HOOFDSTUK 3 ONDERZOEK NAAR EEN SPECIFIEKE -MOGELIJKE- HOUTIMITATIE IN DE REGENTENKAMER IN HET FRANS HALS MUSEUM Het Frans Hals Museum, bewonersgeschiedenis en context kleuronderzoek Het Kleuronderzoek Onderzoek in situ: Stratigrafisch onderzoek Onderzoek in het lab: Microscopische analyse UV straling Polarisatiemicroscopie schraapsels Overige analytische technieken: SEM-EDX Bevindingen tijdens het kleuronderzoek Stratigrafisch onderzoek Microscopisch onderzoek Polarisatiemicroscopie schraapsels SEM-EDX 33 UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 3

4 HOOFDSTUK 4. VERGELIJKING VAN DE GEVONDEN -MOGELIJKE- HOUTIMITATIELAGEN IN HET FRANS HALS MUSEUM MET REFERENTIEMONSTERS EN ANDERE UITGEVOERDE KLEURONDERZOEKEN Referentiemonsters reconstructie houtimitaties Reconstructie houtimitaties Monstername en inbedding Uiterlijk laagopbouw in dwarsdoorsnede Casussen Regentessenkamer, Frans Hals museum Academiegebouw, Rapenburg 67, Leiden Uiterlijk laagopbouw in dwarsdoorsnede Herengracht 468 Amsterdam Uiterlijk laagopbouw in dwarsdoorsnede Huize van Brienen, Herengracht 284, Amsterdam Beschrijving laagopbouw in dwarsdoorsnede Conclusie casussen 45 CONCLUSIE 46 DANK 47 SUMMARY 48 BRONNENLIJST (CHRONOLOGISCH) 49 LITERATUUR 50 AANBEVOLEN LITERATUUR 52 BIJLAGE I FOTO S REFERENTIEMONSTERS 54 BIJLAGE II FOTO S DWARSDOORSNEDEN HOUTIMITATIES 57 BIJLAGE III MONSTERS FRANS HALS MUSEUM 60 UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 4

5 Voorwoord Wat is precies een houtimitatie? En bestaan vele variaties op het thema imitatie en de ene imitatie is de andere niet. Moet een imitatie niet te onderscheiden zijn van het echte, moet het lijken op het echte materiaal of is slechts de suggestie voldoende? Afb. 1: Adelaarsstraat Utrecht (foto auteur 2010) Afb. 2: Hotel Vatican garden inn, Rome (foto auteur 2010) Houtimitaties kom je, wanneer je er op gaat letten, overal tegen. Ter illustratie een tweetal plaatjes. Op het linkerplaatje zien we een muurschildering waarin op meerdere manieren de suggestie wordt gewekt van hout: in de opgespijkerde latjes en in de schutting, die in trompe l oeil zijn aangebracht, en in de meerpaal, die centraal in de voorstelling staat. Op het rechterplaatje zien we een naambordje op de gevel van een hotel. Het logo van het hotel is gegraveerd op een plastic plaatje met wortelnotenmotief. Houtimitaties? Jazeker. Maar dit zijn imitaties van een ander soort dan die, waarover het in deze scriptie gaat. In deze scriptie gaat het over een schildertechniek die is ontstaan in de 17 de of 18 de eeuw, waarbij met een speciale verfopbouw een bepaalde houtsoort geïmiteerd kon worden. Vaak was dat een duurder of mooier stuk hout dan het stuk waarop de imitatie geschilderd werd. Houtimitatie werd voornamelijk toegepast als decoratieve afwerking in binnenruimten. Het echtheidsgehalte van deze imitatie veranderde door de tijd. Voor de duidelijkheid wordt in deze scriptie de volgende terminologie gehandhaafd: Geverfd slaat op een dekkende verflaag, gebeitst op een transparante kleurafwerking die volgens een chemisch proces is aangebracht, geschilderd slaat op een figuratieve voorstelling en gehout op een houtimitatie die volgens traditioneel proces (met verf, kwasten en kammen) is aangebracht. UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 5

6 Inleiding Tegenwoordig doelt met met het woord houtimitatie op: decoratief schilderwerk waarmee men elke gewenste ondergrond kan laten lijken op elke gewenste houtsoort. 4 De reden van aanbrengen is, naast het beschermen van het hout, voornamelijk decoratief. Daarnaast kan een geschilderde imitatie nog andere doelen hebben. Bijvoorbeeld het veinzen van duurdere materialen voor een gunstige prijs. Men kan bijvoorbeeld het goedkope grenen doen voorkomen alsof het duur mahoniehout betreft. Ook kan de imitatie als doel hebben het perfectioneren van het materiaal. Bijvoorbeeld het wegschilderen van knoesten, of het tekenen van een mooiere vlam. Daarnaast maakt het aanbrengen van een imitatie het mogelijk om houten betimmeringen op een eenvoudige manier aan te passen aan de laatste mode. Een imitatie kan ook een praktische reden hebben. Als het constructief niet mogelijk is een materiaal te gebruiken, bijvoorbeeld omdat het te zwaar is of niet sterk genoeg, kan het vervangen worden door een ander materiaal met passende eigenschappen. Dit kan vervolgens beschilderd worden met een imitatieschildering. Het imiteren van materialen in decoratief schilderwerk bloeide op in de 18 de eeuw. 5 Niet alleen hout werd met afwerklagen geïmiteerd, maar ook andere materialen zoals marmer, steen, mineralen, schildpad en ivoor. De import van exotische houtsoorten en materialen als ivoor en schildpad, die ontstond als gevolg van de ontdekkingsreizen in de zeventiende eeuw, zullen een stimulerende rol hebben gespeeld in de ontwikkeling van het imitatieschilderen. Interieurdecoratie met exotische en dure houtsoorten zoals mahonie kwam zo, door deze ontwikkeling voor een grotere groep mensen binnen handbereik. Houtimitaties zijn over het algemeen niet nauwkeurig te dateren. Ze zijn vanaf de 18 de eeuw altijd gebruikt zijn gebleven in interieurdecoratie. Het is mogelijk een globale terminus post quem aan te geven, maar een terminus ante quem is niet mogelijk. 6 Het houtten was wellicht vanaf het moment dat erover geschreven werd in schildershandboeken, pas aan het begin van de 19 de eeuw, al gemeengoed geworden. Er zijn, van voor de 19 de eeuw, zeer weinig directe of indirecte vermeldingen naar houtimitaties uit archiefstukken bekend. 7 Daarbij worden er voor houtimitaties altijd pigmenten gebruikt waarvan het gebruik niet aan een specifieke tijd te relateren is, en die daarmee geen aanknopingspunt vormen voor een datering. Kleuronderzoekers komen in bijna elk van hun onderzoeken wel een houtimitatie tegen. 8 Was het niet in de ontvangstruimten dan wel in een trappenhuis of minder belangrijke vertrekken als de keuken. Globaal is er een verschuiving te zien in zowel de wijze van imiteren als de methode hiervoor gebruikt. Had men in de 17 de eeuw nog niet het doel om de imitatie zo realistisch mogelijk te maken, in de 18 de of 19 de eeuw veranderde dat. Dit kan te maken hebben met de ontwikkeling van de techniek. Wellicht was men tot in de 18 de eeuw nog niet in staat een imitatie realistisch te laten lijken. Wanneer deze verschuiving precies plaatsvond, is nog onduidelijk. 4 Voor deze techniek wordt het werkwoord houtten (gehout) gebruikt. Volgens de dikke van Dale is dit echter geen bestaand woord in de Nederlandse taal. 5 In de 17 de eeuw kwam het ook wel voor maar in de 18 de eeuw werd het significant meer. Dit weten we door bewaard gebleven interieurs uit die tijd, meubels met imitatiewerk en uit kleur- en kunsthitorisch onderzoek. Het wordt bescheven in Simis (1818) en Fock (2001) 6 Terminus post quem en Terminus ante quem zijn relatieve dateringen, die gebruikt worden wanneer het niet mogelijk is een absolute datering te geven. Terminus post quem geeft een tijdslimiet aan vanaf waar iets mogelijk is en Terminus ante quem is de tijdslimiet tot waar iets mogelijk is. 7 Dit geeft aan dat het niet als iets bijzonders of als iets nieuws werd beschouwd. Dat er geen handboeken zijn uit de 18 de eeuw kan overigens ook te maken hebben met de afschaffing van de gilden in Mogelijk werd de informatie over het houtten tot aan het eind van de 18 de eeuw mondeling overgedragen van leermeester op leerling. De orale overdracht van informatie was immers ook een van de functies van de gilden. 8 vriendelijke mededelingen Ruth Jongsma, Bert Jonker, Bernice Crijns, Judith Bohan. UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 6

7 Naast technische aspecten kan de reden voor het al dan niet realistisch lijken van een geschilderde imitatie ook worden gezocht in de stijlgeschiedenis. De stijlgeschiedenis kan tevens mogelijk aanknopingspunten geven voor de kwalificering en datering van houtimitaties. De rococo stijl die volgde op de dramatische en overdadige barok, was los, frivool en overdreven. Hierbij werd gebruik gemaakt van exquise materialen als marmer, bladgoud en exotische houtsoorten. Materialen die men zich niet kon veroorloven, werden nagebootst. Het realistische in de imitatie was minder belangrijk, het ging meer om het aanduiden van de overdaad dan de werkelijke waarde van het materiaal. Het latere classicisme was strenger, strikter en meer geordend. Misschien is het daarom ook logisch dat pas op het moment van opkomst van de classicistische stijlen, aan het begin van de negentiende eeuw, de technieken voor de houtimitatie, geordend per houtsoort, uitvoerig werden beschreven in verschillende handboeken. Eind 19deeeuw was er een terugval in de populariteit van geschilderde imitaties, omdat men een grote voorliefde opvatte voor het eerlijke, pure materiaal. 9 De ideeën van Ruskin in zijn Lamp of Truth (1849) illustreren deze nieuwe tijdsgeest. But what is there but scorn for the meanness of deception? 10 Toch worden geschilderde imitaties tot op heden nog steeds gebruikt als interieur decoratie. De betimmeringen van de twee Regentenkamers in het Frans Halsmuseum dateren uit 1754 en Tijdens het stratigrafisch onderzoek, dat deel uitmaakte van het kleurhistorisch onderzoek in deze twee kamers, is in beide ruimtes als eerste uitmonstering een mogelijke houtimitatie gevonden. 11 Omdat deze laag zeer moeilijk vrij te leggen was, was het op het eerste gezicht niet met zekerheid te zeggen of het daadwerkelijk een houtimitatie betrof. Het probleem met het determineren van de uitmonstering was, dat met behulp van kleine stratigrafieën geen voldoende duidelijk beeld verkregen kon worden van kleur, tekening, glans en transparantie van de laag. Dit is bijzonder omdat een imitatie vaak is voorzien van een gladde vernislaag waardoor deze makkelijk vrij te leggen is. Dat dit hier niet het geval was zou iets kunnen zeggen over de gebruikte techniek. Afb. 3: mogelijke houtimitatie op de schoorsteenmantel regentessenkamer. Groter deel vrijgelegd. (foto W. van der Sar 2009) Met behulp van het microscopisch onderzoek van dwarsdoorsneden was het mogelijk de laagopbouw van deze afwerking te bestuderen. Een voor een houtimitatie typerende laagopbouw werd onder de 9 Crijns 2000(a) p Rosenberg 1997 p Kleurhistorisch onderzoek is uitgevoerd door studenten Historische Binnenruimten van de Master Conservering en restauratie aan de UvA in november Schrojenstein Lantman (2010) UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 7

8 microscoop duidelijk. Een oranjegele grondlaag met witte en rode pigmenten, daarop een gepigmenteerde oranje laag, en ten slotte een of meerdere glacis en/of vernislagen. 12 Afb. 4: mogelijke houtimitatielagen onder opvallend licht en onder UV-A 50x vergroot. Hier is sprake van twee mogelijke houtimitaties over elkaar. (foto auteur 2010) Een op het oog sterk gelijkende uitmonstering is niet alleen in de 18deeeuwse kamers van het Frans Halsmuseum te Haarlem teruggevonden, maar ook in de 18deeeuwse zaal van het Huize Van Brienen te Amsterdam en de curatorenkamer van het Academiecomplex (Rapenburg 67) te Leiden (1764) 13. Ook in de laatstgenoemde was het niet duidelijk of het hier daadwerkelijk een houtimitatie betrof of een monochrome rode laag met daarover een transparante rode laag. 14 In beide gevallen (Haarlem en Leiden) was het zeer moeilijk, bijna onmogelijk, de transparante laag zonder schade vrij te leggen. Dit is opmerkelijk; het vermoeden bestaat hierdoor dat de fysieke eigenschappen en de samenstelling van de afwerklagen met elkaar overeen komen. Dit zou kunnen duiden op het gebruik van een bepaalde techniek, waarvan dit een specifiek kenmerk zou kunnen zijn. 12 Dat dit een typerende laagopbouw voor een houtimitatie betreft is een vriendelijke mededeling van Matthijs de Keijzer, Instituut collectie Nederland (ICN) 13 Huize van Brienen: Onderzoek uitgevoerd door M. de Keijzer, Instituut collectie Nederland (ICN), Rapenburg: Onderzoek uitgevoerd door D. van Kempen, Stichting Restauratieatelier Limburg (SRAL) 14 Vriendelijke mededeling D. van Kempen UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 8

9 Afb. 5: stratigrafie schouw regentenkamer FHM. (foto W. van der Sar 2009) Afb. 6: stratigrafie lambrisering curatorenkamer Rapenburg. (foto SRAL 2007) UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 9

10 Probleemstelling Het interpreteren van het uiterlijk van een, tijdens een kleuronderzoek gevonden, afwerklaag en het hieraan koppelen van een datering, is vaak niet eenvoudig. Er zijn tenminste drie redenen waarom het dateren van een houtimitatie in een historisch kleuronderzoek nogal eens problemen oplevert. Ten eerste is het vrijleggen niet altijd even makkelijk. De afwerklaag kan hierbij beschadigd worden waardoor de gebruikte imitatie techniek niet meer herkenbaar is. Ten tweede geven de gebruikte pigmenten vaak geen aanknopingspunt voor de herkenning en datering. In secundaire bronnen zoals boedelinventarissen en rekeningen wordt geen melding gemaakt van houtimitaties. Ten derde maakt het ontbreken van referenties in archieven en in de literatuur het herkennen en dateren van een houtimitatie extra moeilijk. In bijna alle kleuronderzoeken worden wel houtimitaties aangetroffen, maar er wordt vaak niet meer over gezegd, dan dat het een houtimitatie betreft. Als men tijdens het stratigrafisch onderzoek een houtimitatie zou tegenkomen zou men, als er bij het vrijleggen van de laag geen houttekening werd gevonden, onterecht de conclusie kunnen trekken dat er sprake was van een monochroom rood afwerkstadium. Een rode kamer is echter fundamenteel anders dan een rode gehoutte kamer. Dat de houttekening niet direct te zien is, betekent niet dat deze er niet was. Er zijn hiervoor veel oorzaken te bedenken. Bijvoorbeeld dat de afwerklaag met de houtimitatie deels is weggeschuurd of beschadigd. Om een afwerkstadium, gevonden in kleurhistorisch onderzoek, als houtimitatie te kunnen interpreteren, is het belangrijk de lagen van dit afwerkstadium in hun onderlinge samenhang en in de context van het interieur te zien. De samenhang van de lagen kan bestudeerd worden door middel van materiaaltechnisch onderzoek. Hiermee wordt microscopisch onderzoek, pigment- en bindmiddelanalyse bedoeld, eventueel aangevuld met analytische technieken als SEM-EDX of GS- MS. De context van de lagen, de geschiedenis van de toepassing van houtimitaties, kan bestudeerd worden door te kijken naar stijl- en architectuurgeschiedenis, en tevens door bestudering van toenmalige schildershandboeken. Door middel van een bronnenonderzoek in de handboeken die door huisschilders werden gebruikt, kan mogelijkerwijs een beeld gevormd worden over hoe huisschilders en/of gespecialiseerde imitatieschilders in de periode te werk gingen bij het aanbrengen van een houtimitatie. Onderzoeksvragen Hoofdvraag: -Hoe is een houtimitatie te herkennen en te onderscheiden van een monochrome afwerking, als de afwerking niet zodanig is vrij te leggen dat er een duidelijke nerftekening verschijnt? Subvragen: -Wat is de geschiedenis van de toepassing van de geschilderde houtimitatie in de periode ? -Wat wordt er in schildershandboeken uit die periode geschreven over houtimitaties? - Hoe ziet de laagopbouw eruit in de houtimitatie lagen die we tegenkomen in een reeds uitgevoerd kleuronderzoek in de Regentenkamer in het Frans Hals Museum? - Hoe ziet de laagopbouw eruit in gevonden houtimitatie-lagen in andere kleuronderzoeken? Wat is de typerende laagopbouw? Is er wel een typerende laagopbouw? UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 10

11 Opbouw scriptie De scriptie heeft de volgende opbouw. De kunst- en architectuurhistorische context van de houtimitatie wordt behandeld in hoofdstuk 1. De resultaten van het bronnenonderzoek naar 18 de eeuwse schildershandboeken komen aan de orde in hoofdstuk 2. In dit hoofdstuk worden tevens enkele 19 de eeuwse handboeken beschreven en vergeleken. Als casus bij de probleemstelling is het kleuronderzoek in de Regentenkamer van het Frans Hals museum bestudeerd. Dit wordt uitgebreid uiteen gezet in hoofdstuk 3. Daarnaast zijn referentiemonsters bestudeerd en tevens een aantal reeds uitgevoerde kleuronderzoeken, om te zien of de laagopbouw en de wijze van aanbrenging van de houtimitatie te herkennen is in een dwarsdoorsnede en of er op basis hiervan een datering mogelijk is. De resultaten hiervan worden beschreven in hoofdstuk 4. Ten slotte volgt de conclusie. UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 11

12 Hoofdstuk 1. De houtimitatie in de periode in de kunst- en architectuurhistorische context 1.1 Beknopt overzicht van rococo en neoclassicisme in maatschappelijke context In de tweede helft van de 18deeeuw zien we in het Nederlandse interieur twee dominante stijlen: rococo ( ) en neoclassicisme ( ). De rococo werd ook wel Lodewijk XV-stijl genoemd, omdat de stijl in Frankrijk ontstond, waar Lodewijk XV regeerde in de periode Rococo wordt over het algemeen niet als een Nederlands fenomeen beschouwd, maar het werd in Nederland vanaf de jaren 40 van de 18 de eeuw wel vrij veel toegepast, in het bijzonder in interieurs. 15 Rond 1750 ging het Nederland na een periode van tegenslag (stadhouderloos tijdperk, regenten familie regering, corruptie) weer voor de wind. De rust keerde weer na de beëindiging van de Oostenrijkse successieoorlog met de vrede van Aken. Willem IV van Oranje Nassau werd in 1747 tot stadhouder van de Republiek benoemd, waarbij de zeven provinciën verenigd werden. De rococo stijl met haar frivole losse krullen (rocailles) zou beschouwd kunnen worden als een manifestatie van de voorspoed in deze periode: Een [...] schat van vormen, die de schaterlach van het frivole leven schuimend manifesteren 16 Onder andere de ontdekkingen van Herculaneum en Pompeï (1755) waren een grote inspiratie voor het teruggaan naar de classicistische Griekse vormentaal, en een stijl A la Grecque ontstond. In Nederland zien we de eerste aanzetten van deze stijl in 1770, maar pas vanaf 1775 wordt de stijl veelvuldig toegepast in interieur ontwerpen. De stijl wordt ook aangeduid met neoclassicisme of Lodewijk XVI-stijl, naar Lodewijk XVI die Frankrijk regeerde in de periode Vanaf 1780 ging het slechter met de Nederlandse economie, door de 4 e Engelse oorlog en de hieruit ontstane vier jaar durende handelsblokkade met Engeland. Daarop kwam de revolutie die in Frankrijk uitbrak in Een van de gevolgen hiervan was, dat een groot deel van de bevolking zich afkeerde van de stadhouder en verlangend naar Frankrijk keek. In 1794 vielen de Fransen ons land binnen, en al in 1795 werd er een verdrag gesloten, waarmee de Bataafse Republiek een feit was. Dit leidde echter weer tot de nodige bestuurlijke problemen. Engeland beschouwde Nederland als een vazalstaat van Frankrijk, waarmee het in oorlog was, en daarmee als een vijand. Dit was economisch niet gunstig. De koloniale handel ging verloren en de VOC werd opgeheven. De Fransen eisten geld voor het onderhoud van hun leger en de Republiek kon dit alleen betalen door zich in de schulden te steken. Drie jaar partijstrijd tussen unitaristen en federalisten leidde tot twee staatsgrepen met Franse steun waarna in 1798 de eerste Nederlandse grondwet werd ingevoerd. 17 In de laatste vijf jaar van de 18 de eeuw werd door deze verwikkelingen weinig gebouwd en verbouwd in de Republiek. De directoire stijl die aan het eind van de eeuw opkwam in Frankrijk, kwam in Nederland daardoor eigenlijk niet voor. De empire stijl die volgt op het neoclassicisme kwam pas in de mode in het begin van de 19 de eeuw Beknopt overzicht van kleurgebruik tijdens rococo en neoclassicisme 15 Baarssen (2001) p.8 e.v. 16 Van der Pluym (1946) p Van der Horst (2000) 18 Sluyterman (1918), Van der Pluym (1946), Baarssen (2001), Fock (2001) UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 12

13 Materiaalimitaties zijn in het midden van de 18 de eeuw in de mode gekomen. 19 Volgens Lambertus Simis die de eerste geschiedenis van mode in kleuren en decoraties in het interieur schreef, werd de houtimitatie (het gladhoutschilderen) uitgevonden rond Hiervoor werd wel gearabiet, dit is een techniek waabij met een varkensblaas over een dunne stroperige laag wordt gerold, met als resultaat iets dat lijkt op een wortelnotenimitatie. Arabiën is een techniek die door Simis wordt beschreven. Het is niet zozeer een imitatie als wel een decoratietechniek. Simis geeft verschillende kleurstellingen aan voor deze techniek. Het kan bijvoorbeeld ook in blauw of rood worden uitgevoerd. 20 In huis Trompenburg ( s Graveland) en kasteel Slangenburg (Doetinchem) zijn twee fraaie voorbeelden ontdekt van gearabist houtwerk uit de zeventiende eeuw. Het eerste betreft een deur en de tweede een scheidingwand voor de pruikenkamer in het kabinet. Afb. 7: Deur met wortelnotenimitatie in Trompenburg (foto RCE) Afb 8: Wand pruikenkamer Slangenburg (foto RCE) Simis beschrijft vrij gedetailleerd de kleurenschema s die volgens hem in de 18 de eeuw per periode in het interieur werden toegepast. Aan te nemen is daarbij, dat het gaat om een mode, een algemene tendens; het betekent uiteraard niet, dat die kleuren in álle interieurs weren toegepast. Interieurinrichting is immers een combinatie van mode en smaak. Een korte samenvatting van de kleurgeschiedenis van Simis: In de jaren zestig koos men voor hout- of marmerimitatie, of men schilderde juist met lichte kleuren, als effen grond voor de behangsels. Lijsten werden daarbij vaak verguld. Ook de kleurstellingen licht parelkleur met gouden en groene afzetting, en wit of vleeskleur met donker geglaceerde kralen uit Florentijnse lak, waren populair. Vanaf de jaren zeventig ontstond er een grote belangstelling voor Italië en de Etrusken en een stijl die door Simis A la Grecque wordt genoemd kwam in de mode, net als Chinees werk. Ook kreeg elk voornaam huis volgens hem minstens één landschapskamer. In de jaren tachtig begon men de kamers naar de kleur van het behang te schilderen. Landschappen werden omlijst met pilasters of lijsten. Kralen en lijstjes werden afgezet met sprekende kleur. Vanaf de jaren negentig schilderde men in lichte tinten, wit en grijs of roze. Lijstjes werden met een zachte kleur afgezet. Aan het eind van de eeuw verdwenen de differentiaties op de vakken en profileringen van de lambrisering, en kregen deze alleen een effen witte kleur, met iets zwart of Kasselse aarde. Behang begon men met randen te schilderen om de dieptewerking te versterken Zie noot 5 20 Simis dl I (1801) pp Simis dl II (1818) pp UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 13

14 In het boek Het Nederlands interieur wordt tevens een beschrijving gegeven van kleurgebruik in het interieur in Hierbij wordt Simis veelal gevolgd. Er wordt geschreven dat vooral het marmeren en houten in de jaren 60 en 70 populair was, al werd het daarna ook nog veel toegepast. In het begin ging het voornamelijk om eiken- noten- en mahonie imitatie, maar met de verfijning van de techniek werden ook ambon- ceder of olijfhout toegepast. Toegevoegd wordt nog, dat alles in de jaren negentig in toenemende mate zo glanzend mogelijk werd afgewerkt. De lichtere kleuren hadden samen met de groter wordende ruiten een enorm ruimtelijk effect op het interieur. 22 Over kleurgebruik in interieurs in de Noordelijke Provinciën wordt geschreven in Hier ziet men uit paleizen van J. de Haan. Volgens De Haan liep men in het noorden wat achter met het volgen van de laatste mode. Wel streefde men in de tweede helft van de 18deeeuw naar een eenheid in kleur tussen verschillende interieuronderdelen. Stoffering van bijvoorbeeld ledikanten werd als uitgangspunt genomen voor het schilderwerk. Rond 1750 werd Berlijns blauw, na 1724 in Nederland goed verkrijgbaar, veelvuldig toegepast. Vaak werden één of twee tinten blauw gebruikt voor al het houtwerk. Rood kwam nog maar weinig voor, in tegenstelling tot begin 18 de eeuw, toen Engels rood veel werd toegepast. 23 Hier kwamen houtimitaties en bruintinten (lever, kleij, koedrekkleur) pas omstreeks 1780 in de mode. Daarbij werden bruine kleuren en houtimitaties niet duidelijk van elkaar onderscheiden. Notebomen en arabisen werd soms toegepast als afwerking op het bruin. In 1785 in Oude Pekela werd mahoniehoud couleur 24 in de meesterswoning toegepast. Volens de Haan had dit vermoedelijk alleen betrekking op de oranjerode basiskleur, die in die tijd in de mode was. 1.3 Voorbeelden van interieurs met houtimitaties uit de periode Om meer te weten te komen over houtimitaties uit de periode , kan het bestuderen van nog bestaande imitaties in interieurs uit deze periode een uitstekend hulpmiddel zijn. In het kader van deze scriptie is er daarom gezocht naar voorbeelden van zulke imitaties. Deze blijken zeer lastig te lokaliseren. Er zijn enkele voorbeelden gevonden van nog bestaande interieurs met houtimitaties, maar het is niet bekend of deze nog in originele staat zijn. Op alle betimmeringen en snijwerk in de Oosterlandse kamer uit kasteel Duivenvoorde is een houtimitatie aangebracht. De betimmering dateert uit Omdat dit een verplaatst interieur betreft, is het niet duidelijk of de afwerking nog in originele staat is. 25 Afb. 9: Oosterlandse kamer. (afb uit Wonen in Arcadië, p. 158) Fock et al (2001) p De Haan (2005) pp GrA, Archief van de secretarie van het stadsbestuur Groningen, inv 475 Rood na reductie, bestekboek Burg. En raad bestek fo. 179 (overgenomen uit de Haan (2005)) 25 Gration (2010) p Huys Jansen en Basart (1998) UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 14

15 Het stadhuis van Dokkum (1757) heeft een betimmering met mahoniehout imitatie, rococo snijwerk, grisailles en beschilderd behang van Daniel Reynes. Het schilderwerk van de betimmering inclusief vergulding kostte fl. 425,-, bijna evenveel als het snijwerk. 27 Een behoorlijk bedrag voor die tijd. Dit zou er op kunnen wijzen dat het hier gespecialiseerd schilderwerk betrof. Afb. 10: schouw van het stadhuis in Dokkum met schildering van Daniël Reynes uit 1757 (RKD Images) Naast deze imitaties die nog in situ zijn, zijn er in verschillende kleuronderzoeken in rococo interieurs of interieur onderdelen houtimitaties teruggevonden. De zaal in Huize van Brienen en de curatorenkamer in het academiegebouw in Leiden zijn twee voorbeelden van rococo betimmeringen met gereconstrueerde houtimitaties. Een voorbeeld van een los interieuronderdeel waarop een houtimitatie is teruggevonden is de rococoschouw in de collectie van het rijksmuseum, die afkomstig is uit het pand aan de Keizersgracht Afbeeldingen van interieurs met houtimitatie Afbeeldingen kunnen een indicatie geven voor het uiterlijk van het interieur van de tijd waarin het schilderij gemaakt is. De schilder had natuurlijk zijn artistieke vrijheid, en de opdrachtgever wilde misschien wel meer pracht en praal dan er werkelijk was. Een betrouwbare bron zijn schilderijen daarom niet. Toch geven in het bijzonder portretten een aardig beeld van eigentijdse smaak in interieurinrichting en kleurgebruik. Er werd bijvoorbeeld nooit iets geschilderd dat nog niet bestond. 27 Karstkarel (1989) p Kleuronderzoek uitgevoerd door R. Jongsma in 2005 UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 15

16 Afb. 11: Jacob de Wit Ontwerp voor een plafondstuk met de apotheose van Aeneas Olieverf op doek 51,5x69,5 cm. Collectie Rijksmuseum Amsterdam (afbeeldingrijksmuseum) Deze eerste afbeelding laat een ontwerptekening zien voor een plafondstuk, met in de hoeken brunailles. Het stucwerk is in dezelfde bruine tint aangegeven. Dit zou kunnen duiden op een houtimitatie. Het laat in ieder geval de voorkeur zien voor een bruine omlijsting, waardoor het plafondstuk een betere ruimtelijke werking heeft. Afb. 12: Cornelis Troost 'De regenten van het aalmoezeniersweeshuis' Olieverf op doek, 414x417 cm. Collectie Rijksmuseum Amsterdam (afbeelding Rijksmuseum) Op dit schilderij van Cornelis Troost zijn de regenten van het aalmoezeniersweeshuis afgebeeld. Deze regenten zitten op een houten podium, omlijst door een houten of gehoutte boog. Op de achtergrond zien we op het plafond een donker omlijst plafondstuk. UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 16

17 Afb. 13: Jacobus Buys 16 e toneel uit blijspel De belachelijke jonker : jonker Eduard verliest de strijd met rivaal x (Pieter Bernagie, De belachelijke jonker Amsterdam 1684) Papier en penseel grijs en kleur, 288x409 cm. Kunstinstitut Frankfurt am Main.(afbeelding RKD images) Op dit schilderij van Jacobus Buys zien we een scène uit een toneelspel. Dit toneelspel wordt uitgevoerd in een kamer met groen bloemenbehang boven een bruin gekleurde lambrisering. De porte brisée en kooflijst zijn ook bruin. Afb. 14: Jacobus Buys Portret van Jan Modderman en Angelique Esther Elin Olieverf op doek, 72,5x60cm. Particuliere collectie (afbeelding RKD images) Afb. 15: Jacobus Buys Portret van Jan Modderman Olieverf op doek, 72,3x58,7 cm. Particuliere collectie (afbeelding RKD images) Ook in de portretten van Jan Modderman en zijn vrouw zien we op de achtergrond een voorkeur voor de kleurstelling lichtbruin en groen. Deze kleurstelling wordt ook beschreven in het boek van J. de Haan Zie noot 23 UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 17

18 Afb. 16: Isaac Lodewijk Le Fargue van Nieuwland Portret van Christiaan Schuller ( ) Aquarel op papier, 444x296 cm. Particuliere collectie (afbeelding RKD images) Afb. 17: Friedrich Ludwig Hauck De familie Eysinga in de eetkamer van het Eysinga huis te Leeuwarden Olieverf op doek, 94x76 cm. Particuliere collectie (afbeelding uit: Fock 2001) In het kort zijn dus op een aantal doeken, die dateren van tussen , houten elementen te zien. Dit ondersteunt het idee dat hout in deze periode een bij voorkeur afgebeeld luxeproduct was, dat in veel interieurs, al dan niet geïmiteerd, terugkwam. In het volgende hoofdstuk zal daarom een korte samenvatting worden gegeven van wat bekend is over de schildertechnieken die werden gebruikt bij het aanbrengen van houtimitaties. UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 18

19 Hoofdstuk 2. De schildertechniek van de houtimitatie 2.1 Schildershandboeken over houtimitaties Er zijn geen Nederlandse schildershandboeken te vinden uit de periode , waarin de techniek van de houtimitatie wordt beschreven. Uit de zeventiende eeuw is wel een manuscript bekend, waarnaar vaak verwezen wordt, als men het over 17 de eeuwse houtimitaties heeft. Het is het manuscript van Jacoba van Veen. Jacoba van Veen schreef haar manuscript De wetenschap Ende manieren... in 1632 en gaf het als onderschrift Omnia autem probate quod bonum est tenete 30 een spreuk die de geest van het geschrift goed samenvat. Het is een zeer uitgebreid geschrift met instructies over veel verscheidene kunsten en ambachten, van poppen maken tot fijnschilderen. Zo schrijft ze over kleuren mengen en inkt maken, maar ook geeft ze instructies over de wijze van weergeven van figuren en hun omgeving. Ze beschrijft bijvoorbeeld hoe je paarden moet schilderen, waarbij ze alle variaties in kleur behandeld: wit, kastanjebruin, asgrauw etc., Ook beschrijft ze hoe je luchten kunt schilderen (wolkenlucht, klare lucht). Na de paragraaf over Steden, Kastelen, slooten, huijsen, gebrooken vervalle ruinen volgt Klippen, rotsen en marber pilaren. 31 Hierna volgt een kleine paragraaf over Hout-werk met onderscheid tussen nieuw wagenschot en vurenhout. Deze instructies zouden geïnterpreteerd kunnen worden als instructies voor een houtimitatie. Uit de context van het geschrift kunnen we echter begrijpen dat het hier gaat over de manier van weergeven van houten voorwerpen op een schilderij, en niet over een houtimitatie techniek. Vurenhout wordt over het algemeen ook niet geïmiteerd aangezien het een van de goedkoopste houtsoorten betrof en in ruime mate beschikbaar was. De eerder genoemde geschriften van Lambertus Simis zijn misschien wel de belangrijkste bron van recepten voor decoratieschilders in het begin van de 19 de eeuw. Dit handboek kwam beschikbaar in 1801 herschreven en uitgebreid met een tweede deel in Op het titelblad vermeldt Simis zelf dat zijn tekst naa een zes-en-dertig jarige ondervindinge samengebragt is. 32 Hoewel het boek dus niet gebruikt kan zijn door schilders uit de 18 de eeuw, is dit geschrift wel degelijk een bruikbare bron, omdat het gebaseerd is op ervaringen uit de praktijk in die periode. Simis schrijft volgens hemzelf de eerste geschiedenis van trends qua kleur en decoratie in het Nederlandse interieur. Hierin beschrijft hij ook redelijk uitgebreid de opkomst en de ontwikkeling van de houtimitaties. Hij noemt dit gladhoutschilderen. Volgens Simis vond men het gladhoutschilderen uit rond Eerder werd al wel eens het arabiën of arabisen toegepast: het namaken van wortelnoten door met een blaas over een dunne saus van gebrande omber en azijn te rollen. Dit valt voor hem niet onder gladhoutschilderen. Rond 1740 bedacht men nieuwe technieken voor het imiteren van hout, namelijk het met een veer of eendenvleugel over het werk strijken. Men vond daarbij nieuwe gereedschappen uit, door bijvoorbeeld vier penselen aan een plat houtje vast te maken (de spalter of aanlegkwast). Spoedig begon men naast wortelnoten ook andere houtsoorten te imiteren: lichtere, zoals ambon en ceder, en donkerkleurige, zoals olijf en mahonie. Men schilderde in eerste instantie de meest voorname vertrekken met de nieuwe gladhoutkleur, meestal donker, met een goede barnsteenlak oversteken. 33 Tegen 1760 was het bij de burgers ook algemeen gebruik deze decoratie toe te passen in 30 U moet alles wat gezegd en gedaan wordt, op zijn echtheid beproeven en alles wat goed is, vasthouden. 1 Thessalonicenzen Van Veen (1632) p Simis (1801) titelblad 33 Barnsteen is een fossiel hars dat afkomstig is van naald- of loofbomen. In Nederland komt het voor als zwerfsteen en ook uit de Noordzee wordt het opgevist. Door oxidatie heeft het soms een rode kleur. Bron: Barnsteen kan worden opgelost in terpentijn en zo als lak gebruikt worden. UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 19

20 hun interieurs, en werd het door de aanzienlijken meer terzijde geschoven. Zij wilden het liefst de nieuwste mode: rozen- en ander lichtkleurig hout kwamen snel op. Bij het donkere gladhout werden volgens Simis nog de lijstjes en snijwerk verguld, echter bij het lichtere werk sprak dit niet genoeg en men schilderde de lijstjes doorgaans bruin. Na 1760 werd het gladhout uit de vertrekken verbannen maar het bleef toegepast in de gangen, kasten, bedsteden, keukens en voorhuizen. 2.2 Schildershandboeken over zaken die mogelijk duiden op houtimitaties Zoals eerder vermeld bestaan er geen handboeken uit de 18 de eeuw, die expliciet voor schilders van interieurdecoraties zijn geschreven. Er is wel een aantal receptenboeken dat mogelijk meer informatie kan bieden over het ontstaan van de techniek voor houtimitatie, doordat er andere materiaalimitaties worden beschreven of doordat er wordt geschreven over het nabootsen van een specifieke houtkleur. Hier worden met name bronnen besproken met betrekking tot rode en/of mahonie kleur, aangezien het vermoeden bestaat dat in het Frans Hals museum een mahoniehoutimitatie is aangetroffen. Een aantal van deze receptenboeken worden hieronder op een rij gezet. Jo de Sylva s Konst-boeck (1735) schrijft in zijn inleiding: Hoe ghy den marber steen op t schoons naer maecken kont, wat verven gemeen u daer toe dienstigh sijn, ook sult ghy hier uyt leeren. Het boekje gaat vooral over het maken van Stucco Lustro. 34 Verder gaat het over kleuren mengen, pleister gieten, lakken bereiden en op zijde schilderen. Hij heeft het niet over het imiteren van hout maar wel uitgebreid over het konterfeiten van marmer. Tiquet s Korte onderricht [...] van zeer fraaye geheimen (1741) geeft naast instructies over het nabootsen van edelstenen heel diverse tips en recepten op het gebied van conservering in het huishouden, zoals: een goed en sterk loogwater om schilderijen schoon te maken of om linnengoed wit te maken. Ook wordt er een manier beschreven om gebrooke marmer te vermaaken en om een vloeiende kleur rood te maken. Dossie s Handmaid to the arts (1750) geeft wel een recept voor hout rood kleuren en hout mahonie kleuren. Dit zou kunnen duiden op een mahonie- imitatie, het gaat dan echter om beitsen en niet om houtten. 35 Wel geeft hij een recept voor varnish proper for pales and coarse wood work, dat gezien zou kunnen worden als houtimitatie (maar niet expliciet zo bedoeld is). 36 De Cocq s De Konst van bereiding..etc (1790) geeft wel een recept voor bereiding en behandeling van een min kostbaar vernis [..] konnende binnen huys, over hout- en schilderwerk, in gemeente huyzen gebruikt worden. Of dit een specifiek vernis is gebruikt voor houtimitaties is niet duidelijk. Verder geeft hij een recept voor een barnsteenvernis met een mooie rode kleur. 37 Opvallend is dat er wel een recept in staat voor naer-gemaakte schildpad. Er zijn geen specifieke verwijzingen naar houtimitaties. Gimblet s Nieuwen verlichter..etc (1788) heeft het wel over marmelaers, maar houtimitaties worden in zijn werk niet genoemd. Van Vuurst s Beschrijving der verfwaren door eigen onderzoek en ondervinding verzameld (1819) is een handboek uit de negentiende eeuw. Het is geschreven voor de liefhebber, en er worden voornamelijk vernissen en (vuur)lakken in beschreven. Het mooie van dit boek is, dat bij alle materialen prijzen worden vermeld. In het boek staat bijvoorbeeld, dat echt vermiljoen voor 6 tot Stucco Lustro is een techniek om marmer te imiteren door gekleurde stuc te mengen en het oppervlak te polijsten. 35 Beitsen is het aankleuren van hout met een transparante laag. In tegenstelling tot lak of vernis dringt de beits in het hout. 36 Dit vernis bestaat uit teer, gewreven met een bruin pigment. 37 Simis schreef dat Barnsteenvernis werd gebruikt voor houtimitaties. Zie paragraaf 2.1. UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 20

21 gulden per pond verkocht werd, terwijl synthetisch vermiljoen voor een stuiver per pond ging. Menie werd voor 1 gulden per 100 pond verhandeld en met de menie wordt ook, nadat zij eerst fijngewreven is, gemalen vermiljoen vervalscht. 38 Hieruit kunnen we opmaken dat het gebruik van natuurlijk vermiljoen in houtimitaties niet direct waarschijnlijk was, en dat het ook wel mogelijk is menie als pigment aan te treffen als de recepten spreken over vermiljoen. Dat handboeken voor huisschilders niet beschikbaar waren in de 18 de eeuw, zou te maken kunnen hebben met het bestaan van de gilden die immers pas in 1795 werden opgeheven. De gilden regelden vrij strikt de uitoefening van de ambachten in de steden, en kennis werd van leermeester op leerling overgedragen. Hierdoor zou men kunnen vermoeden dat als er nog informatie over oudere recepten bestaat, dit in de ordonnantie en keurboeken van de gilden te vinden is. Uit de bevindingen van het archief onderzoek is dit echter niet naar voren gekomen. Mw. Crijns heeft in haar scriptie over marmerimitaties een dergelijke ordonnantie opgenomen. 39 Dit document blijkt echter een instructie over het opmeten van hout en daarmee niet relevant. 40 In de keur- en ordonnantieboeken van de stad Haarlem is maar één ordonnantie te vinden voor het st. Lucas- of schildersgild. Deze gaat echter alleen over de financiële organisatie en voorwaarden voor het lidmaatschap. 41 Van 17 de eeuwse bronnen zijn er, naast het eerder genoemde werk van Jacoba van Veen, een aantal bekende manuscripten, zoals het De Mayerne manuscript en het schilderboek van Van Mander. 42 Deze zijn echter meer gericht op fijnschilders dan op decoratieschilders. Het boek van Stalker en Parker (1688) is een receptenboek dat in druk is verschenen, waardoor het meer verspreid is geraakt en ook in de 18deeeuw gebruikt werd door kunstenaars in heel Europa. Stalker en Parker schrijven voornamelijk over imitatie van Japans lakwerk, maar aan het eind van het geschrift wordt ook kort aandacht besteed aan imitatie schilderwerk: de schildpad- en marmerimitatie. Daarbij geven zij ook een recept voor het verven van hout in een mooie, rijke kleur rood. Dit is echter een beitsrecept. 43 Dit geeft aan, dat het imitatie schilderwerk al wel bestond, maar dat de houtimitatie nog niet was ontwikkeld of niet belangrijk werd gevonden. 2.3 Laagopbouw en samenstelling lagen zoals beschreven in handboeken Zoals eerder vermeld is het eerste handboek waarin uitgebreid over houtimitaties wordt geschreven dat van Simis. Hieruit kunnen we ook kennis halen over de laagopbouw van houtimitaties in de 18 de eeuw. In zijn boek behandelt hij de globale techniek van de houtimitatie en geeft daarna de variaties aan per te imiteren houtsoort. Om de ontwikkeling van de houtimitatie te schetsen, wordt de laagopbouw van Simis vergeleken met de laagopbouw zoals beschreven in een drietal 19 de eeuwse handboeken (Logelain, Van der Burg en De Jong). Over het algemeen wordt een houtimitatie opgebouwd uit drie lagen, welke over elkaar worden aangebracht. Deze lagen kunnen weer bestaan uit meerdere applicaties. De lagen zijn de grondlaag, de tekening en meestal ook een slotlaag van vernis of lak. De grondlaag bestaat over het algemeen uit een gekleurde verf. In de tekening kan nog onderscheid gemaakt worden tussen nerf, draad, vlam, porie en spiegel. Nerf en vlam zijn twee verschillende onderdelen van de tekening en worden in verschillende kleuren en met verschillende kwasten en penselen aangebracht. 38 Van Vuurst (1819) p Ordonnantie en instructie over den gezworen meeter eiken, greynen, dennen of ander hout [..] uit Dordrecht (1777) 40 Crijns (2004) 41 Keur- en ordonnantieboeken uit de stad Haarlem zijn door auteur gekozen om te bestuderen vanwege de behandelde casus (Hoofdstuk 3), het Frans Hals museum in Haarlem. 42 Mayerne, Van Mander 43 Stalker and Parker (1688) UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 21

22 In het boek van Simis wordt een houtimitatie opgebouwd uit de volgende componenten: grondering, sauslaag/azuur en lak. Simis geeft aan dat de sauslaag op een gelijkmatige manier op de ondergrond wordt aangebracht. De sauslaag moet in overeenstemming met het donkere van het hout zijn. Donkere gloeiende transparante verven (met veel olie) zijn geschikt. Pigmenten als omber, oker, terra China, Keulse aarde, koningsrood, Engels rood, bolus Armenië worden hiervoor genoemd. Een eventuele vlam wordt nat in nat in de saus aangebracht. Hierin wordt vervolgens de draad getrokken door gebruik te maken van een veer (een eendenvleugel). Simis beschrijft, dat men in de saus werkt, maar niet of dat dan ook met de eendenvleugel gedaan wordt. Bij de instructie over eikenhout wordt vervolgens nog een azuur beschreven: waarschijnlijk wordt hier de nerftekening bedoeld. Deze wordt met weinig olie en veel terpentijn opgebracht. Pigmenten hiervoor gebruikt zijn donker: oker, omber, zwart. De azuur wordt uit de hand met een penseel opgebracht. Bij instructies over andere houtsoorten komt deze azuur niet voor. Als lak wordt ten slotte barnsteenlak toegepast. In het boek van Logelain wordt veel aandacht besteed aan de manier waarop de tekening wordt opgebouwd. Technieken en gereedschappen worden hierbij uitvoerig beschreven. Het grote verschil met de methode van Simis is, dat de nerftekening wordt geschilderd met een kwast, vervolgens wordt er langs de zijkanten van de nerf een sapping aangebracht waarin men met behulp van een kam of aderpenseeltje de rechte nerven trekt. 44 Als de sapping teveel vloeit, wordt aangeraden het paneel droog te wrijven met een lap. Hierna wordt het geheel nog herglanst. 45 Het herglanzen wordt gedaan om schaduwen aan te brengen onder knopen en daar waar de bramen golven. De methode van Van der Burg is anders. Zoals hij zelf zegt in de inleiding van het boek, was rond 1860 de kennis van het hout- en marmerschilderen verre van voldoende. Met de natuur tot gids lukte het hem in 1868 een eenvoudigere en meer beredeneerde methode te vinden en de nodige gereedschappen te verzamelen voor een minder bewerkelijke uitvoering. Van der Burg richtte in 1870 te Schiedam de eerste schildersschool voor het hout- en marmerschilderen op. Hoewel aanvankelijk geen succes, kreeg de school een paar jaar later bekendheid in het buitenland en kreeg de methode meer aanhangers. In 1875 besloot van der Burg de handleiding te schrijven. Het vernieuwende aan zijn methode is, dat hij heel goed gekeken heeft naar de verschillende houtsoorten. De kleuren worden in water gewreven en de lagen worden nat in nat aangebracht. Over de grondkleur wordt eerst de groeidraad opgelegd. Hierin wordt de nerf of porie aangebracht door de verf erin te spatten en deze spatten te verdrijven met de daskwast. 46 Ten slotte wordt het werk geglaceerd en, uitsluitend bij extra fraai werk, nogmaals geglaceerd. Het glaceren wordt gedaan om de kleurenwisseling die ontstaat door de wending van de groeidraden na te kunnen bootsen. De methode van de Jong wijkt met name af wat betreft de opbouw van de tekening. Hij raadt aan, eerst het gehele vlak te bestrijken met houtverf. 47 Aangeraden wordt om krijt en/ of spaanse zeep bij de houtverf te voegen om het vloeien van de nerf te voorkomen. 48 In de houtverf wordt vervolgens met kammen, een beentje en een stukje laken, de tekening weggeveegd. De plaats waar het laken raakt, zal licht worden, maar daarentegen zal zich een donker kringetje vormen door de verf [...]. 49 De draad wordt over het werk getrokken met waterverf waaraan een beetje ossengal wordt toegevoegd. 50 Uit de hierboven beschreven methoden wordt duidelijk dat er geen sprake is van één methode. Op grond van deze handboeken lijkt het moeilijk te spreken over een 18 de eeuwse methode en een 19 de eeuwse methode. Toch zijn er opmerkelijke verschillen aan te wijzen. Op grond van de informatie uit 44 De nerf wordt door Logelain braam genoemd. Met sapping doelt hij waarschijnlijk op wat Simis saus noemt. 45 Herglanzen is geen Nederlands werkwoord. Hiermee wordt waarschijnlijk een soort glaceren bedoeld. 46 Materialen en technieken worden verder beschreven in paragraaf Met houtverf wordt hier waarschijnlijk hetzelfde bedoelt als Simis aanduidt als saus. 48 Spaanse zeep is harde zeep uit het Middelandse zee gebied, gemaakt van olijfolie. 49 Logelain (s.d.) p Ossengal wordt toegevoegd om de oppervlaktespanning van het water te verminderen waardoor het beter zal hechten aan de ondergrond. UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 22

23 Simis lijkt het erop, dat er in de 18 de eeuw nog geen sprake was van een op de natuur gelijkende nerftekening. Het belangrijkst was de opbouw van de lagen en de kleur hiervan. Simis besteed per houtsoort meer aandacht aan de kleur van de verf, terwijl Logelain en Van der Burg veel meer aandacht besteden aan de tekening. De 19 de eeuwse metodes laten een duidelijke belangstelling zien voor natuurgetrouwe weergave. Wat de drie 19 de eeuwse methodes betreft, zijn er wel enige overeenkomsten aan te wijzen. De grondlaag bestaat over het algemeen uit een gekleurde verf. De volgende laag wordt over het algemeen saus genoemd, maar er worden ook andere termen gebruikt, zoals houtverf of sapping. Deze laag wordt met lijvige en dikke verf opgestreken, welke veel olie en veel pigment bevat. Deze verf wordt eventueel aangevuld met krijt om het iets dikker te maken. Deze laag heeft een zekere mate van transparantie. Met deze saus worden de partijen aangelegd. Hierin wordt de nerftekening aangebracht. De glacering, waarmee verdieping van de nerftekening wordt nagestreefd, is juist weer op waterbasis en wordt dun aangebracht. Tabel 1: volgorde der lagen in verschillende handboeken Simis (1801) Logelain Van der Burg De Jong (1882) (na 1826) 51 (1876) Grondering Grondering Grond Grondering Grondverf Tekening Saus (draad) Azuur (nerf) Schets Draad- en wortelpartijen Nerf of porie Houtverf Herglanzen Glaceren en evt. Glacering Overglaceren Slotlaag Lak Vernis Tabel 2: bindmiddelen der lagen in verschillende handboeken Simis Logelain Van der Burg De Jong Grondering Weinig olie Olie Water Olie (Schrale lijvige verf) met iets Vitriool Tekening Veel olie Olie/ water met evt. azijn of bier Water siccatief Verdieping in tekening Slotlaag Weinig olie veel terpentijn Barnsteenlak Water of Olie 2.4 Gereedschappen en technieken Water Olie met terpentijn en Olie of water 51 Het boek moet geschreven zijn na 1826, omdat er melding gemaakt wordt van blauw outremer, waarmee gedoeld wordt op synthetisch ultramarijn. Dit kwam in Nederland pas voor na Uit: Keijzer en Keune (2001) UvA Amsterdam, 2010, Merel van Schrojenstein Lantman 23

Margriet van Eijk.nl- Opleidingen

Margriet van Eijk.nl- Opleidingen Margriet van Eijk.nl- Opleidingen Opleiding: Oude schildertechnieken De opleiding Oude technieken is geschikt voor iedereen, met of zonder vooropleiding en/of ervaring. Ook professionals kunnen door deze

Nadere informatie

Cultureel verslag KCV Meisje met de parel

Cultureel verslag KCV Meisje met de parel Cultureel verslag KCV Meisje met de parel Cultureel-verslag door een scholier 1065 woorden 13 april 2016 6,4 7 keer beoordeeld Vak KCV Voorwoord Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het schilderij al had gezien

Nadere informatie

Het Leidse kleurenproject

Het Leidse kleurenproject Het Leidse kleurenproject Olga van der Klooster t.g.v. Het Kleurhistorisch platform over Gemeentelijk kleurbeleid 13 februari 2014 Totstandkoming Leidse kleurenkaart 1 De losse kleurstalenkaart Het Leidse

Nadere informatie

Toelichting op het examen Specialist Schilderen

Toelichting op het examen Specialist Schilderen Toelichting op het examen Specialist Schilderen Toelichting bij het examen voor de student Het beroepsgerichte deel van de opleiding Specialist Schilderen bestaat uit de onderstaande werkprocessen: Kerntaak

Nadere informatie

Margriet van Eijk.nl- Opleidingen

Margriet van Eijk.nl- Opleidingen Margriet van Eijk.nl- Opleidingen Opleiding: Muurschilder De opleiding Muurschilder is geschikt voor iedereen, met of zonder vooropleiding en/of ervaring. Ook professionals kunnen door deze opleiding hun

Nadere informatie

Michiel van de Laar Decoratie, Hout- en Marmer Imitaties, Bladgoud Recente Projecten

Michiel van de Laar Decoratie, Hout- en Marmer Imitaties, Bladgoud Recente Projecten Michiel van de Laar Decoratie, Hout- en Marmer Imitaties, Bladgoud Recente Projecten Michiel van de Laar Klassieke decoratietechnieken: hout- en marmer imitaties, bladgoud, fijnschilderen Het Atelier Van

Nadere informatie

De Zaal Schielandshuis Maassluis

De Zaal Schielandshuis Maassluis De Zaal Schielandshuis Maassluis onderzoek naar de afwerkingen van de zaal Schielandshuis Maassluis Verslag van het onderzoek naar de oorspronkelijke afwerkingen van de behangselkamer oktober 2011 pagina

Nadere informatie

Gerda Straatman Pagina 1

Gerda Straatman Pagina 1 Voorwoord. Ik heb stage gelopen van 4 september 2011 tot en met 21 januari 2012 bij Glas atelier 't Aanzicht in Bredevoort. Ik heb daar een erg leuke tijd gehad. Ik heb daar heel veel verschillende dingen

Nadere informatie

Aquarelverf wordt gemaakt van in water opgeloste Arabische gom, waarin de pigmenten zeer fijn gewreven zijn. Hoe fijner het pigment, hoe

Aquarelverf wordt gemaakt van in water opgeloste Arabische gom, waarin de pigmenten zeer fijn gewreven zijn. Hoe fijner het pigment, hoe Aquarelverf 36 36 Aquarelverf wordt gemaakt van in water opgeloste Arabische gom, waarin de pigmenten zeer fijn gewreven zijn. Hoe fijner het pigment, hoe transparanter de kleur. In principe kan met aquarelverf

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Margriet van Eijk.nl- Opleidingen

Margriet van Eijk.nl- Opleidingen Margriet van Eijk.nl- Opleidingen Opleiding: Decoratieschilder De opleiding Decoratieschilder is geschikt voor iedereen, met of zonder vooropleiding en/of ervaring. Ook professionals kunnen door deze opleiding

Nadere informatie

ATELIER Magazine, #190, September~Oktober 2017, Pagina 74 tm 77, Tekst en beeld: Liseth Visser

ATELIER Magazine, #190, September~Oktober 2017, Pagina 74 tm 77, Tekst en beeld: Liseth Visser Portretschilder Liseth Visser voor Atelier Magazine Fantaseren in Kleur. Instructief FANTASEREN IN KLEUR Wanneer Portrettist Liseth Visser vrij werk maakt laat ze haar fantasie graag de vrije loop. Zij

Nadere informatie

Peize, 25 september 2010 Chris Herenius Enige tijd geleden kreeg ik monsters van de nieuwe waterverdunbare olieverf, de Talens Cobra olieverf. Op de website http://www.cobra.royal-talens.com/9/home.html

Nadere informatie

Street-art in de. Kijkwijzer Secundair Onderwijs

Street-art in de. Kijkwijzer Secundair Onderwijs Street-art in de Paterskerk Kijkwijzer Secundair Onderwijs Naam: Kom en ontdek het verhaal achter de kunstwerken! Welkom in de Paterskerk van Halle. De kerk is vandaag helemaal omgebouwd tot een oase van

Nadere informatie

TV ORIGIN - STRAMIEN R O O M B Y R O O M 17 MAART 2014

TV ORIGIN - STRAMIEN R O O M B Y R O O M 17 MAART 2014 D E R E S T A U R A T I E, H E R I N V U L L I N G E N M O G E L I J K E U I T B R E I D I N G V A N H E T K A S T E E L S C H O O N S E L H O F T E H O B O K E N R O O M B Y R O O M 17 MAART 2014 K a

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

een vergelijkend warenonderzoek door bob richters

een vergelijkend warenonderzoek door bob richters het stilleven een vergelijkend warenonderzoek door bob richters kijkwijzer inhoudsopgave 2. kijkwijzer 5. de 2 kunstwerken 6. de kunstenaar 7. waarom koos ik dit werk? 8. de voorstelling 9. beeldaspecten

Nadere informatie

Voorwoord. Gezien door de Welstands en Monumentencommissie Leiden. d.d Behoort bij beschikking van Burgemeester en Wethouders van Leiden

Voorwoord. Gezien door de Welstands en Monumentencommissie Leiden. d.d Behoort bij beschikking van Burgemeester en Wethouders van Leiden Voorwoord Dit kleuronderzoek is uitgevoerd in opdracht van Mevr. S. van Romburgh in het kader van het project historische kleuren op gevels van de gemeente Leiden. De gemeente stimuleert eigenaren van

Nadere informatie

De kleuren van de gevels van de hofhuizen Waelwijk, Bruheze en Assendelft Nieuwstraat 21, 23 en 25 te Breda

De kleuren van de gevels van de hofhuizen Waelwijk, Bruheze en Assendelft Nieuwstraat 21, 23 en 25 te Breda De kleuren van de gevels van de hofhuizen Waelwijk, Bruheze en Assendelft Nieuwstraat 21, 23 en 25 te Breda Kleuronderzoek Peter Dijkman en Claudia Junge-Dijkman Oktober 2014 Inhoud Inleiding... 3 Huis

Nadere informatie

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi.

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Hoe ziet de woonkamer in jouw huis eruit? Hebben jullie behang met bloemen, zijn de muren in een mooie kleur geverfd of hebben jullie

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

Vakmanschap. DocRoom. 110 nest

Vakmanschap. DocRoom. 110 nest Vakmanschap Angèle Boddaert legt de laatste hand aan een paravent. Ze verzamelt ook antieke voorbeelden, zoals het stuk 18 de -eeuws behang dat boven tegen de wand hangt. Ze zweert bij traditionele decoratietechnieken

Nadere informatie

BORSTELS, ROLLEN EN MASKING TAPE WELKE GEBRUIKEN. De Waegenaere NV

BORSTELS, ROLLEN EN MASKING TAPE WELKE GEBRUIKEN. De Waegenaere NV BORSTELS, ROLLEN EN MASKING TAPE WELKE GEBRUIKEN De Waegenaere NV Bieke Borstels, Rollen en Masking tape Borstels Een nieuwe verfborstel kan je even over grof schuurpapier strijken om losse haren kwijt

Nadere informatie

for the artist in you!

for the artist in you! for the artist in you! Zo vanuit de tube De kunstschilder die probleemloos en snel resultaat wil, kiest voor ArtCreation Essentials. Waarom? Omdat ArtCreation Essentials 38 verschillende kleuren acrylverf

Nadere informatie

Inleiding

Inleiding 06 08 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 INHOUD Inleiding KLEUR & VERF De kleurencirkel Warme & koude kleuren Jouw kleurenpalet Verfsoorten Kies je verf Meng je verf Andere soorten waterverf MATERIALEN

Nadere informatie

WEVELGEM RENOVATIE OUD GEMEENTEHUIS

WEVELGEM RENOVATIE OUD GEMEENTEHUIS WEVELGEM RENOVATIE OUD GEMEENTEHUIS Bijkomend kleuronderzoek in de inkomhal, februari 2018 Opdrachtgever: Architect: Uitvoering: Gemeentebestuur Wevelgem Vanackerestraat 16 8560 Wevelgem Demeyere J&A,

Nadere informatie

Howto: Huidskleur in olieverf Auteur: Alb Datum: 29/01/2009

Howto: Huidskleur in olieverf Auteur: Alb Datum: 29/01/2009 Deze buste had ik reeds deels geschilderd met acrylverf als demonstratie op FACTS vorig jaar. Uiteindelijk was ik weer niet tevreden over het resultaat + dat er nog enige beschadigingen waren Reparaties

Nadere informatie

REMBRANDT, PORTRET VAN DE PREDIKANT ELEAZAR SWALM/US

REMBRANDT, PORTRET VAN DE PREDIKANT ELEAZAR SWALM/US N S T T U U T I N S T I T U U T C 0 L L E C T 1 E C 0 L L E C T I E REMBRANDT, PORTRET VAN DE PREDIKANT ELEAZAR SWALM/US Bredius nr 213 Koninklijk Museum voor, inv. nr 705 In opdracht van: Onderzoekers:

Nadere informatie

Samenvatting CKV 19e eeuw: neoclassicisme

Samenvatting CKV 19e eeuw: neoclassicisme Samenvatting CKV 19e eeuw: neoclassicisme Samenvatting door H. 972 woorden 26 juni 2016 1 1 keer beoordeeld Vak CKV Er zijn in de 19e eeuw 5 stromingen ontwikkeld NEO- classicisme De Romantiek Realisme

Nadere informatie

KREKENBUURT ZWOLLE. inventarisatie afwerkingen exterieur

KREKENBUURT ZWOLLE. inventarisatie afwerkingen exterieur KREKENBUURT ZWOLLE inventarisatie afwerkingen exterieur KREKENBUURT ZWOLLE - INVENTARISATIE NAAR DE AFWERKING VAN HET EXTERIEUR Door de het team Erfgoed van de Gemeente Zwolle is gevraagd een advies te

Nadere informatie

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 (de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 Inleiding Op donderdag 10 december zijn we met het vak kunstgeschiedenis een dag naar Amsterdam gegaan. We gingen in Amsterdam het van

Nadere informatie

Kunst & Cultuur / Schilderen. Wat gaan we de komende tijd doen?

Kunst & Cultuur / Schilderen. Wat gaan we de komende tijd doen? Kunst & Cultuur / Schilderen Wat gaan we de komende tijd doen? - informatie vergaren over het schilderen - toepassingen, atelierbezoek - relatie leggen met je onderzoeksvraag - materiaalonderzoek / experimenteren

Nadere informatie

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt PROGRAMMA 2011 2012 Uitgangspunt van de lessen is dat kennis van de schilderkunstige technieken en stromingen vanuit de eigen ervaring wordt ontdekt en ontwikkeld. De opdrachten hebben betrekking op zowel

Nadere informatie

Ieper. Ervaringen Schilderijen :

Ieper. Ervaringen Schilderijen : Ieper Ervaringen Schilderijen : Tijdens het schilderen wist ik niet zo goed waar ik moest beginnen. Bovenaan, onderaan, in het midden Ik heb gekozen om eerst de achtergrond te el schilderen. Bij mijn ontwerp

Nadere informatie

Doezijde. Zelf verf maken. Wat ga je doen? Je gaat zelf verf maken en hier ook mee verven!

Doezijde. Zelf verf maken. Wat ga je doen? Je gaat zelf verf maken en hier ook mee verven! Doezijde Zelf verf maken Wat ga je doen? Je gaat zelf verf maken en hier ook mee verven! Wat heb je nodig? Spullen Kwast of penseel Vel wit A4 papier om op te verven 4 schaaltjes Limonadeglas 4 theelepeltjes

Nadere informatie

PAINT PAD PRO GEBRUIKSAANWIJZING

PAINT PAD PRO GEBRUIKSAANWIJZING PAINT PAD PRO GEBRUIKSAANWIJZING Dank u voor de aanschaf van Paint Pad Pro, het systeem dat schilderen nu wel heel eenvoudig maakt omdat u diverse schildersmethodes kunt volgen en toch maar een stuk gereedschap

Nadere informatie

Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8)

Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8) Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8) Werkblad 1 Oorlog en vrede Nederland was in de 17de eeuw vaak

Nadere informatie

NEDERLAND VIERT 100 JAAR DE STIJL DESTIJLUTRECHTAMERSFOORT.NL ONTDEK HET IN UTRECHT & AMERSFOORT! LESSUGGESTIES 100 JAAR DE STIJL GROEP 1 T/M 4

NEDERLAND VIERT 100 JAAR DE STIJL DESTIJLUTRECHTAMERSFOORT.NL ONTDEK HET IN UTRECHT & AMERSFOORT! LESSUGGESTIES 100 JAAR DE STIJL GROEP 1 T/M 4 NEDERLAND VIERT 100 JAAR DE STIJL ONTDEK HET IN UTRECHT & AMERSFOORT! LESSUGGESTIES 100 JAAR DE STIJL GROEP 1 T/M 4 1 HANDLEIDING LESSUGGESTIES MONDRIAAN TOT DUTCH KLEURENPALET De leerlingen kunnen de

Nadere informatie

ART HISTORY Barok en Classicisme

ART HISTORY Barok en Classicisme ART HISTORY Barok en Classicisme H4-profiel Barok 17e eeuw Classicisme 18de eeuw ART HISTORY Barok en Rococo H4-profiel 17e eeuw Barok De barok is een Europese stijlperiode die aan het begin van de 17e

Nadere informatie

hout Zo kunt u zelf Overzicht producten Stappenplannen

hout Zo kunt u zelf Overzicht producten Stappenplannen hout Zo kunt u zelf houtproblemen Productinformatie oplossen Overzicht producten Stappenplannen Houtvuller Heeft u een beschadigde deur of een verrot kozijn? In deze folder vindt u hulp om de meest voorkomende

Nadere informatie

Massief houten tafelbladen

Massief houten tafelbladen Massief houten tafelbladen Boomstamtafels uit één stuk hout We kunnen massief houten tafelbladen op maat voor u leveren. Direct uit voorraad. Messcherpe tarieven door eigen import. Eiken, Padouk, Vuren,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo II

Eindexamen geschiedenis vwo II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen Vanaf de zomer van 1789 trokken veel Franse vluchtelingen naar Oostenrijk. 1p 1 Waarom vormde dit voor het Franse revolutionaire

Nadere informatie

De Geschiedenis Op 28 Oktober in 1237 werd een nederzetting gesticht met de naam Berlijn in het toen genaamde Pruisen. Op dezelfde datum werd ook in de buurt Cölin opgericht. In 1307 werden deze nederzettingen

Nadere informatie

MEESTERLIJK PARTNERSCHAP

MEESTERLIJK PARTNERSCHAP MEESTERLIJK PARTNERSCHAP Een van de gerestaureerde plafondschilderijen van de Italiaanse barokschilder Pellegrini wordt zorgvuldig teruggeplaatst in de Gouden Zaal. UITGAVE VAN SHELL NEDERLAND BV TEKST

Nadere informatie

Hobby tot Kunst verheven

Hobby tot Kunst verheven Een biljartkamer in het poppenhuis van Ankie Poerink-Huber Hobby tot Kunst verheven ie kent niet het poppenhuis van Sara Ploos van Amstel- Rothé W in het Frans Halsmuseu m te Haarlem of haar tweede in

Nadere informatie

Interieur advies. Voorbeeld van een uitgewerkt advies sfeerbeelden indelings voorstel kleuradvies meubeladvies

Interieur advies. Voorbeeld van een uitgewerkt advies sfeerbeelden indelings voorstel kleuradvies meubeladvies Interieur advies Voorbeeld van een uitgewerkt advies sfeerbeelden indelings voorstel kleuradvies meubeladvies Analyse van de huidige situatie de woonkamer: 5,4 mx8,4 m creme witte wanden zandkleurige schouw

Nadere informatie

Beter, mooier, Kleurenkaart en productinformatie

Beter, mooier, Kleurenkaart en productinformatie Beter, mooier, Kleurenkaart en productinformatie Hoofdkleur: Egghvit 1001 Trends en goed advies over Kleur. Wanneer je kleuren voor je huis uitzoekt, kan het een goed idee zijn om het volgende te overwegen:

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

De punt op de i van de restauratie

De punt op de i van de restauratie Gerlof van der Veen De punt op de i van de restauratie Op zoek naar historische eenheid in hedendaagse verscheidenheid Aan de markten in Zutphen vormen de afzonderlijke gevels met elkaar een beschermd

Nadere informatie

De norm voor houten vloeren

De norm voor houten vloeren De norm voor houten vloeren Een complete lijn lakproducten voor de afwerking van parket en houten vloeren Parketlak Projectlak voor harde houtsoorten en intensieve belasting TRAE LYX PARKETLAK is een waterverdunbare

Nadere informatie

PERSBERICHT 16 januari 2015

PERSBERICHT 16 januari 2015 Van: Carina Blokzijl Museum Gouda [Carina.Blokzijl@museumgouda.nl] Verzonden: vrijdag 16 januari 2015 12:36 Onderwerp: van Michel tot Israels Bijlagen: GeorgesMichel_Gezicht_op_de_heuvel_van_Montmartre.jpg;

Nadere informatie

Het Laatste Avondmaal Leonardo Da Vinci

Het Laatste Avondmaal Leonardo Da Vinci Het Laatste Avondmaal Leonardo Da Vinci Het Laatste Avondmaal (in het Italiaans, Il Cenacolo of L' Ultima Cena) is een muurschildering geschilderd door Leonardo da Vinci in opdracht van hertog Ludovico

Nadere informatie

Michiel de Ruyter. Succes! Zee van Geschiedenis

Michiel de Ruyter. Succes! Zee van Geschiedenis grijs potlood (voor iedereen één) zwarte fineliner (voor iedereen één) kleurpotloden wit vel A4- tekenpapier (voor iedereen één) stripboeken (zoals bijvoorbeeld de stripboeken van Van 0 tot nu ) Een historiestuk

Nadere informatie

Met liefde en een snufje rococo

Met liefde en een snufje rococo Met liefde en een snufje rococo Als je als grachtenpand ruim drie eeuwen hebt gezien, dan heb je wel wat meegemaakt. Allerlei functies heb je dan gehad, van woonhuis tot machinewerkplaats. Zo n bestaan

Nadere informatie

EEN VERKENNEND KLEURONDERZOEK AAN DE VOORGEVEL

EEN VERKENNEND KLEURONDERZOEK AAN DE VOORGEVEL J O S E F I E N & C O O N D E R Z O E K & R E S T A U R A TIE APOTHEKERSDIJK 28 TE LEIDEN EEN VERKENNEND KLEURONDERZOEK AAN DE VOORGEVEL Behoort bij beschikking van Burgemeester en Wethouders van Leiden

Nadere informatie

Het kleuronderzoek. er een pastorie, kerk en kerkhof te stichten. De uiteindelijke

Het kleuronderzoek. er een pastorie, kerk en kerkhof te stichten. De uiteindelijke Samenhang 173 2000-5 er een pastorie, kerk en kerkhof te stichten. De uiteindelijke vestiging van de katholieke gemeenschap in Kockengen is grotendeels de verdienste geweest van de toenmalige pastoor Bijlevelt,

Nadere informatie

schilderen in opdracht

schilderen in opdracht schilderen in opdracht Kees van de Wetering Geboren op 26 december 1949 in Rotterdam/ IJsselmonde. Woont en werkt in Burgh-Haamstede (Zeeland). Opleiding: Academie van Beeldende Kunsten te Rotterdam van

Nadere informatie

Acryl hoogglans wordt aangeboden als prijsalternatief voor de gepolierde hoogglans lakdeuren.

Acryl hoogglans wordt aangeboden als prijsalternatief voor de gepolierde hoogglans lakdeuren. MATERIALEN VOOR FRONTEN ACRYL Eigenschappen acryl Acryl hoogglans wordt aangeboden als prijsalternatief voor de gepolierde hoogglans lakdeuren. Acryl hoogglans is een kunststof en kan enkel als vlakke

Nadere informatie

Massief houten tafelbladen

Massief houten tafelbladen Massief houten tafelbladen Boomstamtafels uit één stuk hout We kunnen massief houten tafelbladen op maat voor u leveren. Direct uit voorraad. Messcherpe tarieven door eigen import. Eiken, Padouk, Vuren,

Nadere informatie

Zo kiest u de juiste mengverf

Zo kiest u de juiste mengverf verf Zo kiest u de juiste mengverf Overzicht assortiment Mengverven De verfmengmachine van GAMMA biedt ongekende mogelijkheden. GAMMA mengt voor u muur-, lak-, grond- en andere speciaalverf zoals beton-

Nadere informatie

HISTORISCHE WINKELPUIEN LEIDEN HAARLEMMERSTRAAT 3

HISTORISCHE WINKELPUIEN LEIDEN HAARLEMMERSTRAAT 3 Behoort bij beschikking van Burgemeester en Wethouders van Leiden Wabo 152703 / 2051403 HISTORISCHE WINKELPUIEN LEIDEN HAARLEMMERSTRAAT 3 B O U W H I S T O R I S C H E A N A L Y S E april 2012 architektenburo

Nadere informatie

Running man 100x 150 cm. Acryl op doek. Met dit soort werken had ik mijn eerste tentoonstelling bij galerie Biervliet op de Prinsengracht.

Running man 100x 150 cm. Acryl op doek. Met dit soort werken had ik mijn eerste tentoonstelling bij galerie Biervliet op de Prinsengracht. In 1984 begon ik met schilderen. Daarvoor werkte ik voornamelijk als keramist en ik maakte beeldhouwwerken van Belgisch hardsteen en marmer. Ook maakte en legde ik terrazzo vloeren en aanrechten. Ik was

Nadere informatie

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE Concept: Annelinde de Jong Tekst: Annelinde de Jong en Kevin Aerts Annelinde de Jong, 2012 1 WAARNEMEN Check,

Nadere informatie

Koningin Beatrix een langlopende emissie

Koningin Beatrix een langlopende emissie Koningin Beatrix een langlopende emissie Toen op 2 januari 2002 de eerste postzegels verschenen met de waardeaanduiding uitsluitend in euro, werd een nieuw hoofdstuk toegevoegd aan de emissie-beatrix.

Nadere informatie

Kunstproject Voerman en Voerman & Co

Kunstproject Voerman en Voerman & Co Kunstproject Voerman en Voerman & Co Voor groep 7 of 8 van het basisonderwijs in Hattem e.o. 1 Kunstproject Voerman en Voerman & Co Kunsthistorisch project voor groep 7 of 8 van het basisonderwijs van

Nadere informatie

Begrippenlijst 5 Massamedia Klas 3

Begrippenlijst 5 Massamedia Klas 3 Begrippenlijst 5 Massamedia Klas 3 = herhaling van een begrip van begrippenlijst 1, 2, 3 of 4 Computeranimatie Massamedia Mixed-media Genre Geëmotioneerd Animatie op de computer gemaakt. Animatie is een

Nadere informatie

Zo kiest u de juiste wand- en plafondbekleding

Zo kiest u de juiste wand- en plafondbekleding hout Zo kiest u de juiste wand- en plafondbekleding Kant en klare wand- en plafondbekleding MDF en houten schroten om zelf af te werken Bekleding van wanden en plafonds in vochtige ruimtes Wand- en plafondbekleding

Nadere informatie

Hij moet avond aan avond bezig zijn geweest

Hij moet avond aan avond bezig zijn geweest Hij moet avond aan avond bezig zijn geweest 76 Herenhuis januari/februari 2013 Getalenteerde kunstenaar beschilderde eigen woning en winkel Decoratieschilderingen van top tot teen Eind 2013 worden twee

Nadere informatie

ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK

ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK Informatie over de kunstenaar De Belgische kunstenaar Philippe Van Snick (geb. 1946) onderzoekt met minimale middelen de ruimtelijke mogelijkheden van schilderkunst.

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Krachtig krijt. Wat maakt onze producten zo bijzonder:

Krachtig krijt. Wat maakt onze producten zo bijzonder: Krachtig krijt Les couleurs de Mimi heeft een sfeer ontwikkeld die rustiek en stijlvol is en vooral rekening houdt met mens en milieu. De professionele verven zijn zeer milieuvriendelijk en gemaakt van

Nadere informatie

Het bestaat uit een voorhuis dat gebouwd is in 1777, met een hardstenen gevel, en een dubbel

Het bestaat uit een voorhuis dat gebouwd is in 1777, met een hardstenen gevel, en een dubbel Over het Pand Het pand Prinsenstraat 61 is een Rijksmonument. Het bestaat uit een voorhuis dat gebouwd is in 1777, met een hardstenen gevel, en een dubbel achterhuis uit de 17e eeuw, deels verbouwd in

Nadere informatie

George Hendrik Breitner (1857-1923)

George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner werd op 12 september 1857 in Rotterdam geboren. Al van kleins af aan wilde hij het liefst historieschilder

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14 1/14 Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Nederland was in de 17de eeuw vaak in oorlog met verschillende landen. De langste

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

125 jaar. Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder. Vincent van Gogh (1853-1890)

125 jaar. Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder. Vincent van Gogh (1853-1890) 125 jaar Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder Vincent van Gogh (1853-1890) WWW.BNWALLCOVERINGS.COM 125 JAAR GEÏNSPIREERD DOOR DE WERKEN VAN KUNSTSCHILDER VINCENT VAN GOGH De collectie

Nadere informatie

Pleisteren met katoen

Pleisteren met katoen Pleisteren met katoen Puur natuur in Aangepast aan de standaarden van nu en toen Heel oud is de Rietvinck nog niet, maar in 25 jaar tijd zijn de wensen en eisen die aan verzorgingstehuizen worden gesteld,

Nadere informatie

VISUALS SCANDINAVIAN URBAN MODERN

VISUALS SCANDINAVIAN URBAN MODERN 1 VISUALS Visuals zijn betaalbare, artistieke, 3D interieur weergaven. Deze 'artist impression' beelden zijn niet alleen bijzonder fraai, daarnaast zijn ze amper van echt te onderscheiden. SCANDINAVIAN

Nadere informatie

1.6 Reconstructie van de noordzijde van de Markt, omstreeks 1500 (AEH, RG)

1.6 Reconstructie van de noordzijde van de Markt, omstreeks 1500 (AEH, RG) 1.6 Reconstructie van de noordzijde van de Markt, omstreeks 1500 (AEH, RG). - 14 - - 15 - 3.23 3.24 3.26 3.25 vastgesteld. De verdieping in het voorhuis van dit pand had geen schouw, een balklaag met gekantrechte

Nadere informatie

Imprimatura. Artists Oil Colour

Imprimatura. Artists Oil Colour Tekst & Beeld Robert Rost Imprimatura Artists Oil Colour ALS JE EEN SCHILDERIJ GAAT OPZETTEN IS HET ZINVOL EEN DOOR- DACHTE KEUZE TE MAKEN BETREFFENDE DE KLEUR VAN DE ONDER- GROND. KOOP JE EEN VOORGESPANNEN

Nadere informatie

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek :

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis. Klas 3 Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Hoe moet je leren??? De begrippen zijn bij deze toets gekoppeld aan de kunststromingen van de kunstpromotie.

Nadere informatie

Gebruikersreview met Copperant Pura verf. Deel 2. Door: Stefan van Rooij Maart 2015

Gebruikersreview met Copperant Pura verf. Deel 2. Door: Stefan van Rooij Maart 2015 Gebruikersreview met Copperant verf. Deel 2 Door: Stefan van Rooij Maart 2015 Informatie over de schrijver: Naam: Stefan van Rooij e-mail: stefan@vanrooij66.nl 2 testen: 1. Vlakke MDF panelen 2. Spachtelputz

Nadere informatie

HVR-Jaarboek 2012 Metamorfose apsis Bonifatiuskerk

HVR-Jaarboek 2012 Metamorfose apsis Bonifatiuskerk HVR-Jaarboek 2012 Metamorfose apsis Bonifatiuskerk 92 Metamorfose apsis Bonifatiuskerk Paul Schott De beschildering van de apsis van de H. Bonifatiuskerk aan de Van Vredenburchweg heeft in 2011 een ware

Nadere informatie

DOCENT. Thema: water DROOG NAAR DE OVERKANT. groep 3 en 4. Stadshagen

DOCENT. Thema: water DROOG NAAR DE OVERKANT. groep 3 en 4. Stadshagen In groep 1 en 2 hebben de leerlingen ontdekt dat er veel water in is en hebben ze onderzocht welke dieren in en bij het water leven. In groep 3 en 4 verdiepen de leerlingen hun kennis over het water in

Nadere informatie

Werkstuk CKV Museum moderne kunst Arnhem

Werkstuk CKV Museum moderne kunst Arnhem Werkstuk CKV Museum moderne kunst Arnhem Werkstuk door een scholier 1193 woorden 8 februari 2005 4 15 keer beoordeeld Vak CKV Inhoudsopgave Algemene gegevens Verwachtingen van de expositie Opbouw van de

Nadere informatie

Patineren http://www.hubcoonen.nl/bronswiki/van%20was%20naar%20brons/2-1-formules.html "Formules voor Messing, Brons en Koper" 01. Licht tot donker Bruin 02. Bruin naar zwart 03. Zwart bruin 04. Florentijns

Nadere informatie

Geschiedenis/erfgoed

Geschiedenis/erfgoed Geschiedenis/erfgoed Kerndoel: Oriëntatie op jezelf en de wereld Tijd Kerndoel 51 De leerlingen leren gebruik te maken van eenvoudige historische bronnen en ze leren aanduidingen van tijd en tijdsindeling

Nadere informatie

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Verslaglegging P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Leeuwarden, 13 september 2011 Verslaglegging Door : P. Broekhuizen, F. Sijsling en G. Zandvliet Docenten Nederlands Klas : LBLV.2

Nadere informatie

Bouwhistorisch onderzoek

Bouwhistorisch onderzoek Bouwhistorisch onderzoek BOUWHISTORISCHE NOTITIE Adres : (tussen Poelestraat 12 en 14) Status : BBP Periode : september 2010 Onderzocht door : Taco Tel Auteur : Taco Tel Datum : Groningen, 16 september

Nadere informatie

Workshop Schilderen. Succes! Beste docent,

Workshop Schilderen. Succes! Beste docent, Workshop Schilderen Beste docent, Samen met uw klas gaat u schilderen op doeken met als thema: Vol vuur voor Afrika! Hiervoor heeft u materiaal en een stappenplan nodig. Na het stappenplan vindt u een

Nadere informatie

Het was even vroeg opstaan voor ons maar om 7.15 uur zaten wij samen in de trein met een grote thermoskan koffie.

Het was even vroeg opstaan voor ons maar om 7.15 uur zaten wij samen in de trein met een grote thermoskan koffie. Een nieuwe stageplek is altijd spannend, het is de week dat je heel veel indrukken krijgt, en een overload aan informatie. Ons stageproject begon met een briefing, waarin beknopt uitgelegd stond wat de

Nadere informatie

Project Zeeuws Behout. Restauratieverslag van een vroeg 20 e eeuwse bascule, Museum Stoomtrein Goes-Borsele te Goes. Houtwerk.

Project Zeeuws Behout. Restauratieverslag van een vroeg 20 e eeuwse bascule, Museum Stoomtrein Goes-Borsele te Goes. Houtwerk. Project Zeeuws Behout Restauratieverslag van een vroeg 20 e eeuwse bascule, Museum Stoomtrein Goes-Borsele te Goes. Houtwerk Van alle voorwerpen welke ingebracht zijn bij het project Zeeuws Behout was

Nadere informatie

Binnenkijken ALLES OF NIETS

Binnenkijken ALLES OF NIETS Binnenkijken 183 ALLES OF NIETS EIGENLIJK STONDEN DEZE BEWONERS OP HET PUNT OM HUN HUIS TE VERKOPEN, MAAR DE KINDEREN WILDEN ER ÉCHT NIET WEG. DUS LIETEN ZE TOCH NOG EEN KEER EEN INTERIEURARCHITECT KOMEN.

Nadere informatie

G R O U N D E D A R C H I T E C T U R E. Studio Rolf.fr i.s.m. Zecc Architecten. Zwarte Parel Rotterdam Zuid

G R O U N D E D A R C H I T E C T U R E. Studio Rolf.fr i.s.m. Zecc Architecten. Zwarte Parel Rotterdam Zuid zwarte parel rotterdam ZUID titel ontwerp voorgevel ontwerp interieur programma periode Zwarte Parel Rotterdam Zuid Studio Rolf.fr i.s.m. Zecc Architecten Studio Rolf.fr woning en atelier 2008-2010 Maatschappelijke

Nadere informatie

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Vraagstelling. Wat zijn de maten, versieringen en vorm van de van de kerk van Drempt (kaart afb. 1) gerapporteerde grafplaat uit de (ruim te nemen) 12 e eeuw? Wat is zijn

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 In 1886 vertrok Van Gogh naar Parijs. Hij maakte daar kennis met twee nieuwe schilderstromingen: het impressionisme en het pointillisme. Onder invloed van deze stromingen gingen de schilderijen

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 In 1886 vertrok Van Gogh naar Parijs. Hij maakte daar kennis met twee nieuwe schilderstromingen: het impressionisme en het pointillisme. Onder invloed van deze stromingen gingen de schilderijen

Nadere informatie

GIDS LAZUREN BUITENHOUT

GIDS LAZUREN BUITENHOUT GIDS LAZUREN BUITENHOUT LUISTERT De consumentendienst staat tot uw dienst van maandag tot donderdag van 9u tot 12u en van 14u tot 17u en vrijdag van 9 tot 12u en van 14 tot 16u op het nummer 016/62 92

Nadere informatie

Marten en Oopjen fris en fruitig

Marten en Oopjen fris en fruitig AiA Art News-service Marten en Oopjen fris en fruitig Restauratie dubbelportret Rembrandt Met speciale scans zijn bij de restauratie van Rembrandts Marten en Oopjen-doeken nieuwe details ontdekt. Paul

Nadere informatie