Meerwaarde met het concessiemodel een model voor Publiek-Private Samenwerking

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Meerwaarde met het concessiemodel een model voor Publiek-Private Samenwerking"

Transcriptie

1 Meerwaarde met het concessiemodel een model voor Publiek-Private Samenwerking Uitgangspunten PPS-concessiemodel De overheid zet een geïntegreerd investeringsproject in de markt: ontwerp, aanleg, onderhoud en financiering. De overheid werkt outputgericht en geeft voldoende ruimte aan markt-partijen: niet het product, maar de te leveren dienst of prestatie staat centraal. Een concessie wordt Europees aanbesteed. Het gebruik van vergelijkingsinstrumenten moet zeker stellen dat voor die aanbestedingswijze wordt gekozen die de meeste meerwaarde oplevert. De risico s worden gelegd bij de partij die het beste in staat is het betreffende risico te beheersen. De integratie van de financiering in de concessie maakt de risico- overdracht hard (de investeringskosten van het project liggen bij de private partij). Betaling is gebaseerd op de afgesproken dienst of prestatie in plaats van het product. Concessie een model voor PPS Een belangrijk onderdeel van een succesvolle samenwerking is het maken van goede afspraken. De vorm waarin de samenwerking vervolgens wordt vorm gegeven is de basis voor een geslaagd PPSproject. Het PPS-model concessie, waarvan in deze brochure de belangrijkste bouwstenen worden beschreven, is één van de samenwerkingsmodellen die bij publiek-private samenwerkingsprojecten te gebruiken zijn. Alhoewel al in eerste oogopslag duidelijk is dat aan een concessie een ander uitgangspunt ten grondslag ligt dan aan een meer traditionele werkwijze, zijn er ook belangrijke overeenkomsten. Bij investeringsprojecten kent de (rijks)overheid in grote lijnen drie contractvormen: traditioneel, innovatief en consessie. Deze behelzen een toenemende mate van risico-overdracht, waarbij een oplopend aantal projectonderdelen geïntegreerd in de markt wordt gezet. Integratie van projectonderdelen geeft private partijen de ruimte om een project op eigen wijze in te vullen en creatieve oplossingen aan te dragen. Onlosmakelijk verbonden met de grotere vrijheid is het dragen van grotere risico s. De combinatie van meer ruimte voor eigen inbreng en de daarmee samenhangende risico-overdracht aan het bedrijfsleven moet bijdragen aan een betere prijs-kwaliteitverhouding. Of het realiseren van een betere prijs-kwaliteitverhouding door middel van PPS mogelijk is, hangt af van het aantal efficiënt over te dragen risico s en de gewenste en benodigde beleidsruimte voor de overheid. Een voorwaarde voor succesvolle samenwerking is namelijk dat private partijen voldoende ruimte krijgen voor een eigen inbreng in het project. Wil of kan de overheid die ruimte niet geven, dan is de markt veelal niet in staat met innovatieve of creatieve oplossingen te komen. Hoe meer ruimte private partijen krijgen om een project naar eigen inzicht vorm te geven en te plannen, des te groter is de kans op meerwaarde. Bij investeringsprojecten gericht op het realiseren van publieke doelstellingen - en waarbij de overheid initiatiefnemer is - is het concessiemodel één van de mogelijkheden om Publiek-Private Samenwerking vorm te geven. Dit model biedt een grote kans op het realiseren van meerwaarde ten opzichte van een traditionele of, in mindere mate, een innovatieve aanpak, omdat het veel ruimte biedt aan de markt om het project naar eigen inzicht in te richten. Bij concessieprojecten gaat het om (zeer) langlopende contracten, hetgeen voor marktpartijen ook commercieel zeer aantrekkelijk is. Niet alleen geeft het zekerheid voor een lange periode; ook krijgen marktpartijen de gelegenheid om het project vanuit een lange-termijnvisie (life-cycle) te benaderen en waarmee (financiële) voordelen te realiseren zijn. Het feit dat de marktpartijen in het concessiemodel zelf financiële risico s lopen is een sterke stimulans tot maximale doelmatigheid en kostenbeheersing - en dit levert de overheid weer voordelen op. Investeringsprojecten waarbij meerdere partijen betrokken zijn en waarbij niet alleen overheidsdoelstellingen worden gerealiseerd, maar ook doelstellingen van andere partners - de zogenaamde combinatieprojecten - blijven in deze beschrijving van het concessiemodel buiten beschouwing. Contractvormen traditioneel, innovatief of concessie

2 Aan de hand van een voorbeeld zijn de drie hierboven genoemde contractvormen uit te leggen. Stel, de rijksoverheid besluit een weg aan te leggen van A naar B met een capaciteit van X aantal auto s per uur. Het project bestaat uit vier onderdelen: ontwerp, aanleg, onderhoud en financiering. Traditionele aanpak: losse contracten Elk onderdeel van het project wordt door de overheid als opdrachtgever afzonderlijk in de markt gezet. Eerst laat de overheid een ontwerp maken. Vervolgens zoekt zij een bouwer om het ontwerp uit te voeren. Na afronding van de aanleg zoekt de overheid een partij voor het onderhoud. In dit model betaalt de overheid de rekeningen en zorgt zij voor de financiering. Echter, doordat alle onderdelen afzonderlijk in markt worden gezet, krijgen de private partijen een beperkte kans om hun creatieve en innovatieve kracht in te zetten. Zij buigen zich immers slechts over een onderdeel van het project, waardoor hun scope wordt beperkt. Het afzonderlijk in de markt zetten heeft daarnaast als consequentie dat de overheid het risico van de juiste koppeling tussen de onderdelen op zich neemt. Als bijvoorbeeld de bouwer door een fout in het ontwerp voor grote kostenoverschrijdingen komt te staan, zal de bouwer deze rekening doorschuiven aan de opdrachtgever die het foutieve ontwerp heeft aangeleverd. Innovatief aanbesteden: Design Build (DB) en Design Build Maintain (DBM)-contracten Bij deze werkwijze worden ontwerp en aanleg in één pakket uitbesteed (DB-contract). Deze bredere scope biedt de markt de gelegenheid om al in de ontwerpfase te anticiperen op de bouwfase. Ontwerp en aanleg kunnen daardoor optimaal op elkaar worden afgestemd. Bij de interactie tussen bouwen en ontwerpen kan bijvoorbeeld naar voren komen dat door de bochten in de weg een iets andere kromming te geven, het veel makkelijker is om met de bestaande machines asfalt te leggen. Ook bij deze vorm van aanbesteding heeft de overheid het risico dat, als de onderhoudskosten uit de hand lopen door een slechte aanleg, het onderhoudsbedrijf deze kosten bij de overheid zal neerleggen. Dit kan worden ondervangen door ook het onderhoud te koppelen aan het ontwerp en de bouw (DBMcontract). Wanneer het onderhoud maar een zeer beperkt deel uitmaakt van het project, is het financieel gezien niet altijd zinvol om het onderhoud te integreren. Het concessiemodel In het concessiemodel biedt de overheid alle vier de elementen van een investeringsproject (ontwerp, aanleg, onderhoud/beheer en financiering) in één pakket aan, op basis van een langlopend contract. Hoewel het integreren van de financiering in een project - en daarmee het overdragen van financiële risico s aan de marktpartijen - een kleine wijziging lijkt ten opzichte van de eerdergenoemde DBMcontracten, is het karakter van een concessiecontract volstrekt anders. In de meer traditionele situatie werd voor elke afzonderlijke fase van een project door de overheid ondersteuning ingehuurd en betaald; voor de planvorming, het bestek, de uitvoering en het onderhoud. Bij een concessie wordt het uiteindelijke product gedefinieerd en aan de levering van het product wordt de uiteindelijke betaling gerelateerd. De overheid betaalt het consortium niet voor het product (de weg), maar het consortium ontvangt een vergoeding per geleverde dienst. De concessie als samenwerkingsvorm, waarvoor de overheid op een nieuwe manier moet gaan werken, levert bij juist gebruik een grote stimulans om de sterke kanten van het bedrijfsleven te benutten, namelijk het genereren van inkomsten en efficiency in de uitvoering. Gelet op de financiële consequenties zal het consortium er alles aan doen om de dienst te kunnen leveren. De overheid kan overigens besluiten dat de kosten van de dienst worden doorberekend aan de gebruiker, bijvoorbeeld via een gebruikersheffing of via tol (direct bij gebruik). Om voor een investeringsproject de beste contractvorm te kunnen kiezen, dient op gestructureerde wijze een afweging te worden gemaakt tussen de verschillende mogelijkheden. Het Kenniscentrum PPS heeft hiertoe een vergelijkingsinstrument ontwikkeld; de publiek private comparator (PPC), waarmee kan worden bepaald of uitvoering als concessie meerwaarde zal opleveren ten opzichte van de traditionele aanpak. Gewenste output staat voorop Om de marktpartijen de gelegenheid te bieden hun kennis, ervaring en innovatief vermogen zoveel mogelijk te benutten, moet de overheid bij het verlenen van een concessieopdracht niet het product beschrijven, maar wat het moet kunnen; de dienst. Een (te) gedetailleerde productbeschrijving geeft de private partijen te weinig ruimte om met eigen ideeën en oplossingen te komen, waardoor de beoogde inventiviteit en creativiteit onvoldoende kunnen worden ingezet en de verwachte meerwaarde niet wordt gerealiseerd. Wel moet de overheid haar doelstellingen - welke doelen wil men realiseren met het onderhavige investeringsproject - zo duidelijk mogelijk formuleren, zodat de marktpartijen weten wat van

3 hen wordt verwacht en aan welke eisen ze daarbij moeten voldoen. Deze aanpak wordt output-gericht werken genoemd. De doelen die de overheid met het project wil realiseren, moeten uiteraard zorgvuldig worden vastgelegd. Niet alleen dient helder te zijn wat de directe doelen zijn, maar ook gewenste of beoogde neveneffecten moeten worden meegenomen. Een brede scope en een toekomstbestendige visie zijn daarbij noodzakelijk: in de projectbeschrijving moet zonodig staan welke toekomstige beleidsdoelstellingen door het project dichterbij gebracht moeten worden c.q. niet gehinderd mogen worden. Randvoorwaarden Verder moeten alle randvoorwaarden die voor publieke projecten van belang zijn, zoals milieu-, gezondheids- en veiligheidsaspecten, zo concreet mogelijk worden aangegeven. Datzelfde geldt voor de technische eisen en normen. Ook hier moet de overheid, die immers verantwoordelijk is voor de publieke zaak, wel duidelijk maken wat de kwaliteitseisen zijn waaraan het project moet voldoen, maar niet hoe de uitvoerder deze eisen vorm moet geven. Mits ze binnen de aangegeven grenzen blijven, moeten de private partijen voldoende ruimte hebben om voor een eigen invulling te kiezen. Tegen de achtergrond van het overgedragen financiële risico zal de markt zijn uiterste best doen om binnen de gegeven ruimte oplossingen te kiezen die een maximaal resultaat geven tegen minimale kosten. De overheid kan op twee manieren controleren of bij ontwerp, aanleg, onderhoud en exploitatie aan de gestelde kwaliteitseisen wordt voldaan. In de overeenkomst met private partijen kan worden vastgelegd dat de technische voorstellen op cruciale momenten in verschillende fasen van het project ter goedkeuring worden voorgelegd aan de overheid. In dit geval ligt het initiatief voor de technische invulling van ontwerp, aanleg, onderhoud en exploitatie bij de private partijen en geeft de overheid op basis van de ingediende voorstellen haar goedkeuring. Ook kunnen de (technische) eisen voor de verschillende projectfasen door de overheid zodanig worden geformuleerd, dat voor de private partijen duidelijk is welke eisen een absolute verplichting zijn (kerneisen) en welke eisen geïnterpreteerd moeten worden als minimumnorm of richtlijn waaraan moet worden voldaan (illustratieve eisen). Indien de private partijen kunnen aantonen dat de door hen gekozen oplossing gelijkwaardig is aan of beter dan de geformuleerde minimumnorm, zal dit worden geaccepteerd door de overheid. Betalingsvoorwaarden De grote uitdaging voor het bedrijfsleven bij het aangaan van concessiecontracten is gelegen in de ruimte die wordt geboden voor de eigen invulling van een project met een (zeer) lange looptijd. Hoe creatiever en innovatiever het bedrijf te werk gaat, des te groter is de kans dat ze de opdracht binnenhalen. De wijze waarop zij de kosten willen spreiden gedurende de lange looptijd van een concessiecontract, hebben zij in eigen hand doordat de overheid een geïntegreerd project aanbesteedt (ontwerp, bouw, onderhoud/beheer en eventueel financiering). De brede scope van het project maakt een juiste afweging tussen initiële kosten en exploitatiekosten al in een vroeg stadium mogelijk. Door de lange looptijd kan tijdig worden geanticipeerd op toekomstige kosten. De jarenlange zekerheid van het concessiecontract maakt eventuele financiering tegen aantrekkelijke voorwaarden mogelijk. De wijze waarop de overheid de private partijen betaalt voor de te leveren diensten, moet bijdragen aan het realiseren van de gewenste doelstellingen. Een passend systeem van beloningen en sancties vormt voor beide partijen een stimulans voor het bereiken van de gewenste resultaten - en de beoogde meerwaarde. Het gekozen betalingsmechanisme is een kwestie van maatwerk: het moet aansluiten bij de specifieke aard van het onderhavige PPS-project. Er zijn twee basismodellen voor het betalingsmechanisme Gebruiksvergoeding In dit model is de betaling gerelateerd aan het werkelijk gebruik van de aangelegde voorziening (weg, spoorbaan, natuurpark, kennisnetwerk etc.). Betrouwbare metingen van de aantallen (verschillende) gebruikers vormen de basis voor de vergoeding. De gebruiksvergoeding kan worden gegeven in de vorm van een directe vergoeding (bijvoorbeeld tolheffing of verkoopprijs vervoersbewijs) of via een indirecte vergoeding (schaduwtol of subsidie gebaseerd op het aantal passagiers/gebruikers). Beschikbaarheidsvergoeding Bij deze wijze van betalen is het in principe voldoende als de gewenste voorziening beschikbaar is voor gebruikers op het afgesproken kwaliteitsniveau; dan gaat de overheid over tot betalen. Over de wijze waarop deze beschikbaarheid wordt gemeten en over eventuele randvoorwaarden die daarbij gelden, moeten nadere afspraken worden gemaakt tussen de contractpartijen.

4 Een optimale risicoverdeling Voor private partijen waarmee de overheid een PPS-contract afsluit, is een financiële prikkel de meest effectieve stimulans voor het streven naar maximale efficiency. Indien de markt de ruimte krijgt om een project naar eigen inzicht vorm te geven, en ook de daarbij behorende risico s draagt, zal de drang om met innovatieve en creatieve ideeën te komen maximaal zijn. Het overdragen van risico s naar de markt is daarom voor beide partijen een essentieel onderdeel van een PPS-project. Deze vorm, waarvoor de overheid op een nieuwe manier moet gaan werken, levert bij juist gebruik een grote stimulans om de sterke kanten van het bedrijfsleven te benutten, namelijk het genereren van inkomsten en efficiency in de uitvoering. Ook voor het bedrijfsleven is de efficiency- en bedrijfswinst uiteindelijk groter dan de investering die ze leveren. De overheid verwacht er meerwaarde door te kunnen realiseren. Per project moet worden bezien welke risico s tegen een redelijke prijs kunnen worden overgedragen. Uitgangspunt moet zijn dat het risico wordt neergelegd bij de partij die het betreffende risico het beste kan beheersen. In onderhandelingen tussen betrokken partijen zal de omvang en waarde van de afzonderlijk te benoemen risico s moeten worden vastgesteld. Daarbij kan de waardering van risico s door beide partijen uiteenlopen. De onderhandelingen over een optimale risicoverdeling moeten uitmonden in een contract waarin eenduidig vastligt wie welke risico s draagt en welke verantwoordelijkheden beide partijen hebben. In het algemeen zal de overheid verantwoordelijk zijn voor risico s die samenhangen met de planning van het project en met politieke besluitvorming. Ook grote, zeldzame risico s (natuurrampen) kunnen in het algemeen het beste door de publieke sector worden gedragen. Financieringsrisico s Het overdragen van de financiering van een project aan de private partijen is een essentieel kenmerk van het concessiemodel. Door het consortium zelf verantwoordelijk te maken voor de financiering van het project, heeft het alle belang bij een efficiënte uitvoering en het tijdig leveren van de afgesproken diensten. In principe betaalt de overheid immers pas aan het consortium als de gevraagde diensten ook daadwerkelijk worden geleverd. Juist dit grote financiële belang is de extra prikkel die PPS-projecten meerwaarde moet geven ten opzichte van traditionele investeringsprojecten van de (rijks)overheid. Het voordeel van het concessiemodel voor marktpartijen is dat het gaat om langlopende contracten en integrale projecten. De markt krijgt dus enerzijds zekerheid voor een bepaalde periode, terwijl anderzijds de ruimte voor een eigen inbreng groter is. Deze brede én lange scope geeft het consortium de kans om vanaf de start van het project de life-cycle kosten als uitgangspunt te nemen. Omdat het consortium zelf de lasten van de financiering draagt, zullen de aandeelhouders druk uitoefenen om het project zo efficiënt mogelijk uit te voeren en te zorgen voor snelle oplevering, waardoor de betalingen zo snel mogelijk van start gaan. De financieringskosten in de ontwerp- en constructiefase zijn hoog. Door het grote financiële belang van snelle oplevering kan aanzienlijke tijdwinst worden geboekt vergeleken met de traditionele aanpak. Daarnaast zal het consortium voor de financiering een relatie aangaan met banken. Deze banken zullen er ook op toezien dat het project volgens plan verloopt en dat er geen vertraging of kostenoverschrijdingen ontstaan. Immers, ook deze partijen zijn voor terugbetaling van de verstrekte lening (met rente) afhankelijk van het leveren van de afgesproken prestatie door het consortium. Buiten de overheid, in zijn rol van opdrachtgever, is er dus een extra 'waakhond' die toezicht houdt op het project. De aanbestedingsprocedure Aanbesteding van PPS-projecten volgens Europese regelgeving, gebaseerd op de beginselen gelijkheid, transparantie, proportionaliteit en wederzijdse erkenning, moet leiden tot concurrerende biedingen. Omdat de PPS-projecten die de overheid in de markt zet voor het bedrijfsleven zeer interessant zijn vanwege hun omvang en de lange looptijd, zullen private partijen al hun creativiteit, inventiviteit en innovatief vermogen inzetten om te komen tot een aantrekkelijk voorstel en een scherpe prijsstelling. Door haar doelstellingen outputgericht te formuleren, moet de overheid de markt voldoende ruimte geven om met creatieve ideeën te komen. Alleen dan kan Publiek-Private Samenwerking leiden tot de beoogde meerwaarde. Onderhandelingen

5 Het PPS-aanbestedingsproces van grote infrastructurele projecten is complex en kan, afhankelijk van de omvang van het project, veel tijd in beslag nemen. Voor een eerlijk en doelmatig verloop van dit traject is een adequaat procesmanagement noodzakelijk. Omdat concessies voor grote projecten vaak een lange looptijd hebben en beide partijen dus voor lange tijd verplichtingen aangaan, is het voor beide partijen essentieel dat in een vroeg stadium duidelijke afspraken worden gemaakt over de verdeling van risico s en verantwoordelijkheden gedurende de looptijd van het contract. Een PPS-contract moet zowel technisch, juridisch als financieel nauwkeurig vastleggen wat de rol van beide partijen is en hoe zal worden omgegaan met onvoorziene situaties. Deze aspecten moeten tijdens de onderhandelingen in het aanbestedingstraject aan de orde komen. De basisprincipes van het PPS-aanbestedingstraject: De overheid moet haar doelstellingen vertalen in een zo concreet mogelijke specificatie van de te leveren prestatie en de randvoorwaarden die daarvoor gelden. Daarbij staat niet het product centraal, maar de te leveren dienst. In een programma van eisen moeten normen en criteria ten aanzien van technische kwaliteit, veiligheid, gezondheid, milieu en dergelijke expliciet worden vastgelegd. Ook moet worden aangegeven wat de speelruimte is voor de private partijen bij de invulling en uitvoering van het project. Vanaf de start van het inschrijvingsproces moet voor de bieders duidelijk zijn welke juridische, technische en financiële randvoorwaarden gelden. Zonder een werkbaar commercieel kader is het voor private partijen niet mogelijk voorstellen uit te werken. Het projectteam dat bij de overheid verantwoordelijk is voor de aanbesteding van het PPSproject, dient over voldoende middelen en ondersteuning te beschikken om het complexe proces in goede banen te leiden. De status en bevoegdheden van het team moeten duidelijk zijn. Aanbesteding van een PPS-project zal plaatsvinden conform Europese regelgeving. Meting meerwaarde De inbreng van private partijen in infrastructurele projecten heeft tot doel méér kwaliteit voor hetzelfde geld te realiseren, of dezelfde kwaliteit voor minder geld. De overheid kan dit resultaat bereiken door marktpartijen voldoende ruimte te geven voor een eigen invulling van een geïntegreerd project (ontwerp, aanleg, onderhoud en eventueel exploitatie), waarbij het financiële risico wordt overgedragen. De verwachting is dat het concessiemodel voor marktpartijen zo aantrekkelijk is, dat zij hun uiterste best zullen doen met concurrerende voorstellen te komen. Echter, de overheid moet op een aantal cruciale momenten van de aanbestedingsprocedure controleren of de beoogde meerwaarde door Publiek-Private Samen-werking ook daadwerkelijk zal worden gerealiseerd. Voor deze controle heeft het Kenniscentrum PPS twee instrumenten ontwikkeld. Met de publiek private comparator (PPC) kan een PPS-aanbesteding worden vergeleken met een traditionele of een innovatieve aanbestedingswijze. De PPC-methode houdt niet alleen rekening met de directe kosten van aanleg, onderhoud en exploitatie, maar betrekt ook de verwachte kosten van risico s die met het project samenhangen in de vergelijking. Indien op basis van de uitkomsten van de PPCvergelijking duidelijk wordt dat een PPS-aanbesteding geen meerwaarde - in termen van geld of kwaliteit - zal opleveren ten opzichte van de publieke variant, kan de tijdrovende en complexe PPSaanbestedingsprocedure al in een vroeg stadium worden stopgezet. De publieke sector comparator (PSC) kan worden gebruikt om de biedingen van private partijen in een PPS-aanbestedingsprocedure te beoordelen. De PSC kan dienen als een benchmark; indien de biedingen van de private partijen hoger zijn dan de kosten die gemoeid zijn met uitvoering binnen de publieke sector, dan kan alsnog worden besloten om het project te financieren met publieke middelen. Zie voor meer informatie over de PSC en de PPC de brochure Beter kiezen door objectief vergelijken van het Kenniscentrum PPS. Tot slot Deze brochure geeft informatie over het PPS-model concessie. Het verlenen van een concessie is één van de manieren waarop Publiek-Private Samenwerking (PPS) tussen de (rijks)overheid en marktpartijen bij investeringsprojecten vorm kan krijgen. Het concessiemodel biedt zowel de overheid als marktpartijen interessante kansen op het realiseren van meerwaarde bij infrastructurele projecten. Naast een beschrijving van de kenmerken van het concessiemodel, is in deze brochure een korte beschrijving gegeven van PPS in het algemeen. U kunt de gedrukte versie van deze publicatie bestellen.

Publiek-Private Samenwerking

Publiek-Private Samenwerking Publiek-Private Samenwerking de krachten gebundeld Het Kenniscentrum Publiek - Private Samenwerking is een onderdeel van het Ministerie van Financiën Kenniscentrum PPS Het resultaat van samenwerking is

Nadere informatie

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland Overweegt u nieuwbouw of renovatie van een school? Deze folder geeft u inzicht in wat publiekprivate samenwerking (pps) bij scholen inhoudt. Wanneer

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding. Wat is PPS? PPS: interessant voor overheden én bedrijven. Hoe ziet PPS eruit? Winst voor beide partijen. Brede scope, extra geld

Inhoud. Inleiding. Wat is PPS? PPS: interessant voor overheden én bedrijven. Hoe ziet PPS eruit? Winst voor beide partijen. Brede scope, extra geld Inhoud 2 Inleiding 4 Wat is PPS? 6 PPS: interessant voor overheden én bedrijven 8 Hoe ziet PPS eruit? 1 2 Winst voor beide partijen 1 4 Brede scope, extra geld 1 6 Afspraak is afspraak 1 8 PPS: geen wondermiddel,

Nadere informatie

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden van Vliet Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten April 2011 7 april 2009 2 April 2011 - Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden 3 April 2011

Nadere informatie

VAN INFRAPROVIDER NAAR NETWERKMANAGER DBFM-A15 MaVa. Jaap Zeilmaker projectdirecteur

VAN INFRAPROVIDER NAAR NETWERKMANAGER DBFM-A15 MaVa. Jaap Zeilmaker projectdirecteur VAN INFRAPROVIDER NAAR NETWERKMANAGER DBFM-A15 MaVa Jaap Zeilmaker projectdirecteur 1-12-2011 Leitmotief niet het object staat centraal maar de functie die het object vervult. Ontwikkeling komt voort uit

Nadere informatie

Winst behalen met PPSconstructies

Winst behalen met PPSconstructies Winst behalen met PPSconstructies Er valt veel winst te behalen met PPS-constructies. Maar dan moeten opdrachtgever en opdrachtnemer goed samenwerken. Daar komt wel wat bij kijken. Het denken in PPS is

Nadere informatie

PPS roadshow voor lokale overheden Limburg 18 juni 2013. Marc Dillen Directeur Generaal Vlaamse Confederatie Bouw

PPS roadshow voor lokale overheden Limburg 18 juni 2013. Marc Dillen Directeur Generaal Vlaamse Confederatie Bouw PPS roadshow voor lokale overheden Limburg 18 juni 2013 Marc Dillen Directeur Generaal Vlaamse Confederatie Bouw Definitie van PPS Projecten die door publiek- en privaatrechtelijke partijen, gezamenlijk

Nadere informatie

PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn

PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn Congres 2011 Samenwerken aan FM www.factomagazine.nl Facto Congres 26 mei 2011 Jos Barnhoorn Snr. Project Mgr. Johnson Controls Wie is Jos Barnhoorn?

Nadere informatie

PPS/Esco Praktijkdag 2014

PPS/Esco Praktijkdag 2014 PPS/Esco Praktijkdag 2014 Samenwerken als driver voor innovatie 10 december 2014 Private financiering en PPS financieringsprogramma Bert Mulders en Ronald Pereboom 1 1 Innovatieve financieringsvormen Inventarisatie

Nadere informatie

Slimmer samenwerken: PPS light

Slimmer samenwerken: PPS light PUBLIC FINANCE CONGRES 2011 van Vliet Slimmer samenwerken: PPS light Karin Heijenrath ROC Leiden Caspar Boendermaker - BNG 13 oktober 2011 Agenda Publieke investeringsprojecten Publiek-private samenwerking

Nadere informatie

Contractering bij infra-projecten

Contractering bij infra-projecten Contractering bij infra-projecten Mooie voornemens en waarom het toch vaak misgaat Industrieel Management & Advies Roadmap Het contracteringsproces Organisatiemodellen/Contractmodellen 3 contractmodellen

Nadere informatie

Gebied, locatie of lijn!? Projectontwikkeling ViA15

Gebied, locatie of lijn!? Projectontwikkeling ViA15 Gebied, locatie of lijn!? Projectontwikkeling ViA15 David van Hasselt Projectbureau ViA15 t.b.v. Kennismiddag RO & bereikbaarheid LEF Futurcenter Rijkswaterstaat d.d. 22 oktober 2008 Problemen rond Arnhem

Nadere informatie

De kracht van pps in lightrail

De kracht van pps in lightrail De kracht van pps in lightrail Over de groeiende noodzaak van lightrail in stedelijke gebieden, de voordelen van publiek-private samenwerking en de gebundelde krachten van Strukton. Strukton pleit voor

Nadere informatie

Raadsvoorstel Garantstelling Internationale School Eindhoven

Raadsvoorstel Garantstelling Internationale School Eindhoven gemeente Eindhoven 16R6734 Raadsnummer Inboeknummer 16bst00376 Beslisdatum B&W 22 maart 2016 Dossiernummer 16.12.251 Raadsvoorstel Garantstelling Internationale School Eindhoven Inleiding Bij nieuwbouw

Nadere informatie

Aanbesteden voor dummies. 24 november 2011 Seth van der Wielen Adviesburo De Meent b.v

Aanbesteden voor dummies. 24 november 2011 Seth van der Wielen Adviesburo De Meent b.v Aanbesteden voor dummies 24 november 2011 Seth van der Wielen Adviesburo De Meent b.v 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Aanbestedingsvormen 3. Contractvormen 4. Zorg voor een goede opdrachtnemer 5. Vraag

Nadere informatie

PPS en maatschappelijk vastgoed

PPS en maatschappelijk vastgoed PPS en maatschappelijk vastgoed 19 april 2011 Peter Oussoren Tenman Inhoud: Is er een probleem? Wat verwachten we van een oplosssing Even herhalen :PPS PPS nieuwe stijl : lean en mean Probleemstelling:

Nadere informatie

Straatman Koster advocaten

Straatman Koster advocaten PT Finance Bouw- en Vastgoedcursus Nieuwe contractvormen voor het managen van projecten Door: Thijs Straatman en Wilfried Koster Zeist, 12 juni 2014 Doel bijeenkomst Nieuwe contractvormen in vogelvlucht

Nadere informatie

Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224

Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224 Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224 Version 1/2013 Uitdagingen in de gezondheidszorg Als professionele zorgaanbieder

Nadere informatie

Uitvoering van asbestsaneringen

Uitvoering van asbestsaneringen Uitvoering van asbestsaneringen Door: ir. Ingmar Scheiberlich In de uitvoeringsfase van een asbestsanering houdt de opdrachtgever of projectmanager, zich bezig met het bewaken van de contracten en de beheersing

Nadere informatie

NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw

NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw Management Advies Automatisering Bouw Huisvesting Vastgoed @brinkgroep NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw Als u zoekt naar samenwerking en vertrouwen Specialisten geïntegreerde contracten en

Nadere informatie

M voorop in DBFM Vanuit het onderhoud risico s beheersen in Nederlandse DBFM contracten. Begeleiders:

M voorop in DBFM Vanuit het onderhoud risico s beheersen in Nederlandse DBFM contracten. Begeleiders: Samenvatting M voorop in DBFM Vanuit het onderhoud risico s beheersen in Nederlandse DBFM contracten. Opgesteld door Marianne Oostveen april 2013 Individueel bedrijfskundig onderzoek in het kader van Executive

Nadere informatie

Projectbureau voor huisvesting & facility management

Projectbureau voor huisvesting & facility management Projectbureau voor huisvesting & facility management 2 Ondersteuning van huisvestingsprojecten Offace projectbegeleiding is een adviesbureau op het gebied van huisvesting en facility management. Wij ondersteunen

Nadere informatie

Een contractvorm voor meerwaarde

Een contractvorm voor meerwaarde Een contractvorm voor meerwaarde PRAKTIJKCASUS INTERNATIONALE SCHOOL EINDHOVEN (DBFMO)» Martie Jacobs Directeur OPPS Content» Introductie Praktijkcase: Internationale School Eindhoven» Keuze voor PPS DBFMO»

Nadere informatie

Westluidense Poort. Het nieuwe cultuurcluster van Tiel

Westluidense Poort. Het nieuwe cultuurcluster van Tiel Westluidense Poort Het nieuwe cultuurcluster van Tiel Arjan Verboom, OPPS (Ine van den Hurk, gemeente Tiel) Apeldoorn, 16 oktober 2013 Inhoud Gebiedsontwikkeling Westluidense Poort Hoe in de markt gezet?

Nadere informatie

Rijkswaterstaat op weg naar nieuwe aanbestedingsvormen

Rijkswaterstaat op weg naar nieuwe aanbestedingsvormen Rijkswaterstaat op weg naar nieuwe aanbestedingsvormen Een economische evaluatie van het project Renovatie Ring Zuid Groningen S. Goudriaan Samenvatting Rijkswaterstaat op weg naar nieuwe aanbestedingsvormen

Nadere informatie

Betreft: Offerte uitvraag {adviseur en opsteller outputspecificatie}

Betreft: Offerte uitvraag {adviseur en opsteller outputspecificatie} Aan: Naam adviesbureau, ter attentie van, adres { } Betreft: Offerte uitvraag {adviseur en opsteller outputspecificatie} {Plaatsnaam en datum} Geachte heer, mevrouw, { } De gemeente { } en het schoolbestuur

Nadere informatie

Piet-Hein Kolff Hoofd Ingenieursbureau s-hertogenbosch Commissielid Aanbesteden en Inkopen VNG 6 Omgaan met partners in de markt De bouwaffaire heeft er toe geleid dat Gemeenten en opdrachtnemers op afstand

Nadere informatie

Publiek-private samenwerking

Publiek-private samenwerking Het belang van budgetbeperking publiek-private samenwerking De afgelopen jaren hebben publiek-private samenwerkingsvormen een grote vlucht genomen. Zowel nationale als lokale overheden hebben de voordelen

Nadere informatie

Samenwerkingsprotocol

Samenwerkingsprotocol Samenwerkingsprotocol Dit samenwerkingsprotocol is opgezet door de samenwerkende partners gemeente Apeldoorn, Adviesbureau De Overstap BV en Activa BV. Dit protocol is te gebruiken door elke publieke of

Nadere informatie

Instrument: Projectfinanciering bij een warmte-uitwisselingsproject

Instrument: Projectfinanciering bij een warmte-uitwisselingsproject Instrument: Projectfinanciering bij een warmte-uitwisselingsproject 1. WAT IS PROJECTFINANCIERING?...1 2. HET DOEL VAN PROJECTFINANCIERING...1 3. EISEN VAN FINANCIERS...2 4. PROJECTFINANCIERING BIJ WARMTE-UITWISSELINGSPROJECTEN...3

Nadere informatie

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis.

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis. Nederland efficiënter beschermen tegen hoogwater 4 Maatregelen Nederrijn 10 september 2013 Waterschap Rivierenland, Tiel Dirk-Jan Zwemmer (PM Boskalis) Jeroen Eikholt (CM ) Wie zijn we Wat doen we Wat

Nadere informatie

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Introductie Bernd Karstenberg, LCC adviseur André van den Hoek, Projectmanager onderwijshuisvesting (o.a. voor Lucas

Nadere informatie

Marktdag 22 november 2012. Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6

Marktdag 22 november 2012. Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6 Marktdag 22 november 2012 Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6 Even voorstellen Paul Kuijpers (1961) Partner bij Balance & Result adviseurs, (Deventer) Ervaringen Haal het beste

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Waardegerichte inkoop: de beste koop voor de toekomst

Waardegerichte inkoop: de beste koop voor de toekomst Waardegerichte inkoop: de beste koop voor de toekomst Lunchbijeenkomst PIANOo- 26 februari 2008 Antoinette Kemper 1 Voorbeeldproject waarin waardecreatie centraal staat Renovatie Ministerie van Financiën

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Deze definities dienen ter interpretatie van begrippen in het Informatie Memorandum alsmede de aanvullende stukken.

Deze definities dienen ter interpretatie van begrippen in het Informatie Memorandum alsmede de aanvullende stukken. 9. Begrippenlijst Deze definities dienen ter interpretatie van begrippen in het Informatie Memorandum alsmede de aanvullende stukken. Aanbieder De entiteit die de Obligaties in Old Liquors Invest B.V.

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

B-Brussel: Testen van software 2012/S 190-312596. Aankondiging van een opdracht. Diensten

B-Brussel: Testen van software 2012/S 190-312596. Aankondiging van een opdracht. Diensten 1/5 Deze aankondiging op de TED-website: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:312596-2012:text:nl:html B-Brussel: Testen van software 2012/S 190-312596 Aankondiging van een opdracht Diensten Richtlijn

Nadere informatie

subsidie/garantstelling en afbetalingsregeling Stichting Hockeysport Venlo (SHV)

subsidie/garantstelling en afbetalingsregeling Stichting Hockeysport Venlo (SHV) Raadsvoorstel GEMEENTEBESTUUR onderwerp raadsnummer 2013 28 collegevergadering d.d. raadsvergadering d.d. fatale termijn programma portefeuillehouder subsidie/garantstelling en afbetalingsregeling Stichting

Nadere informatie

Bart van Reeken Voorzitter PON 12-3-12013 1

Bart van Reeken Voorzitter PON 12-3-12013 1 Bart van Reeken Voorzitter PON 12-3-12013 1 Seminar: Rapport Elias 1/29/2015 2 Woord vooraf van de commissie Als slechts enkele aanbevelingen worden uitgevoerd en de resterende niet, voorziet de commissie

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

het arrangement voor sportinstellingen

het arrangement voor sportinstellingen het arrangement voor sportinstellingen Altijd maatwerk Veel kennis en ervaring Snel en persoonlijk zaken doen Bij een financiering maken we afspraken die naadloos aansluiten bij uw sportinstelling. samenwerking

Nadere informatie

Team VMG. gfedc OR. gfedc. Besluitenlijst d.d. d.d. 17-7-2012 Vertrouwelijk. gfedcb gem.secr.

Team VMG. gfedc OR. gfedc. Besluitenlijst d.d. d.d. 17-7-2012 Vertrouwelijk. gfedcb gem.secr. Nota voor burgemeester en wethouders Onderwerp Team VMG Investeringsvoorstel Vastgoedinformatiesysteem 1- Notagegevens Notanummer 721368 Datum 4-7-2012 Programma: 06. Herstructurering en vastgoed Portefeuillehouder

Nadere informatie

Zo doet de gemeente Heerenveen zaken

Zo doet de gemeente Heerenveen zaken Zo doet de gemeente Heerenveen zaken Vastgesteld door de gemeenteraad van de gemeente Heerenveen op.. 2015 1. Inleiding Deze nota is opgesteld vanuit de gedachte, dat iedere inkoopactie maatwerk behoeft,

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 -

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 - PS2008MME13-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 6 mei 2008 Nummer PS : PS2008MME13 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008int221948 Portefeuillehouder : Ekkers Titel

Nadere informatie

Innovatief opdrachtgeverschap

Innovatief opdrachtgeverschap Innovatief opdrachtgeverschap CBZ Bouwdag Verpleging en Verzorging Bussum, 6 maart 2008 Inhoud TNO en innovatief opdrachtgeverschap Waarom geïntegreerd contract? Wat kunnen we leren uit andere sectoren?

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten)

Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten) Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten) Wanneer duidelijkheid burger* Aanbestedings dossier gereed Opties 0 en 1 Optie 2 Optie 3 Optie 4 DT Noord (verlegd en verdiept**) met

Nadere informatie

Inkoop- & Aanbestedingsbeleid. Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting

Inkoop- & Aanbestedingsbeleid. Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting Inkoop- & Aanbestedingsbeleid Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting 1 INLEIDING De SEV stimuleert de ontwikkeling van praktische, innovatieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken op het gebied

Nadere informatie

Informatie Subsidiefondsen Student Union Universiteit Twente

Informatie Subsidiefondsen Student Union Universiteit Twente Informatie Subsidiefondsen Student Union Universiteit Twente Kenmerk: volgt 5 De subsidiefondsen van de Student Union zijn in drie categorieën ingedeeld, volgens onderstaand figuur. Per categorie staat

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Financiële structurering van pps-projecten

Financiële structurering van pps-projecten Financiële structurering van pps-projecten Inhoudsopgave 1. Inleiding. 2. Uitgangspunten bij het gebruik van financiële instrumenten en constructies. 3. Analyse van financiële instrumenten en constructies.

Nadere informatie

DBFMO M A N A G E M E N T

DBFMO M A N A G E M E N T DBFMO M A N A G E M E N T Van ontwerp naar exploitatie of van exploitatie naar ontwerp? P. Wijntjes 26-9-2013 Post HBO opleiding DBFMO is een noodzakelijke voorwaarde voor duurzame utiliteitsbouw ~ Rabobank

Nadere informatie

Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling

Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling 10 april 2015 Contractvormen in de bouw Voorafgaand In een tijd waarin de bouwbranche voorzichtige tekenen van herstel vertoont, wil Hekkelman proberen daaraan een

Nadere informatie

Projectfinanciering Projectfase: Verdieping

Projectfinanciering Projectfase: Verdieping Print dit instrument 43 Projectfinanciering Projectfase: Verdieping Financiering is een ambigu begrip. In dit geval verstaan we onder financiering: het vermogen dat verschaffers van vreemd vermogen ter

Nadere informatie

De beste gerechtdeurwaarders voor Rotterdam. Marktconsultatie. Gezocht: Naam Project: Incasso- en deurwaarderdiensten Nummer Project: 1-282-15

De beste gerechtdeurwaarders voor Rotterdam. Marktconsultatie. Gezocht: Naam Project: Incasso- en deurwaarderdiensten Nummer Project: 1-282-15 Gezocht: De beste gerechtdeurwaarders voor Rotterdam Marktconsultatie Naam Project: Incasso- en deurwaarderdiensten Nummer Project: 1-282-15 Gemeente Rotterdam Serviceorganisatie Dienstencentrum Inkoop

Nadere informatie

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau.

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau. 1 Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Rapportage Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008 Alphen-Chaam 7 juli 2011 W E T E N W A A R O M A L P H E N - C H A A M 2 1 Inleiding De Rekenkamercommissie

Nadere informatie

SBR-kredietrapportages

SBR-kredietrapportages Praktijkhandreiking 1114 SBR-kredietrapportages Een gezamenlijke uitgave van het Koninklijk NIVRA en de NOvAA Datum : 20 oktober 2010 Onderwerp Van toepassing op Status Relevante regelgeving en leidraad

Nadere informatie

DBFM. Contractmanagement DBFM. contractmanagement. De 5 speerpunten van het pentagram

DBFM. Contractmanagement DBFM. contractmanagement. De 5 speerpunten van het pentagram DBFM contractmanagement DBFM Contractmanagement De 5 speerpunten van het pentagram Adrie Franken, contractmanager A15 Peter Franken, pl SCB 2e Coentunnel Evert Schuurman, PPS Kennispool 17 maart 2011 Programma

Nadere informatie

Overheden als moderne opdrachtgever

Overheden als moderne opdrachtgever Overheden als moderne opdrachtgever Organisatorische randvoorwaarden voor professioneel opdrachtgeverschap bij nieuwe samenwerkingsvormen bij Waterschappen Prof.dr.ir. Marleen Hermans, TU Delft, Bouwkunde,

Nadere informatie

Let op! In dit document beschrijven we wat we normaal gesproken doen en wat de gemiddelde prijs is van deze diensten. Deze

Let op! In dit document beschrijven we wat we normaal gesproken doen en wat de gemiddelde prijs is van deze diensten. Deze In dit document staat wat wij voor u kunnen doen. En hoeveel dat kost. Andere financiële dienstverleners hebben ook zo n document. Zo kunt u ons vergelijken met anderen. En kunt u ook onze kosten vergelijken.

Nadere informatie

Aan de commissie: Datum vergadering: Agendapunt : 1. Raadsbesluit 2. Memo m.b.t. aanbesteding.

Aan de commissie: Datum vergadering: Agendapunt : 1. Raadsbesluit 2. Memo m.b.t. aanbesteding. Aan de Raad Made, 3 februari 2009 Aan de commissie: Datum vergadering: Agendapunt : Raadsvergadering: 26-02-2009 Nummer raadsnota: 12 Onderwerp: Sociaal-culturele accommodaties Portefeuillehouder: Bijlagen:

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten

Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten Den Haag 9 september 2015 Intoductie BNG Bank Leo Valkenburg & Pieter Oppermann 2 Duurzame verlichting voor gemeenten Pieter Oppermann 01/03/2012

Nadere informatie

hypotheken verzekeringen pensioenen

hypotheken verzekeringen pensioenen Dienstverleningsdocument Spaak Assurantiën Wie zijn wij? Wij zijn Spaak Assurantiën, uw adviseur in verzekeren. Wij zijn gevestigd in Groningen sinds 1958. Het is van oudsher een familiebedrijf, en dat

Nadere informatie

waarom aanbesteden & contracteren slimmer kan Presentatie Parkeer24 Jaarcongres, 21 april 2016 Jeroen Roelands, Goudappel Coffeng. www.goudappel.

waarom aanbesteden & contracteren slimmer kan Presentatie Parkeer24 Jaarcongres, 21 april 2016 Jeroen Roelands, Goudappel Coffeng. www.goudappel. waarom aanbesteden & contracteren slimmer kan 15 jaar actief met aanbestedingen op gebied van parkeren en mobiliteit Co-Auteur van Slimmer aanbesteden en contracteren parkeren i.o.v. CROW Even voorstellen

Nadere informatie

Risicomanagement bij geïntegreerde contractvormen. IPMA-NL Interessegroep Risicomanagement

Risicomanagement bij geïntegreerde contractvormen. IPMA-NL Interessegroep Risicomanagement Risicomanagement bij geïntegreerde contractvormen IPMA-NL Interessegroep Risicomanagement Jeroen Mieris, Project Manager 1 Inhoud Even voorstellen.. Veranderende bouwwereld Geïntegreerde contracten Risicomanagement

Nadere informatie

Kernenergie. Van uitstel komt afstel

Kernenergie. Van uitstel komt afstel 23 Kernenergie. Van uitstel komt afstel Bart Leurs, Lenny Vulperhorst De business case van Borssele II staat ter discussie. De bouw van een tweede kerncentrale in Zeeland wordt uitgesteld. Komt van uitstel

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Reglement voor aanbestedingen van de gemeente Ferwerderadiel 2010

Reglement voor aanbestedingen van de gemeente Ferwerderadiel 2010 Reglement voor aanbestedingen van de gemeente Ferwerderadiel 2010 Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Ferwerderadiel; overwegende dat: - de gemeente een groot aantal taken tijdelijk

Nadere informatie

VOORSTEL AAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN DE GEMEENTE ROERMOND

VOORSTEL AAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN DE GEMEENTE ROERMOND gemeente Roermond VOORSTEL AAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN DE GEMEENTE ROERMOND datum indiening: 2 september 2013 datum/agendapunt B&Wvergadering: 170913/403 afdeling: Sociale Zaken Onderwerp: Aanbesteding

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL BID MANAGER CONNEXXION

FUNCTIEPROFIEL BID MANAGER CONNEXXION FUNCTIEPROFIEL BID MANAGER CONNEXXION DE ONDERNEMING Connexxion, ontstaan in 1999, heeft sinds 2007 het internationale Transdev als aandeelhouder. Daarnaast is BNG minderheidsaandeelhouder. Connexxion

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Innovatie. Inkopen. Risico s. Niels van Ommen Projectmanager CROW Programmamanager RISNET 2010 CROW

Innovatie. Inkopen. Risico s. Niels van Ommen Projectmanager CROW Programmamanager RISNET 2010 CROW Innovatie Risico s 2010 CROW Inkopen Niels van Ommen Projectmanager CROW Programmamanager RISNET 1 Stellingen 1. Innovatie inkopen gaat prima met een reguliere, relatief eenvoudige aanbestedingsprocedure

Nadere informatie

Ontwikkelplan ten behoeve van de vier Nederlandse denksportbonden onder de vlag van de Federatie Nederlandse Denksportbonden

Ontwikkelplan ten behoeve van de vier Nederlandse denksportbonden onder de vlag van de Federatie Nederlandse Denksportbonden Ontwikkelplan ten behoeve van de vier Nederlandse denksportbonden onder de vlag van de Federatie Nederlandse Denksportbonden M.M.V. De Nederlandse Bridge Bond De Koninklijke Nederlandse Dam Bond De Nederlandse

Nadere informatie

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Prof.dr.ir. Marleen Hermans Leerstoel Publiek opdrachtgeverschap in de bouw, TU Delft Managing Partner, Brink Management & Advies mede mogelijk

Nadere informatie

IAK. Het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving. 3 fasen. in kaart en kleur

IAK. Het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving. 3 fasen. in kaart en kleur IAK 3 fasen Het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving in kaart en kleur wat is het IAK? Het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK) is zowel een werkwijze als een bron van

Nadere informatie

België-Brussel: Back-up- of recoverysoftware 2015/S 154-283963. Aankondiging van een opdracht. Leveringen

België-Brussel: Back-up- of recoverysoftware 2015/S 154-283963. Aankondiging van een opdracht. Leveringen 1/5 Deze aankondiging op de TED-website: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:283963-2015:text:nl:html België-Brussel: Back-up- of recoverysoftware 2015/S 154-283963 Aankondiging van een opdracht Leveringen

Nadere informatie

PUBLIEK-PRIVATE SAMENWERKING BIJ GEBIEDSONTWIKKELING: WANNEER WEL EN WANNEER NIET?

PUBLIEK-PRIVATE SAMENWERKING BIJ GEBIEDSONTWIKKELING: WANNEER WEL EN WANNEER NIET? PUBLIEK-PRIVATE SAMENWERKING BIJ GEBIEDSONTWIKKELING: WANNEER WEL EN WANNEER NIET? TOELICHTING BIJ DE MEERWAARDETOETS VOOR PPS BIJ GEBIEDSONTWIKKELING maart 2006 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Potentiële

Nadere informatie

Beantwoording vragen schriftelijk overleg Voortgangsrapportage DBFM(O) 2014

Beantwoording vragen schriftelijk overleg Voortgangsrapportage DBFM(O) 2014 BIJLAGE Beantwoording vragen schriftelijk overleg Voortgangsrapportage DBFM(O) 2014 In het schriftelijk overleg naar aanleiding van de Voortgangsrapportage DBFM(O) 2014 is door de vaste commissie voor

Nadere informatie

Movares Duurzaamheidsscan

Movares Duurzaamheidsscan Movares Duurzaamheidsscan Innovatief procesinstrument Grip op duurzaamheid in elke projectfase Grip op duurzaamheid van A tot Z. Dat is de ambitie van Movares. Voor veel mensen en partijen is duurzaamheid

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Commissie Algemene Bestuurszaken en Middelen. Nummer 115 Bestuursdienst Algemene Bestuurszaken en Middelen.

Raadsvoorstel. Commissie Algemene Bestuurszaken en Middelen. Nummer 115 Bestuursdienst Algemene Bestuurszaken en Middelen. Raadsvoorstel Nummer 115 Bestuursdienst Algemene Bestuurszaken en Middelen Datum 26 maart 2002 Betreft Europese aanbesteding gemeentekrant Dienst Commissie Bijlage(n) Samenvatting Voorstel In verband met

Nadere informatie

1. Huidige aandelenverhouding en verliesbijdrage

1. Huidige aandelenverhouding en verliesbijdrage 11 november 2003 Nr. 2003-19.448, EZ Nummer 38/2003 Voordracht van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten van Groningen inzake aandelenoverdracht en baanverlenging van Groningen Airport Eelde N.V.

Nadere informatie

C O N C E P T. Bedrijfsautobeleid 2012. Waterschap Peel en Maasvallei

C O N C E P T. Bedrijfsautobeleid 2012. Waterschap Peel en Maasvallei C O N C E P T Bedrijfsautobeleid 2012 Waterschap Peel en Maasvallei Concept versie 15 februari 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. AANLEIDING EN DOEL VAN HET BEDRIJFSAUTOBELEID... 4 1.1 Aanleiding...

Nadere informatie

Zwembaden met meerwaarde. Synarchis adviesgroep Zwembaden met meerwaarde

Zwembaden met meerwaarde. Synarchis adviesgroep Zwembaden met meerwaarde Zwembaden met meerwaarde Inleiding Onze visie op maatschappelijk vastgoed: een integrale benadering van investeren en exploiteren Synarchis benadert maatschappelijke voorzieningen integraal als het gaat

Nadere informatie

Parkeertaken bij gemeenten

Parkeertaken bij gemeenten Parkeertaken bij gemeenten Uitbesteden of zelf doen? Door Stefaan Lumen, Senior Projectleider bij Grontmij Parkconsult Onderzoeksvragen 2 Wat is de kracht van marktpartijen en de gemeente zelf? Welke ervaringen

Nadere informatie

Ontwikkelcompetitie Noordgebouw. Heleen Wijtmans, gemeente Utrecht David Snelleman, Dura Vermeer Maarten Kievits, Fakton

Ontwikkelcompetitie Noordgebouw. Heleen Wijtmans, gemeente Utrecht David Snelleman, Dura Vermeer Maarten Kievits, Fakton Ontwikkelcompetitie Noordgebouw Heleen Wijtmans, gemeente Utrecht David Snelleman, Dura Vermeer Maarten Kievits, Fakton Toplocatie en complexe opgave in één Zichtlocatie aan het spoor Tussen station en

Nadere informatie

WERKWIJZE WERKTERREIN

WERKWIJZE WERKTERREIN Het merendeel van de bedrijfsgebouwen stamt uit een tijd dat we ons nog geen zorgen maakten over energieverbruik. De kosten waren laag en investeren in energiebesparing was niet of nauwelijks rendabel.

Nadere informatie

wijzer in aanbesteden

wijzer in aanbesteden wijzer in aanbesteden investeren in Het voortraject betaalt zich later uit Lisa Bloem, Danny Bosman Een architect of adviseur inhuren (dienst), nieuw kantoormeubilair kopen (levering) of een nieuw gemeentehuis

Nadere informatie

Do s. Do s en don ts bij aanbesteding en uitvoering Participatiebudget

Do s. Do s en don ts bij aanbesteding en uitvoering Participatiebudget Do s Do s en don ts bij aanbesteding en uitvoering Participatiebudget Iedereen doet mee is het idee achter het Participatiebudget. Gemeenten hebben de taak om te zorgen dat hun burgers actief worden. Actief

Nadere informatie

GEMEENTE LOPIK VOORSTEL. Raadsvergadering d.d. 21 november 2006 Nr. : 10. Aan de raad van de gemeente Lopik.

GEMEENTE LOPIK VOORSTEL. Raadsvergadering d.d. 21 november 2006 Nr. : 10. Aan de raad van de gemeente Lopik. VOORSTEL GEMEENTE LOPIK Raadsvergadering d.d. 21 november 2006 Nr. : 10 Aan de raad van de gemeente Lopik. Onderwerp: Ontwikkelingsplanologie/Verevening Behandelend ambtenaar: J.C. van Kats Voorstel: 1.

Nadere informatie

Coming together is a beginning, staying together is progress, and working together is success. Henry Ford

Coming together is a beginning, staying together is progress, and working together is success. Henry Ford PPS uit balans? Coming together is a beginning, staying together is progress, and working together is success. Henry Ford Publiek-Private Samenwerking gaat de norm worden, aldus Prof. Dr. Willem Vermeend

Nadere informatie

gfedcb Besluitenlijst d.d. d.d. gfedcb gem.secr.

gfedcb Besluitenlijst d.d. d.d. gfedcb gem.secr. Nota voor burgemeester en wethouders Onderwerp Eenheid/Cluster/Team PC Financiering nieuwbouw stadhuiskwartier 1- Notagegevens Notanummer 632051 Datum 21-9-2011 Programma: Portefeuillehouder Weth. Ahne

Nadere informatie

ROL EN NUT VAN DE PPC EN PSC ALS MEERWAARDETOETS BIJ PPS

ROL EN NUT VAN DE PPC EN PSC ALS MEERWAARDETOETS BIJ PPS 1 ROL EN NUT VAN DE PPC EN PSC ALS MEERWAARDETOETS BIJ PPS RUTGER TE GROTENHUIS, YASMINE HAMDAN EN STEVEN STEPPE RebelGroup Advisory Het gebruik van PPS projecten kent een steile opmars in Vlaanderen.

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Resultaatgericht werken

Resultaatgericht werken Resultaatgericht werken Inhoudsopgave 1 Inleiding...3 2 De afsprakencyclus...4 Stap 1. De voorbereidingsfase...4 Stap 2. Het planningsgesprek...5 Stap 3. Het voortgangsgesprek...5 Stap 4. Het waarderingsgesprek...5

Nadere informatie

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed.

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed. Vastgoed Plan van Aanpak Plan van aanpak: Vastgoed Bestuurlijk L. van Rekom opdrachtgever L. Mourik opdrachtgever Naam projectleider L. van Hassel Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-

Nadere informatie