Wie nu niet investeert in duurzaamheid heeft straks een serieus probleem.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wie nu niet investeert in duurzaamheid heeft straks een serieus probleem."

Transcriptie

1 Anke van Hal hoogleraar Sustainable Building and Development Wie nu niet investeert in duurzaamheid heeft straks een serieus probleem. Wie nu nog denkt dat duurzaamheid in de vastgoedsector van voorbijgaande aard is, heeft het volgens Anke van Hal, hoogleraar duurzaam bouwen aan de TU Delft en de Nyenrode Business Universiteit, toch echt bij het verkeerde eind. Het zit inmiddels met zoveel haakjes vast aan de vastgoedsector dat ik me niet kan voorstellen dat het weer overwaait. Van Hal heeft in haar werkzame leven eigenlijk alle stadia van de aandacht voor duurzame ontwikkeling wel zo n beetje meegemaakt. Het doet haar dan ook goed te kunnen constateren dat duurzaamheid inmiddels mainstream is geworden en waarschijnlijk ook zal blijven. Er zijn nu ook veel meer redenen om hier werk van te maken dan in de jaren negentig. Toen was het toch vooral een zaak van de rijksoverheid die vond dat er iets moest gebeuren. Nu zijn we daar als samenleving veel beter van doordrongen. Ook opdrachtgevers en financiers in het vastgoed raken steeds meer overtuigd van de noodzaak van een duurzaam ontwikkeld gebouw. Door de stijgende energiekosten bijvoorbeeld, maar ook de schaarste aan materialen en grondstoffen, de toenemende vraag van opdrachtgevers, 22

2 en de strengere eisen in het buitenland. Juist nu is de aandacht voor het milieubeleid op rijksniveau weer een beetje aan het afnemen. Maar dat zal het tij niet meer doen keren, verwacht Van Hal. Zelfs al gaat Nederland nu vol op de rem staan, dan nog is de ontwikkeling internationaal bezien onstuitbaar. Niet in de laatste plaats omdat Europa allerlei regelgeving voorbereidt waar de lidstaten op zullen moeten inspelen. Weloverwogen eigenbelang Een groot aantal partijen in het vastgoed is inmiddels uit weloverwogen eigenbelang met duurzaamheid aan de slag gegaan, constateert Van Hal. En dat is logisch. De wereld van het vastgoed staat immers op zijn grondvesten te schudden. Bedrijven die in de toekomst willen blijven voortbestaan, zullen ingrijpend moeten veranderen. Want niet alleen de opgave verandert compleet, maar er komt ook een heel nieuw concurrentiemodel. De focus is verschoven van nieuwbouw en concurrentie op de laagste prijs naar duurzame kwaliteit en bestaand vastgoed. Er komen daardoor zoveel nieuwe vragen op de sector af, dat overleven niet meer een kwestie is van goedkoper zijn dan de concurrent maar een betere oplossing kunnen aandragen. Een goed voorbeeld is het duurzaam inkopen van kantoren door de overheid. Voor de huur en aankoop van overheidsgebouwen geldt voortaan dat deze minimaal het energielabel C moeten dragen. Gebouwen die minder goed presteren, kunnen dus niet verhuurd worden aan de overheid. Dat dwingt kantooreigenaren en beleggers tot maatregelen. Die zijn dus ook op steeds grotere schaal aan het investeren in verduurzaming van hun kantoorportefeuille. Wie nu niet investeert in duurzaamheid heeft straks een serieus probleem. Grootste opgave biedt kansen De kantorensector staat voor de grootste opgave in de bestaande voorraad. Daarvan staat immers een steeds groter deel structureel leeg. Volgens Van Hal biedt juist die opgave volop kansen voor verduurzaming. Daar zijn ook hele fraaie voorbeelden van. Tegelijkertijd het is natuurlijk wel duur om een bestaand kantoorgebouw duurzaam te herontwikkelen. Daarom denk ik dat we zeer selectief moeten zijn. Verduurzaming hangt namelijk niet alleen samen met materiaalgebruik en energieprestatie. Het moet ook een gebouw zijn dat zowel functioneel als esthetisch nog lang mee kan. En dat is bij sommige kantoren echt een probleem. We moeten daarom tot op individueel objectniveau kijken naar de kwaliteit en de potentie van de voorraad. Daar waar de kwaliteit onvoldoende is, moeten we niet bang zijn hard in te grijpen. Soms is sloop en nieuwbouw gewoon de beste keuze. Om die reden zet ik zo mijn vraagtekens bij een totale stop op nieuwbouw, zoals sommigen voorstellen. Overigens wordt duurzaam herontwikkelen financieel een de wereld van het vastgoed staat op zijn grondvesten te schudden. Bedrijven die in de toekomst willen blijven voortbestaan zullen ingrijpend moeten veranderen. stuk aantrekkelijker als de eigenaar van een pand ook verantwoordelijk wordt gesteld voor het energieverbruik. Dat gebeurt steeds vaker, aldus Van Hal. In de Verenigde Staten zijn de energielasten al langer standaard inbegrepen in de huurprijs. Daardoor loont het voor de eigenaar te investeren in een betere energieprestatie. Want het vertaalt zich direct in een hoger rendement. Eenzelfde ontwikkeling valt te signaleren in de nieuwbouw. We zien nieuwe manieren van aanbesteden en innovatieve contractvormen opkomen, waarbij de bouwer of ontwikkelaar ook verantwoordelijk wordt gesteld voor het beheer en onderhoud. Die partijen gaan daardoor vanzelf heel wat beter nadenken over de duurzame kwaliteit van een gebouw dan toen ze nog weg konden lopen na oplevering. Geen utopie Flexibiliteit en multifunctionaliteit worden van groot belang geacht voor de toekomstbestendigheid van vastgoed. De vraag is of het geen utopie is om gebouwen te willen realiseren waarvan ook in de verre toekomst de houdbaarheid gegarandeerd kan worden. Van Hal is het daar op zich mee eens: Dat is ook precies de reden waarom we nu met het probleem van de hoge leegstand zitten. Het kantoorgebruik is door tal van oorzaken veel sneller afgenomen dan verwacht. Dat hebben we in het verleden niet voorzien. Maar het is wel degelijk mogelijk om er bouwtechnisch op in te spelen, bijvoorbeeld door in alles wat je bouwt een bepaalde overmaat toe te passen. Het nadeel is dat het gebouw daardoor een stuk duurder wordt. Het voordeel is echter dat het veel langer in gebruik kan blijven. Uiteindelijk is er dus sprake van winst op vele fronten. En dat is toch waar het bij duurzaamheid uiteindelijk om draait. FGH Vastgoedbericht 2011 interview anke van hal 23

3 Sipko Schat Raad van Bestuur Rabobank Nederland de bewust Wording dat het anders moet, is er wel degelijk. De vastgoedsector beleeft op dit moment een keiharde wake-up call, constateert Sipko Schat, lid van de Raad van Bestuur van Rabobank Nederland. De markt is ongelofelijk zwak. Daardoor is het niet meer bij voorbaat zeker dat wat er in het vastgoed wordt gerealiseerd ook werkelijk kan worden afgezet. De crisis dwingt partijen tot een totaal andere, veel klantgerichtere manier van werken. Ook al is men daar nog niet over de hele linie klaar voor. Dichtbij en betrokken, luidt het motto van de Rabobankorganisatie. Daar zijn waar de klant is, betekent dat volgens Sipko Schat. Want dat is voor een bank net zo cruciaal als voor vastgoedondernemers die in het huidige klimaat moeten zien te overleven. Het belangrijkste is dat je de klant en de sector kent. Daar moet je je als vastgoedondernemer in verdiepen. Je moet op de hoogte zijn van de ontwikkelingen en de klant beelden van de toekomst kunnen schetsen, die passen bij zijn beelden. Je moet een volwaardige gesprekspartner voor hem zijn. Op lokaal niveau aanwezig zijn en zo dichtbij mogelijk opereren. Want de klant is veruit je belangrijkste stakeholder. Dat besef is in de vastgoedsector nog lang niet overal doorgedrongen. Schat: Het is een van oudsher door het aanbod gestuurde markt, die nu opeens vraaggericht moet gaan leren werken. En die ook nog eens met een erfenis 42

4 uit het verleden zit opgescheept. Deels in de vorm van een omvangrijke kansloze voorraad kantoren, deels in de vorm van projecten die nog in de pijplijn zitten. Dat maakt het extra lastig om de koers in de richting van de klant bij te stellen. De bewustwording dat het anders moet is er wel degelijk, maar daarmee is het nog geen realiteit. Klantgericht werken vraagt om een hele andere manier van werken, maar ook om een andere inrichting van de organisatie. Het vereist daarnaast een verandering van de bedrijfscultuur. En dat is niet iedereen gegeven, ben ik bang. Virtualisering Volgens Schat moet de klant veel nauwer bij de ontwikkeling van vastgoed worden betrokken, omdat daar de komende tijd ook de grootste veranderingen plaatsvinden. De toenemende virtualisering van de arbeid, bijvoorbeeld, heeft grote gevolgen voor de techniek en inrichting van een gebouw, maar ook voor de indeling en het gebruik van de beschikbare kantoorruimte. Gebruikers zijn op zoek naar intelligente gebouwen. De vastgoedsector staat voor de uitdaging om daar vorm en inhoud aan te geven. De Rabobank kan daar als een van de pleitbezorgers van het nieuwe werken over meepraten. In het kader van het eigen project Rabobank Unplugged krijgen de medewerkers van de bank veel meer vrijheid om hun werkzaamheden zo in te richten dat deze optimaal voldoen aan de behoeften van de klant. Aanwezigheid op kantoor wordt daaraan ondergeschikt gemaakt, en werken op afstand gefaciliteerd. Dat blijkt grote gevolgen te hebben voor het kantoorgebruik. De praktijk is dat veel kantoorruimte leegstaat, omdat mensen op pad zijn. Wij hebben bijvoorbeeld vastgesteld dat 40 procent van onze kantoren op weekbasis leegstaat. Daaruit volgt dat we veel efficiënter met de ruimte zouden kunnen omspringen, onder andere door niet meer met vaste werkplekken te werken. Alleen al daarmee kan een organisatie 20 tot 30 procent bezuinigen op zijn kantoorruimte. Dat percentage loopt op als de mensen daarnaast ook nog eens in staat worden gesteld om buiten kantoor te werken. Natuurlijk moeten we ervoor waken dat niemand meer op kantoor komt. Ontmoeting is nodig. Maar de behoefte aan kantoorruimte kan door dit alles fors worden teruggebracht, zonder dat het gevolgen heeft voor de kwaliteit van de dienstverlening en de efficiency van de medewerkers. Integendeel. Het is een enorme klap voor de vastgoedsector als de behoefte opeens met 20 tot 30 procent zou afnemen. Maar juist daarom is volgens Schat ook absoluut noodzakelijk om nu bij te sturen en zo snel mogelijk op deze ontwikkeling te anticiperen. Stil blijven zitten is geen optie meer. verantwoord ondernemerschap of MVO. Schat: Dat gaat veel verder dan het rijden in een auto met milieulabel. We zien dat gebouwen die aan de hoogste MVO-eisen voldoen, en dus ook duurzaam, energiezuinig en goed bereikbaar zijn, veel beter functioneren. Ze genereren meer opbrengsten voor de gebouweigenaar, leveren de gebruiker meer gemak en comfort, en blijven waardevast bij verkoop. MVO is kortom de toekomst. Het is nu nog vooral een West-Europees thema, maar we zien nu ook bij onze klanten in Azië en Latijns-Amerika al veel meer betrokkenheid en bewustwording. In de vastgoedsector staat het nog in de kinderschoenen, maar ook daar zal MVO snel vaste grond onder de voeten krijgen. De markt gaat het afdwingen. Beleggers en financiers, maar ook overheden, zullen er steeds meer om vragen. Het zou zomaar kunnen gebeuren dat projecten die niet MVO-proof zijn in de toekomst een stuk lastiger gefinancierd kunnen worden. De uitdagingen zijn bekend. Vraag is of de vastgoedsector de handschoen zal kunnen oppakken. Schat verwacht van wel. Ik zie heel veel voorbeelden van vastgoedondernemingen die nu al actief met deze thema s aan de slag zijn gegaan. Een aantal partijen zal het zeker moeilijk krijgen, dat is zeker. Maar ik zie tegelijkertijd diverse trendsetters in de markt, die heel actief zijn en die hun omgeving ook voortdurend prikkelen met nieuwe ideeën. Dat zijn bij uitstek de partijen die op actieve steun van de Rabobank kunnen rekenen. het is een van oudsher door het aanbod gestuurde markt, die nu opeens vraaggericht moet gaan leren werken. Maatschappelijk verantwoord Dat geldt ook voor een ander thema, waar met name ook de Rabobank zich sterk mee profileert: maatschappelijk FGH Vastgoedbericht 2011 interview sipko schat 43

5 Annemarie van Gaal ondernemer honger maakt vastgoedsector vanzelf weer creatief. Een ondernemer in hart en nieren, zo typeert Annemarie van Gaal zichzelf. En juist die kwaliteit was reden om haar vastgoedportefeuille op enig moment weer af te stoten. Ik heb er veel geld mee verdiend, maar had niet bepaald het gevoel dat ik nu echt op mijn ondernemerschap werd aangesproken. Een geluk bij een ongeluk dus dat de crisis die automatische piloot eraf heeft gehaald, vindt Van Gaal: De sector moet nu weer leren creatief te zijn. Het was een grote bak stenen, die Van Gaal op enig moment aankocht. En het was vier jaar geleden precies diezelfde grote bak stenen die zij weer verkocht. Als je eenmaal de financiering hebt geregeld en de huurders je panden hebben betrokken, is je rol wel zo n beetje uitgespeeld. Het geld komt vanzelf binnen. En bij verkoop blijkt dat het object, wat jij voor 16 keer de jaarhuur hebt aangeschaft, voor 25 keer de jaarhuur weer van de hand kan worden gedaan. Het geld stroomt vanzelf binnen. 52

6 Maar ik kan niet bepaald zeggen dat dit avontuur me nu als ondernemer zo enorm heeft geprikkeld. Integendeel. Volgens Van Gaal is dat echter precies de manier waarop een groot deel van de ondernemers in het vastgoed in de gouden jaren, dus voor het uitbreken van de financiële crisis en daaropvolgende economische recessie, heeft geopereerd. De markt heeft de vastgoedsector gemakzuchtig gemaakt. Waarom zou je ook in beweging komen als de markt daar eigenlijk helemaal niet om vraagt en op de automatische piloot klinkende resultaat worden geboekt? Ondernemersgeest, creativiteit, innovatiekracht: de vastgoedsector is er vrijwel nooit op aangesproken, omdat de noodzaak daartoe ontbrak. Homogene groep Het feit dat het vastgoed werd en wordt gedomineerd door grijze mannen in pak speelt daar zeker in mee. Zo n situatie heeft grote gevolgen voor de scherpte van de ondernemersgeest. Want als sprake is van een grote, homogene groep, waarvan de leden elkaar onderhand kunnen uittekenen, dan is die groep er na verloop van tijd ook bijzonder goed in geworden om zichzelf in stand te houden. De vastgoedsector is mede daarom niet bepaald een sector die de afgelopen jaar creatief talent aan zich heeft weten te binden. Laat staan dat er nu zoveel vrouwen zijn aangetreden. Van Gaal: Wat zouden al die creatieve geesten ook moeten doen, als ze nooit ofte nimmer op hun creativiteit worden aangesproken? De homogeniteit bewaren is in deze situatie veel aangenamer. Want het gaat toch prima zoals het gaat? Maar inmiddels gaat het niet meer vanzelf. Van Gaal: Het is nu veel moeilijker dan voor de crisis om in het vastgoed je geld te verdienen. En dat is een goede zaak. Want honger maakt creatief. Als je dat gevoel nog nooit hebt meegemaakt, heb je ook nooit verder hoeven kijken dan je neus lang was. Maar nu steeds meer ondernemingen in de problemen komen en de honger naar winstgevende projecten steeds groter wordt, is de sector wel gedwongen om in beweging te komen. En het valt nog maar te bezien of ze ooit weer in een situatie komt dat ze weer lui achterover kan gaan hangen. In beweging komen Van Gaal is de eerste om te erkennen dat het niet eenvoudig is om te bewegen als je dat niet gewend bent. Maar begin er in ieder geval maar eens mee om de homogeniteit van de groep te doorbreken. Zet de ramen en deuren wagenwijd open, en trek mensen van buiten de sector de wereld het vastgoed in: de vrije geesten, de creatievelingen, mensen kortom die allerlei andere specialiteiten hebben dan het vastgoed. En twee: verander je houding. Werk niet meer van binnen naar buiten, maar van buiten naar binnen. Leer te luisteren naar de klant. En houd in dat kader dus ook heel ondernemersgeest, creativiteit, innovatiekracht: de vastgoedsector is er vrijwel nooit op aangesproken, omdat de noodzaak daartoe ontbrak. goed in de gaten wat er in de samenleving gebeurt. Het gaat niet om de assets. Het gaat om wat de maatschappij wil. Dat valt niet mee voor een sector die zo door het aanbod is gestuurd, maar een vastgoedondernemer die alles bij het oude houdt, alleen maar naar zichzelf kijkt, en de marktvraag blijft negeren, gaat het in de toekomst zeker niet overleven. Ook de overheid zal in beweging moeten komen, benadrukt Van Gaal. De leegstand bijvoorbeeld waar de kantorensector op dit moment mee kampt, is grotendeels te wijten aan een overheid die veel te veel aan banden heeft gelegd. Waarom is transformatie zo lastig? Omdat het jaren kost om een bestemmingsplan te wijzigen. Als de gemeente daartoe al bereid is. Procedures, regels en voorschriften bestaan bij de gratie van het feit dat de overheid en haar ambtenaren nooit honger hebben gekend. Maar ook op dat niveau verandert de realiteit. Ook de overheid zal op enig moment tot het besef moeten komen dat het een betere wereld wordt als zij gaat meedenken en meewerken met de ondernemers. Begrip en respect voor elkaar kweek je niet vanzelf op het moment dat er steeds meer bedrijven omvallen. Dat ontstaat juist als je met elkaar probeert om dat te voorkomen. Zeker wanneer de overheid in dat kader de bereidheid toont een stapje terug te doen. Zo bezien gaat de vastgoedsector een boeiende periode tegemoet. Absoluut. Er komt weer beweging in, creativiteit, emotie en intuïtie. De echte ondernemer gaat weer lol krijgen in het vak. En dat is nodig ook. Want het geld heeft zeker in het vastgoed veel meer kapot gemaakt dan ons lief is. FGH Vastgoedbericht 2011 interview Annemarie van gaal 53

7 Chris Gongriep G&S Vastgoed het is cruciaal dat er nu weer ontwikkeld wordt. Het is bepaald niet saai in de vastgoedsector op dit moment. Behalve de moeite die partijen in het huidige economische tij moeten doen om hun omzet veilig te stellen, zijn er ook allerlei andere marktontwikkelingen gaande waar adequaat op moet worden gereageerd. Volgens Chris Gongriep van G&S Vastgoed wordt het vak er alleen maar aantrekkelijker door. Juist nu scheidt zich het kaf van het koren. Dat de vastgoedmarkt in grote problemen verkeert, blijkt wel uit de enorme incentives die kantooreigenaren bieden in de strijd om de klant. Het is een ongezonde situatie, vindt Chris Gongriep. Omdat er zoveel leeg staat, worden we welhaast gedwongen steeds meer weg te geven. In vergelijking met tien jaar geleden is de gang er helemaal uit. Alle marktpartijen zijn in feite debet aan de huidige situatie, meent Gongriep. De kredietcrisis heeft er uiteraard ook 64

8 mee te maken. Maar dit speelde al ver voordat er überhaupt van een crisis sprake was. Nee, het zijn de marktpartijen zelf die de ellende hebben veroorzaakt. Zij hebben de boekwaarde kunstmatig opgekrikt door de huurprijzen kunstmatig op te hogen. Daardoor is scheefgroei ontstaan tussen het huurniveau en de onderliggende waarde van de panden. Ook de financiers en beleggers hebben schuld. Die hebben het allemaal gewoon betaald. Ze keken naar het huurniveau en het aanvangsrendement, en lieten zich niet kritisch genoeg adviseren over de werkelijke waarde van de panden en of de huur in vergelijking daarmee niet te hoog was. Dat moest wel een keer fout gaan. Wat er nu gebeurt, is gewoon een keiharde prijscorrectie. En daar zijn heel veel partijen de dupe van. Ook voor G&S Vastgoed is het lastiger geworden, erkent hij. Maar dat uit zich vooral in een duidelijk mindere vraag. De omzet is min of meer gelijk gebleven. Sterker nog: we hebben onze handen eigenlijk vol op dit moment. En dat zal de komende jaren ook wel zo blijven. Een aantal spelers is immers verdwenen van de markt. Daardoor krijgen wij nu extra ruimte. De pijplijn met plannen voor nieuwe ontwikkelingen raakt inmiddels zelfs weer aardig gevuld. En zo hoort het ook. Gongriep: Als we nu niet ontwikkelen voor de toekomst, hebben we over twee, drie jaar opeens weer een tekort aan nieuwbouw. Het is dus cruciaal dat er nu weer ontwikkeld wordt. En daar zijn wij in ieder geval volop mee bezig. Slimmer vissen De relatief gunstige positie betekent niet dat er niet bijzonder scherp moet worden opgelet en ingespeeld op actuele ontwikkelingen op de markt. De vijver wordt kleiner. Dus het is net even wat slimmer vissen in de vijver dan de andere vissers aan de kant. Je moet je voortdurend aanpassen aan de wensen van de markt. Als je blijft doen wat je altijd al deed, zou het zomaar niet goed kunnen gaan. Wij proberen altijd vijf jaar vooruit te kijken. Op die manier komen de voornaamste trends in de markt vanzelf bovendrijven. Het nieuwe werken bijvoorbeeld, loftkantoren voor de creatieve industrie, slimmere financieringsmethodes. Maar van alle trends is duurzaamheid misschien wel de allerbelangrijkste, denkt Gongriep. Niet voor niets is G&S Vastgoed hier al jaren mee aan de slag. Toen de eerste plannen voor Mahler aan de Amsterdamse Zuidas werden getekend, vonden wij al dat het een duurzaam en energiezuinig project moest worden. Daarom is ook toen al gekozen voor de toepassing van warmtekoudeopslag. Dat was in die tijd vrij uniek. Inmiddels zit duurzaamheid de ontwikkelaar in de genen. Duurzaamheid is onze standaard geworden. We gaan er ook steeds een stapje verder mee, omdat we daarmee de concurrentie hopen voor te kunnen blijven. De betrokkenheid bij duurzame ontwikkeling gaat verder als we nu niet ontwikkelen voor de toekomst, hebben we over twee, drie jaar opeens weer een tekort aan nieuwbouw. dan de eigen projecten. Zo is G&S mede-oprichter van de Dutch Green Building Council, naar eigen zeggen een onafhankelijke non-profitorganisatie die streeft naar blijvende verduurzaming van de bebouwde omgeving in Nederland. Dat gebeurt aan de hand van de zogeheten BREEAM-keurmerken, speciaal voor het ontwerp en de realisatie van gebouwen. Ook het gebruik en de exploitatie speelt hierbij een rol. Commercieel belang Dergelijke keurmerken stellen strenge eisen aan de duurzaamheid, weet Gongriep. Er zijn in Nederland nog maar drie gebouwen die het BREEAM-certificaat mogen voeren. Wij zelf hebben net het eerste keurmerk binnen. Maar op termijn willen we voor al onze gebouwen het BREEAMcertificaat very good gaan halen. Als maatschappelijk verantwoord ontwikkelaar kunnen wij het ons niet veroorloven om geen oog te hebben voor de duurzaamheid en energieprestatie van onze gebouwen. Het is een lastige materie, niet in de laatste plaats omdat iedereen in de bouwkolom erin mee moet willen gaan. Gongriep: Maar het is wel nodig. Wij zijn al drie jaar geleden begonnen met het opleiden van mensen die hierin gespecialiseerd zijn. Wij hebben gekozen voor een structurele aanpak. Iedereen binnen de organisatie moet hiervan doordesemd raken. Ook de mensen die voor ons werken: de onderaannemers, de architecten, de installateurs, et cetera. Wie niet duurzaam is, kan niet meer voor ons werken. Dat klinkt hard, maar het is wel degelijk een weloverwogen commercieel belang. De gemeente eist het, de gebruiker wil het, maar ook de beleggers roepen steeds vaker dat zij een duurzaam gebouw willen hebben. Nu weten ze allemaal nog niet zo goed wat het is, maar naarmate de kennis zich verder ontwikkelt, zal de vraag naar duurzaamheid toenemen. Ik ben ervan overtuigd dat wie hier niet aan mee doet over vijf jaar niet meer aan werk zal kunnen komen. FGH Vastgoedbericht 2011 interview Chris Gongriep 65

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

Besparen op maatschappelijk vastgoed

Besparen op maatschappelijk vastgoed Besparen op maatschappelijk vastgoed Het gemeentehuis, de school, de brandweerkazerne, het zwembad, het buurthuis, begraafplaatsen, gemeentewerven, het gemaal en zelfs de kerktoren: het is allemaal eigendom

Nadere informatie

Verduurzamen van monumentaal vastgoed. Rianne Koster 30 juni 2011

Verduurzamen van monumentaal vastgoed. Rianne Koster 30 juni 2011 Verduurzamen van monumentaal vastgoed Rianne Koster 30 juni 2011 1 Agenda 1. Inleiding Triodos Bank 2. Triodos & Duurzaam Vastgoed 3. Villa Rusthoek Baarn 4. Uitgangspunten vastgoedfinanciering door Triodos

Nadere informatie

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar drs. O.J. van der Heijden o.heijden@marma.nl www.evbinnenstad.nl 1 Belang van Wonen in de Binnenstad Een juiste combinatie van functies in de binnen

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuidwest-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuidwest-Nederland (*1. m²) 35.536 13.629 459 Overig Nederland In Zuidwest-Nederland ligt circa 29%

Nadere informatie

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar drs. O.J. van der Heijden o.heijden@marma.nl www.evbinnenstad.nl 1 Belang van Wonen in de Binnenstad Een juiste combinatie van functies in de binnen

Nadere informatie

Versterk uw focus op vastgoed met ICT

Versterk uw focus op vastgoed met ICT Versterk uw focus op vastgoed met ICT Johan André de la Porte Real Estate IT September 2012 Voorwoord De wereld van het vastgoed staat onder druk en verandert in hoog tempo. Uit onderzoek dat in samenwerking

Nadere informatie

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

Allround in vastgoedmanagement en -advies

Allround in vastgoedmanagement en -advies Allround in vastgoedmanagement en -advies Samen waardegroei creëren en stimuleren. Daar gaan wij voor Amstelius Vastgoed Amstelius is een onafhankelijk allround kantoor voor vastgoedmanagement en -advies.

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

winkelruimte oost-nederland Overijssel en Gelderland

winkelruimte oost-nederland Overijssel en Gelderland Landelijke marktontwikkelingen Veel consumenten nemen een afwachtende houding aan. De economische vooruitzichten zijn immers niet goed en de dalende koopkracht zorgt ervoor dat klanten alleen maar langer

Nadere informatie

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Bouw aan geluk in grote hoeveelheden

Bouw aan geluk in grote hoeveelheden Bouw aan geluk in grote hoeveelheden Een serie slimme oplossingen voor duurzaam en voordelig bouwen Slim bouwen aan duurzaam geluk De toekomst verandert dagelijks. Helemaal in de bouwbranche waar iedereen

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Veel consumenten nemen een afwachtende houding aan. De economische vooruitzichten zijn immers niet goed en de dalende koopkracht zorgt ervoor dat klanten alleen maar langer

Nadere informatie

Vooruit naar de oorsprong

Vooruit naar de oorsprong Vooruit naar de oorsprong strategisch kader 2014-2016 1 Strategisch kader in 12 puntjes 1 We zien goed en plezierig wonen als basis van bestaan 2 We bieden mensen met lagere inkomens goede, passende woonruimte

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Veel consumenten nemen een afwachtende houding aan. De economische vooruitzichten zijn immers niet goed en de dalende koopkracht zorgt ervoor dat klanten alleen maar langer

Nadere informatie

6,5 miljoen m2 leegstaande kantoren, door innovatie een kans voor de markt!

6,5 miljoen m2 leegstaande kantoren, door innovatie een kans voor de markt! OPINIE- ONDERZOEK- OPLOSSINGEN 6,5 miljoen m2 leegstaande kantoren, door innovatie een kans voor de markt! Robert de Wit Bart Theunissen Hetty van der Pennen 21 juni 2011 LEEGSTAND VAN ZAKEN?! KANSEN!

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

ert Harm ten Bolscher

ert Harm ten Bolscher Bent u toeschouwer of doet u mee? ert Harm ten Bolscher 21-3- Inhoud Trends voor de bouw-/ vastgoedwereld? Anders denken Aanpak vanuit F2F-/Citadel-netwerk Wat betekenen trends voor de vastgoed- en bouwwereld?

Nadere informatie

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Programma Gijs Schuurhuis (De Urbanisator Plaspoelpolder) Welkomstwoord Hans Korbee

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

b Onvermijdelijk Ambtelijke huisvesting is onvermijdelijk onderdeel van het ambtelijke apparaat.

b Onvermijdelijk Ambtelijke huisvesting is onvermijdelijk onderdeel van het ambtelijke apparaat. gemeente Eindhoven Inboeknummer 14bst00096 Beslisdatum B&W 28 januari 2014 Dossiernummer 14.05.451 Raadsvoorstel Ambtelijke huisvesting lange termijn vanaf 2020 Inleiding In juni 2012 heeft de raad besloten

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

Actueel. de essentie! Keuzes voor de juiste richting. Dat is. EEN UITGAVE VAN DE JAGER ACCOUNTANCY jaargang 2 I MAART 2011

Actueel. de essentie! Keuzes voor de juiste richting. Dat is. EEN UITGAVE VAN DE JAGER ACCOUNTANCY jaargang 2 I MAART 2011 Actueel EEN UITGAVE VAN DE JAGER ACCOUNTANCY jaargang 2 I MAART 2011 Keuzes voor de juiste richting. Dat is de essentie! De Jager Actueel is een uitgave voor ondernemers. Met dit blad informeren wij u

Nadere informatie

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Agenda 1. Opening 2. Leegstand in Nederland 3. Leegstand in Amsterdam 4. Stellingen 5. Einde presentatie 2 CV Gregor Heemskerk Management

Nadere informatie

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking 1 2 Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking Medio 2019 moet Nieuw-Mathenesse een modern, gemengd bedrijventerrein zijn waarmee de gemeente

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010 Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp Lichte stijging opnameniveau De totale opname van kantoorruimte in de regio Amsterdam in bedraagt 268.317 m², hetgeen een lichte

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Het fenomeen Leegstand van ongekende omvang Landelijk 15% en groeiend Van de ruim 15.000 kantoren in Nederland staan er bijna 900 volledig en 1.900 gedeeltelijk leeg.

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

Dichterbij blijft in beweging. advies - begeleiding - software

Dichterbij blijft in beweging. advies - begeleiding - software Dichterbij blijft in beweging advies - begeleiding - software Slechts een klein deel van de 2450 intramurale cliënten woont en werkt op de twee voormalige instellingsterreinen. Dichterbij biedt hulp- en

Nadere informatie

TOTAL COST OF OWNERSHIP

TOTAL COST OF OWNERSHIP Nieuwe perspectieven op TOTAL COST OF OWNERSHIP INTELLIGENT BUILDING SPECIALS Investeren in comfort en energiebesparing loont Ondernemingen en overheidsorganisaties zijn zich er steeds meer van bewust

Nadere informatie

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013 gemeentebestuur,..,.. r^fw Postbus 15 PURMEREND JSj 1440 AA Purmerend V telefoon 0299-452452 telefax 0299-452124 Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Team Economie Aan de gemeenteraad van Purmerend VERZONDEN

Nadere informatie

SRA-Bouwscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Bouwscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Bouwscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Bouwscan De Bouwscan 2014 is 430 x ingevuld. 87% van de respondenten is dga of eigenaar. 62% heeft een kleine bouwonderneming met minder dan 10 fte,

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

Back to the future. T.b.v. Werkconferentie BuildUpSkillsNL. Presentatie

Back to the future. T.b.v. Werkconferentie BuildUpSkillsNL. Presentatie Back to the future Presentatie T.b.v. Werkconferentie BuildUpSkillsNL Drs. Henri Busker (Business Unit Manager Bouw & Installatie) Donderdag 18 april 2013 2 1 Aanleiding 2 Present 3 Past 4 Future 5 Slotbeschouwing

Nadere informatie

Leergang Allround Leiderschap

Leergang Allround Leiderschap Leergang Allround Leiderschap Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Allround Leiderschap Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de kijk op leiderschap

Nadere informatie

M3H Werkwijzer Duurzame woongebouwen

M3H Werkwijzer Duurzame woongebouwen M3H Werkwijzer Duurzame woongebouwen 1/7 Duurzame woongebouwen M3H ontwerpt en bouwt gebouwen die lang meegaan. Hoogwaardige gebouwen die mooi zijn in de omgeving en die passen bij de gebruikers. Gebouwen

Nadere informatie

BIJLAGE. Samenvatting trends kantorenmarkt 2012

BIJLAGE. Samenvatting trends kantorenmarkt 2012 BIJLAGE Samenvatting trends kantorenmarkt 2012 Opname en aanbod redelijk stabiel De opname van kantoren in 2011 is redelijk vergelijkbaar met de twee jaren daarvoor. In totaal werd 1,25 miljoen m² opgenomen;

Nadere informatie

Denken in Kansen 40+ club s-hertogenbosch 3 februari 2014

Denken in Kansen 40+ club s-hertogenbosch 3 februari 2014 Denken in Kansen 40+ club s-hertogenbosch 3 februari 2014 NV Monumenten Fonds Brabant Introductie NV Monumenten Fonds Brabant - Missie: NV Monumenten Fonds Brabant wil professioneel en risicodragend bijdragen

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in uw regio? bedrijvencoöperatie?

Nadere informatie

KANTORENVISIE REGIO AMSTERDAM JANUARI 2012

KANTORENVISIE REGIO AMSTERDAM JANUARI 2012 Amsterdam Zuidoost Daling opnameniveau 2011 Aanbod en leegstand Huurprijzen verder onder druk Beleggingsmarkt; Afname transactievolume Toekomstverwachting Deelgebieden Regio Amsterdam Onze jaarlijkse kantorenvisie

Nadere informatie

Waarom het voor u zo BELANGRIJK is dat wij onafhankelijk zijn! 100% ONAFHANKELIJK

Waarom het voor u zo BELANGRIJK is dat wij onafhankelijk zijn! 100% ONAFHANKELIJK Waarom het voor u zo BELANGRIJK is dat wij onafhankelijk zijn! 100% ONAFHANKELIJK Er zijn BELANGRIJKE verschillen Nederland telt veel verzekeringsmaatschappijen. Elke maatschappij heeft eigen producten

Nadere informatie

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden van Vliet Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten April 2011 7 april 2009 2 April 2011 - Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden 3 April 2011

Nadere informatie

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Trade van de Week. Meeliften. op het succes. van BESI

Trade van de Week. Meeliften. op het succes. van BESI Trade van de Week Meeliften op het succes van BESI Wanneer we de in Nederland genoteerde aandelen bekijken sinds de start van 2009, dan komen we toch wel tot de conclusie dat BE Semiconductor N.V. (BESI)

Nadere informatie

actueel fout met vastgoed? 16 FORUM #05/08.03.12

actueel fout met vastgoed? 16 FORUM #05/08.03.12 goed actueel fout met vastgoed? 16 De Nederlandsche Bank waarschuwt voor een nieuwe financiële crisis. Oorzaak: de uit de hand gelopen vastgoedmarkt. Er is niet gebouwd voor de toekomst, maar voor de leegstand.

Nadere informatie

Building Information

Building Information Building Information Paviljoensgracht 1-3 te Den Haag PROPERTY INFORMATION Project code PAV PROPERTY M² Available Project name Paviljoensgracht Project Address Paviljoensgracht 1-3 ground floor 1285.2

Nadere informatie

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noord-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noord-Nederland (*1. m²) 46.787 643 973 1.222 Drenthe Friesland Groningen Overig Nederland De drie noordelijke

Nadere informatie

Gangmakers voor Bussum!

Gangmakers voor Bussum! Met de fusie tussen Bussum, Naarden en Muiden in het vizier en de op handen zijnde Raadsverkiezingen in maart 2014 geeft de Bussumse Ondernemers Vereniging (BOV) met dit pamflet haar visie op de economische

Nadere informatie

Bevolkings- en woningbehoeftenprognoses provincie Noord-Brabant en regio West-Brabant

Bevolkings- en woningbehoeftenprognoses provincie Noord-Brabant en regio West-Brabant VERSLAG BETREFT Bouwberaad West-Brabant DATUM 1 maart 2012 VOORZITTER J.P. Schouw VERSLAG Bijeenkomst Bouwberaad West-Brabant Opening en toelichting De voorzitter van het Bouwberaad, de heer J.P. Schouw,

Nadere informatie

Werkende bedrijventerreinen. Dr. Cees-Jan Pen, Lector Brainport Fontys

Werkende bedrijventerreinen. Dr. Cees-Jan Pen, Lector Brainport Fontys Werkende bedrijventerreinen Dr. Cees-Jan Pen, Lector Brainport Fontys 2 Het roer moet om Zonder stevige rem op nieuwbouw en schrappen kansloze locaties is het dweilen met de kraan open. Is dit wat we verstaan

Nadere informatie

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten 19 juni 2014 Inleiding Rollen en partijen Verschillende typen vastgoed met een eigen regime Woningen, winkels en overige bedrijfsruimte De split

Nadere informatie

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan De Automotivescan 2014 is 464 x ingevuld: 4 van de respondenten heeft een merk-garagebedrijf en 5 is universeel. 71% heeft een

Nadere informatie

Jaarprogramma 2011. Laat zien dat uw bedrijf een competente bouwpartner is als het gaat om innovatieve duurzame oplossingen!

Jaarprogramma 2011. Laat zien dat uw bedrijf een competente bouwpartner is als het gaat om innovatieve duurzame oplossingen! Jaarprogramma 2011 Laat zien dat uw bedrijf een competente bouwpartner is als het gaat om innovatieve duurzame oplossingen! Meer dan wordt u aangeboden door het Centrum voor Innovatie van de Bouwkolom

Nadere informatie

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in

Nadere informatie

s tichting b ouw esearch EEN NIEUW BEDRIJFSPAND KIEZEN EEN WEGWIJZER VOOR BEDRIJVEN OP ZOEK NAAR NIEUWE HUISVESTING Copyright SBR, Rotterdam

s tichting b ouw esearch EEN NIEUW BEDRIJFSPAND KIEZEN EEN WEGWIJZER VOOR BEDRIJVEN OP ZOEK NAAR NIEUWE HUISVESTING Copyright SBR, Rotterdam s tichting b ouw esearch EEN NIEUW BEDRIJFSPAND KIEZEN EEN WEGWIJZER VOOR BEDRIJVEN OP ZOEK NAAR NIEUWE HUISVESTING EEN NIEUW BEDRIJFSPAND KIEZEN EEN WEGWIJZER VOOR BEDRIJVEN OP ZOEK NAAR NIEUWE HUISVESTING

Nadere informatie

Subsidieaanvraag in het kader van het leefbaarheidsbudget Gemeente Geldermalsen

Subsidieaanvraag in het kader van het leefbaarheidsbudget Gemeente Geldermalsen Subsidieaanvraag in het kader van het leefbaarheidsbudget Gemeente Geldermalsen Meteren, 15 januari 2014 Inleiding Coöperatieve vereniging 11duurzaam heeft zich de afgelopen twee jaar ingezet voor duurzaamheid

Nadere informatie

Wie zitten in het netwerk van Refill?

Wie zitten in het netwerk van Refill? Wat is Refill? Refill is een netwerk van vooraanstaande grote, innovatieve en kleinere bedrijven dat leegstaande kantoorgebouwen in kennissteden voorziet van een duurzame, multifunctionele invulling. Refill

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Een bankiersblik op de grafische industrie

Een bankiersblik op de grafische industrie Een bankiersblik op de grafische industrie Visie van de Rabobank Steffanie van der Maas en Bert Sikken Rabobank Nederland 29 februari 2012 Programma 1. Trends en ontwikkelingen de markt 2. Kansen en innovaties

Nadere informatie

Resultaten. Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten.

Resultaten. Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten. Resultaten Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten. 19 mei 2011 Inleiding De duurzame ambities verschillen per gemeente. Zo ook de daadwerkelijke invulling van deze ambities. Toch streven

Nadere informatie

Marylane. Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt

Marylane. Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt Door: Bart Douw Datum: 24 januari 2013 MARYLANE: Bart Douw (1966), bedrijfseconoom 10 jaar bankier 8 jaar directeur investeringsholding Sinds begin 2012 zelfstandig

Nadere informatie

VAN FACILITAIREHUIZE. Dienstverlening binnenste buiten. onderhoud & dienstverlening

VAN FACILITAIREHUIZE. Dienstverlening binnenste buiten. onderhoud & dienstverlening Dienstverlening binnenste buiten. onderhoud & dienstverlening Wat wij voor u kunnen doen? Wij denken in facilitaire oplossingen. Van Facilitaire Huize is specialist op het gebied van facilitaire dienstverlening;

Nadere informatie

CREATIEF DESKUNDIG BETROUWBAAR

CREATIEF DESKUNDIG BETROUWBAAR WONEN IS MEER DAN EEN DAK BOVEN JE HOOFD! CREATIEF DESKUNDIG BETROUWBAAR Het bedrijf een korte introductie Verrassend creatief met hands-on mentaliteit Actief op het gebied van het ontwikkelen, realiseren,

Nadere informatie

Een stabiele storageomgeving

Een stabiele storageomgeving Een stabiele storageomgeving voor de Woonplaats IT met impact Referentie Het feit dat ITON ons altijd goed van dienst is, rekening houdt met onze MVO doelstellingen én uit dezelfde regio komt, speelde

Nadere informatie

De NPS, groter dan je denkt

De NPS, groter dan je denkt De NPS, groter dan je denkt Waarschijnlijk heeft u de vraag zelf al wel eens beantwoord: Hoe waarschijnlijk is het dat u organisatie X zou aanbevelen bij vrienden of bekenden? Maar wat kunnen organisaties

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

Van kantoren naar wonen aan de gracht

Van kantoren naar wonen aan de gracht Joost Zonneveld Zelfstandig journalist en onderzoeker, onder meer voor Het Parool en Nul20 26 november 2014 PROJECT ARCHITECTUUR HERONTWIKKELING KANTOREN WONEN WONINGBOUW Van kantoren naar wonen aan de

Nadere informatie

WERKEN 3.0. Voordelen van werken 3.0

WERKEN 3.0. Voordelen van werken 3.0 WERKEN 3.0 Het Nieuwe Werken Aangeboden door HKA Voordelen van werken 3.0 Werken van 09:00 tot 17:00 doen de meeste mensen al niet meer. We leven wereldwijd in een 24 uur economie die continu verandert.

Nadere informatie

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING DATUM : 28-11-2012 OVER Het HerontwikkelLAB Introductie 2 VISIE Het overaanbod van kantoorruimte en de veranderde vraag ernaar hebben een omvangrijke en veelal structurele

Nadere informatie

HEUVEL 21 OOSTERHOUT. Oranjesingel 2, 4811 CN Breda

HEUVEL 21 OOSTERHOUT. Oranjesingel 2, 4811 CN Breda Object: In het centrum van Oosterhout aan het karakteristieke plein De Heuvel is een zeer fraai afgewerkte kantoorvilla beschikbaar. Een visitekaartje voor uw bedrijf. Het object betreft een monumentaal

Nadere informatie

van ondernemers zijn. Om continu oplossingen te vinden, blijf ik op zoek naar nieuwe informatie. Alles wat bruikbaar bleek in de praktijk, bracht ik

van ondernemers zijn. Om continu oplossingen te vinden, blijf ik op zoek naar nieuwe informatie. Alles wat bruikbaar bleek in de praktijk, bracht ik Inleiding Laat ik met de deur in huis vallen: ik geloof dat het midden- en kleinbedrijf een verschil maakt in de wereld. Denk aan bedrijven die nieuwe manieren bedenken om oceanen plasticvrij te maken,

Nadere informatie

Echt thuis. Ondernemingsplan 2011-2015

Echt thuis. Ondernemingsplan 2011-2015 Echt thuis Ondernemingsplan 2011-2015 2 INLEIDING Mooiland is een woningcorporatie met circa 27.000 woningen verspreid over ruim 150 gemeenten in heel Nederland. Daarmee zijn wij een van de twintig grootste

Nadere informatie

Waarom het voor u zo. BELANGRIJK is dat wij 100% onafhankelijk zijn!

Waarom het voor u zo. BELANGRIJK is dat wij 100% onafhankelijk zijn! Waarom het voor u zo BELANGRIJK is dat wij 100% onafhankelijk zijn! Onze ONAFHANKELIJKHEID is uw belang Ons kantoor is onafhankelijk. Alleen daardoor kunnen wij optimaal opkomen voor uw belangen. Dat doen

Nadere informatie

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek AGENDA I. Kenmerken van een vastgoedfinanciering II. De vastgoedfinancieringsmarkt in Nederland III. Herontwikkelingsopgave De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek IV. Financiering bij transformatie

Nadere informatie

Als u zaken doet met de overheid...

Als u zaken doet met de overheid... Als u zaken doet met de overheid... Het duurzame inkoopbeleid van de overheid Duurzaamheid staat hoog op de agenda van de overheid. Om de markt voor duurzame producten te stimuleren, geeft zij zelf het

Nadere informatie

Herontwikkeling DEN BIEST. Van kantoren naar wonen. Gemzelaar Vastgoed C.V

Herontwikkeling DEN BIEST. Van kantoren naar wonen. Gemzelaar Vastgoed C.V Herontwikkeling DEN BIEST Van kantoren naar wonen Gemzelaar Vastgoed C.V 01. Nieuwe oplossingen voor leegstand Deze brochure illustreert de plannen rondom de herontwikkeling van complex Den Biest in Eindhoven.

Nadere informatie

Waarom het voor u zo BELANGRIJK is dat wij onafhankelijk zijn! 100% ONAFHANKELIJK

Waarom het voor u zo BELANGRIJK is dat wij onafhankelijk zijn! 100% ONAFHANKELIJK Waarom het voor u zo BELANGRIJK is dat wij onafhankelijk zijn! 100% ONAFHANKELIJK Er zijn BELANGRIJKE verschillen Nederland telt veel verzekeringsmaatschappijen. Elke maatschappij heeft eigen producten

Nadere informatie

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Hoofdstraat 215-B SCHIEDAM

Hoofdstraat 215-B SCHIEDAM Hoofdstraat 215-B SCHIEDAM (verhuurd beleggingsobject) Vraagprijs: 87.500 k.k. MAARTENMakelaardij T 010 818 14 87 E herjan@maartenmakelaardij.nl Burgemeester Hoffmanplein 51 M 06 107 00 365 I www.maartenmakelaardij.nl

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Midden-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Midden-Nederland (*1. m²) 42.674 95 6.46 Overig Nederland In de regio Midden-Nederland ligt circa 14%

Nadere informatie

Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren

Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren White Paper Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren Door: Jeroen Nollet Escoplan Barrel Ripper Matrix Onderwijshuisvesting Wim Fieggen Instituut Voor

Nadere informatie

Buurthuizen en activiteiten

Buurthuizen en activiteiten Invalshoek: een wijkbudget voor activiteiten We stoppen met de financiering van (een gedeelte van) de huidige activiteiten in de wijk en stellen per wijk een budget beschikbaar voor initiatieven van inwoners

Nadere informatie

Kwaliteitsimpuls kantoren

Kwaliteitsimpuls kantoren 10 maart 2014, Festival Leegstaand Vastgoed Kwaliteitsimpuls kantoren Sjef de Pont, hoofd afdeling Economische Zaken, sector Stadsontwikkeling Opzet workshop Situatie s-hertogenbosch Onze aanpak: Impuls

Nadere informatie