E-DEMOCRATIE: HOE, WAT, WAAR OF NIET? BESCHOUWINGEN VOOR BELEIDSMAKERS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "E-DEMOCRATIE: HOE, WAT, WAAR OF NIET? BESCHOUWINGEN VOOR BELEIDSMAKERS"

Transcriptie

1 Spoor egovernment E-DEMOCRATIE: HOE, WAT, WAAR OF NIET? BESCHOUWINGEN VOOR BELEIDSMAKERS Davy Janssen Rapport D/2006/10106/003 Februari 2006 Algemeen secretariaat - Steunpunt Beleidsrelevant onderzoek BESTUURLIJKE ORGANISATIE VLAANDEREN E. VAN EVENSTRAAT 2 C - B-3000 LEUVEN BELGIE Tel: Fax:

2

3 E-democratie: hoe, wat, waar of niet? Beschouwingen voor beleidsmakers Spoor egovernment E-DEMOCRATIE: HOE, WAT, WAAR OF NIET? BESCHOUWINGEN VOOR BELEIDSMAKERS INHOUDSTAFEL HOOFDSTUK 1 Definities van e-democratie... 5 HOOFDSTUK 2 meerwaarde van de e in e-democratie Karakteristieken van de online context Tijds- en plaatskenmerken HOOFDSTUK 3 plaats van e-democratie initiatieven in de democratische besluitvorming E-democratie en de fasen van het beleidsproces Identificeren van beleidsproblemen/beleidsuitdagingen Analyse van het probleem/de uitdaging Maken van beleid Implementeren van beleid Monitoren van beleid E-Democratie en het niveau van participatie Informatie Consultatie Participatie Issue-based fora (thema s) Policy-based fora (beleid) HOOFDSTUK 4 e-democratie in Vlaanderen: de case kleurrijk vlaanderen HOOFDSTUK 5 zinvolheid van het stimuleren van burgerparticipatie Voordelen van burgerparticipatie Leereffecten Politieke overtuiging Uit een impasse geraken Gerechtskosten vermijden Davy Janssen 1

4 Steunpunt beleidsrelevant onderzoek - bestuurlijke organisatie Vlaanderen 5.2 Nadelen van burgerparticipatie Kosten Passiviteit en publieke aliënatie Representatie Managen van verwachtingen Kracht van verkeerde beslissingen Kracht van egoïsme HOOFDSTUK 6 evalueren van E-Democratie initiatieven Twee online public dialogues in de US context Beoogde effecten van online publieke dialogen Incorporeren van publieke waarden Verbeteren van de kwaliteit van de besluitvorming Opvoeden en informeren van het publiek Verminderen van conflict Verhogen van het vertrouwen in de democratische instituties Beleidsevaluatie van online publieke dialogen Hoe tevreden waren participanten met het proces? In welke mate introduceerde de online dialoog nieuwe stemmen in het beleid? Hoe zagen de participanten de publieke ruimte die door de online dialoog tot stand werd gebracht? Wat hebben de participanten aan de online dialoog gehad, in het bijzonder betreffende de potentiële impact op het beleidsproces? Wat hebben beleidsmakers aan het proces gehad, in het bijzonder betreffende mogelijke wijzigingen in de publieke opinie? Information Renaissance model voor online publieke dialogen Resources and tools Outreach Registration Panellists Agenda and Questions Discussion Summaries Archive Evaluation Impact Aandachtspunten voor online publieke dialogen Spoor egovernment

5 E-democratie: hoe, wat, waar of niet? Beschouwingen voor beleidsmakers Willen mensen participeren? Wie participeert wel/niet? Aard en complexiteit van de thema s Impact op beleid versus impact op participatie Vertrouwen HOOFDSTUK 7 Conclusies en opmerkingen Bestuurskundige en democratische implicaties van e-democratie Spanning tussen de representatieve democratie en de directe democratie Problematiek van de verwachtingen Groep-individu problematiek Authentificatieproblematiek Problematiek van het consumentisme en de burger als klant Op welke vraag is edemocratie het antwoord? Problematiek van de digitale kloof Referenties Bijlage 1: Resultaten van de E-Forum E-Democracy Work Group Bijlage 2: Online Forums and Deliberative Democracy Bijlage 3: Ideas for green paper Davy Janssen 3

6

7 Hoofdstuk 1: Definities van e-democratie HOOFDSTUK 1 DEFINITIES VAN E-DEMOCRATIE E-Democratie wordt in de literatuur op vele manieren gedefinieerd. Enkele voorbeelden zijn de volgende: The use of ICT in democratic processes (Macintosh and Whyte 2001). edemocracy is about deepening citizen participation in democracy (Clift 2003). Digital democracy is a way of extending participation into civil society, beyond elected representatives (Schlosberg and Dryzek 2002). The concept of e-democracy is associated with efforts to broaden political participation by enabling citizens to connect with one another and with their representatives via new information and communication technologies (Hansard Society). De hier gehanteerde definitie bouwt verder op die van Macintosh: edemocratie is het inzetten van informatie- en communicatietechnologie (ICT) om democratische processen te versterken. Deze versterking bestaat enerzijds uit het meer toegankelijk maken van deze processen en anderzijds uit het toelaten van meer participatie in deze processen. We willen opmerken dat, hoewel het acroniem ICT dadelijk de link legt met het Internet, ICT ruimer is en veeleer een verzamelnaam vormt voor een reeks nieuwe technologieën die zich niet beperken tot het Internet. Telefonie. De telefoon is een communicatietechnologie met een zeer hoge penetratiegraad, waardoor het voor bepaalde doeleinden een ideale technologie lijkt. Het call center of de servicelijn is een gekende manier van het gebruik van technologie voor overheidsdoeleinden en laat burgers toe overheden van op afstand, en (soms) ook buiten de kantooruren, te contacteren. (Interactieve) Televisie. Met de introductie van interactieve digitale tv, lijkt het erop alsof de televisie een tweede leven begint als democratische technologie. Al in de jaren 1960 werd tv op deze manier gepercipieerd door groepen activisten in de VS, die veel verwachtten van community tv, het gebruik van televisie om een (lokaal) gemeenschapsgevoel te creëren. Hoewel het in die tijd zeker de potentie had om een gemeenschapsinstrument te worden, want het was gemakkelijk om lokale kanalen op te starten, is de doorbraak er nooit gekomen omwille van de kolonisatie van het Davy Janssen 5

8 Steunpunt beleidsrelevant onderzoek - bestuurlijke organisatie Vlaanderen televisielandschap door de grote networks. De komst van digitale televisie voegt nieuwe interactiemogelijkheden aan het medium toe, en alvast de Vlaamse overheid is van plan om hiervan gebruik te maken in het project idtv. Kiosken en terminals. Aangezien de penetratie van het Internet nog niet voldoende hoog is, blijft er de noodzaak om sommige aspecten van dienstverlening toegankelijk te maken op gebruiksvriendelijke terminals die raadpleegbaar zijn op openbare plaatsen. De terminal is meestal een apparaat met een aanraakscherm dat gebruikers toelaat op het Internet of op een of ander intern netwerk. Veruit de bekendste terminal in Vlaanderen is de VDAB WISS terminal, die werkzoekenden kunnen gebruiken om vacatures te raadplegen. SMS en mobiele telefonie. Het lijkt nog niet duidelijk of de SMS technologie uitgroeit tot een belangrijke democratische technologie. Intussen liep in Vlaanderen al een kort SMS experiment onder de naam SMS3003, dat naar de mening van burgers over bepaalde thema s peilde. Het project kende weinig succes en werd al vlug weer opgedoekt. In verband met mobiele technologie in het algemeen kunnen we stellen dat er een opkomende aandacht is, zeker van de kant van de ICT-industrie, voor het m-government (mobiel) en het u-government (ubiquitous=alomtegenwoordig). Ook overheidsagentschappen zoals de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) beschouwen SMS en ook MMS als interessante technologieën om (arbeidsmarkt)informatie door te spelen aan specifieke doelgroepen die voorlopers zijn in het gebruik ervan, vooral jongeren dan. Hoewel het bovenstaande overzicht dus duidelijk maakt dat het bij e-democratie niet enkel om het Internet gaat, neemt dit niet weg dat het Internet als centrale technologie voor e-democratie wordt beschouwd. De opkomst en democratisering van het Internet rond het midden van de jaren 1990 werden immers al snel in verband gebracht met een andere ontwikkeling, die van een gepercipieerde crisis van de democratie die zich uit in een daling van het lidmaatschap van politieke partijen en lagere opkomstcijfers voor verkiezingen. Bij deze crisis werd dan de nuance gemaakt dat het eigenlijk ging om verminderde interesse in traditionele vormen van politiek, wat niet gelijkstaat aan een verminderde interesse in politiek as such. Tegelijk levert de manier waarop het Internet bruikbaar is om burgers rond thema s te mobiliseren, het bewijs dat mensen nog steeds geëngageerd zijn. Vandaar dat het Internet als dé technologie wordt beschouwd die mensen in staat stelt om zichzelf te organiseren en mobiliseren, en het ook vanuit de institutionele politiek als hét communicatie-instrument bij uitstek wordt gezien. Een eerste afbakening van de term e-democratie die verder gaat op wat we hierboven hebben besproken, houdt in dat we veronderstellen dat er steeds een formele politieke actor bij betrokken is. Het onderzoek naar manieren waarop mensen zichzelf organiseren zonder tussenkomst van 6 Spoor egovernment

9 Hoofdstuk 1: Definities van e-democratie institutionele actoren, valt dus vrijwel buiten de scope van het onderzoek. We denken hierbij bijvoorbeeld aan de manier waarop nieuwe sociale bewegingen het Internet gebruiken om invloed uit te oefenen op de institutionele politiek. Als we dan kijken naar de manieren waarop politieke actoren het Internet wel al voor democratische doeleinden aanwenden, kunnen we onder andere de volgende e-democratie applicaties onderscheiden: Elektronisch stemmen. Het gebruik van ICT bij het verkiezingsproces in de vorm van pc s en terminals, vaak met touch-screen schermtechnologie. Kiezers verplaatsen zich nog steeds naar het stemlokaal, maar registreren hun stem elektronisch. Online stemmen. Het eigenlijke e-voting, waarbij kiezers van op afstand kunnen stemmen en zich niet meer naar een kieslokaal dienen te verplaatsen. Het evoting is eindeloos complexer dan het elektronisch stemmen in een stemlokaal, waar het een menselijke tussenkomst is die de identiteit van de stemmer bevestigt en het geheim van het stemhokje op dezelfde manier kan worden gegarandeerd dan bij het stemmen zonder ICT. Online referenda. Het elektronische pendant van het referendum, waarbij evoting technologie ook buiten de regelmatige verkiezingsmomenten inzetbaar is om referenda te organiseren. Streaming van parlementaire sessies. Openbare besturen van alle niveau s kunnen hun momenten van deliberatie (zittingen, sessies, raden, commissies) openbaar maken door er camera s toe te laten en de opnames op het Internet uit te zenden. Het streamen impliceert dat het live wordt uitgezonden, of dat het achteraf opnieuw kan worden bekeken. Online databases. De databasetechnologie is een krachtig instrument waarbij de democratische meerwaarde van de technologie vooral te zoeken is in de mogelijkheden die ze biedt om grote stukken informatie op intuïtieve manieren te doorzoeken. Discussiefora met ambtenaren en politici. Men spreekt op het Internet over zogenaamde online forums, waarbij het woord forum metaforisch wordt gebruikten de analogie met het forum in de klassieke oudheid ver kan worden doorgetrokken. Het online forum is een plaats (website) op het Internet waar burgers en politici kunnen discussiëren in de vorm van tekstuele communicatie over maatschappelijke thema s. De toegevoegde waarde van de onderliggende internettechnologie is vooral dat de schaal van maatschappelijke discussies in principe kan worden vergroot: veel meer burgers kunnen een discussie mee volgen of eraan deelnemen. Publieke discussiefora. In dit geval wordt de forumtechnologie aangewend om burgers onderling te laten discussiëren. Online besluitvorming. Men spreekt over electronic decision support systems, waarbij ICT ook daadwerkelijk wordt ingezet om besluitvorming te faciliteren. Het gaat vaak om software die de verschillende posities en standpunten in een debat visualiseert om op die manier een consensus of overeenkomst mogelijk te maken. Deze technologieën kunnen worden ingedeeld naargelang van de manier waarop de technologie ingrijpt in bestaande democratische procedures. Bannister onderscheidt in dit verband de volgende typologie (Bannister 2002) : Davy Janssen 7

10 Steunpunt beleidsrelevant onderzoek - bestuurlijke organisatie Vlaanderen 1. Technologieën die bestaande procedures automatiseren 2. Technologieën die voorzien in betere informatie 3. Technologieën die het democratische proces transformeren 4. Technologieën die de schaal van processen veranderen In de onderstaande matrix delen wij de hierboven vermelde democratische technologieën op volgens de wijze waarop ze ingrijpen in bestaande democratische procedures. Automate Inform Transform Change Scale e-voting Webcasting Discussie fora Online referenda Online stemmen Web publicatie Online consultatie Lokale initiatieven Online Online databases Directe Burgerwetgeving e-lobbying opiniepeiling e-campaigning Informatie over Online besluitvorming politieke partijen Registratie van kiezers e-representatie Het zijn vooral de twee laatste categorieën technologieën waar een duidelijke meerwaarde uitgaat van ICT in de zin dat het iets toevoegt aan bestaande processen. De transformerende technologieën, zoals online fora, maken nieuwe processen en conversaties mogelijk, terwijl de schaalveranderende technologieën bestaande processen op een nieuwe schaal toelaten. 8 Spoor egovernment

11 Hoofdstuk 2: Meerwaarde van de e in e-democratie HOOFDSTUK 2 MEERWAARDE VAN DE E IN E-DEMOCRATIE Door de e vooraf te laten gaan aan een gekende term, trachten we vaak aan te geven dat het hier om het virtuele pendant gaat van een bestaand iets, zoals in de voorbeelden , e- government, e-health, e-administration en e-democratie. De e impliceert hier telkens dat ICT dienst doet als enabler of facilitator van bestaande processen. Hoewel vaak wordt gesteld dat de nadruk bij e-government en e-democratie niet in de eerste plaats op technologie dient gelegd, is het toch zinvol om even stil te staan bij de component ICT en bij de vraag wat deze toevoegt aan de manier waarop de burger bij het beleid kan worden betrokken. Hiervoor vertrekken we van een Vlaams beleidsinitiatief waarbij ICT een centraal onderdeel was, namelijk het project Kleurrijk Vlaanderen. Met dit project wilde de Vlaamse Regering het langetermijndenken in Vlaanderen stimuleren. Het was een groots opgezet project dat tot doel had zoveel mogelijk burgers te bereiken om over de toekomstige beleidsopties voor Vlaanderen te discussiëren. De basis van het project was het maatschappelijke debat en dit debat werd zowel fysiek gevoerd als online. Enerzijds werden er thematische informatie- en debatavonden georganiseerd, en anderzijds was er een permanent online forum waarin de thema s van het debat konden worden besproken.. Deze werkwijze liet toe om de online variant van het debat, waarbij individuen op om het even welke locatie achter de computer zitten, te vergelijken met de offline variant bestaande uit de traditionele setting met een groep mensen in één ruimte. Waarin zit nu de meerwaarde van de e? 2.1 KARAKTERISTIEKEN VAN DE ONLINE CONTEXT In vergelijking met een face-to-face (F2F) discussie, valt het dadelijk op dat er in de online context heel wat minder social cues zichtbaar zijn van de deelnemers aan de discussie. De ingrediënten van de discussie zijn stukken tekst op een scherm, geplaatst in een bepaalde functionele volgorde. Heel wat elementen die in de F2F situatie invloed kunnen hebben op de dynamiek van het gesprek en het gedrag van de gesprekspartners, zijn afwezig in de online context. Het gaat hier om zaken als fysieke verschijning, kracht van de stem, non-verbale expressie zoals handgebaren, gezichtsuitdrukkingen etcetera. Het is mogelijk dat de afwezigheid Davy Janssen 9

12 Steunpunt beleidsrelevant onderzoek - bestuurlijke organisatie Vlaanderen van dit soort social cues bevorderlijk is voor de houding van discutanten in het debat. Het is immers niet meer mogelijk om, zoals in de F2F situatie, iemand het zwijgen op te leggen door hem streng aan te kijken of hem/haar toe te schreeuwen. Meer algemeen mondt de afwezigheid van heel wat social cues vaak uit in een situatie van anonimiteit van de discussiepartners. De enige identificator van de verschillende standpunten is dan een naam of bijnaam die telkens verschijnt bij de bijdragen van de participanten. Dit kan enerzijds bevrijdend werken voor deelnemers die als ze anoniem zijn vrijer zullen spreken, maar kan anderzijds ook de dynamiek van de conversatie fel verstoren omdat de anonimiteit leidt tot een verscherping van de standpunten bij participanten. Het is in ieder geval duidelijk dat de anonimiteit die momenteel de norm lijkt bij online discussies, zeer problematisch is als het gaat over de impact van maatschappelijke discussies op het beleid. Het debat overheid-middenveld vertrekt immers steeds van de gekende identiteit van de discussiepartners: het moet immers steeds duidelijk zijn welke stem weerklinkt in het maatschappelijke debat. Het project Kleurrijk Vlaanderen omvatte, zoals al vermeld, zowel een offline als een online debat. De offline variant, een F2F debat in een bepaalde locatie, betrof mensen die mekaar konden zien en die zichzelf introduceerden wanneer zij het woord namen. De online variant, de discussie over het zelfde onderwerp op het Internet, liet toe dat mensen een bijnaam opgaven om op die manier anoniem aan het debat deel te nemen. Toch viel het op dat mensen vaak een naam en achternaam vermeldden, wat doet vermoeden dat sommigen veeleer geneigd zijn om de eigen naam op te geven wanneer zij hun stem wensen te laten horen in een maatschappelijk debat. 2.2 TIJDS- EN PLAATSKENMERKEN Een F2F debat kan maar een beperkte tijd duren: op een gegeven moment stijgt er rumoer op uit de zaal, is het moeilijker voor mensen om hun beurt af te wachten, worden mensen moe en willen ze naar huis. Er kan dan een vervolgdebat worden georganiseerd waar dan waarschijnlijk wel iets minder mensen aanwezig zullen zijn. Het debat verloopt synchroon: als de ene is uitgesproken, gaat de andere verder, hoewel er natuurlijk ook veel overlap is wanneer mensen door mekaar beginnen roepen. Het online debat daarentegen verloopt vaak asynchroon. Niettegenstaande er 10 Spoor egovernment

13 Hoofdstuk 2: Meerwaarde van de e in e-democratie ook synchrone chat-technologie bestaat, lijken de mogelijkheden hiervan toch veeleer beperkt en wordt ze dan ook verder buiten beschouwing gelaten. Het online forum, als democratische technologie is meestal een asynchroon gestructureerd gesprek. Dit betekent dat je, wanneer je deelneemt aan een online debat, de bijdragen van anderen rustig kan doornemen, een antwoord kan formuleren, en dit als bijdrage aan het debat kan toevoegen. Je bepaalt dus zelf wanneer je naar het debat wil gaan luisteren en eraan wilt deelnemen. Het dwingende karakter van een F2F debat verdwijnt hiermee. Door de thematische structurering van gesprekstopics in de meest online forums kan er ook over veel meer tegelijk worden gesproken. In een typisch online forum vind je verschillende thematische subforums. Binnen elk subforum wordt een gesprek dan meestal geïnitialiseerd door iemand die haar bijdrage een bepaalde naam geeft (om aan te geven waarover zij het wil hebben) en deze bijdrage op het forum plaatst als een nieuwe conversation thread. Deze thread is de drager van een conversatie. Het woord thread betekent draad en verwijst naar de metaforische draad die conversaties aan elkaar rijgt. Een thread wordt meestal visueel voorgesteld als een reeks titels van bijdragen die onder elkaar staan en naar rechts inspringen. Binnen één enkel online forum kan je dus navigeren naar talloze gespreksonderwerpen en participeren aan de discussies die interessant lijken. Een ander gevolg van het asynchrone karakter van het online forum heeft te maken met turn taking. In tegenstelling tot de F2F situatie, kan je in een online forum niet worden onderbroken in het midden van een zin. Het turn taking, of het afwisselend het woord nemen, is een zeer belangrijk mechanisme in de F2F context: wanneer iemand spreekt, zit er iemand anders te wachten om op het juiste moment het woord te nemen en iemand te antwoorden, te onderbreken of kort te sluiten. Dit komt in deze vorm niet voor in de online context: je kan zeggen wat je te zeggen hebt in één bericht, dit bericht verschijnt onder het bericht van degene waar het een antwoord op is, en nadat anderen het hebben gelezen, kunnen ook zij hierover weer nadenken en een antwoord geven. Dit kan bevorderlijk zijn voor de discussie, zeker voor mensen die vrij schuw zijn en dichtklappen als zij in de F2F situatie iets te vaak worden onderbroken of tegengesproken in het midden van hun betoog. Davy Janssen 11

14

15 Hoofdstuk 3: Plaats van e-democratie initiatieven in de democratische besluitvorming HOOFDSTUK 3 PLAATS VAN E-DEMOCRATIE INITIATIEVEN IN DE DEMOCRATISCHE BESLUITVORMING 3.1 E-DEMOCRATIE EN DE FASEN VAN HET BELEIDSPROCES Input van burgers en organisaties kan op verschillende momenten in het beleidsproces worden gevat. Wij overlopen hieronder de diverse fasen waarin een e-democratie-initiatief waardevol kan zijn: Identificeren van beleidsproblemen/beleidsuitdagingen Het identificeren van beleidsproblemen, annex beleidsuitdagingen noemt men ook wel de agenda setting fase. Dit is het moment waarop de noodzaak voor een nieuw beleid of een beleidsverandering wordt geïdentificeerd, en waarbij het probleem wordt gedefinieerd. ICT/edemocratieexperimenten kunnen worden opgezet, op elk beleidsniveau, om te achterhalen waar prioriteiten liggen, om burgers en organisaties de kans te geven aan te geven wat voor hen het belangrijkste is. De meeste bestaande e-democratieprojecten situeren zich hier, ook al omdat het weinig bedreigend is om burgers helemaal in het begin mee te laten denken over wat belangrijke zaken zijn om aan te pakken. Analyse van het probleem/de uitdaging Wanneer een punt op de agenda is gezet, bestaat de volgende stap erin om dit punt te analyseren: waar gaat het precies om en vooral, waar liggen de mogelijkheden om beleidsmatig hier iets aan te doen? In deze fase kan een beroep worden gedaan op ICT om burgers en organisaties ideeën te laten genereren met betrekking tot oplossingen en aanpakken. Davy Janssen 13

16 Steunpunt beleidsrelevant onderzoek - bestuurlijke organisatie Vlaanderen Maken van beleid Bij het maken van beleid gaat het om het uitwerken van een beleidsinstrument, uiteindelijk is dit een document, een beleidsplan. Ook in deze fase kunnen burgers worden betrokken. Meestal krijgt de bevolking dan een draft van een beleidsplan voorgelegd, waaraan een speciale internetpagina is gewijd, en kunnen de burgers dan naast een formeel commentaarproces ook online opmerkingen en commentaren geven binnen een vooraf bepaalde tijdsperiode. Later wordt dan een aangepast beleidsplan gepubliceerd waarin de opmerkingen worden meegenomen. Deze manier van werken is al gedeeltelijk geïnstitutionaliseerd in het Verenigd Koninkrijk, waar voor verschillende soorten beleidsplannen een e-consultatieperiode geldt. Implementeren van beleid Ook in de uiteindelijke uitvoering of implementatie van het beleidsplan is voor ICT een mogelijke rol weggelegd, al lijkt deze fase in de beleidscyclus minder kansen te bieden. De uitvoering zelf dient immers grotendeels door de overheid te gebeuren, maar onmiddellijk na de eerste zichtbare resultaten kan de burger weer worden ingeschakeld in het monitoren of opvolgen van de uitvoering. Monitoren van beleid In dit laatste stadium spelen burgers hun meest natuurlijke rol, die van het controleren van de overheid. Hier kan het Internet dienstig zijn als een meldingsplaats waar burgers hun opmerkingen, klachten, voorstellen tot verbetering van het beleid in kwestie kunnen melden. 3.2 E-DEMOCRATIE EN HET NIVEAU VAN PARTICIPATIE Naast het uiteenrafelen van de verschillende momenten waarop ICT kan worden ingezet om burgers bij het beleidsproces te betrekken, is het ook een nuttige oefening om een onderscheid te maken in de diepte van de participatie. In elk van de hierboven vermelde fasen kan burgers immers op uiteenlopende manieren invloed worden gegeven. Hun input kan louter consultatief 14 Spoor egovernment

17 Hoofdstuk 3: Plaats van e-democratie initiatieven in de democratische besluitvorming zijn of er kan aan hun stem een doorslaggevend karakter worden gegeven zodat hun aanbevelingen bindend zijn. Dit zijn de twee uitersten van het continuüm, en daartussen bevinden zich nog vele variaties. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OECD 2003) heeft de volgende typologie van politieke participatie opgesteld: Informatie Bij informatieverstrekking betreft het een éénwegsrelatie waarbij de overheid informatie produceert en levert aan burgers. De toegang tot goede overheidsinformatie lijkt banaal, maar is een onmisbare randvoorwaarde voor een actief en goed geïnformeerd burgerschap. Consultatie In het geval van consultatie is er sprake van een tweewegsrelatie waarbij burgers terugkoppelen en feedback geven aan de overheid. Het is de overheid die de onderwerpen waarover discussie mogelijk is, identificeert en op de agenda zet. De overheid beheert het proces en burgers worden uitgenodigd om hun visie op de zaken te geven. Participatie Participatie gaat een stap verder en impliceert dat burgers actief meedoen aan het identificeren van beleidsproblemen. Ze doen dus ook aan agenda setting, maar de finale verantwoordelijkheid voor de beslissingen ligt bij de overheid. De OESO vermeldt hier onmiddellijk bij dat ze dit type participatie slechts heel sporadisch en op projectmatige basis is tegengekomen. Veel e-democratie-initatieven lijken e-consultaties van een of andere vorm te zijn: de overheid heeft een idee/een beleid/een probleem en vraagt dan aan burgers wat zij daarvan vinden. Het project is ook van deze orde. In dit project vroeg de Vlaamse overheid aan haar burgers om mee te denken over de toekomst van Vlaanderen. Het online Davy Janssen 15

18 Steunpunt beleidsrelevant onderzoek - bestuurlijke organisatie Vlaanderen gedeelte van KLV bestond uit een website met discussiefora over 13 thema s. Rond elk van de thema s werden actuele vragen gesteld door het projectteam en werd er telkens een informatiedossier aangelegd, zodat mensen van de mogelijkheden van het Internet gebruik konden maken om zich grondig te informeren. Het is de overheid die het process beheerde en die bepaalde wat er met de input van burgers zou gebeuren. Een verder onderscheid dat wordt gemaakt binnen de e-consultaties, is het volgende (Macintosh 2003): Issue-based fora (thema s) Een issue-based forum is opgebouwd rond door politici geïdentificeerde beleidsproblematieken. Dit kan je vergelijken met de 13 thema s van KLV (milieu, democratie, zorg, cultuur en samenleving, etc.). De verschillende fora belichamen telkens een thema. Input van burgers wordt gevraagd om nieuwe ideeën te genereren en om naar de publieke opinie te peilen. Policy-based fora (beleid) Een policy-based forum is opgebouwd rond thema s die rechtstreeks refereren naar wetgevend werk dat die thema s behandelt. De bedoeling van de gevraagde input is de meningen te leren kennen van de 'stakeholders', zij die rechtstreeks betrokken zijn bij de wet in kwestie. Deelnemers aan de fora worden al dan niet aangemoedigd om ook eigen ideeën te geven, maar het is duidelijk dat het format impliceert dat men vooral wenst te achterhalen in hoeverre de stakeholders het eens zijn met het voorgestelde beleid. 16 Spoor egovernment

19 Hoofdstuk 4: E-democratie in Vlaanderen De case Kleurrijk Vlaanderen HOOFDSTUK 4 E-DEMOCRATIE IN VLAANDEREN: DE CASE KLEURRIJK VLAANDEREN Het project Kleurrijk Vlaanderen betekende voor de Vlaamse overheid een eerste kennismaking met een grootschalig online debat. In het raam van dit onderzoek zijn er geregeld contacten geweest met het Kleurrijk Vlaanderen projectteam, meer in het bijzonder met projectleider Sven Willekens. Dit resulteerde in het opnemen van het project in een internationaal casestudy rapport van experimentele e-democratie-initiatieven (Macintosh 2003). Naast de publicatie van de case in dit rapport, hadden we de gelegenheid om de case voor te stellen op de E-Forum Summit op 16 september 2003 in Valencia, hierbij vergezeld door projectleider Sven Willekens en enkele ambtenaren van de Vlaamse gemeenschap. Er werd geoordeeld dat de presentatie van Kleurrijk Vlaanderen in dit forum een interessante gelegenheid bood om ook in een internationale context gelijkaardige initiatieven te introduceren. Hieronder presenteer ik de case zoals ingestuurd voor het e-forum rapport. Davy Janssen 17

20 Steunpunt beleidsrelevant onderzoek - bestuurlijke organisatie Vlaanderen Colourful Flanders Thinking today about the Flanders of tomorrow KEY DIMENSIONS OF EDEMOCRACY PROJECTS For the creation of this document use has been made of: The information on Colourful Flanders as it is available on the project s website (www.vlaanderen.be). Interviews with the Colourful Flanders project-manager Colourful Flanders - Thinking today about the Flanders of tomorrow The aim of the Kleurrijk Vlaanderen project is to stimulate the debate on the future of Flanders and to involve as many people as possible in this debate. In order to achieve this, the project team makes use of an extensive website (www.kleurrijkvlaanderen.be) on which the online part of the debate takes place on web forums. On the website, citizens can also find lots of (links to) background information concerning the discussion topic under consideration. The site is also used to announce IRL (In Real Life) events that either initiate or close a certain topical debate. The Colourful Flanders project team tries to structure the debate through the use of two analytical frames. First, there is the generic, ongoing, societal debate on the online forums. The framework for this debate is the Pact van Vilvoorde (Pact of Vilvoorde), a declaration of intentions in which 21 targets for the 21 st century are formulated. These targets cover a broad range of themes, and they are used by the project team to engage citizens in the ongoing debates. Second, there are the thematic debates, initiated by the project team for a certain period of time (4 to 6 weeks), covering the following themes: mobility, work, culture and society, customer-friendly government, environment, lifelong learning, innovation, care, democracy, 18 Spoor egovernment

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011. 28 april 2011

Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011. 28 april 2011 Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011 28 april 2011 CENTR Marketing Workshop April 2011 - Helsinki 2 Agenda Campaign 2010: Goal Campaign Results & Learnings Market research: Goal Outcome Learnings

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Handleiding beheer lijst.hva.nl. See page 11 for Instruction in English

Handleiding beheer lijst.hva.nl. See page 11 for Instruction in English Handleiding beheer lijst.hva.nl See page 11 for Instruction in English Maillijsten voor medewerkers van de Hogeschool van Amsterdam Iedereen met een HvA-ID kan maillijsten aanmaken bij lijst.hva.nl. Het

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Maillijsten voor medewerkers van de Universiteit van Amsterdam

Maillijsten voor medewerkers van de Universiteit van Amsterdam See page 11 for Instruction in English Maillijsten voor medewerkers van de Universiteit van Amsterdam Iedereen met een UvAnetID kan maillijsten aanmaken bij list.uva.nl. Het gebruik van de lijsten van

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Wat heeft een tester aan ASL en BiSL?

Wat heeft een tester aan ASL en BiSL? TestNet Noord, Heerenveen, 20 november 2012 Wat heeft een tester aan ASL en BiSL? Eibert Dijkgraaf Intro Wie zit er in een typische beheer omgeving? Wat is kenmerkend voor testen : IN BEHEER? IN ONDERHOUD?

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Support Center GIS-Flanders

Support Center GIS-Flanders Support Center GIS-Flanders Our mission: Ensuring the optimal use of geographic information in Flanders Het Ondersteunend Centrum GIS-Vlaanderen is

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Support Center GIS-Flanders

Support Center GIS-Flanders Support Center GIS-Flanders Our mission: Ensuring the optimal use of geographic information in Flanders Het Ondersteunend Centrum GIS-Vlaanderen is

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding / User manual Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding klappers bestellen Voor het bestellen van klappers via de webshop moeten de

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Cork CHAMBER IN BUSINESS FOR BUSINESS. Cork Chamber Logo

Cork CHAMBER IN BUSINESS FOR BUSINESS. Cork Chamber Logo Cork Cork Chamber Logo Network Icon: MEETING OF PEOPLE, SHARING IDEAS, KNOWLEDGE, INTENTIONS. SENSE OF PARTNERSHIP. Typeface: STRONG, MODERN, DYNAMIC SANS SERIF. ADAPTABLE, LASTING QUALITIES Cork Tagline:

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

it would be too restrictive to limit the notion to an "inner circle" in which the individual may live his own personal life as he chooses and to exclude therefrom entirely the outside world not encompassed

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Prove Everything or Die. Presentatie meetbaarheid Woensdag 9 mei 2012 Robin den Hoed

Prove Everything or Die. Presentatie meetbaarheid Woensdag 9 mei 2012 Robin den Hoed Prove Everything or Die Presentatie meetbaarheid Woensdag 9 mei 2012 Robin den Hoed Een stelling Met een PR- budget van 20.000 hebben we een mediawaarde gerealiseerd van 60.000 en 500 nieuwe fans op Facebook

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

Conversation Starters. Brainstorm Sociale Media

Conversation Starters. Brainstorm Sociale Media Conversation Starters Brainstorm Sociale Media Crealab 26/04/2011 lamazone Hallo, Ik ben Sofie Agenda Sociale media De impact van sociale media Hoe participeren Case Conclusie Opdracht 10ch Sociale Media

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Handleiding/Manual Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Inhoudsopgave / Table of Contents 1 Verbinden met het gebruik van

Nadere informatie

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Presentator: Remko Geveke Start webinar: 08:30 uur Agenda Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Verticaal Toezicht vs. Horizontaal Toezicht

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO Tweetalig onderwijs Havo VWO Open dag 8 februari 2014 Inhoud Tweetalig onderwijs: ontdek de wereld! Wat is tto? Toelatingseisen Informatie voor ouders

Nadere informatie