Verspreiding: Beperkt. Eindrapport

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verspreiding: Beperkt. Eindrapport"

Transcriptie

1 Verspreiding: Beperkt Eindrapport Studie ter kwantificering van de biomassastromen, geproduceerd en geïmporteerd in het territorium van het Belgische koninkrijk met het oog op de productie van energie en van industriële producten Nathalie Devriendt, Leen Gorissen, Karolien Vanbroekhoven, Hannes Pieper, Sabine Roels (VITO); Nora Pieret, Emilie Hauzeur (CRA-W) Studie uitgevoerd in opdracht van: Directoraat Generaal Leefmilieu 2012/TEM/R/28 Februari 2012

2 Alle rechten, waaronder het auteursrecht, op de informatie vermeld in dit document berusten bij de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek NV ( VITO ), Boeretang 200, BE-2400 Mol, RPR Turnhout BTW BE De informatie zoals verstrekt in dit document is vertrouwelijke informatie van VITO. Zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van VITO mag dit document niet worden gereproduceerd of verspreid worden noch geheel of gedeeltelijk gebruikt worden voor het instellen van claims, voor het voeren van gerechtelijke procedures, voor reclame of antireclame en ten behoeve van werving in meer algemene zin aangewend worden

3 Verspreidingslijst VERSPREIDINGSLIJST Michel Degailler Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de voedselketen en Leefmilieu Claire Collin SPF SP, SCA-Environnement Ivo Cluyts DG Leefmilieu Gaëlle Warnant Inter Environnement Wallonie Tine Schaerlaekens Essencia Bart Vleeschouwers Boerenbond /ODE- Bio-energieplatform Francies Van Gijzeghem ODE Bio-Energieplatform Daniëlle Devogelaer FRB Tom Quintelier Fevia Didier Marchal SPW-Département Nature et Forêts Laurent De Munck Cobelpa Piet Vanthournout Fedustria Ingrid Hontis Fedustria Caroline Vermeulen VEA Lieven Van Lieshout VEA Annemie Andries OVAM Ann Breakevelt OVAM Frank Gérard Edora Jeroen Gillabel Bond Beter Leefmilieu C-Nathaniël Hance IBGE-BIM Xavier Lhoist Valorfrit Emilie Hauzeur CRA-W Nora Pieret CRA-W Nathalie Devriendt VITO Kathy Elst VITO I

4 Samenvatting - Résumé SAMENVATTING - RÉSUMÉ Ces dernières années, l'intérêt pour l'utilisation de la biomasse a fortement augmenté. Durant les décennies où le pétrole était présent en abondance, ce dernier a été utilisé pour répondre aux besoins en énergie, en produits chimiques et à une partie des besoins en fibres et matériaux. La biomasse était alors utilisée uniquement pour la nourriture humaine et animale ou comme matériau. Cependant, récemment, l utilisation de la biomasse vise de plus en plus la production d énergie, de fibres ou de produits de base pour la chimie. Cette demande croissante a augmenté la pression sur les marchés de la biomasse. La présente étude a été menée par VITO et le CRA-W pour le compte du service Service politique de produit de la Direction générale du SPF Santé publique, Sécurité de la Chaîne alimentaire et Environnement. Elle répond à une volonté des autorités belges de mieux appréhender les marchés de la biomasse afin de pouvoir les accompagner si nécessaire. Cette étude s'inscrit dans ce contexte comme une première démarche pour comprendre les flux de biomasse, importée, exportée, produite et utilisée en Belgique. Elle se concentre sur la première étape, à savoir développer une méthodologie pour quantifier les flux de biomasse. L'étude a été supervisée par un comité composé d'acteurs régionaux et nationaux des secteurs de la production ou de l utilisation de biomasse. Le comité d accompagnement a étroitement suivi le projet dès le début et lui a donné son orientation. Le chapitre 2 décrit comment l objet de cette mission d'étude la quantification des flux de biomasse utilisés en Belgique de 1989 à 2009 a été spécifié lors de la première réunion entre le commanditaire de l étude et le comité d accompagnement. La biomasse étant un concept très large, une définition était nécessaire. Pour cette étude, une double approche a été choisie. D une part, les flux de biomasse commercialisés au niveau international et pour lesquels il existe une concurrence d'utilisation (par exemple entre la matière et l'énergie) ont été quantifiés et repris dans une base de données. D autre part, les flux de biomasse produite localement et non commercialisée au niveau international ont fait l objet d un GAP-analyse. L étude s est concentrée sur l analyse des flux des biomasses listées ci-dessous car ces dernières sont présentes sur le marché international et sont sujettes à la concurrence: II

5 Samenvatting - Résumé Données locales Données internationales Céréales DGSIE ALT-4-CER Banque Nationale de Belgique (BNB) Betterave sucrière DGSIE BNB Oléagineux DGSIE BNB Huiles et graisses végétales et DGSIE BNB animales Perskoek - BNB Bois (pellets, chips, ) DNF (Wallonie) BNB OVAM Biomassa inventaris Vlaanderen Pulpe Cobelpa BNB jaarrapporten Fibres textiles - BNB Le chapitre 3 analyse la biomasse locale. Le problème majeur avec la collecte de données de la biomasse locale est le fait que les données sont dispersées à des niveaux très différents ou qu il n y a pas de données disponibles. Par ailleurs, la différence de nomenclature joue souvent un rôle. Ce chapitre tente de donner un aperçu global de l origine des données de production locale. Il indique également si les données concernent l entièreté du pays ou uniquement une Région. Pour chaque flux de biomasse locale il est également indiqué où se trouve les lacunes dans la quantification. Pour beaucoup de flux locaux, les informations sur les quantités ou les utilisations n ont pas pu être trouvées. L utilisation de différentes sources d information comme donnés primaires a été évaluée dans le chapitre 4. Après une analyse approfondie, les données du commerce extérieur de la Banque nationale de Belgique ont été retenues pour quantifier les données d'importation et d'exportation des différents flux de biomasse. Un aperçu est repris dans le tableau ci-dessus. Le chapitre 5 décrit les développements nécessaires pour parvenir à une quantification précise de la biomasse et à la mise en place d une base de données. Au niveau informatique et technique, le choix s est porté sur une base de données Access. Un flux de biomasse est identifié sur trois niveaux d information dans la base de données. Pour chaque flux, il est possible d obtenir, par année et par région, les informations suivantes: III

6 Samenvatting - Résumé Données Unités Production locale de biomasse en Belgique Kg Biomasse importée en Belgique + pays Kg et + pays d origine Biomasse exportée de Belgique + pays Kg et + pays destinataire Type d utilisation de chaque biomasse: Pourcentage - Alimentation humaine et animale - Matériau - Chimie - Énergie (électricité, chaleur, cogénération) - Biodiesel - Bioéthanol Index des prix Sur base des données ci-dessus, la consommation de biomasse locale peut être estimée selon le calcul suivant: consommation locale = production locale + importations - exportations. Il est nécessaire d associer cette consommation locale à un type d utilisation. Le chapitre 6 décrit les modalités d alimentation de la base de données à partir des sources de données primaires préalablement sélectionnées. Les données d importation et d exportation proviennent des données du commerce extérieur de la Banque Nationale de Belgique. Pour chaque flux de biomasse, la production locale a été évaluée sur base de sources spécifiques. Aucune source ne décrivant clairement les utilisations faites des différents types de biomasse n a été trouvée. Compléter cette information a été le plus grand défi de cette étude ; le calcul du pourcentage final obtenu pour chaque flux de biomasse est donc décrit en détail. Le consortium a établi ces chiffres en se basant entre autres sur la littérature existante et des rapports de recherche, des interviews avec des acteurs des secteurs concernés, les recommandations émanant du comité d accompagnement, de consultations avec l'industrie. Étant donné l étendue de la collecte et le peu de documentation historique existante, la répartition de chaque type de biomasse entre les différentes utilisations n a été calculée que pour une année. L évolution des prix par flux de biomasse a été recherchée dans les cours boursiers des flux internationaux. Il est important de noter que le plein développement de la base de données se fait avec les données disponibles publiquement et n utilise pas de données confidentielles. Le chapitre 7 décrit comment utiliser la base de données. Enfin, le chapitre 8 permet une première analyse des données compilées dans la base de données. Cette première analyse doit être considérée comme une démonstration des possibilités de la base de données. De cette première comptabilisation, émergent immédiatement les points faibles de la méthodologie élaborée. L'interprétation des premiers résultats doit donc se faire avec la précaution nécessaire. Les quantités estimées doivent être considérées comme un ordre de grandeur et non comme des données exactes en kg. En conclusion (chapitre 9) de cette étude, on peut affirmer que la base de données n a pas été entièrement complétée. De nombreux aspects peuvent encore être approfondis afin de mener à IV

7 Samenvatting - Résumé des informations plus précises. L aspect le plus important à considérer dans la phase suivante est l enregistrement des données de production locale dans la base de données. Les flux secondaires produits au niveau local ne sont pour l instant pas repris dans la base de données en raison du risque élevé de double comptage (une solution doit encore être trouvée). Une difficulté apparue dans la première analyse vient du fait que la compilation des données import et export mène parfois à des données négatives. Cette situation pourrait s expliquer par le fait que la base de données de la BNB n est pas toujours complétée avec la même exactitude au fil des ans. Une mise à jour annuelle complète de la base de données ne semble pas possible et opportune aux exécuteurs, étant donné que toutes les sources de données ne sont pas disponibles annuellement. Une mise à jour bisannuelle serait plus indiquée. L alimentation et l adaptation de la base de données ne doit pas être vue comme une opération figée consistant uniquement à mettre à jour des statistiques, mais plutôt comme un processus dynamique comprenant une remise en cause de la méthodologie en fonction de l utilisation de nouvelles sources de données primaires. En effet, dans le cas d une mise à jour bisannuelle, des sources nouvelles ou modifiées seront disponibles et auront une influence sur la méthodologie et l exactitude de la banque de données. De laatste jaren is de interesse voor het gebruik van biomassa enorm gestegen. In de decennia waar aardolie overvloedig aanwezig was, werd dit gebruikt om de behoefte aan energie, chemie, voor een deel de vezel en materialen in te vullen. Biomassa werd enkel voor voeding van mens en dier en voor materialen gebruikt. Recentelijk wordt echter meer en meer gekeken naar het gebruik van biomassa voor energie, vezels, basisproduct voor chemie. De stijgende vraag verhoogt de druk op de markten van biomassa. De Belgische overheid wenst inzicht te verkrijgen in deze biomassamarkten zodat wanneer nodig er signalen kunnen komen vanuit de overheid om de markten te begeleiden. Deze studie kadert in deze context en wil als eerste stap inzicht krijgen in de biomassastromen die in België gebruikt worden, geproduceerd, geïmporteerd en geëxporteerd worden. Deze studie focust op de eerste stap nl. een methodologie uitwerken om biomassastromen te kwantificeren. Deze studie werd uitgevoerd door VITO en CRA-W in opdracht van de dienst Productbeleid van het Directoraat-generaal Leefmilieu van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu en kadert binnen hun visie/missie. De studie werd begeleid door een comité bestaande uit sectoren en actoren die in België op nationaal en op regionaal niveau met biomassa werken. Het begeleidingscomité heeft van bij de start het project nauw opgevolgd en mee richting gegeven. In HOOFDSTUK 2 wordt beschreven hoe de onderzoeksvraag van deze studieopdracht het kwantificeren van de biomassastromen gebruikt in België van 1989 tot 2009, samen met de opdrachtgever en het begeleidingscomité in een eerste startvergadering meer gespecificeerd werd. Biomassa is een zeer ruim begrip vandaar dat een afbakening nodig was. In deze studie is er gekozen voor een tweeledige aanpak. De biomassastromen die internationaal verhandeld worden en waar een spanningsveld aanwezig is naar gebruik (vb. tussen materiaal en energiegebruik), werden in detail gekwantificeerd en opgenomen in een database. De biomassastromen die enkel lokaal geproduceerd worden en niet internationaal verhandeld, daar werd GAP analyse voor uitgevoerd. De selectie van stromen die internationaal verhandelbaar zijn en waar een spanningsveld op zit werden teruggebracht naar volgende stromen: V

8 Samenvatting - Résumé Lokale gegevens Internationale gegevens Granen DGSIE Belgian National Bank Suikerbiet DGSIE BNB Oliehoudende zaden DGSIE BNB Plantaardige en dierlijke DGSIE BNB oliën en vetten Perskoek - BNB Hout (pellets, chips, pulp, ) DNF (Wallonie) BNB OVAM Biomassa inventaris Vlaanderen Pulp Cobelpa BNB jaarrapporten Vezels voor textiel - BNB HOOFDSTUK 3 beschrijft de analyse van de lokale biomassastromen. Het grote probleem bij dataverzameling van de lokale biomassastromen, is het feit dat gegevens of op zeer verschillende niveaus verspreid zitten, of dat er nog geen gegevens beschikbaar van zijn. Ook speelt dikwijls het verschil in nomenclatuur een rol. In dit hoofdstuk wordt getracht op een overzichtelijke manier weer te geven waar er hoeveelheden per lokale biomassastroom te vinden zijn. Er wordt ook aangegeven of dit nationale of regionale gegevens zijn. Indien er enkel regionale gegevens aanwezig zijn, wordt gezocht naar gelijkwaardige gegevens per regio. Per lokale biomassastroom wordt ook aangegeven waar nog de leemtes zijn in de kwantificering, voor heel wat van die lokale stromen weet men dat die aanwezig zijn, maar heeft men geen idee hoeveel en naar welke toepassing dit gaat. In HOOFDSTUK 4 van deze studie werden heel wat potentiële bronnen gecheckt op hun bruikbaarheid als primaire databron. Na grondige analyse werd de handelsdatabank van de Nationale Bank van België weerhouden om de import en export gegevens van de verschillende biomassastromen te kwantificeren. De bron voor lokale productie van deze stromen is specifiek gekozen per biomassastroom. Een overzicht wordt gegeven in bovenstaande tabel. HOOFDSTUK 5 beschrijft de stap die nodig is om te kunnen overgaan tot een overzichtelijke kwantificering van de biomassastromen, het opstellen van een database. Informaticatechnisch is gekozen voor een Acces database. Een biomassastroom wordt in de database geïdentificeerd op 3 niveaus. Per biomassastroom is het mogelijk volgende aspecten per biomassastroom per jaar en per regio bij te houden: VI

9 Samenvatting - Résumé Gegevens Lokaal geproduceerde biomassastroom in België Geïmporteerd biomassastroom in België + land van herkomst Geëxporteerde biomassastroom in België + land van toelevering Soort gebruik per biomassastroom: - Gebruik voor voeding/voeder - Gebruik voor materiaal - Gebruik voor chemie - Gebruik voor energie (elektriciteit, warmte, WKK) - Gebruik voor biodiesel - Gebruik voor bio-ethanol Eenheid Kg Kg en + land Kg en +land Percentage Prijsindex Uit bovenstaande gegevens wordt per biomassastroom de lokale consumptie berekend aan de hand van een berekening (Import Export + Lokale Productie). Deze lokale consumptie is nodig om te koppelen aan soort gebruik. In HOOFDSTUK 6 wordt beschreven hoe het invullen van de database aan de hand van de gekozen primaire databronnen gebeurd is. Voor import en export gegevens werd beroep gedaan op de gegevens uit de handels databank van de Nationale Bank van België. De lokale productie werd ingevuld met specifieke bronnen per biomassastroom. De gebruiken van de biomassastroom per toepassing, werden in geen enkele bron eenduidig teruggevonden. Het invullen van deze gegevens was dan ook de grootste uitdaging van deze studie, dit wordt uitgebreid beschreven per biomassastroom hoe tot deze percentages is gekomen: het consortium heeft deze cijfers opgesteld aan de hand van bestaande literatuur en rapporteringen, interviews met marktspelers, input vanuit het begeleidingscomité, overleg met de sector, etc. Gezien de omvangrijkheid van het verzamelen en de weinig gedocumenteerde historiek, is het gebruik per toepassing slechts voor 1 jaar per biomassastroom ingevuld. De prijs per biomassastroom werd ingevuld met tijdsreeksen van internationale beursnoteringen van de stromen. Belangrijk is te weten dat de volledige invulling van de database gebeurd met publiek beschikbare gegevens en geen gebruik maakt van confidentiële rapporteringen. HOOFDSTUK 7 beschrijft hoe de database kan gebruikt worden. HOOFDSTUK 8 tot slot doet een eerste analyse op de verzamelde gegevens in de databank. Deze eerste analyse moet gezien worden als een demonstratie van de mogelijkheden van de databank. Uit deze eerste berekening komen ook dadelijk de zwakke punten van de opgebouwde methodologie naar voor. De interpretatie van de eerste resultaten moet dan ook met de nodige voorzichtigheid gedaan worden. De getallen die gegenereerd worden moeten op de waarde van grootteorde geschat worden en niet op nauwkeurigheid per kg. Als besluit (HOOFDSTUK 9) van deze studie kan gesteld worden dat de database geen afgesloten geheel is. Er zijn nog heel wat aspecten die verder kunnen uitgediept worden waardoor meer VII

10 Samenvatting - Résumé accurate informatie aan de database kan toegevoegd worden. Belangrijkste aspecten die in een volgende fase moeten bekeken worden, is de opname van de lokale biomassastromen in de database. Ook lokaal geproduceerde nevenstromen zitten momenteel niet vervat in de database wegens het grote gevaar op dubbeltelling, hier dient een oplossing voor gevonden te worden. Een moeilijkheid die tijdens de eerste analyse naar voor is gekomen is het feit dat uit koppeling van import en export gegevens, gebleken is dat er geen rekening wordt gehouden met mogelijke buffering over de jaren heen. Dit leidt tot negatieve consumpties. Een volledige jaarlijkse update van de database lijkt de uitvoerders van deze studie niet mogelijk en opportuun gezien niet alle brondata jaarlijks verschijnen. Een twee jaarlijkse update is meer aangewezen. De invulling en aanpassing van de database moet gezien worden als een dynamische voortgang. Bij een tweejaarlijkse update zullen nieuwe of veranderende bronnen beschikbaar zijn en een invloed hebben op de methodologie en nauwkeurigheid van de database. Biomass is a wanted resource the last decade, consumption has increased significantly. In times of plenty of fossil fuel, fossil fuels were used to cover the need of energy, chemistry, partly fibres and materials. Biomass was used for feed and food en partly for materials. Recently biomass is coming again in the picture also for the use of energy, fibres, and products for chemistry. The rising demand increases the pressure on the biomass markets. The Belgian authority wishes to get an insight in the biomass markets, so when needed the necessary signals from the authority can guide the markets. The scope of this study fits in this framework: the study wants to give a first insight in the biomass streams used in Belgium, biomass streams produced, imported and exported in and from Belgium. In a first step of the research a methodology is elaborated to quantify the biomass streams. The study is carried out by VITO and CRA-W ordered by the service of Product policy of the Directorate of Environment of the Federal Service of Public Health, Safety of the Food Chain and Environment. This study suits their vision/mission. A committee composed of sectors and stakeholders active in Belgium on national or regional level with biomass accompanied the study. The committee has given direction to the project from the start. Chapter 2 describes how the research question of this project to quantify the biomass streams used in Belgium from 1989 till 2009, was specified in dialogue with the Federal Authority and the committee during the first meeting. Biomass is a very broad concept, therefore a clear definition and delineation of the concept was necessary. To cover the research question a dual approach has been chosen. For the biomass stream that are traded internationally and where competition is felt for the use of the biomass (e.g. between material use and energy), these biomass streams were quantified in detailed and were taken into account in a database. For the biomass streams only produced locally but not internationally traded, a GAP analysis has been performed. The selection of stream internationally traded and where competition is felt are resumed in the following table: VIII

11 Samenvatting - Résumé Local data International data Wheat DGSIE Belgian National Bank Sugar beet DGSIE BNB Oleaginous seeds DGSIE BNB Vegetable and Animal oils DGSIE BNB and fats Press cake - BNB Wood (pellets, chips, pulp, ) DNF (Wallonia) BNB OVAM Biomass inventory Flanders Pulp Cobelpa yearly BNB reports Fibres for textile - BNB Chapter 3 describes the analysis of the local biomass streams. The main problem of data acquisition of local biomass streams is the fact that that data are scattered on different levels, or even not available. Also different terminology creates difficulties. This chapter gives an overview of the data sources available per biomass stream. An indication is given about the level of information (national or regional). If regional data are present, similar and comparable data are searched for per region. Per local biomass stream an indication is given about the gaps in quantifying data. For quiet some streams it is known that they are present but no data are available on quantities and on quantities going to specific applications. In Chapter 4 data resources are checked on their usefulness as a primary data source. After a profound analysis the trading database of the National Bank of Belgium was selected as primary data source to provide import and export data of the different biomass streams. As data resource to quantify local biomass streams a selection of different data sources was chosen, every time specific per biomass stream. An overview is given in the table above. Chapter 5 describes the methodology necessary to go to a well-organised quantification of the biomass streams, sc setting up a database. From technical informatics point of view we have chosen for an Access Database. A biomass stream is identified in 3 levels and per biomass stream there is the possibility to log following aspects per year and per region: IX

12 Samenvatting - Résumé Data Local produced biomass stream in Belgium Imported biomass stream in Belgium + country of origin Exported biomass streams in Belgium + destination country Type of application of biomass stream: - Usage for food/feed - Usage for material - Usage for chemistry - Usage for energy (Electricity, heat, CHP) - Usage for biodiesel - Usage for bio-ethanol Unit Kg Kg and + country Kg and + country Percentage Price index From the data collected following the above table, a calculation can be made for the local consumption of a biomass stream (Import Export + Local production). Local consumption is necessary to couple it to type of application. Chapter 6 describes how the database is filled in with the chosen primary data sources. For import and export data the trading data of the National Bank are chosen. Local production was added following specific data sources. The type of application of the biomass was not found in any data source. Filling in the percentages was therefore the main challenge of this study. Per biomass stream it is described how an estimation/calculation is made from the percentages: the consortium collected information from literature, interview with market players, input from the committee, consideration with the sector federations, etc. Considering the scope of the data collection and the not yet well documented history, the type of application is filled in for 1 year per biomass stream. For the price index time series with yearly averages of international of stock market prices indices are used. It is important to stress that the filling of the database is done with publicly available data and that confidential data and reports are not used in this study. Chapter 7 describes how the database can be used. In Chapter 8 the results of some first analysis with the data collected in the database, are shown. This first analysis must be seen as a demonstration of the possibilities of the database. From the first calculation the weak spots of the database and methodology also become visible. The first results must be interpreted with the necessary care. Numbers that are produced must be valued for their order of magnitude and not for their exactness per kg. The main conclusion (chapter 9) this study is that the database is a work in progress and cannot be seen as a finished entity. Different aspect in the database needs further elaboration to accomplish a more precise filling of the database. Main aspects to be elaborated in a next phase are: the incorporation of all locally produced biomass streams; also locally produced side streams are not incorporated in database because of the danger of double counting s with the crude biomass; a X

13 Samenvatting - Résumé difficulty that was made visible in the first analysis is the coupling of import and export data, no accounting is done for buffering over the years, this lead to negative consumptions. A complete yearly update of the study doesn t look useful and possible from the side of VITO and CRA-W, because not all source data are yearly updated. A 2-yearly update of the database is more appropriate. The filling and adaption of the database must be seen as a dynamic progression. With a 2-yearly update new and changing data resources will be available and will influence the methodology and the accuracy of the database. XI

14 Inhoud INHOUD Verspreidingslijst I Samenvatting - Résumé II Inhoud XII Lijst van tabellen XV Lijst van figuren XVII Lijst van grafieken XVIII HOOFDSTUK 1. Inleiding 1 HOOFDSTUK 2. Specificatie van de onderzoeksvraag Biomassa een ruim begrip Tweeledige aanpak 4 HOOFDSTUK 3. Lokale biomassastromen: GAP Analyse Wallonië Collecte des données Vlaanderen Brussel Afstemming gegevens Huiles et graisses de friture Groenafval Organisch afval Maaisel Plantenschroot Koffievliezen en koffiedik Olijfpitten en olijfpulp Hout Mest Dierlijk afval Slib Besluit 19 HOOFDSTUK 4. Beoordeling van de informatiebronnen Statbel Eurostat FAO OECD IEA 34 XII

15 Inhoud 4.6. Databank Nationale Bank van België Bijkomende bronnen Besluit 41 HOOFDSTUK 5. Opstellen van de structuur van de database Inleiding Structuur database Beschrijving tabbladen en query s Tabblad Level Tabblad Import en Tabblad Export Tabblad Productie Tabblad Soort Gebruik Tabblad Prijs biomassastroom Query Consumptie Query Gebruikt voor 50 HOOFDSTUK 6. Verzamelen en invullen van de database Graangewassen Cereales Production locale Répartition des utilisations : Méthodologie et résultats Betteraves Production locale Répartition des utilisations : Méthodologie et résultats Prix Oliehoudende zaden Lokale productie Soort gebruik: Methodologie en resultaten Prijzen Plantaardige en dierlijke oliën en vetten Lokale productie Soort gebruik: Methodologie en resultaten Prijzen Perskoeken Hout Note préliminaire: Production locale Répartition des utilisations : Méthodologie et résultats Lokale productie Soort gebruik: Methodologie en resultaten Pulp Lokale productie Soort gebruik: Methodologie en resultaten Prijsindex Vezels voor textielproductie 96 XIII

16 Inhoud HOOFDSTUK 7. Gebruik van de database 97 HOOFDSTUK 8. Resultaten: Biomassagebruik in België 99 HOOFDSTUK 9. Besluit 105 Literatuurlijst 107 Begrippenlijst 110 Bijlage A : Convention de mise à disposition de données du projet ALT-4-CER 111 Bijlage B: Overzicht biomassastromen opgenomen in database met unieke ID code en NBB code 112 Bijlage C: Overzicht informatiebronnen prijsindices 119 Bijlage D: Conversiefactoren 121 Bijlage E: Technische handleiding 122 XIV

17 Lijst van tabellen LIJST VAN TABELLEN Tabel 1: Geselecteerde biomassastromen binnen de voorgestelde methodologie 3 Tabel 2: Overzicht van biomassastromen te vinden in de Biomassa Inventaris van OVAM Tabel 3: Overzicht van de categorieën oliën en vetten aanwezig in de database van Regine 13 Tabel 4: Overzicht van de categorieën afval aanwezig in de database Regine 16 Tabel 5: Tabel met criteria om informatiebronnen te evalueren 21 Tabel 6: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron STATBEL 23 Tabel 7: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron EUROSTAT 26 Tabel 8: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron FAO 29 Tabel 9: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron OECD 32 Tabel 10: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron Databank Nationale Bank van België 35 Tabel 11: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron FO Lichts World Ethanol & Biofuels Report 38 Tabel 12: Overzicht van de nodige info per internationaal verhandelde biomassastroom 43 Tabel 13: Overzicht van de gedefineerde query s in de database 44 Tabel 14: Voorbeeld van 3 niveaus voor nomenclatuur biomassastromen aangevuld met code uit de Nationale Bank van België 45 Tabel 15: Overzicht van de categorieën soort gebruik 48 Tabel 16: Overzicht van primaire informatiebronnen per biomassastroom 51 Tabel 17: Overzicht van indeling in database gekoppeld aan nomenclatuur van de granen volgens de NBB en nomenclatuur van lokale stromen volgens DGSIE 52 Tabel 18: Overzicht van de toepassingen waarvoor de graangewassen gebruikt worden in België 55 Tabel 19: Overzicht met de belangrijkste verwerkingspaden voor graangewassen in België 55 Tabel 20: Overzicht van het soort gebruik van graangewassen in België voor het jaar Tabel 21: Overzicht van gebruik van graangewassen voor de productie van bio-ethanol in België in Tabel 22: Procentuele verdeling van tarwe over de verschillende verwerkingspaden in België voor Tabel 23: Procentuele verdeling van de bijproducten van tarwe gekoppeld aan het soort gebruik in België voor Tabel 24: Overzicht soort gebruik van tarwe 60 Tabel 25: Bronnen gebruikt voor prijsindices tarweproducten 60 Tabel 26: Procentuele verdeling van gerst over de verschillende verwerkingspaden in België voor Tabel 27: Procentuele verdeling van de bijproducten van gerst gekoppeld aan het soort gebruik in België voor Tabel 28: Overzicht soort gebruik van gerst 62 Tabel 29: Bronnen gebruikt voor prijsindices gerst 62 Tabel 30: Procentuele verdeling van maïs over de verschillende verwerkingspaden in België voor Tabel 31: Procentuele verdeling van de bijproducten van maïs gekoppeld aan het soort gebruik in België voor Tabel 32: Overzicht soort gebruik van maïs voor België in Tabel 33: Bronnen gebruikt voor prijsindices maïs 64 Tabel 34: Overzicht van de toepassingen waarvoor voedermaïs gebruikt wordt in België 64 Tabel 35: Overzicht soort gebruik van voedermaïs voor België in Tabel 36: Overzicht van de toepassingen waarvoor stro gebruikt wordt in België 65 XV

18 Lijst van tabellen Tabel 37: Procentuele verdeling van stro gekoppeld aan het soort gebruik in België 66 Tabel 38: Overzicht soort gebruik van stro voor België 66 Tabel 39: Overzicht van de indeling van suikerbiet in de database gekoppeld aan de nomenclatuur volgens de NBB en nomenclatuur van lokale stromenvolgens DGSIE 66 Tabel 40: Overzicht soort gebruik van suikerbieten in België 68 Tabel 41: Procentuele verdeling van suikerbietbieten over de verschillende verwerkingspaden in België 69 Tabel 42: Procentuele verdeling van de bijproducten van bieten gekoppeld aan het soort gebruik in België 70 Tabel 43: Overzicht soort gebruik van bieten voor 2010 in België 70 Tabel 44: Overzicht van indeling vanoliehoudende zaden zoals in database gebaseerd op nomenclatuur van NBB en gekoppeld aan nomenclatuur van lokale stromenvolgens DGSIE 71 Tabel 45: Bronnen gebruikt voor prijsindices oliehoudende zaden 72 Tabel 46: Overzicht van indeling van plantaardige en dierlijke oliën en vetten zoals in database gebaseerd op nomenclatuur van NBB en gekoppeld aan nomenclatuur van lokale stromen van ValorFrit 72 Tabel 47: Overzicht ingezamelde hoeveelheden dierlijke en plantaardige oliën en vetten vanuit huishoudens en Horeca via ValorFrit, met bijhorende inschatting naar verdeling plantaardig versus dierlijk. Bron: ValorFrit 75 Tabel 48: Overzicht van het ingeschatte gebruik van oliën en vetten in de chemie. Berekening gebeurd op basis van input Essenscia. 75 Tabel 49: Overzicht soort gebruik oliën en vetten voor Tabel 50: Soort gebruik van de ingezamelde dierlijke en plantaardige vetten en oliën van ValorFrit. 77 Tabel 51: Tabel met informatiebron die gebruikt werd voor de prijsindices plantaardige en dierlijke oliin de database 78 Tabel 52: Overzicht van indeling van perskoek zoals in database gebaseerd op nomenclatuur van NBB 79 Tabel 53: Overzicht van de toepassingen waarvoor hout gebruikt wordt in België 79 Tabel 54: Overzicht van indeling van hout zoals in database gebaseerd op nomenclatuur van NBB en gekoppeld aan nomenclatuur van lokale stromen 80 Tabel 55: Overzicht van het gebruik van hout in de verschillende verwerkingswegen 90 Tabel 56: Soort gebruik van rond loof- en naaldhout in België voor Tabel 57: Soort gebruik van rond tropisch hout in België voor Tabel 58: Soort gebruik van geïmporteerd gezaagd hout in België voor Tabel 59: Overzicht van de categorieën houtafval aanwezig in de database Regine 93 Tabel 60: Overzicht lokaal geproduceerd houtafval voor verschillende jaren voor de verschillende gewesten 93 Tabel 61: Overzicht percentage soort gebruik voor houtafval in Tabel 62: Overzicht van indeling van pulp zoals in database gebaseerd op nomenclatuur van NBB 94 Tabel 63: Hoeveelheden gerecyleerd papier pulp in België. Bron: Statistieken Cobelpa (jaarverslagen) 95 Tabel 64: Overzicht van indeling van vezels voor textielproductie zoals in database gebaseerd op nomenclatuur van NBB 96 Tabel 65: Informatiebronnen voor prijsindices vezels voor textielproductie 96 XVI

19 Lijst van figuren LIJST VAN FIGUREN Figuur 1: Plan van aanpak voor de internationaal verhandelbare biomassastromen...5 Figuur 2: Tabblad Import in database Figuur 3: Tabblad Lokale Productie in de database Figuur 4: Tabblad prijs in database Figuur 5: Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor tarwe Figuur 6: Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor gerst Figuur 7: Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor maïs Figuur 8: Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor voedermaïs Figuur 9: Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor stro Figuur 10: : Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor suikerbieten Figuur 11: Ilustration du volume bois sur pied considéré dans l IPRFW : VTOT (m³) et VHATOT (m³/ha) = Volume bois-fort total sur écorce jusqu'à la recoupe 22 cm de circonférence (Source: Inventaire Permanent des Ressources Forestières de Wallonie) Figuur 12: Overzicht berekeningswijze om tot het lokaal geproduceerde hout in Wallonië te komen Figuur 13: Totaalschema verwerkingsmogelijkheden rond loofhout voor 2008 voor België met koppeling van het soort gebruik Figuur 14: Totaalschema verwerkingsmogelijkheden rond naaldhout voor 2008 voor België met koppeling van het soort gebruik XVII

20 Lijst van grafieken LIJST VAN GRAFIEKEN Grafiek 1: Quantié de déchets de jardins récoltés par Bruxelles-Propreté 14 Grafiek 2: Prijsindices historische jaargemiddelden voor de verschillende maïsproducten 64 Grafiek 3: Historische prijsindices voor verschillende plantaardige oliën en vetten. 78 Grafiek 4: Historiek van de hoeveelheid ingezameld afvalhout door Net Brussel 92 Grafiek 5: Prijsindex voor katoen over de jaren heen 96 Grafiek 6: Hoeveelheden (ton) van biomassastromen gebruikt voor voeding/voeder 100 Grafiek 7: Hoeveelheden (ton) van biomassastromen gebruikt voor materiaaltoepassingen 101 Grafiek 8: Hoeveelheden (ton) van biomassastromen gebruikt voor chemie 102 Grafiek 9: Hoeveelheden (ton) van biomassastromen gebruikt voor energie 103 Grafiek 10: Hoeveelheden (ton) van biomassastromen gebruikt voor bio-ethanol 104 XVIII

21 HOOFDSTUK 1 Inleiding HOOFDSTUK 1. INLEIDING De laatste jaren is de interesse voor het gebruik van biomassa enorm gestegen. Waar voordien biomassa enkel voor voeding van mens en dier en deels gebruikt werd voor materialen, wordt meer en meer gekeken naar het gebruik van biomassa voor energie, vezels of basisproduct voor chemie. De stijgende vraag verhoogt de druk op de markten van biomassa. De Belgische overheid wenst inzicht te verkrijgen in deze markten zodat wanneer nodig er signalen kunnen komen vanuit de overheid om biomassamarkten te begeleiden. Deze studie kadert in deze context en wil als eerste stap inzicht krijgen in de biomassa stromen die in België geïmporteerd en geëxporteerd worden, de biomassa stromen die lokaal gebruikt worden en de stromen die in België gebruikt worden. Eenmaal een methodologie om biomassastromen in kaart te brengen is opgesteld, zal bekeken worden hoe dit regelmatig kan geactualiseerd worden. Deze aanpak kadert binnen de visie/missie van de dienst Productbeleid van het Directoraatgeneraal Leefmilieu van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. Doelstelling project De doelstelling van deze opdracht is het kwantificeren van de biomassastromen gebruikt in België sinds 1989 tot Bijkomend werd gevraagd een methodologie op te stellen om het de administratie mogelijk te maken deze gegevens jaarlijks aan te vullen. De studie werd begeleid door een comité bestaande uit sectoren en actoren die in België op nationaal en op regionaal niveau met biomassa werken. Het begeleidingscomité heeft van bij de start het project nauw opgevolgd en mee richting gegeven. Dit alles heeft geresulteerd in onderstaand rapport. De uitvoerders van deze studie hebben getracht alles zo uitvoerig mogelijk te beschrijven om zo transparantie te creëren over de gevolgde onderzoeksweg. Het oorspronkelijke plan van aanpak wijkt af van het uiteindelijk hier voorgestelde plan van aanpak, maar is steeds gebeurd op aanraden van en in nauw overleg met de opdrachtgever en het begeleidingscomité. 1

22

23 HOOFDSTUK 2 Specificatie van de onderzoeksvraag HOOFDSTUK 2. SPECIFICATIE VAN DE ONDERZOEKSVRAAG 2.1. BIOMASSA EEN RUIM BEGRIP De onderzoeksvraag werd in een eerste startvergadering door het begeleidingscomité meer gespecificeerd. Biomassa is een zeer ruim begrip vandaar dat een afbakening nodig was. In deze studie is er gekozen voor een tweeledige aanpak. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen biomassa die internationaal verhandeld wordt en stromen die enkel lokaal beschikbaar zijn. Voor de internationaal verhandelbare stromen werden volgende extra voorwaarde gesteld om opgenomen te worden in de database: Biomassa waar de concurrentie tussen een verschillend gebruik speelt: gebruik voor energie EN voor materiaalproductie, voedselproductie, chemie of andere toepassingen. Deze stromen werden in detail gekwantificeerd en opgenomen in een database. De biomassastromen die aan deze voorwaarden voldoen worden in onderstaande tabel gegeven. In de tabel kan gezien worden dat deze stromen zowel internationaal verhandeld maar ook lokaal geproduceerd worden. Een combinatie van data werd samengebracht, sc import/export en lokale productie. Tabel 1: Geselecteerde biomassastromen binnen de voorgestelde methodologie Internationaal verhandelde stromen Lokaal geproduceerd Granen x x Suikerbiet x x Oliehoudende zaden x x Plantaardige en dierlijke oliën x x en vetten Perskoek x Hout (pellets, chips, pulp, ) x x Pulp x x Vezels voor textiel x x Na overleg met het begeleidingscomité is geopteerd om vezels voor textiel bij op te nemen in de tabel van biomassa. Anderzijds werd terecht de bedenking gegeven hoe omgaan met bio-ethanol en biodiesel. Dit is eigenlijk geen ruwe stroom maar wel een product gebaseerd op graangewassen, bieten, enz. Na grondige analyse is besloten bio-ethanol en biodiesel uit de tabel te halen zodat er geen dubbeltellingen kunnen gebeuren. Aangezien de data van bio-ethanol en biodiesel echter wel belangrijk zijn, hebben we dit omschreven als aparte toepassingen (soort gebruik, zie verder) en werden zo de hoeveelheden berekend in de database. Tijdens het begeleidingscomité van 11 oktober 2011 werd de vraag gesteld om ook alle pulpstromen mee op te nemen omdat dit relevant 3

24 HOOFDSTUK 2 Specificatie van de onderzoeksvraag is als stroom en aanvullend voor de industrieën die hout verbruiken. Houtpulp en papierpulp werd mee opgenomen in de database. De biomassastromen die enkel lokaal geproduceerd worden en niet internationaal verhandeld, daar werd GAP analyse voor uitgevoerd. De biomassastromen die enkel lokaal geproduceerd worden zoals grasachtige, biomassa bijproducten, enz. werden momenteel niet in de database toegevoegd. Redenen hiervoor zijn: - Er zijn lokaal geen gestroomlijnde gegevens aanwezig voor alle regio s. - Nog niet alle lokale biomassastromen zijn in kaart gebracht, er zijn nog leemtes in deze kennis. - Er is weinig tot geen historiek van deze gegevens beschikbaar TWEELEDIGE AANPAK Voor de louter lokale stromen werd een analyse gemaakt van de tekorten (GAP Analyse) uitgevoerd. Hieronder wordt verstaan dat per biomassastroom werd nagegaan of hier cijfermateriaal ter beschikking is, op welk niveau dat dit ter beschikking is (nationaal, regionaal, ander), waar er nog een gebrek aan monitoring is, of er zicht is op het gebruik van deze stromen en of de gegevens die op een regionaal of ander niveau zich situeren met elkaar vergelijkbaar zijn en kan gekomen worden tot nationale getallen. Bijkomend werd ook afgetoetst wat de vertrouwelijkheid of publieke toegankelijkheid is van deze gegevens. Opgelet deze analyse werd met de grootste zorg uitgevoerd, er werd echter niet overgegaan tot het verzamelen van het cijfermateriaal zelf. De database werd opgebouwd rond de internationaal verhandelbare stromen waar er een spanningsveld naar gebruik bestaat. Voor het opstellen van de database werden volgende stappen doorlopen: als eerste werd een analyse gedaan van de beschikbare informatiebronnen, nadien werd de structuur opgesteld voor de database, gevolgd door het verzamelen en invullen van de geselecteerde stromen en als laatste stap werd een zeer beperkte analyse gedaan op basis van de database bij wijze van test. 4

25 HOOFDSTUK 2 Specificatie van de onderzoeksvraag Figuur 1: Plan van aanpak voor de internationaal verhandelbare biomassastromen Het consortium heeft bij de verzameling van de gegevens vastgesteld dat het cijfermateriaal dat ter beschikking is voornamelijk de jaren behelsd. Waar er gegevens van voordien ter beschikking waren, zijn deze opgenomen in de database maar dit is niet volledig ingevuld geraakt. 5

26

27 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse HOOFDSTUK 3. LOKALE BIOMASSASTROMEN: GAP ANALYSE Voor de analyse van welke gegevens er voor louter lokale biomassastromen aanwezig zijn in de verschillende regio s, hebben VITO en CRA-W een Gapanalyse uitgevoerd. In dit hoofdstuk worden de informatiebronnen die per regio beschikbaar zijn besproken. Nadien volgt een gedetailleerde analyse per biomassastroom over de regio s heen en wordt aangegeven tot welke resultaten er kan gekomen worden WALLONIË COLLECTE DES DONNÉES Le gisement des déchets produits en Wallonie est difficilement quantifiable vu l origine diverse des données (administration publique, fédérations) et la datation différente des jeux de données. Il est difficile de ne pas omettre un type de déchet tout comme de ne pas réaliser de double comptage. Dans le cadre de l étude, après de nombreuses recherches d informations, différentes sources de données ont été retenues. Pour valider ce choix, les critères de facilité d accès à l information, de mise à jour régulière et de cohérence des informations ont été retenus. Informations sur les déchets ménagers Le site internet «Portail Environnement Wallonie» est une base de données en ligne complète et intéressante pour obtenir une foule de renseignements utiles pour l'identification de la biomasse locale. La partie «Sols et Déchets Données - Statistiques de la direction de la prévention et de la gestion des déchets ménagers» reprend de nombreuses informations sur les quantités de déchets ménagers collectés par année, par type de collecte ou par type de déchets. Les données collectées dans le cadre de cette étude proviennent des bases de données suivantes: 1. Questionnaire aux communes Informations disponibles depuis Ces données sont obtenues sur base de déclaration volontaire des communes réalisée annuellement. La collecte de données a toujours connu un bon taux de réponse (jamais moins de 247 communes sur 262), et depuis 2008 toutes les communes renvoient les formulaires complétés. On y trouve notamment des données concernant les déchets de bois, les huiles de friture, les déchets organiques et les déchets verts; mais aussi des informations sur le type de traitement appliqués aux déchets. 2. Parcs à conteneurs Statistiques annuelles à partir de Ces données sont fournies par les intercommunales et par les adjudicataires des marchés relatifs à la collecte et au traitement des huiles moteurs, des huiles et graisses de friture et des déchets spéciaux des ménages. 7

28 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse Les statistiques concernant les parcs à conteneurs non subsidiés sont cependant non vérifiables actuellement par l Administration. Les résultats sont disponibles par type de déchets, notamment pour le bois, les huiles de friture et les déchets verts. La valorisation matière est pratiquée dans 5 centres de tri valorisation compostage de déchets verts ou de déchets ménagers : BEPN, IDELUX (2), I.B.W et IPALLE. Informations sur les déchets industriels Les premières données sur les déchets industriels collectées en Région wallonne remontent à Elles reposent sur une première enquête menée par l administration wallonne en 1995 auprès des 132 établissements les plus énergivores de la Région. Les résultats de cette enquête avaient servi de source de données pour le Plan wallon des déchets- Horizon Six exercices d enquête ont suivi pour les données 1995 à 2002, le dernier en date étant réalisé en 2003 pour l année de référence Ces données sont accessibles uniquement sur demande écrite et motivée auprès des responsables de l Office Wallon des Déchets, nous n avons obtenu aucune réponse à nos requêtes tout au long de l étude. En 2003, la DGARNE s est engagée dans la mise en place d une stratégie de rapportage plus simple et plus efficient en Wallonie pour le «Bilan environnemental des entreprises wallonnes». La base de données REGINE (Référentiel Environnement : Gestion Intégrée des Entreprises) a été imaginée. Elle représente un magnifique outil de collecte d informations. En 2005 a eu lieu la première mise en ligne du formulaire aux entreprises, il est unique, personnalisé et pré-rempli. Les taux de réponse des entreprises est chaque année supérieur à 80%. Par simplification, la base de données REGINE a été utilisée pour quantifier les déchets d origine industrielle. Elle est alimentée sur base de déclaration volontaire des entreprises. Cette méthodologie peut parfois conduire à une surestimation des gisements car, sous certaines catégories, des matières impropres à une valorisation énergétique sont reprises. Les caractéristiques de chaque type de déchet ne sont pas connues (ex. : les boues, les eaux de lavage) ou ne sont pas répertoriées dans les catégories adéquates. En effet, après discussion avec les fédérations certains potentiels n étaient pas validés. Dans ce document, les données extraites de la base de données REGINE sont celles de l année Les fédérations pourraient être une bonne source d information. Elles disposent généralement de données nationales, rarement régionales (ou ne veulent pas les procurer par confidentialité). Elles peuvent par contre fournir des renseignements très précis sur la manière dont certains flux sont valorisés, lesquels pourraient être valorisés énergétiquement et les contraintes législatives qui y seraient associées. Toutefois, aucune vérification des chiffres avancés ou de leurs utilisations n est possible. Valbiom heeft in november 2010 een rapport opgesteld Appui technique à la rédaction du Plan d Action Wallon Energies renouvelables Volet biomasse Rapport final 7 novembre Hierin is eerste aanzet gegeven tot oplijsting van welke biomassa-afvalstromen ter beschikking zijn voor 1 BILAN ENVIRONNEMENTAL DES ENTREPRISES EN REGION WALLONNE ASPECTS METHODOLOGIQUES DE 1995 A

29 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse energetische valorisatie. Dit is te vergelijken met de OVAM biomassa inventaris voor Vlaanderen (zie verder). Suggestion: Il pourrait être possible d adapter la base pour que les conversions énergétiques soient réalisées automatiquement et obtenir de cette manière un suivi régulier des quantités de déchets produites et de l évolution de leur répartition entre les différentes valorisations, pour autant que l encodage des données réalisé par les entreprises soit précis et honnête. Une recherche devrait être menée afin de mieux caractériser les potentiels de chaque flux de déchets et leur intérêt dans la filière énergétique en collaboration avec les fédérations et les experts dans le domaine. Via cette recherche, le cadre légal de valorisation de chaque flux pourrait être décrit pour mettre en évidence les différents freins (ex. : les graisses). Un catalogue des types de biomasse acceptés en bio méthanisation serait d ailleurs en cours d élaboration. N étant pas exhaustif, l OWD ne désire pas le transmettre actuellement VLAANDEREN In Vlaanderen is de referentie voor hoeveelheden lokale biomassa die ter beschikking zijn, de biomassa inventarisatie die OVAM al tweemaal heeft uitgevoerd nl. situatieschets 2005 en , en die in de toekomst zal herhaald worden en verfijnd. OVAM voorziet een update eind 2012 van de biomassa inventaris. OVAM vanuit zijn positie beschikt over de meeste detailinformatie rond de biomassa-afvalstromen, maar beperkt zich in de inventarisatie niet enkel tot deze stromen en heeft dit uitgebreid met de biomassastromen uit de land- en tuinbouw, infrastructuurbeheer, natuur- en bosbeheer en dierlijke mest. Een detailoverzicht van de stromen die in de Biomassa Inventaris van OVAM in kaart gebracht worden vindt U hieronder. Tabel 2: Overzicht van biomassastromen te vinden in de Biomassa Inventaris van OVAM Huishoudelijke afvalstoffen Groenafval Huishoudelijk gft-afval, gescheiden ingezameld Gebruikte frituurvetten en -oliën (GFVO) van huishoudelijke oorsprong Organisch-biologische fractie van het restafval Hoeveelheden gekend vanaf 2000, opsplitsing gekend sinds Fractie snoeihout en boomstronken zou in principe moeten bijgeteld worden bij internationaal verhandelbare stroom hout. Bestemming gekend. Hoeveelheden gekend vanaf 2000.Bestemming gekend. Hoeveelheden bij op te nemen/af te checken bij internationaal verhandelbare stromen plantaardige vetten en oliën en dierlijke vetten. Gegevens beschikbaar via ValorFrit op Belgisch niveau voor Bestemming is gekend (opsplitsing energie, recyclage). Hoeveelheden zijn gekend van totale restafvalstromen. Organische fractie bepaald 9

30 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse op basis van sorteeranalyse van 2006 (kengetal). Bestemming is gekend. Bedrijfsafvalstoffen Groenafval Gegevens door berekening gekend, extrapolatie door steekproef uit IMJV (Integraal Milieu Jaarverslag) en enquêtering van containerbedrijven voor groenafval geproduceerd door gemeentes, bedrijven, privéondernemers. Bestemming niet exact gekend. (Berm)maaisel Geen exacte hoeveelheid gekend: ramingen + enquêtering ( ). Bestemming in hoeveelheden niet gekend. Zeefoverloop van compostering Hoeveelheden gekend voor Bestemming voor energie gekend. Houtafval Hoeveelheden bij op te nemen/af te checken bij internationaal verhandelbare stromen hout. Hoeveelheden bij houtverwerkende bedrijven afgeleid uit IMJV (2006), voor huishoudens is dit inschatting (2006). Bestemming bij benadering gekend. Dierlijk afval Hoeveelheden voor België gekend via registers Gebruikte frituurvetten en oliën afkomstig van bedrijven Slib Organisch-biologische fractie van het restafval van bedrijven ( ). Bestemming gekend. Hoeveelheden bij op te nemen/af te checken bij internationaal verhandelbare stromen plantaardige vetten en oliën en dierlijke vetten. Hoeveelheden gekend bij Valorfrit voor België maar niet voor voedingsbedrijven. Bestemming gekend. Hoeveelheden gekend uit Slibplan. Bestemming gekend via rondvraag, Code goede praktijk, etc. voor Hoeveelheden bedrijfsafval die verbrand worden gekend. Fractie organisch-biologisch niet gekend, veronderstelling idem als huishoudelijk in de HVV-ovens. Wel gekend in de specifieke verbrandingsovens voor bedrijfsafval. Bestemming gekend. Plantenschroot Hoeveelheden gekend Bestemming gekend, via Omnichem. Koffievliezen en koffiedik Hoeveelheden via inschatting. Bestemming Olijfpitten, olijfpulp Andere organisch-biologische afvalstromen voor energie gekend. Hoeveelheden bij op te nemen/ af te checken bij internationaal verhandelbare stroom olijfpulp. Hoeveelheden via inschatting. Bestemming voor energie gekend. Hoeveelheden ongekend: nog stromen in kaart te brengen o.a. biomassa bedrijfsreststromen, voedingsreststromen, etc. 10

31 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse Biomassastromen uit de land- en tuinbouwsector Non-food op braak en energiegewassen Hoeveelheden bij op te nemen/af te checken met internationaal verhandelbare stromen landbouwgewassen zoals graan, maïs, koolzaad. Gekend via premie energiegewassen in 2007, voor enkel gekend via contracten. Korte omloop hout Hoeveelheden bij op te nemen bij internationaal verhandelbare stromen hout. Hoeveelheden niet gekend. Gewasresten op het landbouwbedrijf Toekomstpotentieel. Biomassastromen uit beheerwerken Hoeveelheden gekend ( ): Wegen en Verkeer opdeling maaisel en hout. Hout zou moeten bijgeteld worden bij internationaal verhandelbare stroom hout. Bestemming niet gekend. Biomassastromen uit beheerwerken Hoeveelheden maaisel gekend ( ) waterwegen Biomassastromen uit beheerwerken waterwegen Dierlijke mest Hoeveelheden inschatting op basis van kengetallen en ha in combinatie met houtverkoop. Bestemming niet gekend in hoeveelheden. Hoeveelheden gekend. Bestemming gekend. Voor de afvalstoffen heeft OVAM ook zicht op in- en uitvoer in het kader van de Verordening (EG) Nr. 1013/2006, de analyse van de databank TRACES (Trade Control and Export System) in kader van de Verordering 1774/2002 en de analyse van enquêtegegevens uitgevoerd door de OVAM in voorjaar 2009 bij de sector van containerbedrijven. Een aantal van de stromen die lokaal geproduceerd worden, worden ook internationaal verhandeld en vallen dus onder de categorie stromen die besproken worden in HOOFDSTUK 6. De hoeveelheden biomassa lokaal geproduceerd worden bij opgenomen bij de internationaal verhandelde stromen om tot lokale consumptie te komen. Dergelijke stromen zijn houtafval, gebruikte frituur vetten- en oliën, korte omloop hout, olijfpulp, non-food gewassen. In bovenstaande tabel werd ook toegevoegd of er hoeveelheden beschikbaar zijn van deze stroom en of de bestemming (materiaal, energie, food/feed) gekend is. Dit geeft een vrij volledig overzicht van wat aan informatie beschikbaar is over de lokale biomassastromen in Vlaanderen BRUSSEL In Brussel zijn er op aanvraag gegevens beschikbaar via Net Brussel. Uit hun jaarverslag kan al heel wat informatie rond afvalophaling gehaald worden over de jaren heen, voor meer detail informatie moet officieel een schrijven worden gericht naar de directie van Net Brussel/Bruxelles Propre met de vraag tot toegang naar de informatie en met welk doel deze gegevens zullen gebruikt worden. Naast de gegevens van Net Brussel/Bruxelles Propre heeft Brussel ook een studie laten uitvoeren rond beschikbaarheid van hout voor energiegebruik. 11

32 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse 3.4. AFSTEMMING GEGEVENS Een vergelijkende analyse werd gedaan worden om na te gaan in hoeverre de gegevens van de 3 gewesten op elkaar kunnen afgestemd worden. Belangrijke vragen hierbij zijn: hebben de stromen de zelfde nomenclatuur, zijn er gegevens over beschikbaar, worden ze in dezelfde eenheden bijgehouden, op welke tijdsintervallen worden ze verzameld, enz. Zo kan nagegaan worden of door optelling een Belgisch beeld kan samengesteld worden. Per stroom wordt ook aangegeven waar de leemtes nog aanwezig zijn HUILES ET GRAISSES DE FRITURE ValorFrit heeft een overzicht voor België van opgehaalde oliën en frituurvetten. L évolution des quantités d huile et graisses de friture d origine ménagère collectées de 2005 à 2010 est disponible sur leur site internet. ValorFrit splitst dit op in 2 categorieën, nl. huishoudens (datgene wat op containerparken wordt verzameld) en professioneel gebruik (datgene wat vnl. bij horeca wordt opgehaald). Gegevens op de website zijn beschikbaar van 2009 en Bij ValorFrit werd bijkomende informatie opgevraagd en zijn gegevens beschikbaar vanaf ValorFrit heeft geen gegevens beschikbaar voor de oliën en vetten bij industrie. Voor gegevens per gewest zijn volgende bronnen ter beschikking: Pour la Wallonie, les quantités collectées dans les parcs à conteneurs sont disponibles de sur site du Portail Environnement de Wallonie (catégorie 'HFRIT = huiles et graisses de fritures avec su catégorie huiles de fritures, graisses sans emballage, graisses, graisses avec emballage ). Les quantités sont exprimées en kg. Elles sont aussi disponibles par intercommunales pour les années concernées. Selon le Rapport analytique de l environnement wallon , volet Prévention et génération des déchets, très peu d huiles se retrouve dans la fraction non triée des ordures ménagères. Le taux de collecte sélective de ces déchets est estimé à plus de 85%. Cependant, aucune information n est disponible quant à l éventuelle élimination de ces huiles avec les eaux usées. D après la «CONVENTION ENVIRONNEMENTALE DU 27 MARS 2007 RELATIVE À L'EXÉCUTION DE L'OBLIGATION DE REPRISE EN MATIÈRE D'HUILES ET GRAISSES COMESTIBLES POUVANT ÊTRE UTILISÉES LORS DE LA FRITURE DE DENRÉES ALIMENTAIRES - Rapport à l'attention du Parlement wallon Période », on peut potentiellement récolter 76,8% du poids total des Huiles et Graisses de Friture Usagées ménagères. Pour les HGFU professionnelles, on peut espérer récolter 0% du poids total. Le reste étant perdu par la simple action de frire. Pour les huiles et graisses issues des industries, une série de données ont été extraites de la base de données REGINE. 12

33 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse Les catégories comptabilisées dans cette rubrique sont décrites ci-dessous: Tabel 3: Overzicht van de categorieën oliën en vetten aanwezig in de database van Regine Types de déchets Libellé Cedstat-3 Code Cedstat-3 Code CWD Libellé Déchets HUILES ET GRAISSES Déchets animaux et végétaux (sauf déchets animaux issus de la préparation de denrées alimentaires et déjections animales) Graisse végétale Huile de beurre Huiles alimentaires usées Huile de friteuse - Huile et graisse du restaurant Huiles alimentaires Huiles alimentaires usagées Huiles et graisses alimentaires Graisses et huiles végétales Mélange de graisse et d'huile prov.de la séparation huile/eau - Graisses procès - Déchets de graisse Bijkomende gegevens voor Vlaanderen betreffende de aanwezigheid van oliën en vetten bij voedingsmiddelen industrie zijn beperkt, in de OVAM inventaris worden inschattingen gedaan door Fevia. À Bruxelles, depuis 2007, ValorFrit a confié la collecte des huiles et graisses de fritures usagées d origine ménagères à Bruxelles-Propreté. Les données des quantités collectées sont disponibles sur leur site internet pour la période de 2002 à En Belgique, la majorité des huiles et graisses de fritures usagées collectées sont transformées en biocarburant, et cette tendance s'amplifie d'année en année. C'est ainsi que 87% des quantités collectées en Belgique en 2009 ont servi à la fabrication de biodiesel, contre 74% en Les autres filières de valorisation (en diminution constante) sont constituées par: - la production d'électricité verte : 11% en 2009 contre 19% en 2008; - diverses applications techniques (telles que lubrifiant, bougies, savon industriel, etc.): 2% en 2009 contre 7% en Les quantités traitées par les récupérateurs partent principalement vers la Hollande (39,87% en 2008 et 27,62% en 2009), l'allemagne (25,34% en 2008 et 26,68% en 2009), la Slovaquie (12,12% en 2008 et 24,74% en 2009) ou restent en Belgique (9,33% en 2008 et 8,69% en 2009) GROENAFVAL Groenafval wordt hier gezien als de verzamelnaam voor snoeisel en maaisel. Pour la Wallonie, les déchets verts des ménages sont collectés principalement via le réseau de parcs à conteneurs ou quelquefois sélectivement sur le territoire de certaines communes. Ces quantités sont disponibles sur le site Portail de l Environnement de Wallonie, pour les communes de 1997 à 2010 et pour les parcs à conteneurs de 1994 à

34 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse Les déchets verts collectés dans les parcs à conteneurs sont composés et valorisés. Chaque intercommunale dispose, ou disposera à brève échéance, d une aire de compostage pour déchets verts, soit une capacité totale de traitement de l ordre de tonnes/an. Cependant, une part non-quantifiée de déchets verts est gérée à domicile par les particuliers. Selon les dernières données statistiques disponibles et validées, c'est-à-dire pour l'exercice 2009, près d'un quart de la population - 23% exactement - de la Wallonie pouvait bénéficier d'une collecte sélective de déchets organiques 2. À Bruxelles, les installations de Bruxelles-Compost sont en service depuis Elles servent au compostage des déchets de jardin. En 2002 la collecte des déchets de jardins en porte-à-porte a commencé dans 6 communes bruxelloises (Auderghem, Berchem, Jette, Uccle, Watermael-Boitsfort et Woluwe-Saint-Pierre). Les autres disposants de points d apports volontaires. Dans ces communes la collecte des déchets de jardins en porte-à-porte s est installée progressivement. En 2003: à Ganshoren et Woluwe-Saint- Lambert. En 2007: à Anderlecht, Forest, Molenbeek. En 2008: à Neder-Over-Heembeek. En 2009: à Evere, Haren et Koekelberg. Par contre, la première collecte de sapins de Noël a eu lieu en Grafiek 1: Quantité de déchets de jardins récoltés par Bruxelles-Propreté Vlaanderen heeft gegevens ter beschikking van zijn groenafval van 2000 tot 2008 in de Biomassa Inventaris van OVAM, een verdere jaarlijkse update aan gegevens is bij OVAM bekend, in tonnages. Het groenafval dat afkomstig is van bedrijven, is niet zo eenvoudig te becijferen. Voor Vlaanderen is enkel een inschatting beschikbaar in de Biomassa inventaris OVAM ORGANISCH AFVAL Organisch afval komt op 3 verschillende manieren ter beschikking. Bij particulieren kan het in eerste instantie afzonderlijk ingezameld worden en zo verwerkt worden. In tweede instantie is het organisch afval van particulieren een deelfractie van het restafval. Een derde fractie organisch afval 2 Réponse du parlement wallon à la Question orale de Mme Zrihen à M. Henry, Ministre de l'environnement, de l'aménagement du territoire et de la Mobilité, sur «la collecte des déchets» 14

35 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse situeert zich bij de industrie: dit deel zit vervat in het restafval en wordt meestal niet afzonderlijk opgehaald. Selectief ingezameld afval bij particulieren In Vlaanderen wordt dit selectief ingezameld in zeer veel gemeentes. Hoeveelheden per jaar zijn terug te vinden in de OVAM Biomassa inventaris sinds 2000 voor het GFT dat residentieel wordt ingezameld. In Wallonië wordt GFT-afval slechts heel beperkt selectief ingezameld. Pas d information disponible pour Bruxelles. Restafval bij particulieren In Vlaanderen zijn er bij OVAM gegevens beschikbaar hoeveel restafval er bij particulieren en niet gevaarlijk bedrijfsafval jaarlijks verbrand wordt. Sorteeranalyses wijzen uit dat in nog 65% van het particuliere restafval nog organisch van oorsprong was, in 2006 wijzen sorteeranalyses uit dat dit in Vlaanderen gezakt is tot 40,1%. En Wallonie, la part de déchets organiques représente encore plus de la moitié des ordures ménagères. Cette part représente un potentiel de collecte sélective très important à envisager. Sur le site Portail de l environnement de Wallonie, il est possible d observer la part organique compostable et non-compostable dans la composition moyenne de la poubelle d ordures ménagères en Wallonie pour les années 1997 et 1998, 2001, 2002, et Les déchets organiques contenus dans les ordures ménagères ne sont généralement pas collectés sélectivement. Ils sont donc traités avec l ensemble des ordures ménagères. Seuls l intercommunale Idelux et le BEP-Environnement développent aujourd hui une collecte sélective de la fraction organique de la poubelle sur une commune de leur territoire. Alternatives de gestion: La matière organique est actuellement compostée ou bio méthanisée. Elle pourrait aussi être séchée et valorisée énergétiquement ou co-compostée ou co-biométhanisée avec d autres matières comme les boues de stations d épuration. Cependant, une partie des déchets ménagers organiques est compostée à domicile ou réutilisée pour l alimentation des animaux. Aucune estimation de ces quantités n est disponible. Uit de gegevens van Brussel Net kunnen wel de hoeveelheden restafval opgehaald bij particulieren gedestilleerd worden. Les données de Bruxelles-propreté ne précisent pas la part de déchets organiques résiduelles dans les déchets ménagers. Via een officieel schrijven aan Brussel Net zou hier mogelijk meer informatie rond kunnen verkregen worden. Dans le Plan de prévention et de gestion des déchets réalisé par l IBGE, un potentiel de 20 à tonnes de déchets organiques était estimé pour le secteur HORECA et les restaurations collectives (cantines, écoles, administration, hôpitaux, bureaux publics et privés). 15

36 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse Restafval bij industrie En Wallonie, une série d informations a été extraites de la base de données REGINE, parmi les catégories répertoriées dans le tableau ci-dessous: Tabel 4: Overzicht van de categorieën afval aanwezig in de database Regine Types de déchets Libellé Cedstat-3 Code Cedstat-3 Code CWD Libellé Déchets DECHETS ORGANIQUES ET DECHETS VERTS Déchets animaux et végétaux (sauf déchets animaux issus de la préparation de denrées alimentaires et déjections animales) 09 Déchets de matières premières non emballées Déchets de production organiques Déchets de légumes Déchets crus Epluchures de pdt Déchets organiques Déchets alimentaires Marcs de café (Purée de légumes) Matières organiques Pomme de terre Déchets verts Frites précuites Pépins et noyaux Herbes Déchets de fromages + eaux de premier rinçage Déchets de cantines Déchets alimentaires Déchets ménagers Déchets verts Déchets biodégradables de parcs et jardins Matières biodégradables issues du lavage de la betterave In Vlaanderen baseert de OVAM inventaris zich op hoeveelheden bedrijfsrestafval dat in afvalverbrandingsinstallaties wordt bijgestookt. De hoeveelheid organische fractie wordt dezelfde aangenomen als bij huishoudelijk afval. Bijkomend is er nog een hoeveelheid organisch-biologisch bedrijfsafval aanwezig bij de voedingsindustrie. Uit enquêtes van Fevia kunnen inschattingen gegeven worden. Voor Brussel zijn er geen data beschikbaar rond restafval bij de industrie MAAISEL Voor Vlaanderen is er een inschatting gedaan van hoeveelheden bermmaaisel in de OVAM Inventaris. Deze inschattingen zijn afkomstig uit het Actieplan Maaisel (2003). Op basis van beheerswerken aan het aantal wegen en waterwegen werden deze inschattingen gedaan. Deze inschattingen werden vergeleken met de hoeveelheden aan maaisel die in realiteit verwerkt wordt en dit is veel lager. In Vlaanderen is er cijfermateriaal beschikbaar maar er wordt gewerkt aan beter en accurater materiaal. Voor het maaisel uit natuurbeheer van publiek domein zijn er bij ANB (Afdeling Natuur en Bos, Vlaamse Overheid) gegevens bekent uit een recent opgestarte databank voor 2007 en Ook bij terreinbeherende natuurverenigingen is er maaisel ter beschikking. VZW Natuurpunt als terreinbeherende natuurvereniging is bezig om voor zijn terreinen een inschatting en een 16

37 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse inventarisatie te maken van het maaisel afkomstig van hun natuurgebieden. In deze databank willen zij in de toekomst ook de bestemming van het maaisel loggen, aangezien het voor hun belangrijk is de meest optimale verwerkingsmethode te kiezen vanuit ecologische en duurzaamheidprincipes. Brussel en Wallonië hebben geen inschatting/gegevens beschikbaar voor hoeveelheden bermmaaisel PLANTENSCHROOT Hier zijn gegevens voor Vlaanderen beschikbaar uit de OVAM inventaris voor de jaren Wallonië en Brussel hebben hierrond geen gegevens beschikbaar KOFFIEVLIEZEN EN KOFFIEDIK Vlaanderen heeft gegevens beschikbaar in de OVAM inventaris voor het jaar Wallonië en Brussel hebben geen gegevens beschikbaar OLIJFPITTEN EN OLIJFPULP Gegevens voor Vlaanderen zijn beschikbaar in de OVAM inventaris voor Wallonië en Brussel hebben geen gegevens beschikbaar HOUT Zeefoverloop compostering Enkel in Vlaanderen waar op grote schaal aan compostering wordt gedaan is dit een relevante fractie hout. Hiervan zijn echter geen gegevens beschikbaar (Cf. Biomassa Inventaris OVAM). In Wallonië en Brussel wordt niet op grote schaal gecomposteerd waardoor deze fractie daar niet ter beschikking is. Hout uit de natuur Hout uit de natuur wordt hier omschreven als hout dat kan afkomstig zijn uit bossen (privébos of publiek bos) en hout uit natuurgebieden. Publiek en privé bos Hout uit publiek en privé bos is de lokale stroom die bijgeteld wordt bij de internationaal verhandelbare stroom hout en wordt verder in detail besproken in paragraaf

38 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse Houtafval Houtafval is de lokale stroom die bijgeteld wordt bij de internationaal verhandelbare stroom hout en wordt verder in detail besproken in paragraaf MEST De gegevens in de OVAM Inventaris zijn aangeleverd door de Vlaamse Landmaatschappij, afdeling Mestbank en aangevuld met de gegevens van het Vlaamse Coördinatiecentrum Mestverwerking. Voor Vlaanderen wordt bijgehouden hoeveel dieren er gekweekt worden per jaar. Aan de hand hiervan worden totale hoeveelheden mest in Vlaanderen berekend. Voor Wallonië beschikt de database REGINE ook over een berekeningsmethode die de hoeveelheid mest op basis van het aantal dieren weergeeft. In de statistieken van DGSIE (landbouw)zijn het aantal dieren in Wallonië ter beschikking zeker voor de jaren 2000 tot Cette méthode peut également être appliquée pour Bruxelles sur base des données régionales disponibles dans le recensement agricole de la DGSIE DIERLIJK AFVAL Dierlijk afval kan opgesplitst worden in verwerkt en onverwerkt afval, naast deze opsplitsing is er ook de wettelijke indeling in categorie 1, 2 en 3 afval volgens de Europese verordening nr. 1774/2002. Deze indeling bepaalt de risicograad van het afval waarbij Categorie 1 materiaal bevat met het grootste risico voor mens en dier. In Vlaanderen is OVAM bevoegd voor de opvolging van de in- en export van dierlijk afval via TRACES (Trade Control and Export System), het Europese systeem om de Europese verordening op te volgen. Uit deze databank kunnen cijfergegevens gehaald worden over hoeveel (on)verwerkt dierlijk afval van de verschillende categorieën in- en uit Vlaanderen vervoerd worden. Om cijfergegevens te verzamelen rond de hoeveelheid dierlijk afval er in Vlaanderen aanwezig is, moet ook bij OVAM te rade worden gegaan. Bedrijven die dierlijk afval willen ophalen en verwerken moeten door de Vlaamse Regering erkend worden. OVAM inventariseert de stromen dierlijk afal op basis van de registers van deze erkend bedrijven. In de OVAM inventaris zijn getallen ter beschikking voor 2007 en Voor een invulling van meerdere jaren, moet met OVAm overlegd worden voor cijfermateriaal. Voor Wallonië kan gebruik gemaakt worden van de enquête die naar de industrie gestuurd wordt en daaruit kan de categorie Déchets animaux issus de la préparation de denrées alimentaires en categorie Déchets biologiques et de soins de santé gebruikt worden voor een inschatting van de hoeveelheid dierlijk afval. Dit is echter niet de volledige hoeveelheid dierlijk afval. Onder de categorie Déchets animaux issus de la préparation de denrées alimentaires zit ook een deel vervat aan dierlijk afval. Het is echter niet mogelijk om het gedeelte dierlijk afval eruit te filteren. D après le document Appui technique au Plan d action Régional Energies Renouvelables, en comparant les gisements estimés via la méthodologie REGINE et les données issues des fédérations (ICEDD, FEVIA, et ValorFrit), il semblerait que les gisements les plus difficilement quantifiables soient les graisses et les déchets animaux, ces deux gisements seraient sous-estimés via REGINE 18

39 HOOFDSTUK 3 Lokale biomassastromen: GAP Analyse (...). Des contacts ont été pris avec la RENDAc mais aucune donnée synthétisée n est disponible. La RENDAC conseille de consulter l OWD. En 1997, Bruxelles- Propreté organise pour la première fois en Belgique et avec la collaboration de la communauté musulmane de Bruxelles la collecte de peaux et d abats de mouton lors de la fête de l Aïd el Kebir SLIB Slibs die als biomassa kunnen gedefinieerd worden, kunnen ontstaan op verschillende manieren. De OVAM Biomassa Inventaris geeft 4 verschillende manieren aan hoe slibs met een organischbiologische fractie kunnen ontstaan: - (afvalwaterzuiverings)slib van de voedingsindustrie - Ontinkingsslib en afvalwaterzuiveringsslib van de papierindustrie - Afvalwaterzuiveringsslib van de textielindustrie - Slib van rioolwaterzuivering Voor Vlaanderen zijn er inschattingen van de verschillende slibproducties te vinden uit het voortgangsrapport Slib van 2005, dat overgenomen werd door de OVAM Biomassa Inventaris. Voor Wallonië bevat de REGINE database 2 categorieën voor slib: Boues ordinaires (sauf boues de dragage) en Boues d'effluents industriels. Deze hoeveelheden kunnen gebruikt worden als hoeveelheden industriële slibs die in Wallonië geproduceerd worden en komen overeen met de eerste 3 soorten slibs zoals hierboven gedefineerd. Gegevens zijn beschikbaar voor het jaar 2007 via de enquête. De hoeveelheden waterzuiveringsslib zijn te bekomen via bevraging bij de intercommunales. Voor Brussel zijn er geen gegevens beschikbaar BESLUIT Bovenstaande analyse wijst uit dat er heel wat informatie per regio beschikbaar is maar verspreid zit over heel wat verschillende bronnen. Om tot een kwantificering te komen van de louter lokaal geproduceerde biomassastromen in België lijkt een aparte studieopdracht aangewezen om hier de nodige tijd en verdieping in de bronnen te kunnen doen. Bovenstaande analyse zou hiervoor als startpunt kunnen dienen. 19

40

41 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen HOOFDSTUK 4. BEOORDELING VAN DE INFORMATIEBRONNEN In het plan van aanpak (zie hoofdstuk 2.2) wordt aangegeven hoe in deze studie te werk is gegaan om tot een kwantificering te komen voor de internationaal verhandelbare biomassa stromen. Een eerste stap hierin is de bestaande informatiebronnen te beoordelen op hun bruikbaarheid. Hiervoor werd een evaluatiekader opgezet worden om de verschillende informatiebronnen te kunnen beoordelen. Elke geconsulteerde informatiebron werd geëvalueerd op zijn bruikbaarheid. Criteria die werden gebruikt voor de evaluatie zijn gegeven in onderstaande tabel: Tabel 5: Tabel met criteria om informatiebronnen te evalueren I. Nature des données II. Précision des données Nom de la base de données Quels types de produits? Typologie des données (codes, noms, etc.) Degré de précision dans la typologie (grands groupes de produits ou niveau d'individualisation poussé des produits) Unités (euros, tonnes, m³) Distinction des utilisations énergie / matériaux des matières Degré d'incertitude Données annuelles, à partir de Fréquence des Mise à jour III. Echelle géographique III. Propriété des données, accès et services Délais entre les mises à jour et la dernière version Quelle précision géographique: Fédéral Import Export Wallon Flamand Propriété des données: (Public/privé) Origine des données: (enquête, administrations régionales, fédérations, etc.) Obtention des données: (en ligne, rapports/bdd, sur demande de requêtes spécifiques, etc.) 21

42 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen Confidentialité: (obligation d'un document, etc.) IV. Conclusions pour l'étude Coût Services pour les utilisateurs (requêtes, spécifiques, call center, ) Degré de cohérence pour les objectifs Manque de données, lacunes à remplir? Suggestions d'autres sources de données Volgende bronnen werden geëvalueerd op bovenstaande criteria en dit voor de verschillende biomassastromen indien nodig: STATBEL EUROSTAT FAO OECD IEA Databank Nationale Bank van België Per informatiebron wordt in onderstaande tabellen ingevuld wat zal een ingevulde tabel/fiche als eindresultaat ter beschikking zijn. 22

43 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen 4.1. STATBEL Tabel 6: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron STATBEL Flux concerné I. Nature des données Nom de la base de données Quels types de produits? Typologie des données (codes, noms, etc.) Agriculture - exploitations agricoles et horticoles Betteraves: Superficie par type de culture (distinction betterave sucrière industrielle, betterave fouragère englobée dans culture fouragère), productions (Bsuc et Bfour distinguée), rendement, indice de prix à la consommation et à la production Blé: superficie par type de culture (distinction entre les céréales), productions (cultures grains distinguées), rendement, indice de prix à la consommation (céréales groupées) et à la production (céréales groupées). Bois: Surfaces boisées, bijkomende informatie rond houtafval te vinden onder statistieken van afval: Verpakkingsafval hout en hoeveelheden per afvalproductietype, daar vinden we ook houtafval terug. Agriculture: noms Bois: beboste oppervlakte, Verpakkingsafval hout, afvalproductietype hout Degré de précision dans la typologie (grands groupes de produits ou niveau d'individualisation poussé des produits) Unités (euros, tonnes, m³) Distinction des utilisations énergie / matériaux des matières Degré de détails important Agriculture: ha, tonnes Bois: ha, tonnages, percentages voor verpakkingshout dat naar recyclage gaat Non en général Uitzondering: voor verpakkingsafval hout is opgegeven hoe de verhouding is tussen recyclage en voor energiedoeleinden. II. Précision des données Degré d'incertitude 23

44 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen III. Echelle géographiques Données annuelles, à partir de Fréquence des Mise à jour Délais entre les mises à jour et la dernière version Quelle précision géographique: Fédéral Gegevens voor land-bosbouw sinds in rapport on-line Gegevens voor afval 2 jaarlijks ter beschikking vanaf mois (rapport intermédiaire et final) Rapport 2010 disponible en 2011 et présente les données 2009 Bois: 2 ans oui. Mission de la DGSIE est de produire des statistiques nationales officielles pour la Belgique. Elle est chargée de la production de statistiques européennes.. III. Propriété des données, accès et services Import Export Wallon Flamand Propriété des données: (Public/privé) Origine des données: (enquête, administrations régionales, fédérations, etc.) Agriculture: oui Bois: non Agriculture: oui Bois: non Non Agriculture: oui (en millions d'euros, en %), données agrégées tubercules Bois: non Publiques, Enquêtes exhaustives réalisées directement auprès des agriculteurs, informations complémentaires sont recueillies auprès de l industrie manufacturière, des organisations représentatives, d autres services publics et d instituts de recherche scientifique. 24

45 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen IV. Conclusions pour l'étude Obtention des données: (en ligne, rapports/bdd, sur demande de requêtes spécifiques, etc.) Confidentialité: (obligation d'un document, etc.) Coût Services pour les utilisateurs (requêtes, spécifiques, call center, ) Degré de cohérence pour les objectifs Manque de données, lacunes à remplir? Rapports disponibles en ligne, Rapports publiques, Rapports gratuits, Agriculture: Oui. Information détaillée certainement disponible sur requête spécifique Bois: Rapport peu utile excepté surface totale, deel van het houtafval zit vervat in verpakkingshoutafval en afvalproductietype. Agriculture: Dépend du degré de détail de la BDD totale qui n'est pas accessible en ligne. Qu'est-ce qui est comptabilisé dans la masse? Bois: Oui, toutes les données manquent. Voire dans la base de données globale Suggestions d'autres sources de données 25

46 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen 4.2. EUROSTAT Tabel 7: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron EUROSTAT Flux concerné I. Nature des données Nom de la base de données 1) Agriculture: produits végétaux, 2) Bilan d'approvisionnement Sylviculture Quels types de produits? Agriculture: Superficies de production, production récoltées (inclus déchets, sousproduits), rendement. Maïs, koolzaad: oppervlaktes per teelt met opsplitsing naar verschillende soorten koolzaad (winter, zomer) en maïs (korrelmaïs, groene maïs, etc.) Bois: 1) Quantités enlevées de bois ronds par type de bois et assortiment, sur base de l'utilisation qui en sera faite. (Bois de chauffage et bois de trituration sont identifiés) 2) Production de produits à base de bois, 3) Volumes sur pied exploitables et autres sans distinction d'essence 4) Production d'énergie, consommation etc. à partir de renouvelable dont biomasse bois et déchets de bois Plantaardige en dierlijke vetten en oliën: zeer gedetailleerde opsplitsing naar soort Typologie des données (codes, noms, etc.) Degré de précision dans la typologie (grands groupes de produits ou niveau d'individualisation poussé des produits) Unités (euros, tonnes, m³) plantaardige olie (palmolie, kokos, koolzaad, etc.) volgens NACE code. Nom, Betteraves: distinction betterave sucrière industrielle, betterave fourragère englobée dans culture fourragère nace-code voor plantaardige oliën Agriculture: Degré de détails important Bois: Les cultures énergétiques sont comptabilisées dans les surfaces forestières Plantaardige en dierlijke oliën en vetten: tot op soort gedetailleerd Agriculture: tonnes, ha, 100 kg/ha Bois: possible d'avoir unbk ou ovbk Plantaardige en dierlijke oliën en vetten: in kg en 26

47 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen II. Précision des données Distinction des utilisations énergie / matériaux des matières Degré d'incertitude Non Données annuelles, à partir de oui, à partir de 1955 en théorie, parfois données sont manquantes Plantaardige en dierlijke oliën en vetten vanaf 1995 beschikbaar. Fréquence des Mise à jour Annuelle. Une production 2005 représente ce qui a été exploité en 2005 III. Echelle géographiques Délais entre les mises à jour et la dernière version Quelle précision géographique: Fédéral Wallon Flamand Collecte de Mai à Novembre pour l'année en cours avec des données intermédiaires mises à jour oui. Les missions d Eurostat consistent à fournir à l Union européenne un service d information statistique de haute qualité. Non Non Import - Blé: oui céréales plus ou moins détaillées - Betteraves: Non - Bois: oui. Bois ronds. Produits de première et seconde transformation. En ce qui concerne l'énergie, les champs existent mais beaucoup de données sont indisponibles - Plantaardige en dierlijke oliën: ter beschikking vanaf 1995 in en kg Export - Blé & Betteraves: oui (en millions d'euros, en %), données agrégées tubercules - Bois: Oui. Bois ronds et des produits de premières et seconde transformation. En ce qui concerne l'énergie, les champs sont prévus mais beaucoup de données sont indisponibles - Plantaardige en dierlijke oliën: ter beschikking vanaf 1995 in en in kg 27

48 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen III. Propriété des données, accès et services Propriété des données: (Public/privé) Origine des données: (enquête, administrations régionales, fédérations, etc.) Obtention des données: (en ligne, rapports/bdd, sur demande de requêtes spécifiques, etc.) Confidentialité: (obligation d'un document, etc.) Public, données non confidentielles. %20protocol%20REV1_FINAL_%20EN%2010%20november%202009%20up.pdf+ - Enquêtes, estimations basées sur des observations d'experts, données administratives. Des enquêtes pas échantillonnage sont souvent réalisées. Les méthodes présentent des particularités par pays expliquées en annexe des métadonnées. - Enquêtes exhaustives réalisées directement auprès des agriculteurs, informations complémentaires sont recueillies auprès de l industrie manufacturière, des organisations représentatives, d autres services publics et d instituts de recherche scientifique. BDD en ligne et données non confidentielles IV. Conclusions pour l'étude Coût Services pour les utilisateurs (requêtes, spécifiques, call center, ) Degré de cohérence pour les objectifs Gratuit Tabellen kunnen volgens bestaande parameters opgevraagd worden Interessante bron omwille van historiek gegevens. Manque de données, lacunes à remplir? Suggestions d'autres sources de données 28

49 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen 4.3. FAO Tabel 8: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron FAO Flux concerné: I. Nature des données Nom de la base de données Biomasse Agri: FAOStat: FAO-agriculture: Production-crops (CountryStat = version nationale) Bois: FAOStat: Forest Stat Plantaardige oliën: over palmolie zijn importgegevens beschikbaar Quels types de produits? Agriculture: Production, surface exploitée, rendements, grains Bois: Production II. Précision des données Typologie des données Agriculture: nom de la culture (codes, noms, etc.) Bois: nom de la production ou du produit Degré de précision dans la Blé: Assez détaillé (les céréales moyennement détaillées); Betterave sans distinction typologie (grands groupes Bois: Pas précis pour le bois-énergie, précis pour tous les produits classiques à valeur de produits ou niveau commerciale d'individualisation poussé des produits) Unités (euros, tonnes, m³) Agriculture: 1000 ha, 1000 tonnes, $ Bois: m³ Distinction des utilisations Non. Théoriquement possible d'avoir une répartition utilisation alimentaire et autre énergie / matériaux des mais énergie n'est pas détaillée et la fonction n'était pas fonctionnelle matières Degré d'incertitude Données nationales et enquêtes auprès des administrations. Précision moyenne. Lorsque les données manquent, estimations ou conservation de la valeur antérieure. 29

50 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen III. Echelle géographiques Données annuelles, à partir de Fréquence des Mise à jour Délais entre les mises à jour et la dernière version Quelle précision géographique: Fédéral oui. Théoriquement à partir de 1961 mais beaucoup de données manquent pour la Belgique Annuelle long (plus de un an) National III. Propriété des données, accès et services Import Export Wallon Flamand Propriété des données: (Public/privé) Origine des données: (enquête, administrations régionales, fédérations, etc.) Obtention des données: (en ligne, rapports/bdd, sur demande de requêtes spécifiques, etc.) Confidentialité: (obligation d'un document, etc.) Coût Non Non TradeSTAT-oui en quantité et argent et détaillé Bois: oui mais les données pour la Belgique manquent TradeSTAToui en quantité et argent et détaillé Bois: oui mais les données manquent pour la Belgique manquent Publiques: EUROSTATS, UNECE, ITTO Instituts nationaux de statistiques et administrations publiques en ligne Copyright et demande d'autorisation écrite pour rediffusion sinon usage uniquement en interne Gratuit 30

51 IV. Conclusions pour l'étude Services pour les utilisateurs (requêtes, spécifiques, call center, ) Degré de cohérence pour les objectifs Manque de données, lacunes à remplir? Suggestions d'autres sources de données pas précisé en ligne Degré moyen. Nomenclature intéressante et données imports exports HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen Difficulté d'avoir les données par séries temporelles (année par année seulement sur le site) en vue d'étudier des évolutions. Sans doute possible de se les procurer sur demande UNECE-FAO directement 31

52 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen 4.4. OECD Tabel 9: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron OECD Flux concerné: I. Nature des données Nom de la base de données OECD.StatExtracts Quels types de produits? Geaggregeerde gegevens worden weergegeven 10. cereals 12. oil seed, oleagic fruits, grains, seed, fruit etc. 15. animal, vegetable fats & oils, cleavage products, etc. 17. sugars and sugar confectionery 44. wood and articles of wood, wood charcoal 47. pulp of wood, fibrous cellulosic material, waste, etc. II. Précision des données Typologie des données (codes, noms, etc.) Degré de précision dans la typologie (grands groupes de produits ou niveau d'individualisation poussé des produits) Unités (euros, tonnes, m³) Distinction des utilisations énergie / matériaux des matières Degré d'incertitude Données annuelles, à partir de Codes voor geaggregeerde stromen (zie hierboven) Geaggregeerd Values Niet mogelijk. Nationale gegevens. Jaarlijkse gegevens, startend vanaf 1988 tot Voor België worden pas gegevens gevonden vanaf

53 III. Echelle géographiques Fréquence des Mise à jour Délais entre les mises à jour et la dernière version Quelle précision géographique: Fédéral HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen Jaarlijks Korte opvolging: gegevens 2010 al beschikbaar in juni 2011 Nationaal III. Propriété des données, accès et services Wallon Flamand Import Export Propriété des données: (Public/privé) Origine des données: (enquête, administrations régionales, fédérations, etc.) Obtention des données: (en ligne, rapports/bdd, sur demande de requêtes spécifiques, etc.) Confidentialité: (obligation d'un document, etc.) Coût Services pour les utilisateurs (requêtes, spécifiques, call center, ) Neen Neen Import gegevens ter beschikking van 305 landen. Export gegevens ter beschikking naar 305 landen. Publiek beschikbaar? On-line Gratis Wordt niet gespecifieerd 33

54 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen IV. Conclusions pour l'étude Degré de cohérence pour les objectifs Import en export van gegevens gespecifieerd per land zijn aanwezig. Gegevens zijn op een zeer geagregeerd niveau, iets te weinig detail voor de database te vullen. Manque de données, lacunes à remplir? Suggestions d'autres sources de données 4.5. IEA Informatie is te vinden op : Uit analyse van deze gegevens blijkt dat deze gegevens tot op een zeer hoog niveau geaggregeerd zijn en niet bruikbaar voor het opmaken van een biomassa database voor België. Bijkomend is een deel van de gegevens enkel toegankelijk mits betaling. 34

55 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen 4.6. DATABANK NATIONALE BANK VAN BELGIË Tabel 10: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron Databank Nationale Bank van België Flux concerné: I. Nature des données II. Précision des données Nom de la base de données Quels types de produits bois? Typologie des données (codes, noms, etc.) Degré de précision dans la typologie (grands groupes de produits ou niveau d'individualisation poussé des produits) Unités (euros, tonnes, m³, etc.) Distinction des utilisations énergie / matériaux des matières Degré d'incertitude Statistiques macro-économiques chapitre des systèmes harmonisés par pays Tous les produits à base de différentes formes de biomasse. Niveaux inférieurs normalement accessibles en ligne mais plus possible depuis un certain temps nom du produit d'après les codes marchandise très détaillé données détaillées sont disponibles en flux d'argent ou en quantités, données agrégées uniquement en valeur monétaire Non très précis Données annuelles, à partir de

56 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen Fréquence des Mise à jour tous les 3 mois III. Echelle géographiques III. Propriété des données, accès et services Délais entre les mises à jour et la dernière version Quelle précision géographique: Fédéral Import Export Propriété des données: (Public/privé) Origine des données: (enquête, administrations régionales, fédérations, etc.) Obtention des données: (en ligne, rapports/bdd, sur demande de requêtes spécifiques, etc.)? Oui Wallon Oui Flamand Oui oui globalisé et détail de l'origine oui globalisé et détail de l'origine Institut des comptes nationaux La fonction statistique du SEBC repose sur un mandat juridique prévoyant la collecte de toutes les données nécessaires à la production et la diffusion de statistiques impartiales, fiables, adéquates, disponibles en temps utile, cohérentes et accessibles, dans les domaines relevant de sa compétence. Base de données accessible en ligne, possibilité de créer des graphiques. 36

57 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen Confidentialité: (obligation d'un document, etc.) La Banque nationale décline toute responsabilité pour tout dommage dû à l'utilisation des informations se trouvant sur ce site Internet ou sur un site auquel il est fait référence. IV. Conclusions pour l'étude Coût Services pour les utilisateurs (requêtes, spécifiques, call center, ) Degré de cohérence pour les objectifs Manque de données, lacunes à remplir? Suggestions d'autres sources de données Ce site Internet est mis à jour régulièrement en fonction des possibilités. La Banque nationale ne donne toutefois aucune garantie en ce qui concerne la précision ou l'actualité des informations communiquées. La reproduction de ce site Internet ou d'éléments de celui-ci, sans l'autorisation formelle de la Banque nationale, est interdite. Gratuit Possible de demander des requêtes spécifiques aux services. 3 jours de délais avant réponse Oui! Base de données la plus détaillée au niveau de la nomenclature pour les imports/exports Trouver l'équivalent en termes de nomenclature pour la production locale 37

58 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen 4.7. BIJKOMENDE BRONNEN Voor biodiesel en bio-ethanol is er in bovenstaande bronnen weinig gedetailleerde info te vinden. Een interessante bijkomende bron om hier meer gedetailleerde informatie over te bekomen is FO Lichts World Ethanol & Biofuels Report. Ook informatie omtrent plantaardige oliën is hierin terug te vinden. Tabel 11: Tabel met ingevulde criteria voor de informatiebron FO Lichts World Ethanol & Biofuels Report Flux concerné: I. Nature des données Nom de la base de données Ethanol and Biofuels Statistics Quels types de produits bois? Bio-ethanol, biodiesel, plantaardige oliën Typologie des données (codes, noms, etc.) Degré de précision dans la typologie (grands groupes de produits ou niveau d'individualisation poussé des produits) Unités (euros, tonnes, m³, etc.) Naam Consumptiegegevens voor België Tonne Distinction des utilisations énergie / matériaux des matières Niet beschikbaar voor België 38

59 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen II. Précision des données Degré d'incertitude Benaderend Données annuelles, à partir de 2006 Fréquence des Mise à jour Belgische cijfers worden jaarlijks aangepast, uitgave is 2-maandelijks III. Echelle géographiques III. Propriété des données, accès et services Délais entre les mises à jour et la dernière version Quelle précision géographique: Fédéral Import Export Propriété des données: (Public/privé) Origine des données: (enquête, administrations régionales, fédérations, etc.) Ja Wallon Neen Flamand Neen Indirect kan dit opgezocht worden door tabellen van andere landen die exporteren te gaan nakijken op export naar België Neen Obtention des données: (en ligne, rapports/bdd, sur demande de requêtes spécifiques, etc.) Abonnement op het tijdschrift is vereist. 39

60 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen IV. Conclusions pour l'étude Confidentialité: (obligation d'un document, etc.) Coût Services pour les utilisateurs (requêtes, spécifiques, call center, ) Degré de cohérence pour les objectifs Manque de données, lacunes à remplir? Suggestions d'autres sources de données Betalend Overzichtstabellen voor import en export van en naar Belgë met landen van herkomst of bestemming is niet beschikbaar. 40

61 HOOFDSTUK 4 Beoordeling van de informatiebronnen 4.8. BESLUIT Uit bovenstaande analyse werd de Nationale Bank van België weerhouden als meest geschikt om te dienen als import en export gegevens voor de op te bouwen database. De redenen om voor de handelsdatabank van de Nationale Bank van België te kiezen zijn de volgende: De gegevens van de Nationale Bank van België zijn voor heel wat internationale bronnen de oorspronkelijke brongegevens. Voor deze studie wilde het consortium gebruik maken van zo primair mogelijke data. De Nationale Bank van België beschikt over cijfergegevens op een zeer groot detailniveau nl. per regio, zowel in kg als in, gegevens beschikbaar per land van waar geïmporteerd of naar waar geëxporteerd wordt. De gegevens van de Nationale Bank van België worden bijgehouden volgens een nomenclatuur volledig in overeenstemming met de VERORDENING (EU) Nr. 861/

62

63 HOOFDSTUK 5 Opstellen van de structuur van de database HOOFDSTUK 5. OPSTELLEN VAN DE STRUCTUUR VAN DE DATABASE 5.1. INLEIDING Voor de internationaal verhandelbare biomassastromen is gekozen om een database op te maken in Acces. In het bestek was gevraagd om dit in Excel te doen, de complexiteit was echter te hoog om dit met Excel tabellen op een goede manier te verwezenlijken vandaar dat gekozen werd voor Acces. In onderstaande paragrafen wordt beschreven hoe de structuur van de database werd opgebouwd en welke mogelijkheden er zijn STRUCTUUR DATABASE De onderzoeksvraag die gesteld werd in deze studie, was om te kwantificeren hoeveel biomassastromen er in België geconsumeerd worden, van waar deze stromen afkomstig zijn en voor welke toepassingen deze gebruikt worden, welke hoeveelheden er per toepassing gebruikt worden en het prijsniveau van deze stromen. Dit cijfermateriaal dient aanwezig te zijn in de database over een tijdsspanne van 20 jaar (1989 tot 2009). Om deze vraag te kunnen beantwoorden, werd dit opgesplitst in deelvragen. Een eerste deelvraag is de berekening van de consumptie in België. Hiervoor moet men zicht hebben op: de lokale productie van een specifieke biomassa stroom in België per jaar de hoeveelheid import van een specifieke biomassa stroom in België van welke landen per jaar de hoeveelheid export van een specifiek biomassa stroom in België naar welke landen per jaar Een tweede deelvraag die dient gesteld te worden is welke toepassingen een bepaalde biomassa stroom in België kent per jaar. Als laatste deelvraag dient gesteld te worden welk prijs niveau een deelstroom kent per jaar. Op basis van bovenstaande deelvragen werd de structuur van de database opgebouwd. Tabel 12 geeft een overzicht van de nodige info en beschikbaar in bronnen per internationaal verhandelde biomassastroom. Tabel 12: Overzicht van de nodige info per internationaal verhandelde biomassastroom 43

64 HOOFDSTUK 5 Opstellen van de structuur van de database Nodige gegevens Lokaal geproduceerde biomassastroom in België Geïmporteerd biomassastroom in België + land van herkomst Geëxporteerde biomassastroom in België + land van toelevering Soort gebruik per biomassastroom: - Gebruik voor voeding/voeder - Gebruik voor materiaal - Gebruik voor chemie - Gebruik voor energie (elektriciteit, warmte, WKK) - Gebruik voor biodiesel - Gebruik voor bio-ethanol Prijsindex Eenheid Kg per jaar Kg en + land per jaar Kg en +land per jaar Percentage per jaar per jaar De structuur van de database met zijn verschillende tabbladen is volledig gebaseerd op bovenstaande tabel. Hieronder volgt een korte beschrijving hoe het tabblad eruit ziet en wat er per tabblad wordt bijgehouden. Een aantal gegevens die gevraagd werden, zijn niet als dusdanig in primaire bronnen aanwezig en worden door de database berekend in voorgedefinieerde query's. De consumptie in België en de hoeveelheden per toepassing worden berekend met een Query in deze database. De query's die werden opgebouwd worden weergegeven in onderstaande tabel: Tabel 13: Overzicht van de gedefinieerde Keys in de database Query Berekening Resultaat Consumptie Import Export + lokale Consumptie in België per kg productie Gebruikt voor Consumptie * soort gebruik Gebruikte biomassastromen per soort gebruik in kg Er is gekozen om de database in het Engels op te stellen. De rapportering gebeurt in het Nederlands of Frans, de samenvatting wordt in beide talen opgesteld. 44

65 HOOFDSTUK 5 Opstellen van de structuur van de database 5.3. BESCHRIJVING TABBLADEN EN QUERY'S TABBLAD LEVEL 3 Nomenclatuur biomassastromen Gezien als primaire databron gekozen is voor de gegevens van de Nationale Bank van België en gezien het feit dat de nomenclatuur van de Nationale Bank dezelfde is die door Eurostat wordt gehanteerd, is in de database gekozen om zo dicht mogelijk te blijven bij deze nomenclatuur en opdeling. Per stroom wordt in HOOFDSTUK 6 aangegeven welke categorieën uit de database van de Nationale Bank worden samengebracht. Voor deze database wordt elke biomassastroom in 3 niveaus omschreven. Ter illustratie: Hout bevat heel veel verschillende categorieën. Als eerste overkoepelend niveau is gekozen voor hout, tweede niveau meer specifiek o.a. brandhout, derde niveau o.a. rondhout. Tabel 14: Voorbeeld van 3 niveaus voor nomenclatuur biomassastromen aangevuld met code uit de Nationale Bank van België ID level 1 level 2 level 3 37 Wood firewood roundwood TABBLAD IMPORT EN TABBLAD EXPORT Van elke biomassastroom is gekend uit de gegevens van de Nationale Bank van België waar deze naartoe wordt geïmporteerd of vanwaar geëxporteerd of waar geproduceerd. Er is gekozen om te werken met 4 regio s nl. Vlaanderen, Wallonië, Brussel en als laatste België. Dit laatste is gekozen omdat vóór 2002 de Nationale Bank van België enkel gegevens heeft voor België in zijn geheel. Om dit te kunnen opvangen in de database werd België als vierde regio toegevoegd. De gegevens over import en export zijn in de database terug te vinden onder het Tabblad Import, respectievelijk Export. Hier is per beschreven biomassastroom bijgehouden voor welke regio van welk land er geïmporteerd wordt of naar welk land geëxporteerd een bepaalde hoeveelheid (in kg) tegen een bepaalde prijs (in ) en voor welk jaar er verhandeld werd. 45

66 HOOFDSTUK 5 Opstellen van de structuur van de database Figuur 2: Tabblad Import in database Belangrijk bij het invullen van de tabellen bleek dat er ook negatieve getallen bij import en export kunnen staan: navraag bij de Nationale Bank van België leidde tot volgende verklaring nl. terugzending van goederen kunnen leiden tot negatieve getallen TABBLAD PRODUCTIE Voor de lokale productie van de internationaal verhandelbare stroom zal de omschrijving worden bijgehouden, de regio, het jaar, de hoeveelheid in kg. De invulling van de lokale productie gebeurd op basis van een specifieke bron per biomassa stroom. 46

67 HOOFDSTUK 5 Opstellen van de structuur van de database Figuur 3: Tabblad Lokale Productie in de database TABBLAD SOORT GEBRUIK Een belangrijk doel van de database, is meer zicht te krijgen op het gebruik van de biomassastromen voor welke toepassing. Oorspronkelijk werd gesteld dat een opdeling naar materiaal/energie/chemie voldoende was. Dit werd uitgebreid omwille van de moeilijkheid van biodiesel en bio-ethanol. Dit kon in de database niet als ruwe biomassa worden gezien want dan zouden er dubbeltellingen gebeuren. Vandaar dat gekozen is om biodiesel en bio-ethanol als soort gebruik in te voeren om zo dubbeltellingen te voorkomen, maar wel de mogelijkheid te hebben om hoeveelheden biodiesel en bio-ethanol uit de database te destilleren. Er werd gekozen om soort gebruik te loggen als een percentage per jaar. De categorieën voor Soort gebruik in de database zijn vastgelegd in 7 categorieën en zijn de volgende: 47

68 HOOFDSTUK 5 Opstellen van de structuur van de database Tabel 15: Overzicht van de categorieën soort gebruik tblsoortgebruik IDSoortGebruik SoortGebruik 1 alimentation 2 material 3 chemistry 4 energy 5 bio-diesel 6 bioethanol 7 others Oorspronkelijk was aangegeven dat de categorie 4 energie zou opgesplitst worden in elektriciteit, warmte en warmtekrachtkoppeling. Tijdens het invullen bleek echter dat hierover geen data publiek ter beschikking zijn en werd dit teruggeschroefd en gezamenlijk in de categorie energie gezet. Per biomassastroom werden de percentages berekend op basis van literatuurstudie, expert beoordelingen en ingevuld in de database. De berekening van het percentage werd bewust uit de database gehouden omdat dit voor elke biomassastroom op een verschillende manier is gebeurd. De berekening van het percentage is geen evidente oefening aangezien het een combinatie van berekeningen en expert beoordeling is. Er is getracht om voor 1 jaar (kan verschillend zijn voor de verschillende stromen) een soort gebruik aan te geven. De percentages die ingevuld zijn, zijn gegevens waarover het projectteam het meest heeft gediscussieerd, we hebben getracht dit te doen in samenspraak met de betrokken sectoren en tijdens het laatste begeleidingscomité van 29 november 2011 werd aan het begeleidingscomité om deze getallen met de grootste zorg na te kijken en te becommentariëren. De opmerkingen van het begeleidingscomité van 29 november 2011 zijn opgenomen in dit finale eindrapport TABBLAD PRIJS BIOMASSASTROOM In dit tabblad is er per omschrijving van de biomassa per jaar een prijs in /kg worden bijgehouden. Per biomassastroom zal in de bespreking hieronder aangegeven worden welke bron werd gebruikt om gegevens te verzamelen. Algemeen kan gesteld worden dat prijsindices werden gescreend die officieel online beschikbaar zijn op websites vb. Wereldbank, FAO, OSCD, US FAS, US NASS, in literatuur, via landenspecifieke statistieken of online bibliotheken etc.. De beschikbaarheid van bruikbare data verschilt van stroom tot stroom. De prijsindices die gebruikt zijn, zijn een compilatie van officiële en publiek beschikbare bronnen of van bronnen die door officiële instanties worden vermeld als input vb. voor hout gerelateerde data werd gebruik gemaakt van data van de organisatie International tropical timber organization. De gebruikte publieke bronnen zijn in vele gevallen US onderzoeks- en statistiek instituten (zie annex met bronnen prijslijst). Europese bronnen voor dit soort informatie zijn eerder beperkt en slechts voor korte tijdsreeks beschikbaar vb. Eurostat. Voor het verzamelen van de prijsindices werd verondersteld dat de US prijzen de wereld marktprijzen weergeven. Zeker voor de 48

69 HOOFDSTUK 5 Opstellen van de structuur van de database biomassastromen waarvan de US de grootste producent is kan deze redenering zeker gevolgd worden vb. maïs. Voor andere biomassastromen zoals vb. graan, waar Europa de grootste producent is gevolgd door China, kan het zijn dat deze redenering niet opgaat. De kwaliteit en kwantiteit van de gevonden prijsindices verschillen per biomassastroom. Er is getracht om een volledige tijdlijn per bron te identificeren zodat een verschil in berekening en aanpak in prijzen naargelang de bron to vreemde patronen in de tijdslijnen. De gegevens die gekozen werden als relevante input voor de database zijn prijzen voor consumenten/kopers prijzen en zijn ook prijzen die niet werden aangepast aan de inflatie. Een belangrijke kanttekening moet gemaakt worden bij de omrekening van monetaire eenheden en eenheden van volume/gewicht. De meeste gegevens zijn beschikbaar in Dollar gecombineerd met niet-metrische eenheden of eenheden die biomassastroom specifiek zijn vb. granen worden dikwijls weergegeven in $/bushels of hout in $/m³. Deze eenheden werden allen omgerekend naar /kg. Omdat de Euro pas bestaat sinds 1999 moest een oplossing gevonden worden voor omrekeningsfactoren van Dollar naar Euro vóór het jaar De oplossing die hier werd gevonden is geïnspireerd op de methodologie die de Nationale Bank van België gebruikt in hun databank. In de gegevens van de NBB werd de Belgische Frank omgerekend naar Euro aan de vaste omrekeningsfactor van 1: De prijsindices die in Dollar gevonden werden voor 1999 werden eerst omgezet naar Belgische Frank 3 en nadien naar Euro aan de vaste omzettingsfactor. Zo zijn de prijsindices van deze databank in lijn met deze van de NBB. Voor de periode na 1999 was de omzetting volgens de exchange rate Dollar naar Euro volgens de gegevens van de ECB 4 en werd gewerkt met jaarlijkse gemiddelden. De conversie van de verschillende gewichtsfactoren en volume indices warden omgerekend volgens het boek Weights, Measures, and Conversion Factors for Agricultural Commodities and their Products 5. Het was hierbij belangrijk om een correcte keuze te maken tussen de omzetting van niet-metrische eenheden naar gewichtseenheden. Een belangrijke opmerking bij het verzamelen van prijsgegevens is de resolutie of aggregatie niveau dat gebruikt wordt. Voor de meeste gegevens zijn gegevens per jaar verzameld, voor sommige werd echter met een hogere resolutie gewerkt nl. dagen of maanden en werd dit uitgemiddeld alvorens als input in de database te gebruiken. Het gevolg van de keuze voor jaarlijkse resolutie is dat jaargemiddelde geen actuele prijzen en geen prijsschommelingen weergeven. Een gemiddelde geeft ook geen relatie weer met volumes die gekocht worden. Deze laatste 2 opmerkingen zijn belangrijk om weten in relatie tot de waarde in Euro die weergegeven wordt door de NBB bij import en export. Deze waarde in Euro is namelijk de prijs die een bedrijf betaald heeft, ontvangen heeft om de biomassastroom te kopen/verkopen. Hier spelen volumes, reële prijsschommelingen en al of niet lange termijn contracten wel degelijk een rol. 3 BEF naar Dollar: 4 Dollar naar Euro: 5 Eenheden: 49

70 HOOFDSTUK 5 Opstellen van de structuur van de database Figuur 4: Tabblad prijs in database QUERY CONSUMPTIE De query consumptie wordt berekend met behulp van de gegevens uit tabblad import, export en productie. De berekening is zeer eenvoudig nl. Import - Export + Productie. De import en export gegevens worden in deze query geaggregeerd per jaar per biomassastroom voor België en werden in een tabel weergegeven. Dit is noodzakelijk om hiernaast de gegevens van lokale productie op dezelfde wijze te kunnen zetten. Hieruit wordt dan berekend hoeveel er in België werd geconsumeerd, wat het eindresultaat van deze query is QUERY GEBRUIKT VOOR Met behulp van de query Consumptie en het tabblad Soort gebruik kan berekend worden hoeveel kg er van een bepaalde biomassastroom naar een bepaald gebruik gaat. Dit wordt berekend in deze query Gebruikt voor, het eindresultaat van deze query. Dit eindresultaat kan dan verwerkt worden in de rapportering naar het gebruik van biomassastromen per kg per jaar (voeding/voeder, materiaal, chemie, energie, biodiesel, bio-ethanol, andere). 50

71 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database HOOFDSTUK 6. VERZAMELEN EN INVULLEN VAN DE DATABASE Voor elke internationaal verhandelbare biomassastroom werd gekozen welke informatiebronnen als primaire databronnen gebruikt werden. In onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de primaire bronnen per internationaal verhandelbare stroom. Tabel 16: Overzicht van primaire informatiebronnen per biomassastroom Lokale gegevens Internationale gegevens Granen DGSIE Belgian National Bank Suikerbiet DGSIE BNB Oliehoudende zaden DGSIE BNB Plantaardige en dierlijke DGSIE BNB oliën en vetten Perskoek - BNB Hout (pellets, chips, pulp, ) DNF (Wallonie) BNB OVAM Biomassa inventaris Vlaanderen Pulp Cobelpa BNB jaarrapporten Vezels voor textiel - BNB Voor elke biomassastroom werd getracht onderstaande data in te vullen voor de jaren beschikbaar bij de bronnen. Hoe dit concreet gebeurd is, wordt in dit hoofdstuk beschreven GRAANGEWASSEN CÉRÉALES L ensemble de ce chapitre se base sur des données chiffrées du projet ALT-4-CER, «Evaluation de la durabilité environnementale et socio-économique, et de la pertinence, de scénarios alternatifs de valorisation alimentaire et non alimentaire des ressources céréalières wallonnes» mené par le CRA-W. En effet, à différents niveaux, ce projet partage les objectifs de l étude et a déjà rassemblé des résultats concrets et assez complets sur la situation céréalière wallonne (consommation et valorisation des produits). Une convention d accord de mise à disposition des données a été rédigée par le comité de projet et cosignée par les deux parties (voir annexe). Ces informations sont comprises dans le WP1 du projet et ont été discutées lors d un entretien téléphonique avec Stéphanie Gheysens (1) et lors de réunions avec Florence Van Stappen (2). 51

72 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database En Belgique, les céréales concernées par la valorisation non-alimentaire sont le blé, l orge et le maïs. Il est aussi intéressant de s attarder sur le maïs fourrager et la paille vu les quantités importantes produites chaque année en Belgique. De plus, de nouvelles valorisations sont à l étude pour ces deux produits. Le premier pour la production de biogaz et les deux pour les biocarburants de seconde génération. De indeling van de graangewassen is overgenomen uit de Nationale Bank van België maar is wel teruggeschroefd naar een beschrijving van maximaal 3 niveaus. In onderstaande tabel wordt de indeling aangegeven hoe deze in de database is opgenomen en in welk detail. De getallen die bij elke beschrijving staan, zijn de overeenkomstige officiële NBB codes die overeenkomen met de Eurostat codes. Eenmaal gekozen voor de nomenclatuur van de NBB moeten de gegevens van lokaal geproduceerde hoeveelheden van de internationaal verhandelbare stromen die op een andere manier onderverdeeld zijn, kunnen gekoppeld worden aan de geïmporteerde en geëxporteerde stromen. Dit laatste is gebeurd in de laatste kolom. «wheat grain» comprend le froment d hiver et de printemps, ainsi que l épeautre grain. «maize grain» comprend le maïs grain récolté à l état humide et le maïs grain récolté à l état sec grains. «rye grain» comprend le seigle grain. «barley grain» comprend l orge de brasserie, d hiver et de printemps en grains. «oat grain» comprend l avoine grains-. «other grains» comprend la triticale et les autres céréales grains-. «maïs for silage» comprend le maïs laiteux ou pâteux et le maïs fourrager (plante entière) masse verte- et le maïs dont l épi est conservé à l état humide et maïs épi broyé épi-. «straw» comprend le total de la paille de toutes les céréales citées ci dessus. Tabel 17: Overzicht van indeling in database gekoppeld aan nomenclatuur van de granen volgens de NBB en nomenclatuur van lokale stromen volgens DGSIE level 1 level 2 level 3 lokale stromen wheat wheat grain wheat sowing seed DGSIE froment hiver + printemps + épeautre transformed wheat 1001 wheat flour wheat grits & semolina wheat pellets wheat malt wheat starch wheat gluten wheat other transformations

73 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database wheat residues wheat bran mais mais grain mais sowing seed DGSIE Mais tranformed mais mais residues mais for silage 1005 mais flour mais grits & semolina mais pellets mais starch mais other tranformations mais bran mais residues mais press cake mais for silage rye rye grains rye sowing seed DGSIE Seigle barley tranformed rye rye flour rye grits & semolina rye pellets rye other tranformations DGSIE mais fourrage + mais épi broyé + mais laiteux: only locally produced!!! barley grains barley sowing seed DGSIE orge brasserie, hiver, printemps tranformed barley barley wheat barley grits & semolina barley pellets barley other transformations oat oat grains oat sowing seed DGSIE Avoine 53

74 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database transformed oat oat flour oat grit & semolina oat pellets oat other transformation sorghu m sorghum grains sorghum sowing seed DGSIE Sorgo other grains other grains other grains DGSIE autres + triticale 1008 straw straw straw of all grains DGSIE paille de TOUT céreales pour le grain Hier wordt aangegeven waar de gegevens van de Federale overheid van Statistiek zullen aan gekoppeld worden. Dit zal telkens bij de categorie graankorrel zijn. Belangrijk om op te merken is dat we voor lokaal geproduceerd enkel de volledige graankorrel in rekening brengen. Ook deze graankorrel wordt verwerkt en er ontstaan fracties zoals in de rest van de tabel beschreven wordt, MAAR dit zijn geen bijkomende hoeveelheden, dit zijn hoeveelheden onstaan UIT de ruwe graankorrel. Dit is belangrijk om in het achterhoofd te houden bij de interpretatie van de resultaten. Voorbeeld: de hoeveelheid tarwebloem die in de database zit is enkel de geïmporteerde hoeveelheid, niet de totale hoeveelheid geïmporteerd EN geproduceerd in België PRODUCTION LOCALE Les chiffres de la production céréalière en Belgique sont présentés dans les rapports annuels de la DGSIE (ex INS). Ils comprennent les données pour l ensemble de la Belgique, ainsi que le détail par région. (1) Quelques remarques sont à émettre quant à ces données. Premièrement, les chiffres de production céréalière fournis par la DGSIE dans le recensement agricole annuel sont basés sur les surfaces au sol (obtenus par le recensement de mai) et les rendements annuels moyens, qui permettent de calculer les productions (en tonnes par hectare). Aussi, il ne s agit pas d un recensement exact des productions collectées sur le territoire, mais bien des estimations sur base de la surface culturale recensée et des rendements moyens. Deuxièmement, une part de cette production est perdue lors du processus et/ou autoconsommée par les producteurs ; cette quantité est très difficile à estimer. L équipe d ALT-4-CER a défini des estimations des quantités dites «pertes et autoconsommation» sur base de nombreux entretiens avec les membres du secteur. Pour tenir compte de ce deuxième élément, on parle alors de blé «collecté» quand on ne parle que du blé disponible sur le marché (c est-à-dire la production moins l autoconsommation et les pertes). 54

75 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database RÉPARTITION DES UTILISATIONS : MÉTHODOLOGIE ET RÉSULTATS Les utilisations des céréales en Belgique se répartissent majoritairement entre les trois catégories suivantes : Tabel 18: Overzicht van de toepassingen waarvoor de graangewassen gebruikt worden in België GebruiksCode Omschrijving 1 Food &Feed 3 Chemistry 6 Bioéthanol Cependant, dans quelques cas très précis et dans une proportion très faibles, certains sousproduits de céréales sont utilisés à d autres fins (énergie). Dans ce document, la répartition a été calculée pour l ensemble de la Belgique pour l année Méthodologie La consommation belge pour chaque flux de céréales a été établie dans le cadre du projet ALT-4- CER et ce sont ces données qui ont été utilisées comme potentiel de départ. Il a été estimé que ces données seraient plus représentatives de la réalité que les données de l INS pour les raisons déjà décrites plus haut. Concernant ces données, l équipe du projet ALT-4CER constate qu il règne un certain obscurantisme sur la filière céréale et qu il n existe que peu de données chiffrées répertoriées. Si la Belgique possédait, encore il y a quelques années, un bilan d approvisionnement en céréales, la mise en place du marché communautaire a balayé l existence de ces bilans nationaux. Outre ce manque de données statistiques nationales, les données régionales sont quasi inexistantes. Dès lors, la méthodologie adoptée a privilégié la collecte des données auprès des acteurs directs des filières. Les flux présentés dans ce document reposent donc sur des estimations et ne prétendent pas représenter formellement la réalité. Ils ont néanmoins le mérite d exister. Des coefficients de répartitions issus de rendements théoriques ou estimés avec l aide de l équipe d ALT-4-CER ou d experts du secteur ont été appliqués à chaque étape de la filière. Toutes les explications seront détaillées au cas par cas. La consommation belge de céréales (blé, maïs, orge) est estimée à plus de de tonnes pour l année Ci-après, quelques informations concernant les principales voies d utilisation des céréales sur le territoire belge. Tabel 19: Overzicht met de belangrijkste verwerkingspaden voor graangewassen in België Matière première utilisée Meunerie Malterie Alimentation animale Blé Orge Blé Orge Maïs Amidonnerie Blé Maïs Biocarburants Blé Orge Maïs 55

76 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Pour les 3 céréales étudiées dans cette étude, la répartition obtenue entre les différentes utilisations est la suivante. Tabel 20: Overzicht van het soort gebruik van graangewassen in België voor het jaar 2010 GebruiksCode Alimentation humaine et animale (Food & Feed) Meunerie Omschrijving 1 Food &Feed 82,3 % 3 Chemistry 3,2 % 4 Energy 0,2 % 6 Bioéthanol 14,3 % La meunerie représente la première voie d utilisation des céréales pour l alimentation humaine. 25% du blé consommé en Belgique est utilisé pour la meunerie. L essentiel du blé meunier belge provient de Wallonie (94%), mais une grande partie de la consommation est importée de France et d Allemagne. Au total, la meunerie belge utilise moins de 15 % de blé indigène. Les principaux moulins industriels se situent en Flandre. (ALT-4-CER) Malterie La malterie est quasiment le seul débouché de l orge en alimentation humaine. Le malt produit est principalement destiné à la fabrication de la bière. La quasi-totalité de l orge brassicole belge est cultivée en Wallonie (91 %). Cependant, cette production reste très marginale puisqu elle représente à peine 4 % de la production totale d orge wallonne. Ce secteur utilise près d un million de tonne d orge, la Belgique n en produit que 1,3% et importe la différence principalement de France, du Danemark, d Allemagne et d Angleterre. (ALT-4-CER) Amidonnerie En Belgique, les principales céréales utilisées en amidonnerie sont le blé et le maïs. L amidonnerie présente des débouchés alimentaires et non-alimentaires. L amidon est largement utilisé dans l industrie agroalimentaire car il présente de nombreuses fonctionnalités : épaississant, gélifiant, liant, émulsifiant, fixateur d eau. Ces atouts justifient une large utilisation dans les plats préparés, sauces, soupes, alimentation infantile, pâtisserie, confiserie, confitures, etc. Transformé en glucose par hydrolyse, l amidon devient édulcorant, anti cristallisant, colorant, acidifiant. Les sirops de glucose entrent notamment dans la composition des boissons sucrées, des confiseries, des produits laitiers où ils contribuent à la texture, la couleur et l arôme de l aliment (Sindic et al., 2009). (ALT-4-CER) On trouve en Belgique un site majeur de production d amidon, l usine Syral Belgium située à Alost qui consomme annuellement de tonnes de blé et de maïs, toutes utilisations confondues. Alimentation animale L alimentation animale représente le principal débouché des céréales. Les céréales sont consommées soit directement à la ferme (autoconsommation), soit après transformation par les industries de l alimentation animale. 56

77 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Les éleveurs wallons cultivent massivement le maïs fourrager, principale culture fourragère en Wallonie. Les céréales grain comme le froment, l orge et le maïs peuvent également être récoltées dans le but de nourrir les animaux de l exploitation. Les coproduits de la transformation des céréales trouvent leur principale valorisation dans l alimentation animale. Ces coproduits proviennent principalement de la meunerie, de la malterie et de l amidonnerie. Chimie, Energie & Bioéthanol Les principaux débouchés non alimentaires des céréales sont: la production d énergie (biocarburant et biocombustible), la fabrication de biomatériaux (polymères et matériaux composites à base de fibres végétales), la chimie (biolubrifiants, tensioactifs, solvant), la pharmacie, et l industrie cosmétique. (ALT-4-CER) Amidonnerie Dans le non-alimentaire, l amidon connaît diverses voies d utilisation. En pharmacie, il est utilisé dans des cachets ou gélules et entre dans la fabrication des antibiotiques ou vaccins. Dans l industrie textile, il peut être utilisé pour fixer les couleurs, rigidifier les tissus avant découpes, renforcer l apprêt des fils. Il peut encore être employé en cosmétique (fabrication de shampoing, déodorants, etc.), en papeterie ou même pour la fabrication de peinture. Enfin, dans le domaine de la chimie, notamment des plastiques, l amidon peut se substituer aux dérivés du pétrole, avec un double avantage : d une part l amidon est constitué de carbone renouvelable et d autre part les bioplastiques issus de l amidon sont biodégradables. (ALT-4-CER) Si, au niveau mondial, le maïs constitue la principale matière première, en Europe «La Communauté européenne, qui fabrique moins de la moitié de son amidon à partir du maïs, est quant à elle le premier producteur mondial d amidon de blé ( )» 6 et en Belgique, c est clairement le froment qui caractérise la ressource favorite du secteur amidonnier (ALT-4-CER). Bioéthanol La production de biocarburants (et plus particulièrement de bioéthanol) est la première voie de valorisation énergétique des céréales. Cette filière connaît un développement croissant dans notre pays. Inéluctablement lié aux politiques de soutien des biocarburants mises en place par l Europe 7, le secteur du bioéthanol belge s est fortement développé depuis 2008 avec, notamment, la construction de deux nouvelles unités de production de bioéthanol : Alco Bio Fuel et BioWanze. (ALT-4-CER) La Belgique compte donc actuellement trois sites de production : Syral Belgium à Alost, Alco Bio Fuel à Gand et BioWanze situé à Wanze. Les céréales utilisées par ces unités sont essentiellement le froment, le maïs et l orge. En Belgique, ce secteur consomme actuellement tonnes/an de ces trois céréales. 6 «Évaluation de la politique communautaire de l amidon et des produits amylacés», Commission Européenne, Agriculture et développement rural, Final report La Directive 2003/30/EC fixe des objectifs d incorporations de biocarburants dans les carburants fossiles à hauteur de 5,75 % dès La Directive 2009/28/EC du 23 avril 2009 relative à la promotion de l énergie produite à partir de sources renouvelables fixe un objectif contraignant d une part de 10 % d énergie renouvelable dans le secteur du transport en

78 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Tabel 21: Overzicht van gebruik van graangewassen voor de productie van bio-ethanol in België in 2010 Matière première utilisée Biowanze AlcoBioFuel Syral Blé Blé Blé Betteraves (jus dense) Orge Maïs Il est très difficile d obtenir des informations concernant la part de blé belge et la part de blé importé dans les consommations des différentes entreprises. Le processus de fabrication d éthanol en lui-même repose sur une séparation de la partie protéique, le gluten, de l amidon. Ce dernier est converti en glucose et en sucres supérieurs grâce à des enzymes lors de la liquéfaction et de la saccharification. Le substrat saccharifié entre ensuite dans un processus de fermentation, où les sucres fermentescibles sont convertis en alcool par les levures. La solution alcoolisée est distillée puis déshydratée. Il en résulte du bioéthanol. (ALT-4- CER). La majorité des coproduits du processus de fabrication du bioéthanol sont utilisés en alimentation animale. Seul BioWanze utilise le son extrait du froment comme combustible pour produire l énergie thermique et électrique nécessaires au fonctionnement de l usine. Ce concept permet de rendre BioWanze quasi autosuffisant en énergie (indépendant à 80%). Biocombustible et biogaz (Energie) Biocombustible Outre l utilisation des céréales pour la production de carburant, leur valorisation énergétique concerne également la production de chaleur (combustion) et la production d électricité. Toutes les espèces céréalières peuvent potentiellement être utilisées comme biocombustible. Les grains, la paille ou même la plante entière peuvent être valorisés. L énergie libérée lors de la combustion est valorisée sous forme de chaleur ou associée à la production d électricité. Bien que quelques initiatives isolées existent sur le territoire, elles se limitent généralement à quelques agriculteurs possédant des chaudières spécifiques et assurant leur propre production de chaleur. (ALT-4-CER) Biogaz La bio méthanisation est la transformation (fermentation) de matières organiques en conditions anaérobiques pour produire un gaz riche en méthane (CH 4 ), appelé biogaz. Le biogaz peut être utilisé soit directement pour produire de la chaleur et/ou de l électricité soit après traitement comme biocarburant. En Wallonie, quelques unités de bio méthanisation utilisent du maïs ensilage comme complément de substrat. Ces sites sont principalement des exploitations agricoles possédant une infrastructure de bio méthanisation pour valoriser les effluents d élevage. Du maïs fourrager est ainsi ajouté au mélange afin d améliorer l efficacité énergétique du processus. Cependant les sociétés industrielles peuvent également faire appel à des cultures énergétiques (maïs fourrager ou autres) pour améliorer la conversion. Au total, ValBiom estime que la production d environ ha de maïs fourrager entre dans les digesteurs wallons chaque année. Cette nouvelle valorisation du maïs a orienté la recherche vers des variétés présentant une bonne aptitude à produire du biogaz. (ALT-4-CER) 58

79 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Résultats Froment grain Figuur 5: Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor tarwe Tabel 22: Procentuele verdeling van tarwe over de verschillende verwerkingspaden in België voor 2010 Répartition du blé utilisé en Belgique Meunerie Alimentation animale Amidonnerie Biocarburants 25 % 28 % 26 % 21 % Hypothèses de travail: Les quantités totales consommées sont calculées sur base des données du projet ALT-4- CER. Pour la meunerie et l amidonnerie, les rendements utilisés pour chaque processus sont ceux renseignés par le projet ALT-4-CER. Le rendement de la meunerie du blé est ainsi appliqué à l épeautre (puisque la catégorie «wheat» de cette étude comprend l épeautre). En concertation avec Essenscia, la part de l amidon utilisée en chimie a été estimée à 20 %. Les rendements de la fabrication de bioéthanol ont été calculés sur base de rendements théoriques. Les sons de froment produits par l usine BioWanze dans le processus de fabrication du bioéthanol sont entièrement alloués à la production d énergie (voir plus haut). Le rendement utilisé est de 131 kg de sons produits par tonne de froment. (ValBiom & ALT-4- CER). 59

80 Biocarburants Amidonnerie Meunerie HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Tabel 23: Procentuele verdeling van de bijproducten van tarwe gekoppeld aan het soort gebruik in België voor 2010 Industrie Produits et Utilisation co-produits Farine 75 % 100 % Food & Feed Coproduits 25 % 100 % Food & Feed Pertes 9,5 % Fibres 28 % 100 % Food & Feed Gluten 7,5 % 100 % Food & Feed Amidon 55 % 80 % Food & Feed 20 % Chemistry Bioéthanol 77,5 % 100 % Bioéthanol Co-produits 22,5 % 93 % Food & Feed 7 % Energy Les quantités détaillées par ALT-4-CER pour chaque filière ont été agrégées de manière à présenter ces chiffres selon les catégories retenues dans ce rapport. Tabel 24: Overzicht soort gebruik van tarwe GebruiksCode Omschrijving 1 Food &Feed 80,2 % 3 Chemistry 3 % 4 Energy 0,3 % 6 Bioéthanol 16,5 % Prijzen In onderstaande tabel wordt de informatiebron weergegeven waarvan de historiek aan prijsindices die in de database ingevuld werd, gegeven. Niet voor alle tarweproducten werd een prijsindex gevonden. Tabel 25: Bronnen gebruikt voor prijsindices tarweproducten Tarwe graan USDA Tarwe bloem USDA 60

81 Biocar buran ts Malterie HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Orge grain Figuur 6: Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor gerst Tabel 26: Procentuele verdeling van gerst over de verschillende verwerkingspaden in België voor 2010 Répartition de l orge utilisé en Belgique Malterie Alimentation animale Biocarburants 53 % 43 % 4 % Hypothèses de travail: Les quantités totales consommées sont calculées sur base des données du projet ALT-4- CER. Pour la malterie, les rendements utilisés sont ceux renseignés par le projet ALT-4-CER. Les rendements de fabrication de bioéthanol ont été calculés sur base de rendements théoriques. Tabel 27: Procentuele verdeling van de bijproducten van gerst gekoppeld aan het soort gebruik in België voor 2010 Industrie Produits et Utilisation co-produits Malt 80 % 100 % Food & Feed Coproduits 20 % 100 % Food & Feed Bioéthanol 77,5 % 100 % Bioéthanol 61

82 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Co-produits 22,5 % 100 % Food & Feed Les quantités obtenues pour chaque finalité sont agrégées dans les catégories retenues pour obtenir les pourcentages finaux. Tabel 28: Overzicht soort gebruik van gerst GebruiksCode Omschrijving 1 Food &Feed 97 % 3 Chemistry 0 % 6 Bioéthanol 3 % Prijzen In onderstaande tabel wordt de informatiebron weergegeven waarvan de historiek aan prijsindices die in de database ingevuld werd, gegeven. Niet voor alle producten werd een prijsindex gevonden. Tabel 29: Bronnen gebruikt voor prijsindices gerst Orge grain USDA Maïs grain Figuur 7: Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor maïs 62

83 Biocraburants Amidonnerie HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Tabel 30: Procentuele verdeling van maïs over de verschillende verwerkingspaden in België voor 2010 Répartition du maïs utilisé en Belgique Alimentation animale Amidonnerie Biocarburants 40 % 58 % 2 % Hypothèses de travail: Les quantités totales consommées sont calculées sur base des données du projet ALT-4- CER. Pour l amidonnerie, les rendements utilisés pour chaque processus sont ceux renseignés par le projet ALT-4-CER. En concertation avec Essenscia, la part de l amidon utilisée en chimie a été estimée à 20 %. Les rendements de production de bioéthanol ont été calculés sur base de rendements théoriques. Tabel 31: Procentuele verdeling van de bijproducten van maïs gekoppeld aan het soort gebruik in België voor 2010 Industrie Produits et Utilisation co-produits Pertes 27 % Germes et 6 % 100 % Food & Feed tourteaux Gluten 5 % 100 % Food & Feed Amidon 62 % 80 % Food & Feed 20 % Chemistry Bioéthanol 77,5 % 100 % Bioéthanol Co-produits 22,5 % 100 % Food & Feed Les quantités obtenues pour chaque finalité sont agrégées dans les catégories retenues pour obtenir les pourcentages finaux. Tabel 32: Overzicht soort gebruik van maïs voor België in 2010 GebruiksCode Omschrijving 1 Food &Feed 89 % 3 Chemistry 9 % 6 Bioéthanol 2 % 63

84 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Prijzen In onderstaande tabel wordt de informatiebron weergegeven waarvan de historiek aan prijsindices die in de database ingevuld werd, gegeven. Niet voor alle producten werd een prijsindex gevonden. Tabel 33: Bronnen gebruikt voor prijsindices maïs Maïskorrel Maïsbloem Maïszetmeel Andere omzettingen van maïs USD A USD A USD A USD A x x x x In onderstaande grafiek worden de tijdsreeksen van prijsindices weergegeven voor de verschillende maïsproducten. Grafiek 2: Prijsindices historische jaargemiddelden voor de verschillende maïsproducten Maïs fourrager Les utilisations du maïs fourrager en Belgique se répartissent entre les trois catégories suivantes: Tabel 34: Overzicht van de toepassingen waarvoor voedermaïs gebruikt wordt in België GebruiksCode Omschrijving 1 Food &Feed 4 Energy 64

85 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Figuur 8: Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor voedermaïs Hypothèses de travail: Les quantités totales consommées sont calculées sur base des données du projet ALT-4- CER. L utilisation énergétique correspond à la production de biogaz. Les quantités obtenues pour chaque finalité sont agrégées dans les catégories retenues pour obtenir les pourcentages finaux. Tabel 35: Overzicht soort gebruik van voedermaïs voor België in 2010 GebruiksCode Omschrijving 1 Food &Feed 98 % 4 Energy 2 % Paille Les utilisations de la paille en Belgique se répartissent entre les deux catégories suivantes: Tabel 36: Overzicht van de toepassingen waarvoor stro gebruikt wordt in België GebruiksCode Omschrijving 1 Food &Feed 2 Material Figuur 9: Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor stro 65

86 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Tabel 37: Procentuele verdeling van stro gekoppeld aan het soort gebruik in België Répartition de la paille utilisée en Belgique Alimentation animale Restitution au sol Litière animale 10 % 10 % 80 % Hypothèses de travail: Les quantités totales consommées sont issues des données de la DGSIE (somme des pailles de la totalité des céréales cultivées en Belgique). La répartition entre les différentes finalités provient des données du projet ALT-4-CER. Les quantités obtenues pour chaque finalité sont agrégées dans les catégories retenues pour obtenir les pourcentages finaux. Tabel 38: Overzicht soort gebruik van stro voor België GebruiksCode Omschrijving 1 Food &Feed 11 % 2 Material 89 % 6.2. BETTERAVES Pour commencer il est important de préciser que ce chapitre ne traitera que de la betterave sucrière. En effet les autres types de betteraves (fourragères et potagères) ne présentent pas d intérêt dans le cadre de cette étude puisque leur valorisation est exclusivement alimentaire (respectivement pour l alimentation animale et humaine). Comme dans le reste de l étude, les catégories étudiées se basent sur les codes de la Banque Nationale de Belgique (BNB). Les deux catégories «sugarbeets for nutrition» comprennent les betteraves à sucre «pour alimentation humaine ou à d autres fins» sans distinction quant à l usage qu il en est fait (suite à une confirmation par entretien téléphonique avec le service concerné de la BNB). Een samenvatting is gegeven in onderstaande tabel. De lokaal geproduceerde bieten zullen ingedeeld worden onder de verse bieten voor voeding. Tabel 39: Overzicht van de indeling van suikerbiet in de database gekoppeld aan de nomenclatuur volgens de NBB en nomenclatuur van lokale stromenvolgens DGSIE Sugar beets Sugar beets for nutrition dried sugar beet sugar fresh sugar for refinery other sugar Bètteraves de DGSIE 66

87 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database melasse other melasse sugar beet residue pulpe melasse pulp Les codes suivant ne seront pas étudiés: car il s agit des betteraves rouges (potagères) car il s agit des graines car il s agit des betteraves fourragères : betteraves à sucre -séchées, même pulvérisées, car l extraction de sucre se fait à partir de produits frais PRODUCTION LOCALE Suite aux modifications du cadre de la culture de la betterave en Europe et en Belgique, les producteurs de betteraves sont soumis à un régime de quotas de production. Les betteraves du quota sont destinées uniquement à l alimentation tandis que les betteraves horsquotas peuvent être valorisées à des fins non-alimentaires (dites «industrielles»). Le sucre produit en Belgique a pour principal débouché l alimentation, majoritairement pour la fabrication de sucre dit «de bouche» cristallisé, en morceaux, etc. ou à destination des industries agro-alimentaires : biscuiteries, chocolateries, commerces de gros sucre, confiseries, confituriers, entreprises de transformation de sucre, limonadiers, etc. Les débouchés pour les différents sous-produits du processus sont variables. Les feuilles sont hachées et laissées sur le champ (engrais vert) et les collets servent pour l alimentation du bétail. Les pulpes de betteraves, après déshydratation, sont quasi exclusivement destinées à l alimentation animale. La mélasse est utilisée pour la production d alcool ou incorporée à la pulpe de betteraves pour l alimentation de bétail. Très accessoirement la mélasse peut servir à la production de levure de boulangerie. D après la société BioWanze, la mélasse pourrait être utilisée pour produire du bioéthanol mais ne l est aujourd hui que de manière anecdotique. Notons cependant que certains sous-produits comme les collets, les pulpes et les radicelles sont pour l instant valorisés de manière très ponctuelle pour la production d énergie par bio méthanisation, mais pourraient présenter un intérêt plus important dans le futur. Le «jus dense», produit intermédiaire du processus de fabrication du sucre, peut quant à lui être utilisé pour la fabrication de bioéthanol. De nouveaux débouchés voient aussi le jour pour le sucre, comme la transformation en bioplastiques. 67

88 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database RÉPARTITION DES UTILISATIONS : MÉTHODOLOGIE ET RÉSULTATS La betterave et ses sous-produits verront leurs débouchés répartis entre les catégories suivantes: Tabel 40: Overzicht soort gebruik van suikerbieten in België GebruiksCode Omschrijving 1 Food & Feed 3 Chemistry 6 Bioethanol 7 Others Méthodologie Comme pour les céréales, la répartition a été calculée pour l année L évolution de la production de sucre en Belgique a été obtenue auprès de la Confédération des Betteraviers Belges. De ces valeurs, la quantité de betteraves utilisées a été calculée en appliquant un taux de conversion théorique. Le principal produit obtenu par la transformation de la betterave sucrière est le sucre. Pour l ensemble des valorisations envisagées, il s agira donc de l usage fait du sucre. En Belgique, la Raffinerie Tirlemontoise (RT) et Iscal Sugar (IS) sont les seuls à assurer la transformation de betterave sucrière en sucre. Les informations provenant de ces deux industries nous permettent donc de déterminer vers quels débouchés se répartissent les betteraves sucrières transformées en Belgique. Raffinerie Tirlemontoise: RT s approvisionne presqu exclusivement en betteraves belges et produit en premier lieu la quantité de sucre correspondant aux quotas européens. Ensuite, exclusivement à partir de betteraves provenant de la production hors quotas sucriers européens, la raffinerie peut produire du jus dense destiné à la production de bioéthanol, cette quantité n est donc pas constante. Le jus dense est utilisé par l usine voisine, BioWanze, dans leur processus de fabrication de bioéthanol ; il est alors délivré par un système de pipelines. Il n existe pas de contrat fixe d approvisionnement pour la production de bioéthanol entre Biowanze et la Raffinerie Tirlemontoise. Les prix sont fixés par la raffinerie et varient selon les campagnes 8. Jusqu à tonnes de betteraves sucrières peuvent être transformées en jus dense pour participer ainsi à la fabrication des m 3 de bioéthanol que BioWanze produit chaque année. Le reste de l approvisionnement de BioWanze se fait en blé (voir chapitre sur les céréales). ISCAL SUGAR: Iscal Sugar produit uniquement du sucre. 8 Remarque : ce genre de contrat d approvisionnement fixe d année en année entre une unité de bioéthanol et une sucrerie, existe en France 68

89 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Ils fournissent en sucre l une de leur filiale, Galactic située à Escanaffles. Cette dernière entreprend des recherches pour produire des PLA (plastiques biodégradables et recyclables) en pellets à partir d acide lactique dérivé du sucre. Depuis peu, Iscal Sugar a mis en place sur son site un procédé de valorisation des radicelles des betteraves par bio méthanisation. Aucun chiffre n est encore disponible vu la nouveauté de l installation, il pourrait cependant être intéressant de les récolter à l avenir. Résultats Figuur 10: : Schema met de belangrijkste verwerkingspaden voor suikerbieten Tabel 41: Procentuele verdeling van suikerbietbieten over de verschillende verwerkingspaden in België Répartition du sucre utilisé en Belgique Agroalimentaire Biocarburants Chimie 89 % 9 % 2 % Hypothèses de travail: Le coefficient de bioéthanol est calculé sur base de la part de sucre destiné au bioéthanol par la Raffinerie Tirlemontoise (puisqu elle est la seule à destiner le sucre à cette finalité). La quantité de betteraves utilisées dans le processus de fabrication de bioéthanol de BioWanze est calculée sur base de rendements obtenus par l étude BIOSES du VITO et ValBiom. En concertation avec Essenscia, la part de sucre utilisée par Galactic est considérée comme utilisée uniquement pour la chimie. La quantité utilisée est calculée en appliquant un coefficient de production de 70 % de la capacité de production et sur base de rendements théoriques de la transformation du sucre en acide lactique. Galactic est probablement le plus gros utilisateur de sucre pour la chimie en Belgique. Les autres utilisations seraient plutôt anecdotiques. 69

90 Sucrerie HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Les rendements de transformation de la betterave en sucre sont obtenus auprès de l IRBAB (à partir d une tonne de betterave nette, c est-à-dire dont les betteraves sont lavées et décolletées). Tabel 42: Procentuele verdeling van de bijproducten van bieten gekoppeld aan het soort gebruik in België Industrie Produits et Utilisation co-produits Sucre 160 kg 89 % Food & Feed 9 % Bioéthanol 2 % Chemistry Pulpes kg 100 % Food & Feed surpressées Mélasse kg 99 % Food & Feed 1 % Chemistry Radicelles kg 100 % Food & Feed Écumes kg 100 % Autres (Amendements) Eau 55 % La répartition finale de la betterave et de ses sous-produits entre les différentes finalités est la suivante: Tabel 43: Overzicht soort gebruik van bieten voor 2010 in België GebruiksCode Omschrijving 1 Food & Feed 83,6 % 3 Chemistry 0,7 % 6 Bioethanol 2,8 % 7 Others 12,9 % En concertation avec Essenscia, la part de mélasse utilisée pour la chimie a été estimée à 1 %, essentiellement pour représenter ce flux qui sera probablement amené à augmenter à l avenir. Les écumes de sucreries sont recueillies par les planteurs de betteraves et utilisées comme amendements PRIX Le prix du sucre belge est fixé sur base du prix mondial, ce qui implique une prise de risque pour les agriculteurs vu que les contrats sucriers sont signés plusieurs mois à l avance par exemple en mars alors que la campagne est en octobre-. Dans la pratique, deux prix se distinguent, l un pour les betteraves à finalité sucre, et l autre pour les betteraves à finalité industrielle (levure, éthanol, bioplastique ou produits pharmaceutiques). En Belgique, la vente de sucre hors-quota s organise de façon collective suivant la quantité demandée par l industrie et est répartie entre les différents planteurs. 70

91 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database 6.3. OLIEHOUDENDE ZADEN Gezien de keuze om biodiesel en bio-ethanol als soort gebruik van ruwe biomassa in de database te steken, is het noodzakelijk om ook de ruwe biomassa waaruit biodiesel vb. kool- en raapzaad op te nemen in onze databank. Uit de gegevens van de Nationale Bank van België worden volgende gegevens voor import en export gebruikt. Tabel 44: Overzicht van indeling vanoliehoudende zaden zoals in database gebaseerd op nomenclatuur van NBB en gekoppeld aan nomenclatuur van lokale stromenvolgens DGSIE oilseeds soja beans Seed other Peanut Kopra flax seed Rapeseed sunflower pit other oilseeds flour of oilseeds peanut 1202 kopra 1203 flax seed 1204 rapeseed 1205 sunflower pit 1206 other oil seeds 1207 flour of oilseeds 1208 Colza de DGSIE LOKALE PRODUCTIE De federale landbouwstatistieken geven de hoeveelheden eigen productie van kool- en raapzaad aan. De andere oliezaden vermeld in bovenstaande tabel worden niet geteeld in België volgens diezelfde statistieken SOORT GEBRUIK: METHODOLOGIE EN RESULTATEN Voor alle oliehoudende zaden met uitzondering van koolzaad, wordt verondersteld dat dit volledig naar voeding en voeder gaat. Koolzaad wordt verondersteld in België gebruikt te worden voor voeding/voeder en voor de productie van biodiesel, dit volgens een contact met de heer Fons Maes van de Belgische Biodiesel Board waarin hij stelt dat alle biodiesel uit koolzaad wordt gemaakt in België. Uit cijfers van de Europese Biodiesel Board weten we dat in 2010 er ton biodiesel in België werd geproduceerd. Gerekend met een benodigde hoeveelheid 2,5 ton droge stof aan koolzaad voor 1 ton biodiesel (Potentieelstudie Biobrandstoffen in Vlaanderen, VITO 2006 in opdracht van ANRE en 71

92 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database ALT), is er circa 1 miljoen ton aan koolzaad nodig voor de biodiesel productie. Uit de cijfers van de consumptie in België blijkt dat dit circa 50% is van de totale consumptie in België PRIJZEN Prijzen werden niet gevonden voor alle oliehoudende zaden, in onderstaande tabel is weergegeven welke prijzen wel gevonden werden en wat de bron is van de gegevens in de databank. Tabel 45: Bronnen gebruikt voor prijsindices oliehoudende zaden Oliezaden-soja bonen-zaad Worldbank Oliezaden- sojaandere Worldbank Oliezaden - apennoten Cornell University do?documentid=1290 Oliezaden - kopra Worldbank Oliezaden- hennep zaden Cornell University do?documentid=1290 Oliezadenzonnebloempitten Cornell University do?documentid= PLANTAARDIGE EN DIERLIJKE OLIËN EN VETTEN De structuur van de Nationale Bank van België wordt ook gevolgd voor de plantaardige en dierlijke vetten. De opdeling met wordt in onderstaande tabel weergegeven samen met de Code gebruikt door de NBB. Tabel 46: Overzicht van indeling van plantaardige en dierlijke oliën en vetten zoals in database gebaseerd op nomenclatuur van NBB en gekoppeld aan nomenclatuur van lokale stromen van ValorFrit oils & fats pork fat pork fat 1501 bovine-, sheep- goat fat Stearine oils & fats from fish and seamammals Suint other oils & fats soja oil bovine-, sheep- goat fat 1502 Stearine 1503 oils & fats from fish oils & fats from seamammals suint 1505 other oils & fats 1506 soja oil 72

93 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database 1507 peanut oil peanut oil 1508 olive oil olive oil 1509 other olive oil fractions other olive oil fractions 1510 palm oil rough palm oil other palm oil sunflower & cotton seed oil rough sunflower oil other sunflower oil rough cotton seed oil other cotton seed oil kopra, palmpit, babassunut oil rough kopra oil other kopra oil rough palmpit & babassunut oil other palmpit & babassunut oil rapeseed; coleseed & mustardseed oil rough rapeseed & coleseed oil other rapeseed & coleseed oil others oils other vegetale oils & fats flax seed oil mais oil ricinus oil sesam oil other oil processed animal & vegetale fats and oils animal fats & oil industrie + valorfrit 73

94 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database variabel% Margarine thick oil Glycerol vegetale and other wax Dégras vegetale fats and oils industrie + valorfrit variabel% margarine 1517 thick oil 1518 glycerol 1520 vegetale wax other wax dégras LOKALE PRODUCTIE Naast de import en export gegevens moeten ook de lokaal ingezamelde hoeveelheden dierlijke en plantaardige oliën en vetten worden bijgeteld. De lokaal ingezamelde hoeveelheden op containerparken en de ingezamelde hoeveelheden bij Horeca zijn beschikbaar via ValorFrit. De hoeveelheden van de industrie worden ingeschat door Fevia voor Vlaanderen maar daar zijn slechts beperkte gegevens beschikbaar van (zie verder GAP analysis). Met de dierlijke en plantaardige vetten stellen zich volgende problemen om het volledig correct in de database weer te geven. Ten eerste is er het gevaar van dubbeltelling, gegarandeerd worden een deel van oliën en vetten die ingevoerd worden, nadien terug ingezameld en dus kan men spreken van dubbeltelling, zeker voor de plantaardige vetten. Voor de dierlijke vetten speelt dit iets minder omdat deze ook van lokale productie afkomstig kunnen zijn. Bijkomend probleem is dat bij de inzameling er geen onderscheid meer gemaakt wordt tussen plantaardige en dierlijke oliën en vetten. De opdeling van de NBB die door ons werd overgenomen vraagt dit echter wel. ValorFrit bepaalt jaarlijks een in te zamelen potentieel aan de hand van de verkochte hoeveelheden vetten en olieën bij zijn leden. Op basis van deze indeling worden ook de ingezamelde vetten en oliën procentueel verdeeld. Het probleem van dubbeltelling kan niet vermeden worden, in het geval van de plantaardige oliën en vetten is gekozen om deze toch op te tellen bij de geïmporteerde oliën en vetten onder de categorie processed animal & vegetable fats and oils. Voor de jaren 2007 tot 2010 wordt de onderverdeling plantaardig versus dierlijk ingeschat op basis van het potentieel in te zamelen (verkoop van plantaardige en dierlijk oliën en vetten, zie tabel hieronder). 74

95 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Tabel 47: Overzicht ingezamelde hoeveelheden dierlijke en plantaardige oliën en vetten vanuit huishoudens en Horeca via ValorFrit, met bijhorende inschatting naar verdeling plantaardig versus dierlijk. Bron: ValorFrit SOORT GEBRUIK: METHODOLOGIE EN RESULTATEN Voor het soort gebruik van de verschillende dierlijke en plantaardige oliën en vetten te bepalen werd als basisveronderstelling genomen dat de meeste stromen volledig naar voeding en voeder gaan, met enkele uitzonderingen. Waxen worden verondersteld volledig gebruikt te worden in de materiaalsector. Idem zoals hennepzaadolie wordt verondersteld in de materiaal sector te worden gebruikt. Dierlijke vetten, koolzaadolie, palmolie, gebruikte frituuroliën, soja-olie, glycerine, lijnzaadolie en kokosolie zijn ook grondstoffen die gebruikt worden in de chemie. Exact cijfermateriaal is niet beschikbaar, communicatie met Tine Schaerlaekens van Essencia leverde echter heel wat waardevolle informatie op om een inschatting van het verbruik van deze oliën en vetten in de chemie te kunnen doorrekenen. Tabel 48: Overzicht van het ingeschatte gebruik van oliën en vetten in de chemie. Berekening gebeurd op basis van input Essenscia. In kg met onzekerheidsmarge toegevoegd Dierlijke vetten Koolzaadolie Palmolie Gebruikte frituurvetten en oli*en Soja olie Glycerine Lijnzaadolie Kokosolie

96 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Palmolie en koolzaadolie worden verondersteld ook gebruikt te worden voor stationaire energiesystemen. Deze oliën kunnen technisch gezien ook gebruikt worden voor de productie van biodiesel. Contact met de Belgische Biodiesel Board wijst echter uit dat de Belgische productie van biodiesel volledig uit koolzaad bestaat. Zonnebloemolie kan ook gebruikt worden voor stationaire energieproductie en voor biodiesel. Er zijn bij de projectpartners tot op heden geen installaties gekend die dit gebruiken. Dat palmolie en koolzaadolie in beperkte mate gebruikt wordt in stationaire toepassingen, wordt bevestigd door de regionale energiebalansen. De cijfers die publiek beschikbaar zijn spreken van het gebruik van bio-olie in zijn totaliteit in TJ of geïnstalleerd vermogen (voor Vlaanderen in TJ gebruik aan bio-olie; Wallonië 20 MWe geïnstalleerd vermogen op dierlijke vetten, 5 MWe op plantaardige oliën). Hieruit kan tot op heden geen correcte opsplitsing gemaakt worden naar ingezamelde oliën en vetten, palmolie en koolzaadolie. Er kan verondersteld worden dat de ingezamelde oliën en vetten als meest gebruikte brandstof voor de motoren gebruikt wordt, gevolgd door het gebruik van koolzaadolie en als laatste palmolie. Van de totale hoeveelheid bio-olie gebruikt in Vlaanderen in 2009, werd arbitrair (op basis van expertise van het projectteam) een verdeling 70% toegekend voor ingezamelde oliën en vetten, 20% uit koolzaadolie en 10% uit palmolie. Deze hoeveelheden energie werden aan de hand van hun energie-inhoud teruggerekend naar hoeveelheden (kg) olie en op zijn beurt uitgezet ten opzichte van de Belgische consumptie aan koolzaadolie en palmolie. De bekomen percentages daaruit zijn de volgende en werden ook voor heel België gebruikt. Tabel 49: Overzicht soort gebruik oliën en vetten voor 2009 Beschrijving soort percentage jaar percentage gebruik pork fat 1 food/feed % pork fat 3 chemie % bovine-, sheep- goat fat 1 food/feed % bovine-, sheep- goat fat 3 chemie % oils & fats from fish 1 food/feed % oils & fats from fish 3 chemie % oils & fats from seamammals 1 food/feed % oils & fats from seamammals 3 chemie % suint 1 food/feed % suint 3 chemie % dégras 1 food/feed % dégras 3 chemie % rough rapeseed & coleseed oil 1 food/feed % rough rapeseed & coleseed oil 3 chemie % rough rapeseed & coleseed oil 4 energie % other rapeseed & coleseed oil 1 food/feed % other rapeseed & coleseed oil 3 chemie % other rapeseed & coleseed oil 4 energie % other palm oil 1 food/feed % other palm oil 3 chemie % 76

97 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database other palm oil 4 energie % soja oil 1 food/feed % soja oil 3 chemie % Glycerol 1 food/feed % Glycerol 3 chemie % other vegetale oils & fats 1 food/feed % other vegetale oils & fats 3 chemie % rough kopra oil 1 food/feed % rough kopra oil 3 chemie % other kopra oil 1 food/feed % other kopra oil 3 chemie % Bovenstaande redenering is gestoeld op zeer veel hypothesen en is niet exact. Exacte hoeveelheden palmolie en koolzaadolie gebruikt voor stationaire energie zijn bij de controle organismen van de certificaten in de gewesten gekend. Deze instanties zijn echter gebonden aan confidentialiteit en kunnen deze data niet vrijgeven. Een mogelijkheid die in de toekomst kan bekeken worden, is of er toch een zekere vorm van uitwisseling kan gebeuren om deze cijfers exacter te krijgen. Het gebruik van oliën en vetten in de chemie is gebeurd op basis van vrijwillige mondelinge bevraging bij Essencia. Voor het achterhalen van de toepassing van ingezamelde oliën en vetten is een andere oefening gemaakt. ValorFrit geeft in zijn jaarverslagen aan wat de toepassing is van de gerecycleerde plantaardige en dierlijke oliën en vetten in België. Dit wordt weergegeven in onderstaande tabel: Tabel 50: Soort gebruik van de ingezamelde dierlijke en plantaardige vetten en oliën van ValorFrit. ValorFrit maakt geen onderscheid tussen gebruik in de chemie of in de spaanplaatsector. Voorlopig werd de volledige hoeveelheid toegekend aan chemie gebruik. Belangrijk is aan te geven dat deze tabel werd herrekend zonder soort gebruik biodiesel en dit om de volgende reden: de Belgische Biodiesel Board geeft aan enkel biodiesel te produceren uit koolzaad, dit wil zeggen dat de 90% hoeveelheid van de ingezamelde oliën en vetten die omgezet wordt naar biodiesel, dat dit niet in België gebeurt, maar in het buitenland en dat de andere percentages moeten herrekend worden voor de consumptie van ingezamelde oliën en vetten in België (voor 2010 tot 10% materiaal en 90% energie). 77

98 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database PRIJZEN In onderstaande grafiek wordt een overzicht gegeven van de tijdsreeksen voor de verschillende plantaardige oliën en vetten. Grafiek 3: Historische prijsindices voor verschillende plantaardige oliën en vetten. In onderstaande tabel worden de bronnen van de prijsindices weergegeven per soort olie. Tabel 51: Tabel met informatiebron die gebruikt werd voor de prijsindices plantaardige en dierlijke oliin de database Soja-olie Worldbank Olijfolie IMF Ruwe palmolie Worldbank Ruwe zonnebloemolie Cornell University o.do?documentid=1290 Ruwe katoenolie Cornell University o.do?documentid=1290 Ruwe kokosolie Worldbank Ruwe palmpit- en babassunut olie Worldbank Koolzaadolie Cornell University o.do?documentid=1290 Cornell Hennep zaadolie Ma solie University Cornell University o.do?documentid=1290 o.do?documentid=

99 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database 6.5. PERSKOEKEN In laatste instantie werden ook de hoeveelheden perskoek nog opgenomen in de database om consistent te zijn met de redenering die ook voor hout en houtpulp werd gevolgd, zoals voor houtpulp werd bediscussieerd in het begeleidingscomité van 11 oktober. De indeling in soorten perskoek werd overgenomen zoals beschreven in de database van de NBB, zie onderstaande tabel: Tabel 52: Overzicht van indeling van perskoek zoals in database gebaseerd op nomenclatuur van NBB presscake cotton Presscake flax sunflower rapeseed & coleseed kopra palmoil other Presscake Presscake presscake presscake presscake press cake Er wordt verondersteld dat er geen lokale productie van perskoek is. Ook hier weer volgende redenering: er wordt wel degelijk lokaal perskoek gegenereerd, dit is echter ontstaan uit het ruwe product en wordt NIET opnieuw in onze database opgenomen aangezien anders de hoeveelheden dubbel worden geteld. Voor soort gebruik wordt verondersteld dat dit volledig naar voeding en voeder gaat HOUT Le but de cette section est de déterminer la répartition du bois utilisé en Belgique entre les différentes valorisations. Parmi les catégories sélectionnées dans cette étude, le bois sera donc réparti entre les valorisations suivantes (les autres ne représentant pas une valorisation potentielle): Tabel 53: Overzicht van de toepassingen waarvoor hout gebruikt wordt in België GebruiksCode Omschrijving 2 Material 4 Energy 79

100 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database La suite de ce paragraphe présentera les différentes étapes qui ont mené à l élaboration des pourcentages finaux obtenus pour chaque région ainsi que pour la Belgique entière, séparément pour les essences feuillues et résineuses. De berekening voor het lokaal geproduceerd hout, de consumptie van hout in België en het gebruik werd gedaan voor naaldhout, loofhout, tropisch hout en houtafval (end-of-life) NOTE PRELIMINAIRE: Force est de constater que la filière bois belge est assez opaque et qu il n existe que peu de données chiffrées répertoriées. Pour des raisons de confidentialité, d absence ou de manque de statistiques précises, les fédérations elles-mêmes ont du mal à collecter les données de leurs membres ou ne peuvent pas les transmettre. Les données globales de la filière bois, nationales et régionales, sont de ce fait quasi inexistantes. Dès lors, les sources d informations consultées pour la réalisation de cette étude sont variées et les informations récoltées ont nécessité l avis d experts avant d être traitées. Les données obtenues sont souvent difficilement comparables ou cumulables. Tout d abord, parce qu il est difficile de déterminer si les catégories définies par les différents secteurs ou sources de données traitent en effet la même information. Ensuite parce que les unités utilisées ne sont pas constantes (m³ de bois, tonnes, stères, kilogrammes). Pour contourner ces difficultés, des regroupements et des conversions ont dû être effectués au cours de ce travail. Les flux présentés dans ce document reposent donc sur des estimations qui ne peuvent représenter la réalité avec exactitude. Face à ces contraintes, une série de dispositions ont été prises. Pour faciliter le traitement de l information et afin de le rendre possible, les catégories de bois utilisées dans cette étude sont basées sur celles définies par la BNB dans le chapitre 44 de la nomenclature. Par la suite, l insertion de toute donnée obtenue via une autre source sera justifiée et toute conversion sera clairement explicitée. In de gegevens van de Nationale Bank van België zijn zeer veel verschillende houtcategorieën weergegeven, deze categorieën zijn allen overgenomen maar waar nodig samengevoegd in de database. Een overzicht daarvan met bijhorende NBB codes is gegeven in onderstaande tabel. Tabel 54: Overzicht van indeling van hout zoals in database gebaseerd op nomenclatuur van NBB en gekoppeld aan nomenclatuur van lokale stromen Wo od Firewood Roundwood Softwood other wood Residues Charcoal Bamboo 80

101 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Other unprocessed wood hooping wood wood wool & wood flour wooden crossbeam sawing wood sheet of veneer moulded wood board treated wood Softwood resineux Tropical Hardwood feuillus Softwood Other wood wool & wood flour non impregnated Other Softwood Tropical Hardwood Softwood Tropical Hardwood Softwood Other Chipboard OSB Other Vl: ANB+Bosgroep+Natuurpunt; Wall: IPRFW Vl: ANB+Bosgroep+Natuurpunt; Wall: IPRFW; Bruxelles: 532 tonnes 81

102 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database fibreboard multiplex board densified wood woodframe woody packaging material barrels woody tools & frames carpentry & cabinet work table & cooking gear marquetry other wooden articles residues MDF Other multiplex board 4412 densified wood Tropical Other woody packaging material 4415 Barrels woody tools & frames carpentry & cabinet work 4418 Tropical Other Marquetry 4420 other wooden articles 4421 end-of-life residues regine + OVAM inventaris Ook bij hout is er een belangrijk probleem van dubbeltellingen nl. het houtafval dat vrijkomt tijdens het verwerken van het rondhout tot een eindproduct, aangezien al dit hout als rondhout binnenkomt (geïmporteerd of lokaal geproduceerd), deels wordt dit een product deels wordt dit een reststroom. In dit geval is gekozen om dit NIET op te nemen in de database. Noot: Tijdens het begeleidingscomité van 24 november 2011 werd gevraagd waar de geïmporteerde pellets zich situeren in de database, deze vallen onder wood-firewood-resdiues PRODUCTION LOCALE Pour quantifier les flux de bois en Belgique, la décision a été prise de partir de la disponibilité en bois brut (bois rond) sur le territoire. Il s agit de se baser sur la quantité de bois rond localement 82

103 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database disponible pour l exploitation, augmentée des importations et diminuée des exportations de bois rond. Les quantités de bois rond importées et exportées sont extraites des données de la BNB sous la rubrique «Unprocessed wood». Cette catégorie est détaillée en fin de chapitre dans le tableau reprenant l ensemble des catégories bois de la BNB. Vu les différences significatives de mode d exploitation entre les différentes régions et entre les bois résineux et feuillus, les quantités de bois rond produites localement sont obtenues pour chaque région indépendamment, suivant une méthode qui sera détaillée plus loin. Cette analyse est rendue possible car les données de la BNB sont également disponibles par région. Estimation du potentiel bois exploité en Wallonie: Les ressources locales en bois sont obtenues auprès de l Inventaire Permanent des Ressources Forestières de Wallonie (IPRFW) du Département de la Nature et des Forêts 9 avec l aide de Mm. H. Lecomte et D. Marchal du DNF. Cet inventaire propose une estimation des volumes sur pied, qui comprend l ensemble du bois disponible tant sur les territoires privés et publics (sites Natura 2000 compris). Il est réalisé sur une période de 10 ans. En effet, la croissance des arbres étant un processus lent, un inventaire annuel ne serait pas pertinent. De plus, les ressources en personnel à mobiliser pour chaque campagne sont considérables. La Wallonie a donc été découpée en parcelles dont sont évaluées chaque année. Au terme des 10 années, l inventaire couvre l entièreté du territoire. La quantité totale de bois, exprimée en m³ de bois sur pied, correspond à la production sylvicole de Wallonie. Il n est pas erroné de considérer les données obtenues au terme de l inventaire comme valeur annuelle pour les 10 années écoulées. Dans le cadre de cette étude, les chiffres de l année 2008 sont utilisés. Le volume de l inventaire est exprimé en «volume bois sur pied» (bois fort, jusqu'à la découpe de la tige et des branches à la circonférence de 22cm). 9 Base de données de l Inventaire Permanent des Ressources Forestières de Wallonie. Données SPW-DGO3 DNF. 83

104 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Figuur 11: Ilustration du volume bois sur pied considéré dans l IPRFW : VTOT (m³) et VHATOT (m³/ha) = Volume bois-fort total sur écorce jusqu'à la recoupe 22 cm de circonférence (Source: Inventaire Permanent des Ressources Forestières de Wallonie) Remarque: Comme l illustre la figure ci-dessus, une partie du volume de bois n est pas comptabilisé dans l inventaire (volume au delà de la recoupe de 22cm de circonférence). Il s agit des petites branches et des cimes des arbres (ainsi que des souches et racines) qui sont laissées en forêt lors de l exploitation. Cet ensemble constitue ce qu on appelle les «rémanents forestiers» dont le potentiel n est pas estimé dans cette étude. Ces rémanents ne sont pas valorisables directement dans l industrie de la première ou de la seconde transformation. Selon l IPRFW, l estimation du volume total sur pied en Wallonie pour 2008 s élève à 121 millions de m 3 de bois, dont 61 millions m 3 d essences feuillues et 60 millions de m 3 d essences résineuses. L inventaire permet également de connaître la part correspondant aux forêts soumises et privées. Remarque : Le potentiel ligneux bord de route est très mal décrit en Wallonie et ne sera donc pas pris en compte dans la présente étude. De ce volume, un volume total mobilisable est extrait en appliquant plusieurs critères tels que définis dans l étude UCL-ECRU sur base des pratiques sylvicoles correspondant aux pratiques actuelles tant en forêts soumises qu en forêts privées. Ces critères ont été rediscutés et validés avec le DNF (Mm. Lecomte et Marchal). Ne seront ainsi pris en compte que les volumes répondant aux critères suivants: Pente du terrain < 30%, Distance de débardage < 500m (adaptation lors du Plan d Action Wallon Energies renouvelables 11 ), Sols non-tourbeux et sans gley dès la surface, Sites Natura 2000 compris. Les volumes mobilisables obtenus représentent 91 millions de m 3, dont 47 millions de m 3 de résineux et 43 millions de m 3 de feuillus. Il s agit du volume sur pied correspondant aux critères de sélection utilisés. C est dans les massifs correspondant à cette requête que seront prélevés les bois dans le cadre de l exploitation forestière. Pour connaître les volumes réellement exploités en Wallonie, le DNF s est basé sur la quantité de bois martelé en forêt soumise (vendus par la DNF) au cours de l année 2008 pour calculer un taux de martelage en résineux et en feuillus. Le résultat obtenu, qui représente le taux de prélèvement annuel, atteint respectivement 3,88 % et 1,56 %. Vu l absence de données concernant les volumes de bois privés prélevés annuellement, l hypothèse d appliquer le taux de prélèvement soumis aux forêts privées est admise pour atteindre le volume de bois réellement mobilisés. Celui-ci correspond à 1,8 millions de m 3 de résineux et 0,6 million de m 3 de feuillus, soit un total de près de 2,5 millions de m 3 pour l ensemble des forêts wallonnes (soumises et privées). 10 Etude des ressources «bois-énergie» en Région wallonne Bureau d expertise forestière Daniel Bemelmans, UCL-ECRU Février Appui technique à la rédaction du Plan d Action Wallon Energies renouvelables Volet biomasse ValBiom asbl, N.PIERET - 07 novembre

105 HOOFDSTUK 6 Verzamelen en invullen van de database Figuur 12: Overzicht berekeningswijze om tot het lokaal geproduceerde hout in Wallonië te komen Pour connaître le volume total disponible en Wallonie, il convient d ajouter à ces chiffres les données d importations et de soustraire les données d exportations issues de la BNB. Les quantités de bois retenues pour la Wallonie (importées-exportées) correspondent à la catégorie «unprocessed wood» et sont additionnées-soustraites du volume obtenu précédemment. Les sous-catégories «hardwood» et «softwood» sont traitées séparément, respectivement pour les feuillus et les résineux. La sous-catégorie «treated wood» est répartie arbitrairement à hauteur de 50% pour les feuillus et 50% pour les résineux (sur base de la répartition feuillus-résineux en Wallonie). Estimation du potentiel bois exploité en Flandre: In Vlaanderen is ongeveer ha bos, bestaand uit 70% privé en 30% openbaar domein, ce qui représente au total milliers de m 3 de bois sur pied, dont milliers de m 3 de résineux et milliers de m 3 de feuillus. De verdeling tussen loofhout en naaldhout is berekend aan de hand van de theoretische indeling in vegetatietypes, hierbij werd verondersteld dat het vegetatietype struweel en vallei, veen, moeras voornamelijk uit loofhout bestaat. Dit levert een theoretische verdeling van 60% loofhout en 40% naaldhout. Deze verhouding werd in de verdere berekeningen aangehouden. ANB heeft in de biomassa inventaris van OVAM gegevens beschikbaar gesteld over de hoeveelheid publiek bos in Vlaanderen. Zij hebben ha onder hun beheer. ANB heeft cijfers ter beschikking over hun openbare houtverkoop voor de jaren 2008 en 2009, daarnaast werkt ANB ook aan een databank om biomassastromen die niet vrijkomen via reguliere houtverkoop maar via natuur- en bosonderhoudswerkzaamheden in kaart te brengen. De eerste inschattingen voor 2007 en 2008 zijn ter beschikking. De Bosgroepen die een belangrijk aandeel van de eigenaars van het privébos vertegenwoordigen, hebben cijfergegevens ter beschikking sinds 2000 over hun houtverkoop. Belangrijk om op te merken is dat privé-eigenaars niet verplicht zijn om zich aan te sluiten bij een bosgroep, d.w.z. dat niet alle opbrengsten van privébos in Vlaanderen in deze cijfers vervat zit. Bijkomend privébos is het bos dat in handen is van terreinbeherende natuurverenigingen. De grootste natuurvereniging in Vlaanderen is Natuurpunt. Zij hebben in 2008 een inschatting gemaakt van o.a. hun houtopbrengst via literatuurstudie en de vegetatietypes die zij in beheer hebben. 85

Biomassa verleden, heden en toekomst: Vlaanderen en België

Biomassa verleden, heden en toekomst: Vlaanderen en België 14/12/2011 Biomassa verleden, heden en toekomst: Vlaanderen en België Biomassa als hernieuwbare energiebron, voeding en grondstof voor materialen en producten Biomassa: BACK & TO THE FUTURE» Biomassa Vlaanderen

Nadere informatie

Resultaten van een marktonderzoek bij Belgische boeren (november 2011) Résultats d une étude de marché auprès des agriculteurs belges (novembre 2011)

Resultaten van een marktonderzoek bij Belgische boeren (november 2011) Résultats d une étude de marché auprès des agriculteurs belges (novembre 2011) Resultaten van een marktonderzoek bij Belgische boeren (november 2011) Résultats d une étude de marché auprès des agriculteurs belges (novembre 2011) Uitgevoerd door: Réalisée par: Inhoud / Contenu I.

Nadere informatie

Installatie van versie 2.2 van Atoum

Installatie van versie 2.2 van Atoum Version française en seconde partie du document. Installatie van versie 2.2 van Atoum U moet in uw databases een nieuwe tabel aanmaken na de installatie van versie 2.2 van de toepassing Atoum. Hiervoor

Nadere informatie

Inventaris OV - Inventaire EP BIV - IBE 2011 2012-10-18

Inventaris OV - Inventaire EP BIV - IBE 2011 2012-10-18 Om de drie jaar wordt een inventaris opgemaakt van alle lampentypes en hun vermogens van de openbare verlichting in België. Deze driejaarlijkse gegevens worden verzameld door Synergrid, de federatie van

Nadere informatie

Questions & réponses dans le cadre du cahier spécial de charge «CobiT»

Questions & réponses dans le cadre du cahier spécial de charge «CobiT» Questions & réponses dans le cadre du cahier spécial de charge «CobiT» Paragraphe Page Langue Questions Réponses 1 Généralités Français Votre intention est-elle de travailler avec un seul consultant (personne)

Nadere informatie

BENELUX JUNIOR WINNER

BENELUX JUNIOR WINNER Chaque année, il y aura une exposition organisée avec l octroi du titre de BENELUX WINNER dans chacun des 3 pays du Benelux (donc 3 expositions par an) en collaboration avec les sociétés canines nationales.

Nadere informatie

Document préparé par Marie Spaey, en collaboration avec Pauline de Wouters. Novembre 2009.

Document préparé par Marie Spaey, en collaboration avec Pauline de Wouters. Novembre 2009. . Déclaration environnementale Document préparé par Marie Spaey, en collaboration avec Pauline de Wouters. Novembre 2009. Définition dans le cadre de Clé Verte Dans le cadre de l éco-label Clé Verte, l

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

VERKLARING VAN WOONPLAATS

VERKLARING VAN WOONPLAATS 5000-NL Bestemd voor de buitenlandse belastingdienst VERKLARING VAN WOONPLAATS Verzoek om toepassing van het belastingverdrag tussen Frankrijk en 12816*01 De belastingplichtige geeft in dit vak de naam

Nadere informatie

Collectieve arbeidsovereenkomst van 27 juni 2011 Convention collective de travail du 27 juin 2011

Collectieve arbeidsovereenkomst van 27 juni 2011 Convention collective de travail du 27 juin 2011 Paritair Comité voor de bedienden van de nonferro metalen non ferreux Collectieve arbeidsovereenkomst van 27 juni 2011 Convention collective de travail du 27 juin 2011 Tewerkstellings- en opleidingsinitiatieven

Nadere informatie

INFORMATIONS COMPLEMENTAIRES

INFORMATIONS COMPLEMENTAIRES INFORMATIONS COMPLEMENTAIRES Welke strategie zal hier in de dashboard vertaald worden (wat is de scope van de dashboard?): a. De doelstellingen van de beheersovereenkomst b. De doelstellingen van het ondernemingsplan

Nadere informatie

OdenneBoom Design Christmas tree

OdenneBoom Design Christmas tree OdenneBoom Design Christmas tree A DESIGN CHRISTMAS TREE? w w w. s t u d i o b o o n. b e Deze producten zijn eigendom van StudioBoon. En zijn auteursrechtelijk geregistreerd. Ces produits sont la propriété

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Telebib2 Edifact Validation - Tool introduction page 2 / 15

Telebib2 Edifact Validation - Tool introduction page 2 / 15 Tool introduction Telebib2 Edifact Validation page 1 / 15 10.01.2012 Er is nu een tool beschikbaar die het mogelijk maakt een tekstbestand met inhoud op basis van de Telebib2 Edifact syntaxis the valideren.

Nadere informatie

69668 BELGISCH STAATSBLAD 29.09.2004 MONITEUR BELGE

69668 BELGISCH STAATSBLAD 29.09.2004 MONITEUR BELGE 69668 BELGISCH STAATSBLAD 29.09.2004 MONITEUR BELGE 17 jaar = 85 pct.; 16 jaar = 70 pct.; 15 jaar = 55 pct. van het uurloon van de werklieden en werksters van 18 jaar en ouder van dezelfde categorie. C.

Nadere informatie

GALAPAGOS. - Le carnet d'ordres sera purgé à l'issue des journées de bourse du 27/03/2014 (dernier jour de cotation sur Euronext Bruxelles comme MoR).

GALAPAGOS. - Le carnet d'ordres sera purgé à l'issue des journées de bourse du 27/03/2014 (dernier jour de cotation sur Euronext Bruxelles comme MoR). CORPORATE EVENT NOTICE: Changement de marché de référence GALAPAGOS PLACE: Brussels AVIS N : BRX_20140321_00264_EUR DATE: 21/03/2014 MARCHE: EURONEXT BRUSSELS Euronext annonce qu'à partir du 28/03/2014,

Nadere informatie

Libellé: ABO GROUP ISIN: BE0974278104 Code Euronext: BE0974278104 Mnémonique: ABO

Libellé: ABO GROUP ISIN: BE0974278104 Code Euronext: BE0974278104 Mnémonique: ABO Augmentation du nombre d'actions en circulation PLACE: AVIS N : DATE: 22/12/2014 MARCHE: Augmentation du nombre d'actions en circulation Euronext fait connaître que 1 actions nouvelles émises par, immédiatement

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 08.01.2010 Ed. 2 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 08.01.2010 Ed. 2 MONITEUR BELGE BELGISCH STAATSBLAD 08.01.2010 Ed. 2 MONITEUR BELGE 731 MINISTERIE VAN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST N. 2010 45 [C 2010/31002] 17 DECEMBER 2009. Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering tot

Nadere informatie

CATALOGUS / CATALOGUE

CATALOGUS / CATALOGUE CATALOGUS / CATALOGUE LA SOCIÉTÉ EUROPOCHETTE HET BEDRIJF [ NL ] Wat 10 jaar geleden aarzelend begon, groeide voor Europochette uit tot een succesverhaal. Met het uitvinden van het bestekzakje gaf Europochette

Nadere informatie

ABMB - BVBL. Gewone Algemene Vergadering Assemblée Génerale Ordinaire 24 juni 2005

ABMB - BVBL. Gewone Algemene Vergadering Assemblée Génerale Ordinaire 24 juni 2005 ABMB - BVBL Gewone Algemene Vergadering Assemblée Génerale Ordinaire 24 juni 2005 ABB / Section Sociétés de bourse BVB / Afdeling Beursvennootschappen 24 06-2005 ABB/SdB 24-06-2005 2 1. Fiscal / Custody

Nadere informatie

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS BELGISCHE KAMER VAN

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS BELGISCHE KAMER VAN DOC 50 0321/002 DOC 50 0321/002 BELGISCHE KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS DES REPRÉSENTANTS DE BELGIQUE 6 januari 2000 6 janvier 2000 WETSONTWERP betreffende het ontslag van bepaalde militairen en de

Nadere informatie

49188 BELGISCH STAATSBLAD 22.09.2008 MONITEUR BELGE

49188 BELGISCH STAATSBLAD 22.09.2008 MONITEUR BELGE 49188 BELGISCH STAATSBLAD 22.09.2008 MONITEUR BELGE Art. 3. Artikel 15 van hetzelfde besluit wordt vervangen als volgt : «Art. 15. De subsidies die ten bate van het Nationaal Geografisch Instituut zijn

Nadere informatie

Consultatie. BROBA II 2003 Ontwerpbesluit van het Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie

Consultatie. BROBA II 2003 Ontwerpbesluit van het Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie Consultatie BROBA II 2003 Ontwerpbesluit van het Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie Aspect Basic SLA - Provisionning Timer Escalation Interpretation Om te voldoen aan de eis inzake

Nadere informatie

Bijlage I HET ETIKET. 1. Model van het etiket

Bijlage I HET ETIKET. 1. Model van het etiket Bijlage I HET ETIKET 1. Model van het etiket 2. Specificaties betreffende het etiket a) De hoger geïllustreerde modellen zijn door de Richtlijn 2002/40/EG toegelaten modellen die betrekking hebben op

Nadere informatie

FORUM COMITÉ D'AVIS SUR LES PRODUITS BIOCIDES

FORUM COMITÉ D'AVIS SUR LES PRODUITS BIOCIDES 1 FORUM COMITÉ D'AVIS SUR LES PRODUITS BIOCIDES Aperçu de la situation relative aux autorisations en Belgique et en Europe Luc Hens Président CAB 2 Introduction composition et mandat du CAB Réalisations

Nadere informatie

Seminarie: de nieuwe mededinging- en prijzenwetgeving Boek V en de werkgeversfederaties

Seminarie: de nieuwe mededinging- en prijzenwetgeving Boek V en de werkgeversfederaties Seminarie: de nieuwe mededinging- en prijzenwetgeving Boek V en de werkgeversfederaties Pieter Weyn Adviseur economie FEVIA 17/09/2013 2 Boek V: welke rol hebben de federaties te spelen? Members Third

Nadere informatie

De moderne stad. New York. Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens. Bologna. Toronto (Can.)

De moderne stad. New York. Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens. Bologna. Toronto (Can.) De stad en duurzame mobiliteit: verandering op til La ville et la mobilité durable: une transition en cours 1. Vaststellingen De moderne stad New York Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens Bologna

Nadere informatie

The professional s choice!

The professional s choice! GEEF UW PROJECT KLEUR COLORIEZ VOTRE PROJET The professional s choice! Geef persoonlijkheid aan uw voegwerk Een gevel bestaat voor 15 à 20% uit voegen. Die spelen een belangrijke rol in de duurzaamheid

Nadere informatie

FEDERALE OVERHEIDSDIENST MOBILITEIT EN VERVOER SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS

FEDERALE OVERHEIDSDIENST MOBILITEIT EN VERVOER SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS ROYAUME DE BELGIQUE SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS Arrêté ministériel déterminant les marchandises dangereuses visées par l article 48 bis 2 de l arrêté royal du 1 er décembre 1975 portant

Nadere informatie

64360 BELGISCH STAATSBLAD 27.10.2010 MONITEUR BELGE

64360 BELGISCH STAATSBLAD 27.10.2010 MONITEUR BELGE 64360 BELGISCH STAATSBLAD 27.10.2010 MONITEUR BELGE FEDERALE OVERHEIDSDIENST SOCIALE ZEKERHEID N. 2010 3685 [C 2010/22451] F. 2010 3685 SERVICE PUBLIC FEDERAL SECURITE SOCIALE [C 2010/22451] 15 OKTOBER

Nadere informatie

FAVV -AFSCA AC- Kruidtuin - FSC Kruidtuinlaan 55 1000 Brussel / Bruxelles. Verslag van infosessie bestek FAVV_DGLABO_CPM_2016 (29/06/2015)

FAVV -AFSCA AC- Kruidtuin - FSC Kruidtuinlaan 55 1000 Brussel / Bruxelles. Verslag van infosessie bestek FAVV_DGLABO_CPM_2016 (29/06/2015) FAVV -AFSCA AC- Kruidtuin - FSC Kruidtuinlaan 55 1000 Brussel / Bruxelles Verslag van infosessie bestek FAVV_DGLABO_CPM_2016 (29/06/2015) Rapport de la session d information Cahier spécial des charges

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 23.07.2015 Ed. 2 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 23.07.2015 Ed. 2 BELGISCH STAATSBLAD 47225 SERVICE PUBLIC FEDERAL FINANCES [C 2015/03212] 15 JUILLET 2015. Arrêté ministériel portant exécution des articles 7, 4, et 53, 1 er,3, c) et d), del arrêté royal du 28 juin 2015, concernant la taxation

Nadere informatie

Siemens SITRAIN Institute Mode d emploi Website

Siemens SITRAIN Institute Mode d emploi Website Siemens SITRAIN Institute Mode d emploi Website Edition 01 Réservation d un cours au Siemens SITRAIN Institute 1.1 Commencer sur le site web A partir de la page de démarrage https://www.sitrain-learning.siemens.com/bel-pl/en/index.do

Nadere informatie

Faire évoluer les voitures de sport, c est bien. Faire évoluer leur conducteur, c est encore mieux.

Faire évoluer les voitures de sport, c est bien. Faire évoluer leur conducteur, c est encore mieux. Porsche Belgium Driving Days 2011 Faire évoluer les voitures de sport, c est bien. Faire évoluer leur conducteur, c est encore mieux. Sportwagens die evolueren, dat is goed. Bestuurders die evolueren,

Nadere informatie

REGLEMENT CHAMPIONNATS DE BELGIQUE C 500 REGLEMENT BELGISCHE KAMPIOENSCHAPPEN

REGLEMENT CHAMPIONNATS DE BELGIQUE C 500 REGLEMENT BELGISCHE KAMPIOENSCHAPPEN FEDERATION BELGE DE BADMINTON BELGISCHE BADMINTON FEDERATIE REGLEMENT CHAMPIONNATS DE BELGIQUE C 500 REGLEMENT BELGISCHE KAMPIOENSCHAPPEN Version 2013, approuvée par l AG du 26-06-13 Chaque amende est

Nadere informatie

PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA

PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA Logique d intervention Interventielogica Structuration des portefeuilles Structuur van de portefeuille Principes de

Nadere informatie

EndParalysis foundation Financial report- Year 2014

EndParalysis foundation Financial report- Year 2014 EndParalysis foundation Financial report- Year 2014 Established by Jaap Pipping, Treasurer, February 2 nd, 2014 Version francaise: ici Nederlandse versie: hier EndParalysis foundation Non-profit organization

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 13.06.2013 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 13.06.2013 BELGISCH STAATSBLAD MONITEUR BELGE 13.06.2013 BELGISCH STAATSBLAD 36987 SERVICE PUBLIC FEDERAL FINANCES [C 2013/03172] 29 MAI 2013. Arrêté royal portant approbation du règlement du 12 février 2013 de l Autorité des services

Nadere informatie

Febeliec Energy Forum 2015. ivox Januari 2015

Febeliec Energy Forum 2015. ivox Januari 2015 Febeliec Energy Forum 2015 ivox Januari 2015 1 o Online: survey uitgevoerd op het ivox panel Opzet van het onderzoek o Dataverzameling: 23 december 2014 5 januari 2015 o Doelgroep: Belgen 18+ o Steekproef:

Nadere informatie

CABLE SUPPORT SYSTEMS BRANDWEREND RÉSISTANT AU FEU

CABLE SUPPORT SYSTEMS BRANDWEREND RÉSISTANT AU FEU BRANDWEREND RÉSISTANT AU FEU SYSTÈMES RÉSISTANTS AU FEU (RGIE 104) Lorsqu un incendie se déclare dans un bâtiment, l objectif essentiel est le sauvetage de vies humaines. C est pourquoi nous attachons

Nadere informatie

Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais

Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal La langue néerlandaise crée un lien entre nous Wat leest

Nadere informatie

Architecture is one part science, one part craft and two parts art. David Rutten

Architecture is one part science, one part craft and two parts art. David Rutten Architecture is one part science, one part craft and two parts art. David Rutten Breevast Belgium ontwikkelt, realiseert en beheert kantoren, commercieel en residentieel vastgoed in België en Luxemburg.

Nadere informatie

STRESS ENQUETE STRESS ASSURALIA EULER HERMES 2007.

STRESS ENQUETE STRESS ASSURALIA EULER HERMES 2007. STRESS ENQUETE STRESS ASSURALIA EULER HERMES 2007. Historique 1 CPPT 17 février 2005 (réunion préparatoire CP 7 mars) Décision d inviter un spécialiste. Création d un groupe de travail 14 Juin Mr. Bodson

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 23.12.2009 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 23.12.2009 BELGISCH STAATSBLAD 80646 MONITEUR BELGE 23.12.2009 BELGISCH STAATSBLAD AGENCE FEDERALE POUR LA SECURITE DE LA CHAINE ALIMENTAIRE FEDERAAL AGENTSCHAP VOOR DE VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN [C 2009/18522] [C 2009/18522] 4

Nadere informatie

III. L adjectif. III. L adjectif. 1. Accord de l adjectif 1.1 L adjectif prend s 1.2 L adjectif + E 1.3 L adjectif substantivé

III. L adjectif. III. L adjectif. 1. Accord de l adjectif 1.1 L adjectif prend s 1.2 L adjectif + E 1.3 L adjectif substantivé III. 1. Accord de l adjectif 1.1 prend s 1.2 + E 1.3 substantivé 2. Les degrés de comparaison 2.1 Les comparatifs 2.2 Les superlatifs 2.3 Les irréguliers 1 III. 1. Accord de l adjectif 1.1. prend S Quand

Nadere informatie

Le diagnostic pragmatique

Le diagnostic pragmatique Le diagnostic pragmatique échange d expériences et bonnes pratiques Een beknopte socio-economische uitwisseling van ervaringen en van goede aanpak Christophe Ebermann et Sarah Seus, Ramboll Management

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 15.07.2014 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 15.07.2014 MONITEUR BELGE 53805 BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST [C 2014/31492] 10 JUNI 2014. Ministerieel besluit tot vaststelling van de typeinhoud en de algemene uitvoeringsmodaliteiten van de energieaudit opgelegd door het Besluit

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 28.07.2010 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 28.07.2010 MONITEUR BELGE 48001 N. 2010 2506 VLAAMSE OVERHEID [C 2010/35508] 11 JUNI 2010. Besluit van de Vlaamse Regering tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 19 juli 2007 betreffende de modulaire structuur

Nadere informatie

PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA

PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA 1. Où déposer? 1. Déposer un pré-projet? 1. Déposer un pré-portefeuille de projets? 1. Waar indienen? 2. Indiening projectconcept?

Nadere informatie

Woensdag 30 april 2008. Netwerk Vlaanderen vzw

Woensdag 30 april 2008. Netwerk Vlaanderen vzw Achtergrondnota bij de reactie van Minister van Financiën Reynders op het gebrek aan implementatie van de wet van 20 maart 2007 inzake het verbod op de financiering van de productie, het gebruik en het

Nadere informatie

Swing trading. met CFD's. «Trading & risicobeheer» 1) CFD s en hefboom 2) Volatiliteit als maatstaf 3) Toepassing MACD

Swing trading. met CFD's. «Trading & risicobeheer» 1) CFD s en hefboom 2) Volatiliteit als maatstaf 3) Toepassing MACD Swing trading met CFD's «Trading & risicobeheer» 1) CFD s en hefboom 2) Volatiliteit als maatstaf 3) Toepassing MACD WH SELFINVEST S.A. 11 Place Dargent L 1413 Luxembourg T: +352 42 80 42 81 Bureau de

Nadere informatie

Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008

Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008 Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008 SPILINDEX 110,51 INDICE-PIVOT 110,51 Tegemoetkomingen aan personen met een handicap Allocations aux personnes handicapées (Jaarbedragen) (Montants annuels)

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1953 No. 14 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1953 No. 14 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken 1 (1953) No. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1953 No. 14 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken A. TITEL Aanvullend Protocol bij de op 21

Nadere informatie

80806 MONITEUR BELGE 28.12.2011 BELGISCH STAATSBLAD

80806 MONITEUR BELGE 28.12.2011 BELGISCH STAATSBLAD 80806 MONITEUR BELGE 28.12.2011 BELGISCH STAATSBLAD AGENCE FEDERALE POUR LA SECURITE DE LA CHAINE ALIMENTAIRE [C 2011/18456] FEDERAAL AGENTSCHAP VOOR DE VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN [C 2011/18456] 15

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

PARITAIR COMITÉ VOOR DE BEDIENDEN VAN DE TEXTIELNIJVERHEID EN HET BREIWERK

PARITAIR COMITÉ VOOR DE BEDIENDEN VAN DE TEXTIELNIJVERHEID EN HET BREIWERK Neerlegging-Dépôt: 29/04/2014 Regist.-Enregistr.: 08/07/2014 N : 122121/CO/214 ( PARITAIR COMITÉ VOOR DE BEDIENDEN VAN DE TEXTIELNIJVERHEID EN HET BREIWERK COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST VAN 10 APRIL

Nadere informatie

N de question Vraagnummer

N de question Vraagnummer Chambre des représentants Kamer van volksvertegenwoordigers Question Parlementaire Parlementaire Vraag Document : 54 2015201606730 Session / zitting : 20152016 (SO) 20152016 (GZ) Dépôt / Geregistreerd

Nadere informatie

LE VIEILLISSEMENT: Un anti-modèle VEROUDERING: Een anti-model

LE VIEILLISSEMENT: Un anti-modèle VEROUDERING: Een anti-model VIEILLISSEMENT DE LA POPULATION ET DEVELOPPEMENT DURABLE VEROUDERING VAN DE BEVOLKING EN DUURZAME ONTWIKKELING Prof. J. DE MOL Dr en Psychologie LE VIEILLISSEMENT: Un anti-modèle VEROUDERING: Een anti-model

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 31.12.2012 Ed. 2 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 31.12.2012 Ed. 2 MONITEUR BELGE 88907 Bijlage 3 bij de wet van 27 december 2012houdende diverse dringende bepalingen «Bijlage 3 bij het koninklijk besluit van 10 november 2005 betreffende heffingen bepaald bij artikel 4 van de wet van

Nadere informatie

Avant de remplir la présente formule lire la notice explicative à la dernière page. ... ( dénomination en capitales ) ( naam in blokletters )

Avant de remplir la présente formule lire la notice explicative à la dernière page. ... ( dénomination en capitales ) ( naam in blokletters ) Réduction l impôt néerlandais sur les divins en vertu l article 10, paragraphe 2, litt. b, la Convention Verminring van Nerlandse divindbelasting op grond van artikel 10, 2e lid, letter b, van 1er exemplaire

Nadere informatie

PRESS REVIEW. Enquête Acerta : 50-plussers meest betrokken 26/04/2010

PRESS REVIEW. Enquête Acerta : 50-plussers meest betrokken 26/04/2010 - 1 / 8 - PRESS REVIEW Enquête Acerta : 50-plussers meest betrokken 26/04/2010 Powered by Auxipress - 2 / 8 - Table des matières: Les seniors plus impliqués La Libre Entreprise (La Libre Belgique) 24/04/2010

Nadere informatie

Atelier Peopleshère. 2 octobre 2012. Katrien Baert Vincent Van Damme

Atelier Peopleshère. 2 octobre 2012. Katrien Baert Vincent Van Damme Atelier Peopleshère 2 octobre 2012 Katrien Baert Vincent Van Damme Introduction EVALUER Pourquoi? Comment? Quoi? Qui? Quand? 2 EVALUER Pourquoi? 3 Pourquoi évaluer? But d une évaluation Améliorer la communication

Nadere informatie

NAR Nationale Arbeidsraad

NAR Nationale Arbeidsraad NAR Nationale Arbeidsraad NEERLEGGING REGISTRATÎE DATUM 11-03-2009 23-03-2009 NUMMER 2009-1232 91505 KONÎNKLUK BESLUIT BELGISCH STAATSBLAD COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST NR. 96 Zitting van vrijdag 20

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN

GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN 51132 MONITEUR BELGE 12.08.2015 BELGISCH STAATSBLAD GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN VLAAMSE GEMEENSCHAP COMMUNAUTE FLAMANDE

Nadere informatie

33662 BELGISCH STAATSBLAD 02.07.2008 MONITEUR BELGE

33662 BELGISCH STAATSBLAD 02.07.2008 MONITEUR BELGE 33662 BELGISCH STAATSBLAD 02.07.2008 MONITEUR BELGE MINISTERIE VAN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST N. 2008 2191 [C 2008/31345] 19 JUNI 2008. Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering tot vaststelling

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 13.07.2004 Ed. 2 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 13.07.2004 Ed. 2 MONITEUR BELGE 55065 FEDERALE OVERHEIDSDIENST ECONOMIE, K.M.O., MIDDENSTAND EN ENERGIE N. 2004 2769 [C 2004/14142] 1 JULI 2004. Ministerieel besluit tot wijziging van het ministerieel besluit van 20 november 1996 houdende

Nadere informatie

MINISTERE DES FINANCES MINISTERIE VAN FINANCIEN

MINISTERE DES FINANCES MINISTERIE VAN FINANCIEN MINISTERIE VAN FINANCIEN N. 2002 1081 [C 2002/03145] 14 MAART 2002. Koninklijk besluit tot vastlegging van het model van deel 2 van het aangifteformulier inzake personenbelasting voor het aanslagjaar 2002

Nadere informatie

CERTIFICAAT GMP DIERVOEDERS. ALFRA N.V. Rue du 11 Novembre, 34 BE 4460 HORION-HOZÉMONT. Voor de volgende activiteiten : GMP CODE - HOOFDSTUKKEN

CERTIFICAAT GMP DIERVOEDERS. ALFRA N.V. Rue du 11 Novembre, 34 BE 4460 HORION-HOZÉMONT. Voor de volgende activiteiten : GMP CODE - HOOFDSTUKKEN DIERENVOEDERS ce F-30602-021-N-01.02 e ALIMS POUR ANIMAUX CERTIFICAAT G DIERVOEDERS Uitgereikt aan : ALFRA N.V. BE 4460 HORION-HOZÉMONT Voor de bedrijfseenheid gelegen te : BE 4460 HORION-HOZÉMONT Voor

Nadere informatie

MIELE SERVICE. Tot uw dienst / A votre service

MIELE SERVICE. Tot uw dienst / A votre service MIELE SERVICE Tot uw dienst / A votre service Miele Service Certificate 2 Miele Service Certificate 10 jaar totale zekerheid Sinds meer dan 100 jaar is het merk Miele synoniem van kwaliteit, duurzaamheid,

Nadere informatie

Conférence-débat BRUGEL Debat conferentie BRUGEL 04.06.2008

Conférence-débat BRUGEL Debat conferentie BRUGEL 04.06.2008 Conférence-débat BRUGEL Debat conferentie BRUGEL 04.06.2008 Position des fournisseurs Standpunt van de leveranciers Objectifs de la libéralisation des marchés d énergie (1) Objectifs des Directives européennes

Nadere informatie

Art. 69bis. Carine Libert Hendrik Vanhees

Art. 69bis. Carine Libert Hendrik Vanhees Art. 69bis Art.69bis Onverminderd specifieke afwijkende bepalingen verjaren de vorderingen tot betaling van de rechten geïnd door de beheersvennootschappen na tien jaar te rekenen van de dag van hun inning.

Nadere informatie

Bondgenotenstraat 68 Rue des Alliés Brussel 1190 Bruxelles. TEL: 02 346 11 50 FAX: 02 344 20 52 e-mail: bebop@bebop.be www.bebop.

Bondgenotenstraat 68 Rue des Alliés Brussel 1190 Bruxelles. TEL: 02 346 11 50 FAX: 02 344 20 52 e-mail: bebop@bebop.be www.bebop. Bondgenotenstraat 68 Rue des Alliés Brussel 1190 Bruxelles TEL: 02 346 11 50 FAX: 02 344 20 52 e-mail: bebop@bebop.be www.bebop.be Bestaat sedert - existe depuis 19-9-1990 Als direct marketing adviesbureau

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Wedstrijdreglement Hug the Trooper

Wedstrijdreglement Hug the Trooper Wedstrijdreglement Hug the Trooper 1. De wedstrijd op hugthetrooper.brightfish.be wordt georganiseerd door Brightfish NV, Eeuwfeestlaan 20, 1020 Brussel. 2. De wedstrijd staat open voor alle personen die

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 19.03.2003 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 19.03.2003 BELGISCH STAATSBLAD MONITEUR BELGE 19.03.2003 BELGISCH STAATSBLAD 13137 SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS F. 2003 1044 [C 2003/14035] 23 JANVIER 2003. Arrêté ministériel pris en exécution de l arrêté royal du

Nadere informatie

CSC «PC PORTABLES 2009» QUESTIONS-RÉPONSES. Econocom a relevé les incohérences suivantes entre la version néerlandophone et francophone :

CSC «PC PORTABLES 2009» QUESTIONS-RÉPONSES. Econocom a relevé les incohérences suivantes entre la version néerlandophone et francophone : CSC «PC PORTABLES 2009» QUESTIONS-RÉPONSES 1) Deel B punt 2.5 (pagina 19/33) Econocom a relevé les incohérences suivantes entre la version néerlandophone et francophone : Laptops 2009 3. PARTIE C : SPECIFICATIONS

Nadere informatie

Le Gouvernement de la Région de Bruxelles-Capitale, De Brusselse Hoofdstedelijke Regering,

Le Gouvernement de la Région de Bruxelles-Capitale, De Brusselse Hoofdstedelijke Regering, COORDINATION OFFICIEUSE DE : Arrêté du Gouvernement de la Région de Bruxelles-Capitale du 19 juin 2008 déterminant le contenu de la proposition PEB et de l étude de faisabilité AE22 - Arrêté du Gouvernement

Nadere informatie

FABULOUS CHIC WINTER LODGE CHRISTMAS MORNING BALANCED WHITE

FABULOUS CHIC WINTER LODGE CHRISTMAS MORNING BALANCED WHITE FABULOUS CHIC WINTER LODGE CHRISTMAS MORNING BALANCED WHITE We presenteren u graag onze nieuwe kerstthema s: FABULOUS CHIC, WINTER LODGE, CHRISTMAS MORNING, BALANCED WHITE.* Naast deze thema s blijven

Nadere informatie

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS BELGISCHE KAMER VAN. relative à l enregistrement abusif des noms de domaine

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS BELGISCHE KAMER VAN. relative à l enregistrement abusif des noms de domaine DOC 50 1069/002 DOC 50 1069/002 BELGISCHE KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS DES REPRÉSENTANTS DE BELGIQUE 17 oktober 2002 17 octobre 2002 WETSONTWERP betreffende het wederrechtelijk registreren van domeinnamen

Nadere informatie

Hoe legacy en mainframe naar eigen ritme en mogelijkheden ontsluiten, rentabiliseren en klaar maken voor de toekomst?

Hoe legacy en mainframe naar eigen ritme en mogelijkheden ontsluiten, rentabiliseren en klaar maken voor de toekomst? mainframe academy Hoe legacy en mainframe naar eigen ritme en mogelijkheden ontsluiten, rentabiliseren en klaar maken voor de toekomst? Comment gérer et planifier l avenir de vos systèmes legacy et mainframe,

Nadere informatie

e-procurement 04/02 (FR) 11/02 (NL) 18/03 (NL) FORMATION / OPLEIDING 9:00 à/tot 12:30 En collaboration avec / in samewerking met:

e-procurement 04/02 (FR) 11/02 (NL) 18/03 (NL) FORMATION / OPLEIDING 9:00 à/tot 12:30 En collaboration avec / in samewerking met: FORMATION / OPLEIDING e-procurement 04/02 (FR) 11/02 (NL) 18/03 (NL) 9:00 à/tot 12:30 En collaboration avec / in samewerking met: Anja Palmaerts www.apexpro.be Elektronisch inschrijven op overheidsopdrachten

Nadere informatie

Aqua Dimension Geothermal heat pumps Aqua Dimension geothermische warmtepompen Aqua Dimension pompes à chaleur geothermique

Aqua Dimension Geothermal heat pumps Aqua Dimension geothermische warmtepompen Aqua Dimension pompes à chaleur geothermique Aqua Dimension Geothermal heat pumps Aqua Dimension geothermische warmtepompen Aqua Dimension pompes à chaleur geothermique Met de Aqua Dimension grond-warmtepomp systemen is het mogelijk om gratis energie

Nadere informatie

0 ^t -05-200*1 D1-07- 2004 NR. Paritair Comité voor de bewakingsdiensten. Commission paritaire pour les services de garde

0 ^t -05-200*1 D1-07- 2004 NR. Paritair Comité voor de bewakingsdiensten. Commission paritaire pour les services de garde Commission paritaire pour les services de garde Paritair Comité voor de bewakingsdiensten Convention collective de travail du 25 mars 2004 Collectieve arbeidsovereenkomst van 25maart2004 PROCEDURE VALIDATION

Nadere informatie

PFIZER INC. Recouponnement par voie d'échange contre des nouveaux International Depositary Receipts (IDRs) dématérialisés

PFIZER INC. Recouponnement par voie d'échange contre des nouveaux International Depositary Receipts (IDRs) dématérialisés CORPORATE EVENT NOTICE: Recouponnement par voie d'échange PFIZER INC. PLACE: Brussels AVIS N : BRX_20130306_00200_EUR DATE: 06/03/2013 MARCHE: EURONEXT BRUSSELS Recouponnement par voie d'échange contre

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

OFFRE DOCUMENTATION TECHNIQUE PEUGEOT POUR REPARATEURS INDEPENDANTS AANBOD PEUGEOT TECHNISCHE DOCUMENTATIE VOOR ONAFHANKELIJKE REPARATEURS

OFFRE DOCUMENTATION TECHNIQUE PEUGEOT POUR REPARATEURS INDEPENDANTS AANBOD PEUGEOT TECHNISCHE DOCUMENTATIE VOOR ONAFHANKELIJKE REPARATEURS OFFRE DOCUMENTATION TECHNIQUE PEUGEOT POUR REPARATEURS INDEPENDANTS AANBOD PEUGEOT TECHNISCHE DOCUMENTATIE VOOR ONAFHANKELIJKE REPARATEURS OFFRE DOCUMENTATION TECHNIQUE PEUGEOT POUR REPARATEURS INDEPENDANTS

Nadere informatie

ROERENDE VOORHEFFING. geïnd bij wijze van afhouding op zekere inkomsten van roerende kapitalen. ATTEST

ROERENDE VOORHEFFING. geïnd bij wijze van afhouding op zekere inkomsten van roerende kapitalen. ATTEST Enclosure 1-NL ROERENDE VOORHEFFING geïnd bij wijze van afhouding op zekere inkomsten van roerende kapitalen. ATTEST opgesteld overeenkomstig artikel 117, 6, K.B. tot uitvoering van het W.I.B. 1992 en

Nadere informatie

2 2-04- 2010 ERRATUM ERRATUM. tijdelijk, hetzij na ontslag om andere. Commission paritaire de la transformation du papier et du carton n 136

2 2-04- 2010 ERRATUM ERRATUM. tijdelijk, hetzij na ontslag om andere. Commission paritaire de la transformation du papier et du carton n 136 Service public fédéral Emploi, Travail et Concertation sociale ADMINISTRATION DES RELATIONS COLLECTIVES DU TRAVAIL Direction du Greffe i vz/v Federale overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal

Nadere informatie

PROGRES Infosession Riverains

PROGRES Infosession Riverains When rail means service > QUADRILATERE NORD RUE DU PROGRES Infosession Riverains Schaerbeek 11/06/2008 Schaarbeek 11/06/2008 Liesbeth Vandeputte Responsable Communication Riverains Verantwoordelijke Communicatie

Nadere informatie

En sécurité et santé au travail? Veilig en gezond op mijn werk?

En sécurité et santé au travail? Veilig en gezond op mijn werk? Korte inhoud En sécurité et santé au travail? Veilig en gezond op mijn werk? Les résultats de resultaten Odette Wlodarski An Rommel 1. Méthodologie 2. Les répondants 3. L expérience des jeunes stage 4.

Nadere informatie

BANQUE NATIONALE DE BELGIQUE I. BILAN. I.1. Actifs immobilisés 22/27 = 22 + 23 + 24 + 25 + 26 + 27 22 = 22/91 + 22/92

BANQUE NATIONALE DE BELGIQUE I. BILAN. I.1. Actifs immobilisés 22/27 = 22 + 23 + 24 + 25 + 26 + 27 22 = 22/91 + 22/92 NATIONALE BANK VAN BELGIE Lijst van de rekenkundige en logische controles waaraan de jaarrekeningen van verenigingen zonder winstoogmerk en stichtingen, neergelegd bij de Nationale Bank van België en opgesteld

Nadere informatie

LEGENDE. Les variétés qui sont destinées uniquement à l exportation : elles peuvent être certifiées mais pas commercialisées dans l Union européenne

LEGENDE. Les variétés qui sont destinées uniquement à l exportation : elles peuvent être certifiées mais pas commercialisées dans l Union européenne LEGENDE Les variétés qui sont destinées uniquement à l exportation : elles peuvent être certifiées mais pas commercialisées dans l Union européenne Les variétés indiquées avec un délai d écoulement (date

Nadere informatie

1 Belg op 2 heeft vertrouwen in homeopathie. voor het behandelen van de meest voorkomende aandoeningen binnen het gezin

1 Belg op 2 heeft vertrouwen in homeopathie. voor het behandelen van de meest voorkomende aandoeningen binnen het gezin 1 Belg op 2 heeft vertrouwen in homeopathie voor het behandelen van de meest voorkomende aandoeningen binnen het gezin De Belg en homeopathie IPSOS Studie uitgevoerd in mei 2011 in België met een representatief

Nadere informatie

IZ -OS- 2005 Bijlage 2 7-07- 2005. Annexe. Commission paritaire pour les employés des métaux non ferreux

IZ -OS- 2005 Bijlage 2 7-07- 2005. Annexe. Commission paritaire pour les employés des métaux non ferreux NEERLEGGING-DÉPÔT REGISTR.-ENREGISTR. IZ -OS- 2005 Bijlage 2 7-07- 2005 NR. Annexe Paritair Comité voor de bedienden van de nonferro metalen métaux non ferreux Collectieve arbeidsovereenkomst van 17juni

Nadere informatie

Communiqué de presse

Communiqué de presse Persbericht Interregionale jobmobiliteit versterkt p 2 Communiqué de presse Mobilité interrégional renforcée p 5 1 Interregionale jobmobiliteit versterkt Brussel, 19 maart 2015 De vijf grote publieke spelers

Nadere informatie

ISIN: FR0010613471 Code Euronext: FR0010613471 Mnémonique: SEV

ISIN: FR0010613471 Code Euronext: FR0010613471 Mnémonique: SEV Augmentation du nombre d'actions en circulation COMPANY PLACE: AVIS N : DATE: 31/03/2015 MARCHE: Suite à l'avis PAR_20150331_02596_EUR Marché de référence: EURONEXT PARIS Augmentation du nombre d'actions

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

2015-2016. Informatiedossier

2015-2016. Informatiedossier 2015-2016 Informatiedossier Nathan Collaert Hemoco (Lansweeper) 2015-2016 Inhoudsopgave 1. Informations générales sur l'entreprise 1 2. Historiek omtrent het bedrijf 1 3. What does the company aim for

Nadere informatie