Allemaal Digitaal Een stageonderzoek bij VPRO Digitaal

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Allemaal Digitaal. --------Een stageonderzoek bij VPRO Digitaal----------"

Transcriptie

1

2 Allemaal Digitaal Een stageonderzoek bij VPRO Digitaal Elize de Mul MA Stage NMDC Stagebegeleiders: Marianne van den Boomen (UU) Jos Schöttelndreier (Gids) GertJan Kuiper (Digitaal) 2

3 Inhoudsopgave Inleiding 4 Omleiding 7 1. Nederland Digitaal Het begin (van dit verhaal) Hacktic Iedereen op Internet? De Digitale Stad VPRO Digitaal ( de Zolder) Mei Beeldstorm Drijfveren Virus? September DigiTaal Woordenlijst De Digitale Gids Christopher Yavelow De VPRO en Digitaal Een kamer in de toekomst Na de Digitale Maand Een virtueel gesprek Terug naar de toekomst 40 Uitleiding 47 Bronnenlijst 50 Bijlage A Reflectieverslag 53 Bijlage B E. de Mul, Wijzer kijken 57 3

4 Inleiding In januari 2010 heb ik mijn bachelor Theater- Film en Televisiewetenschappen (TFTv) aan de Universiteit Utrecht behaald, met een specialisatie in de Nieuwe Media. Als vervolg hierop ben ik in februari 2010 gestart met twee masters; Nieuwe Media en Digitale Cultuur (NMDC) aan de Universiteit Utrecht en Filosofie van de Geesteswetenschappen aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, waarbij de tweede dient als een aanvulling en verdieping van de eerste. Na de afronding van de theorievakken van NDMC, begon ik in september 2010 met een stage, om in het kader van het individuele traject de lessen eens in de praktijk te brengen. In dat kader heb ik drie maanden stage gelopen op de redactie van de VPRO-Gids. In de extra bijlagen van deze paper zijn (in de versie voor de universiteit) het reflectieverslag van deze stageperiode, plus een selectie uit de door mij geschreven artikelen te vinden. De journalistieke stage is vervolgens in overleg verlengd met twee maanden op de afdeling Digitaal van de VPRO. Deze tweede periode stond geheel in het teken van een (archief)onderzoek naar de beginperiode van VPRO Digitaal. Ik heb ervoor gekozen geen reflectieverslag over deze periode te schrijven, daar het een toepassing van opgedane vaardigheden uit de eerste stage betreft. Zoekend naar een onderwerp voor mijn stageonderzoek tijdens mijn eerste stage, bleek al gauw dat het vinden van intern (archief)materiaal binnen de afdeling VPRO Gids een vrij lastige onderneming is. Bij de afdeling VPRO Digitaal bleek eenzelfde probleem te bestaan. Omdat er vrijwel geen werk bestaat dat een overzicht geeft van de beginperiode van de afdeling Digitaal, er al veel materiaal verloren is gegaan en er bovendien nog meer dreigt te verdwijnen door de voortschrijdende techniek en al te fanatieke opruimbeurten, besloot ik in overleg een begin te maken aan een geschiedschrijving van de afdeling. Aan de hand van archiefonderzoek in nog bestaande bronnen, VPRO producties uit die tijd en interviewmateriaal maak ik met deze scriptie een opzetje voor een verdere, meer uitgebreide geschiedschrijving. Ik pretendeer absoluut niet volledig te zijn, daar was zowel te weinig tijd als ruimte voor, maar ik hoop toch een representatief beeld te schetsen van het begin van de digitale revolutie, de heersende sfeer en van enkele van zijn eigenzinnige pioniers. De vaardigheden die ik heb opgedaan tijdens mijn stage bij de redactie van de VPRO-Gids, waaronder archiefonderzoek, interviewen en bronnen verwerken tot een toegankelijk artikel, heb ik toegepast tijdens mijn tweede stage. De drie maanden die ik bij de VPRO Gidsredactie door heb mogen brengen vertalen zich in de 4

5 werkwijze en uiteindelijke structuur van het onderzoek dat ik in mijn twee maanden bij VPRO Digitaal heb gedaan. Ik heb er expliciet voor gekozen te schrijven vanuit een eerste-persoonsperspectief waar dat gepast is, daar bij de voorbereiding bleek dat mijn persoonlijke (nieuwe media) geschiedenis die van de VPRO regelmatig heeft gekruist. In overleg met VPRO Digitaal is besloten mijn eigen ervaringen als rode draad (losjes) door de geschiedschrijving te laten lopen. Verder was het de wens van VPRO Digitaal om van de gevonden bronnen een toegankelijk verhaal te maken, dat meer wegleest als een spannend avontuur dan als een droog wetenschappelijk onderzoek. Uit respect voor de hackers op een zolderkamertje in een van de VPRO Villa s, waarmee het hele Digitale avontuur zo n zestien jaar geleden begon, ga ik graag op die wens in. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat het onderzoek wat vooraf is gegaan niet wetenschappelijk verantwoord is, integendeel. Ik heb archiefonderzoek gedaan, op de ouderwetse manier in de stoffige kast met oude jaargangen van de gids, en op digitale wijze in de webarchieven van kranten en in oude weblogs van diverse instellingen. Ik heb onuitgewerkt interviewmateriaal doorgenomen (waarvoor extra dank aan Elja Looijestijn voor het vrijgeven ervan) en ben naar Amsterdam gegaan voor een open interview met Ali Haselhoef. Zij maakte ooit het programma Turbotuig waar ik als kind in heb opgetreden. Ik heb oude documentaires en programma s bekeken en vergeleken. Mijn stagebegeleider GertJan Kuiper sprak mede hierom van een atypische stage; stagiaires dompelen zich doorgaans gedurende enkele maanden onder in de afdeling Digitaal en draaien op volle toeren mee. Ook ik dook de afdeling in, maar dan die van zo n vijftien jaar geleden. En vervolgens heb ik uit dit alles een kleine selectie gemaakt ten behoeve van enkele verhaallijnen, die ik hier zal uitwerken. Het zwaartepunt ligt hierbij voornamelijk bij de jaren waarin het internet, mede als gevolg van de introductie van het World Wide Web, begon door te dringen bij het grote publiek ( ) en bij de personen die een grote rol hebben gespeeld in de manier waarop dit gebeurde. Toch zal ik ook enkele projecten van digitaal en opvallendheden ná de Digitale Maand van de VPRO in september 1994 (kort) bespreken. Dit ten behoeve van een aanzet voor verder onderzoek en ter illustratie van de activiteiten van de afdeling Digitaal na de grootse aankondiging voor het VPRO-publiek (en de overige werknemers). Ter afsluiting heb ik het uitgewerkte interview met Ali Haselhoef opgenomen. Haar terugblik als televisiemaakster bij de VPRO op de tijd van de digitale revolutie is, doordat zij zich niet in de internetscene bevond, een interessante aanvulling. Bovendien maakt dit interview het cirkeltje rond wat betreft mijn eigen experiënties met de VPRO. Naast de conclusie heb ik, op verzoek van GertJan Kuiper, enkele 5

6 voorstellen van mijn kant toegevoegd voor eventuele delen B-Z als aanvulling op het deel A dat ik hier aan de lezer voorleg. Want zoals al opgemerkt: dit is allerminst een volledig verslag, maar eerder een startpunt voor verder onderzoek naar, en geschiedschrijving van, VPRO Digitaal. 6

7 Omleiding Onlangs nam mijn moeder haar kleinzoon van vijf mee naar de speeltuin. Een paar uur later keerden ze terug, drie kilo zand en een olifant rijker. De knuffel had eenzaam bij een bankje gelegen en mijn neefje had zich er daarom maar over ontfermd. Toen ik mijn bezorgdheid over het geestelijk welzijn van het olifantje en zijn (inmiddels waarschijnlijk hysterische) eigenaar uitte, zei hij luchtig: Oh, maar tante Elize, daar is wel een website voor hoor, kijk maar even op de computer. Natuurlijk had hij gelijk, de KuffelKwijtSijt voor gevonden Nederlandse knuffels er bleken zelfs meerdere verloren knuffels sites te zijn - behoort waarschijnlijk nog tot de minst rare dingen die je op het internet aan kunt treffen. Het was dan ook niet zozeer de site die mij verbaasde, maar de vanzelfsprekendheid waarmee mijn neefje mij naar de (hem nog onbekende) website doorverwees. Knuffelkwijtsijt [http://www.knuffelkwijtsijt.nl/index.php/gevonden/] De nieuwe generaties groeien op met (mobiel) internet, oma s met een Ipad en even skypen met een oom op Bali. Nou vind ik mezelf met mijn drieëntwintig zomers doorgaans ook niet stervensoud, maar prompt hoorde ik mezelf zeggen: toen tante Elize zo oud was als jij, toen hadden we nog niet zulke websites hoor, dan hing je een briefje op bij de supermarkt. 1 Terwijl de ogen van mijn neefje glazig werden en ik mijn reputatie van hippe, jonge tante met die paar woorden om zeep hielp, werd 1 Bij het uitten van mijn vermoeden dat mijn generatie vroegoud is door het razendsnelle tempo waarin de technologie zich ontwikkeld, verwees mijn stagebegeleider GertJan Kuipers mij door naar dit hilarische fragment van cabaretier Ernst van der Pasch: Toen papa nog klein was Hierin beschrijft hij onder andere een pen als een handmatige miniprinter en tracht hij uit te leggen wat het proces van een brief sturen inhoudt. De sketch van deze jonge father-to-be illustreert op komische wijze hoe snel ontwikkelingen op het gebied van nieuwe media gaan. [http://www.youtube.com/watch?v=mzo1vw6rye8] 7

8 ik me misschien wel voor het eerst écht bewust van het tempo waarmee de nieuwe media meer en meer bepalend zijn geworden voor onze leefomgeving. Pas zo n vijftien jaar geleden werd internet ook door Jan met de pet in gebruik genomen, had een heel gezin samen één adres (want ze zouden ooit opraken) en wapperde men de wilde voorspellingen van internetgoeroes nog weg. Zo n vaart zou het allemaal niet lopen, toch? Ik was destijds een jaar of zeven en vond het allemaal wel spannend. Ik had een eigen website waarop ik de voor mij wereldschokkende gebeurtenissen, zoals het overlijden van mijn konijn Floppie in een tekening of gedicht probeerde te vangen en startte er een griezelclub waar kinderen uit verschillende delen van Nederland mee konden schrijven aan een eng verhaal. Hier kruist mijn geschiedenis voor het eerst die van de VPRO, meer in het bijzonder met die van VPRO Digitaal en het handjevol programmamakers dat enthousiast met de Nieuwe Media in de weer was. Als een pionier van de kleinste soort en onderdeel van de tussengeneratie, die nog weet hoe het was vóór de digitale revolutie, maar evengoed van kinds af aan met nieuwe media is opgegroeid, voelt het bijna alsof het zo moest zijn dat ik, nu mijn pad wederom dat van de VPRO kruist, die roerige en spannende begintijd probeer te vangen op papier. Voor we vergeten. 8

9 1. Nederland Digitaal 1.1 Het Begin (van dit verhaal) Dit had ook een verhaal kunnen zijn over radiogolven die zich onverwachts niets aan trekken van de bolle vorm van de aarde, een man die waarschijnlijk als eerste mens ooit op een foto verschijnt, omdat hij toevallig net die dag besluit zijn schoenen te laten poetsen, of een militair project dat een manier zoekt om informatie zo op te slaan dat zelfs nucleaire aanvallen er machteloos tegenover staan. Maar dat is het niet. Het verhaal wat nu voor de lezer ligt, is een soort van deel A van de geschiedschrijving van VPRO Digitaal, waarop de delen B-Z hopelijk ooit zullen volgen. Zoals vaker het geval bij een geschiedschrijving, bleek het noodzakelijk om hier en daar af te wijken van het onderwerp. Bovendien zal ik af en toe ook van het beoogde tijdsbestek (circa 1993 t/m 1995) afwijken. Ik bevind mij nu eenmaal in de bevoorrechte positie om vooruit te spoelen om zo bijzonderheden en eigenaardigheden te belichten. Dit verhaal begint ergens in het midden van de gehele historiae mediae, maar is in meerdere opzichten ook een soort van begin. Het begint hier. 1.2 Hack-tic In 1989 verschijnt het eerste nummer van Hack- Tic, een tijdschrift over computertechniek dat de gewoonte heeft te verschijnen op het moment dat men net begint te vermoeden dat de redactie onder dwang 1.2a Hack-Tic 14/15 [http://www.hacktic.nl/magazine/1401.htm] uit logeren is. Voor vier gulden en vijftig cent (en voor f. 375,- heb je een levenslang abonnement op Hack-tic dat zelfs na de dood testamentair op een ander over kan gaan, 2 ) kan de geïnteresseerde, vanaf hier als techno-anarchist aangeduid, alles lezen over hacken, phreaking - gratis bellen door middel van 2 Te lezen in het Colofon, in dit geval van het dubbelnummer 14/15/1991, 9

10 trucjes -, software/hardware, virussen, de overheid en de wetgeving rondom computergebruik (of misbruik). De Nederlandse hacker Robbert Valentijn Gonggrijp (Amsterdam, 1968), beter bekend als Rop Gonggrijp, is medeoprichter en hoofdredacteur van het blad. Hoewel het tijdschrift nu al met een kritische blik kijkt naar ontwikkelingen op het gebied van nieuwe media en al vroeg mogelijke negatieve consequenties onder de aandacht brengt (bijvoorbeeld die van de totalitaire samenleving waarbij de overheid de virtuele touwtjes in handen heeft), wil het toch vooral mensen online krijgen: Het is belangrijk dat de Internet gemeenschap een meer evenwichtige afspiegeling wordt van de gewone wereld. Momenteel zijn mensen met geld en macht oververtegenwoordigd. Maar computers zijn niet meer de dure, elitaire apparaten van 10 jaar terug. Je hebt nu de kans je informatie over de hele wereld te verspreiden. Get on-line! 3 Het idealisme van de Hack-Tics in een notendop: zoveel mogelijk maatschappelijke groepen de mogelijkheden van het internet laten zien en zo hun technologische achterstand verkleinen, het internet moet voor iedereen toegankelijk zijn, vrijheid van meningsuiting, vooral ook vrije informatie ( Information wants to be free! ) en, misschien wel het belangrijkste, nadenken over de structuur van het internet in de toekomst. 4 Het internet en andere nieuwe media zullen de samenleving en de wijze waarop wij omgaan met informatie flink gaan veranderen, zo denkt Rop Gonggrijp. (Al geeft hij toe dat het omzeilen van systemen toch ook voor de kick 5 is.) In het begin heeft Hack-Tic onder andere toegang tot het internet door het hacken van universiteitsaccounts, maar in maart 1993 wordt dit verboden bij de wet. 1.2b Hack-Tic 20/21 [http://www.hacktic.nl/magazine/2018.htm] 3 Hack-Tic 20/21, 1993, p Hack-Tic 20/21, 1993, p Gijs Groenteman, Iedereen op Internet, Kleine Storm Mediaproducties, Terlevisiedocumentaire, uitgezonden door de Humanistische Omroep. 10

11 Naar aanleiding hiervan beginnen Hack-Tic s Rop Gonggrijp, Paul Jongsma en Felipe Rodriquez in mei 1993 met het aanbieden van internet, eigenlijk vooral om niet in de gevangenis te belanden. 6 Toch blijven idealen een grote rol spelen. In een interview voor de VPRO-Gids vertelt Felipe Rodriquez: Wij hebben ons altijd ingezet voor openbaarmaking van informatie. We hebben veelvuldig aangetoond dat er veel schort aan beveiliging van computers en er zodoende altijd een risico is met betrekking tot privacy. De laatste tijd houden we ons meer bezig met Internet omdat het Internet een belangrijke stap kan worden in de ontwikkeling van onze toekomstige maatschappij. Het is een verandering in de manier waarop mensen informatie vergaren, het maakt het publiek daarin onafhankelijk. We willen die ontwikkeling in ons land stimuleren. 7 Dit houdt aan het begin in dat Gonggrijp s Bijlmerflatje handig wordt volgestapeld met inbelmodems, die geïnteresseerden toegang bieden tot het internet. Het (onverwachts) enorme succes is letterlijk te groot voor het flatje. Het streven is om binnen een half jaar vijfhonderd abonnees te hebben. Ze beginnen op één mei en op twee mei is de vijfhonderdste al binnen. Vooraf bestond de angst dat er niet genoeg animo zou zijn, maar dit was een probleem van een heel andere orde! Ze verhuizen al snel na de oprichting naar een pand aan de Amsterdamse Prins Hendrik Kade. Als instelling gaan ze, los van Hack-Tic, door onder de naam XS4ALL ( access for all ). Komisch genoeg heeft de nieuwe locatie inderdaad geen sloten en slapen de mannen aanvankelijk bij hun apparatuur Iedereen op Internet? In 2006 brengt de Humanistische Omroep een documentaire uit onder regie van Gijs Groenteman: Iedereen op Internet. Een Rop Gonggrijp met wat minder wilde haren blikt terug op het Amsterdam van de jaren negentig, de hackersscene waarin hij zat en de spannende ontdekkingen die hij deed als hacker van computers. Het access for all principe gold niet alleen voor virtuele sloten. Zo kwam hij regelmatig onder het treinstation van Amsterdam in een ondergronds tunnelsysteem, waar hij stiekem rondleidingen gaf aan vrienden die op visite kwamen. Ondertussen is er het een en ander veranderd. Door technologische ontwikkelingen op het gebied van 6 Gijs Groenteman, Iedereen op Internet. 7 VPRO Gids 1994, nr 36 3 september- 9 september, p

12 security en het samenstellen van databanken lijkt de overheid steeds meer een monopoliepositie op informatie te krijgen. Ten tijde van deze documentaire houdt Gonggrijp zich onder andere bezig met het ontwikkelen van een onkraakbare telefoon, waarop je kunt bellen zonder afgeluisterd te worden. Nu, begin 2011, lijkt echter weer de echo te weerklinken van de motieven achter XS4ALL, nu de kranten melden dat Gonggrijp banden heeft met de door Julian Assange opgerichte klokkenluidersite Wikileaks. Het is de eerste Nederlandse internet provider die particulieren internetdiensten aanbiedt. 9 De naam die aan de provider wordt gegeven spreekt eigenlijk al voor zich. XS4ALL heeft een abonnement bij NLnet, een provider die zich vooral richt op bedrijven en instellingen. Voor vijfentwintig gulden per maand kan men vervolgens via XS4ALL toegang tot het internet krijgen. Het beginnende bedrijfje heeft nog geen afdeling personeelszaken, dus worden er vrienden bij geroepen. Gonggrijp: Als iemand twee weken bleef hangen was het van zullen we die dan maar een baan aanbieden? Dan kon diegene zelf zijn computer en bureaustoel gaan halen bij de winkel. 10 Los van de idealen die bestaan bij de oprichters, is het wel de bedoeling van XS4ALL een financieel gezond bedrijf te maken. Op één jaar na maken ze inderdaad steeds winst, in 1998 wordt het bedrijf aangekocht door KPN en tot op de dag van vandaag is XS4ALL nog steeds een grote provider. Marianne van den Boomen, die zich in de jaren negentig manifesteerde als een journalistiek werkzame media-activiste, stelt aan het begin van het millennium Felipe Rodriquez de vraag: wat was het geheim van XS4ALL? In de eerste plaats de mensen. De vier die het idee ontwikkelden, het weinige startkapitaal bij elkaar schraapten, de techniek opzetten. Ook later waren de mensen cruciaal, vrijwel iedere werknemer heeft iets bijgedragen wat belangrijk was. De sfeer was altijd bijzonder, er werkten echt superslimme mensen, veel slimmer dan ikzelf, en zonder dat intellectueel kapitaal was het een middelmatig bedrijf geweest. En we begonnen precies op het juiste moment. We begonnen omdat we het idee hadden dat er meer mensen zoals wijzelf internet toegang wilden. ( ). Naast de technologie 9 Documentaire: Gijs Groenteman, Iedereen op Internet. 10 Idem. 12

13 was er het maatschappelijke engagement als zeg maar unique selling point. We kwamen deels voort uit de geëngageerde hackers-underground, en we waren ervan overtuigd dat een bedrijf ook een maatschappelijke functie en verantwoordelijkheid kan hebben. Van daaruit waren we nooit bang om controversiële kwesties aan te pakken en ze juridisch op de spits te drijven, zoals het aftappen door justitie, over publicatie vrijheid en dergelijke De Digitale Stad Een klein jaar later, op 15 januari 1994, opent het Free-Net (gratis toegankelijk netwerk) De Digitale Stad, een samenwerkingsverband tussen XS4ALL en cultureel centrum De Balie. Marleen Stikker, tegenwoordig directeur van innovatieplatform Waag Society, komt als werknemer bij De Balie in 1993 in aanraking met het internet. Ik werkte bij De Balie en wilde in contact komen met mensen in voormalig Joegoslavië, waar destijds een culturele boycot heerste. Dat kon alleen via het internet. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt en die zomer heb ik uit boeken mezelf het besturingssysteem Unix eigen gemaakt. Het enige wat je op je scherm zag was een knipperend streepje, maar ik vond het internet fascinerend en wilde het aan iedereen laten zien. Ik vroeg subsidies aan en heb mensen uit verschillende hoeken gevraagd om een project op te zetten: informatiedeskundige Bert Mulder was erbij, de jongens van hackersclub Hack-Tic, Felipe Rodriguez en Rop Gonggrijp van XS4ALL. Eind 1993 zijn we begonnen met bouwen, en op 5 januari 1994 ging De Digitale Stad online. 12 De Digitale Stad laat zich inderdaad het beste omschrijven als een stad, maar dan virtueel. Er is informatie te vinden over en van de gemeente Amsterdam, kranten, tijdschriften, bibliotheken en politieke partijen. 13 En dit allemaal nog een paar maanden vóór het World Wide Web. Het project is een poging tot het samenbrengen van politiek en burgerschap in een online gemeenschap en het aanbieden van laagdrempelig internet voor iedereen. Felipe Rodriquez: De eerste helft van de jaren negentig zou ik typeren als idealistisch en gedreven. Mijn blik daarop is ongetwijfeld beïnvloed door de gemeenschap 11 Marianne van den Boomen, Van Hacker tot Internetmiljonair, De Groende Amsterdammer, Elja Looijestijn, De ontdekking van het internet, VPRO-Gids 6, 6-12 februari 2010, Idem,

14 waarin ik destijds werkte, de groep rond XS4ALL en De Digitale Stad was erg sociaal betrokken. 14 Marleen Stikker: De Digitale Stad ontstond uit louter idealisme. Ons doel was: toegang voor iedereen, iedereen is maker en iedereen kan meedoen. We waren niet alleen maar enthousiast, van: hoera het komt, we waren meteen bezig met de vraag hoe we dit wilden vormgeven. 15 Eenmaal aangemeld bij De Digitale Stad, heeft men een gratis account inclusief e- mail adres en toegang tot het internet. In de stad kan men er net als in het echt rondslenteren of een biertje pakken in een van de cafés, terwijl er al dan niet nuttige discussies worden gevoerd met virtuele medebewoners. Draait het bij XS4ALL vooral om internettoegang, bij De Digitale Stad gaat het vooral om internetcontent. 16 De Digitale Stad ontsluit in 1994 informatiebestanden van de gemeente Amsterdam en maakt deze via internet doorzoekbaar. Het stadhuis wordt verbonden met DDS en internet. 17 Ook communicatie speelt een grote rol naast informatie. Elke gebruiker krijgt een e- mailadres en er is volop ruimte voor gesprekken en discussies die al dan niet over politiek gaan in de online gemeenschap. De toenmalige directeur van de stad, Joost Flint, blikt terug: Als voorlopers in Nederland zijn we in 1994 de eerste schelpen die op het strand aanspoelen tengevolge van een veranderingsgolf die in korte tijd globaal de wereld overspoelt. 18 Ondanks het wel erg uitbundige metafoorgebruik maakt deze uitspraak duidelijk dat het project De Digitale Stad een eerste in zijn soort is in Nederland en een groot succes. Vooral de publiciteit rondom De Digitale Stad - elke dag verschijnt er wel iets over op televisie of staat er een artikel in de krant of een tijdschrift - zet het internet in Nederland voorgoed op de kaart Marianne van den Boomen, Van hacker tot internetmiljonair, Groene Amsterdammer, Elja Looijestijn, De ontdekking van het internet, VPRO-Gids 6, 6-12 februari 2010, Joost Flint, DDS 10 jaar, Idem, pageid=7 18 Idem, pageid=

15 2. VPRO Digitaal ( de Zolder ) De Digitale Zolder [VPRO Archief] 2.1 Mei 1994 Erwin Blom: VPRO collega Gerard Walhof spreekt me aan. "Blom, dit moet je gaan zien", zegt ie enthousiast. Hij heeft het over een met computers volgestouwde zolder. Hij spreekt van jonge honden die met spannende dingen als 'internet' bezig zijn. Hij zegt het op een toon alsof ik moet weten wat dat is. Ik heb eerlijk gezegd geen flauw benul, maar heb de indruk dat ik me belachelijk maak als ik dat toegeef. Dus doe ik maar net of het gesneden koek voor me is en ga kijken op VPRO's Digitale Zolder. En ik ben snel verkocht. Dit is leuk. Dit is spannend. Dit zijn mensen die met de toekomst bezig zijn, wat die toekomst ook moge brengen. Bezeten zijn ze, de jongens en meiden van Digitaal. In een paar maanden moet de VPRO op internet aanwezig zijn. Tot laat wordt er doorgewerkt. Met pizza's en bier. 20 Bruno Felix: Dagelijks werkten we ongeveer tien uur en er werd ook heel veel gefeest. Het was de tijd van de housemuziek, er was veel nachtwerk bij. We waren allemaal jong, er was geen rem. Werk 20 Erwin Blom, als programmamaker vanaf het begin bij VPRO Digitaal betrokken en van 1999 tot 2008 Hoofd Digitssl, blikt terug op het begin van de afdeling. Erwin Blom, Rock & Roll met Enen en Nullen, november

16 en privé liepen door elkaar heen. Het voelde meer als een vriendengroep dan een baan. Je wist niet wat er technologisch allemaal mogelijk was, dus je moest heel veel ideeën hebben om dat te compenseren. We luisterden naar visionairen die praatten over vergezichten, een verandering van de democratie. Het was allemaal heel groot, zwaar utopisch en euforisch. Het heette niet voor niets de digitale revolutie. We hadden het idee dat de wereld in één klap zou veranderen Beeldstorm We spoelen even een paar maanden terug. Frank Wiering (inmiddels hoofdredacteur van VPRO Televisie) is begin 1994 bezig met voorbereidingen voor de VPRO documentairereeks Beeldstorm 22. In een interview met de VPRO-Gids, ter ere van het vijftienjarige bestaan van VPRO Digitaal, vertelt hij: Ik begon die serie eigenlijk te maken omdat ik me afvroeg waar het naartoe ging met de televisie. Tijdens de research kwam ik in contact met het begrip internet. Uiteindelijk ging Beeldstorm helemaal over de Digitale Revolutie. 23 In het tweede deel van Beeldstorm staat Louis Rosetto centraal. De oprichter van het tijdschrift Wired, dat niet zozeer over technologie zelf maar eerder over de maatschappelijke gevolgen van nieuwe technologieën gaat, spreekt daarbij met een aantal 2.2a Louis Rosetto in gesprek met Jaron Lamier [Beeldstorm II] 21 Elja Looijestijn, De ontdekking van het internet, VPRO-Gids 6,, 6-12 februari 2010, De documentaireserie Beeldstorm is te bezien op HollandDoc onder games en internet : 23 Elja Looijestijn, De ontdekking van het internet, p

17 deskundigen (waaronder Peter Schwartz) over wat toen nog de cyberkenetische ruimte werd genoemd. En er wordt nogal wat gezegd. Er wordt gesproken over een krachtige technologie die beschikbaar wordt voor gewone mensen. Over de grootste revolutie ooit, die zijn weerga niet kent in de geschiedenis. Enge woorden als exobreinen en superbreinen komen voorbij, netwerken van menselijke hersenen waarbij de mens een neuron wordt in dat superbrein, waar gedachtes zullen ontstaan die door die simpele neurons niet meer zullen worden begrepen. Maar paradoxaal genoeg is het wel het individu dat krachtiger wordt, vrijer. Overheden verliezen hun grip op informatie, informatie is macht. Jaron Lanier voorspelt dat over vijf jaar iedereen met een virtual reality helm op in de bus zal zitten. William de Bruijn, momenteel onder andere reseacher voor het programma Tegenlicht, noemt De Beeldstorm-reeks op het HollandDoc kanaal op Youtube unieke televisie. Hij omschrijft de serie documentaires als heel erg jaren negentig, heel erg gedreven in die revolutie. Het was een heel andere wereld die op ons afkwam, het internet zou ons hele leven gaan beheersen Drijfveren In de eerste aflevering van Beeldstorm staat vooral de information super highway centraal en wordt er onderzocht wat voor een content deze snelweg zal betreden. Jo Groebel, professor in massacommunicatie, stelt naast enkele anderen die aan het woord komen dat het lang niet altijd de ideologie is die de content bepaald. Hoewel veel initiatieven op het internet bedoeld zijn om iedereen betere informatie te verschaffen, leggen zij het al snel af tegen dingen als amusement en seks. In de VPRO-Gids verschijnt eind september dan ook een artikel over sekssites. Mo Vollebregt rolt na zijn keurig afgeronde atheneumopleiding van het ene in het andere baantje. De VPRO, waar hij als systeem- en netwerkbeheerder werkt, blijkt zijn laatste werkgever te zijn. Inmiddels heeft hij namelijk een eigen bedrijf en is hij aardig op weg een van de jongste miljonairs van Nederland te worden. Binnen zijn bedrijf, de Intensive Care Computerinformatie BV, is het vooral één tak die hem 24 Karen van Dijk, HollandDoc zomertip: Beeldstorm, HollandDoc kanaal op Youtube,

18 bijna slapend rijk 25 maakt: seks per computer. Hiertoe staan er in de kelder van een Amsterdams appartementencomplex enkele tientallen computers dicht opeengepakt opgesteld. De lezer wordt al gauw meegenomen in een wereld van al dan niet bewegende pornografische afbeeldingen, verschillende sekspakketten en seksueel getinte chat gesprekken, maar toch vooral: die van de maker van een dergelijke webomgeving. Zonder overdrijving mag je stellen dat deze business loopt als een trein. Toen ik hier aan begon, verklaarden vrienden in de computerwereld mij totaal voor gek. [ ]Ik heb één keer mijn vakantiegeld geïnvesteerd en de rest geleend van vriendjes. Ik heb het knullige, met de hand geschreven briefje nog, waarin ik bij de PTT informeerde hoe je een 06-nummer begint en wat dat kost. Inmiddels is diezelfde PTT heel blij met mij, want zij vangen de helft van de opbrengst van al die 06-nummers. Na aftrek van mijn kosten houd ik van elke gulden vijftien cent over. 26 Waar Jo Groebel seksualiteit schaart onder een van de grootste drijfveren van de mens, ziet Vollebregt dat het vooral ook eenzaamheid is die mensen naar zijn diensten lokt. Hij ondervindt dat een groot deel moeite lijkt te hebben met het leggen van contact en dat de digitale weg een manier is toch met anderen in contact te komen en eerder onuitgesproken fantasieën te delen. De online seksbusiness is booming. De soms ongelofelijke en futuristische gesprekselementen worden afgewisseld met zo mogelijk nog enthousiastere futuristische reclames, vertoond door Louis Rosetto. Zo komen drie verschillende reclames van het Amerikaanse telecommunicatiebedrijf MCI uit 1993 voorbij. Hierin is een jonge Anna Paquin te zien in een bijzondere natuurlijke, maar tegelijkertijd haast technologisch gestroomlijnde omgeving. Surrealistische, snel gemonteerde shots wisselen elkaar af waarbij het meisje met de grote baret nu eens een vertraagde sprong maakt, dan weer indringend de camera inkijkt. Ze spreekt op een dromerige maar indringende toon over een nieuwe plek. A new kind of road is being built. This road should not be thought of as connecting two points because it will connect all points. It will not go from 25 Jeroen Bergeijk, Het geeft een enorme kick om iemand klaar te tikken, VPRO-Gids 39, september 1994, Idem. 18

19 "here to there" because there will be no more "there." We will all 27 be "here," on a road where the speed limit is the speed of light. 28 Dan huppelt ze het beeld uit, haar stem blijft achter en zingt een enigszins naargeestige melodie. Het is zowel surrealistisch als intrigerend. It gets to you. 2.2b MCI reclame 1993 [http://www.youtube.com/watch?v=v-sfeocyhfs] Als Rosseto na het derde en laatste filmpje het televisietoestel naast zich uitschakelt, stelt de interviewer de vraag of dit niet gewoon propaganda is. Hierop valt Rosseto een moment stil. Wellicht is het een vorm van propaganda, besluit hij dan. Maar hij ziet het liever als een dream-commercial. De nadelen van de nieuwe technologieën zullen wellicht later blijken, maar die zijn op dit punt nog onmogelijk aan te wijzen. Toen de auto net werd uitgevonden werd er in reclames ook alleen over de ongekende mogelijkheden gesproken, dat van die CO2-uitstoot had niemand kunnen weten, stelt hij. Rosetto s enthousiasme werkt, ondanks de wilde voorspellingen die de kijker om de oren vliegen, erg aanstekelijk. 27 De belofte van een plek waar we met zijn allen tegelijk kunnen zijn klinkt geweldig. Toch zijn er mensen die na het kijken van Beeldstorm zo hun twijfels houden, blijkt uit een ingezonden brief. Wessel Meijer uit Amsterdam prijst de documentaireserie en zegt ademloos te hebben toegekeken, maar merkt op dat deelname in dit grote computernetwerk toch vooral afhangt van het bezitten van apparatuur, energie en een stopcontact. Ik ben zeer bezorgd over het lot van al die miljoenen die nooit deel kunnen nemen aan het netwerk omdat er geen stopcontact in hun kameel zit. [ ] Misschien zit ik wel op het verkeerde spoor, laten we het hopen want anders trapt de mensheid wederom in de val van de valse en utopische belofte op absolute vrijheid, gelijkheid en computer-broederschap. Wessel Meijer, Kameel, VPRO-Gids 39, september 1994, Anna Paquin in een MCI reclame,

20 Roeloef Kiers, destijds de televisiedirecteur van de VPRO, is samen met Wiering in San Francisco voor de opnames met Louis Rosseto. Frank Wiering: De avond na de ontmoeting met Rosetto zaten we in de bar van het Westin San Francis hotel. Na een biertje of vijf zei Roelof: Als we dit serieus nemen, moeten we een voorloper zijn en er in Nederland mee beginnen. Zo begon wat toen nog onderzoeksproject digitalisering heette. 29 Of hier de vijf biertjes 30, het aanstekelijke enthousiasme (of is het een virus?) van Rossetto, of toch de lijzige stem van het meisje met de baret spraken, zullen we nooit zeker weten Virus? Een paar maanden later spreekt Jeroen van Bergeijk in het kader van De Digitale Maand met Louis Rosetto. Het is een interview waarin de onderwerpen uit Beeldstorm II nog een dunnetjes worden overgedaan. Ook van Bergeijk valt Rosetto s ongebreideld positieve visie op de toekomst op: Ik sta nu en dan met mijn oren te klapperen als ik hem hoor uitweiden over de weldaden die de mensheid de komende decennia staan te wachten: we worden allen rijker, beter opgeleid, we gaan beter communiceren en het milieu zal weer gezond worden. Tja Rosetto heeft vast dat nieuwe culturele zippie virus onder de leden, denk ik stiekem. Dat virus dat blijkens een omslag van enkele maanden geleden typerend schijnt te zijn voor de nieuwe digitale generatie. De symptonen? Verminderde stress, een sterk gevoel van gemeenschap, plotselinge aanvallen van optimisme en uitbarstingen van pronoia; het heimelijke gevoel dat anderen jou achter je rug om proberen te helpen Elja Looijestijn, De ontdekking van het internet, Bier als actor lijkt mij onderwerp dat uitnodigt tot verder onderzoek, daar alleen al in de geschiedenis van het internet in Nederland briljante ingevingen verdacht vaak in het gezelschap van deze licht alcoholische versnapering verkeren. Een snelle ronde door de digitale bibliotheek leert dat er al voorzichtige pogingen in die richting zijn ondernomen: Jakob Demant, When alchohol acts: an Actor-Network approach to teenagers, alcohol and parties, in: Body Society vol. 15-1, 2009, 25-46; Ole-Jorgen Skog, The long waves of alcohol consumption: A social network perspective on cultural change, in: Social Networks vol. 8-1, 1986, Jeroen van Bergeijk, Louis Rossetto: Er ligt een beter wereld in het verschiet, VPRO-Gids 37, september 1994, Microsoft Word maakt van mijn :-) automatisch een en smsjes, twitters, facebook-berichten worden inmiddels vaker wel dan niet door dergelijke typografische gezichtjes vergezeld. In 1994 echter blijkt het nog noodzaak de onwetende lezer een handje te helpen bij het interpreteren van een dergelijke typografische uitlating. Jeroen van Bergeijk schrijft: Om aan dat probleem [misverstanden in digitale conversaties] het hoofd te bieden zijn er typografische equivalenten van bepaalde gezichtsontwikkelingen ontwikkeld. Zo moet :-) aangeven dat iets grappig bedoeld is. (Draai uw hoofd een kwart naar links en u ziet dat :-) een lachend gezichtje voorstelt). Voor een bericht met een knipoog, is het volgende symbool bedacht ;-) en bij een droevige opmerking hoort deze toetsenbordcombinatie :-(. Om het geheel nog iets te verduidelijken is er tevens een 20

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Activiteiten... 4 Publiciteit... 5 Externe Contacten... 5 Interne Organisatie... 5 Conclusies en aanbevelingen... 6 Stichting SQPN - Jaarverslag

Nadere informatie

!"#$%&'()*+,"#"-. 70-&6+*%"#"-!"#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 +"7"#""- 9"#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)"$<#),"$:',:#$=) %'-#$;#/87$()#$)"/('$7%':7#%)>#/'$&#/#$?

!#$%&'()*+,#-. 70-&6+*%#-!#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 +7#- 9#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)$<#),$:',:#$=) %'-#$;#/87$()#$)/('$7%':7#%)>#/'$&#/#$? 23'4)567/84 9"#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)"$#/'$&#/#$? /01"-20%%+-3&45567$%(8&9!"#$%&'()*+,"#"-. +"7"#""- 70-&6+*%"#"-!"#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 D)E#'-)F!"#$$%&'($&!")*

Nadere informatie

De Cues Filtered Out Theorie

De Cues Filtered Out Theorie De Cues Filtered Out Theorie Sommige mensen zien Computer mediated communication als een mindere vorm van communicatie, ook volgens de Cues Filtered Out theorie ontbreekt er veel aan deze communicatievorm.

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar CASENUMMER: SAMPLE POINT NUMMER INTERVIEW ER NAAM ADRES: POSTCODE EN PLAATS TELEFOONNUMMER KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar HOE VUL JE DIT DEEL VAN DE VRAGENLIJST IN Hieronder wat eenvoudige instructies

Nadere informatie

Samenvatting. Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren. Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B

Samenvatting. Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren. Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B Samenvatting Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B Deze samenvatting gaat over hoofdstuk 4; eerst publiceren dan filteren,

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs!

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Informatie avond over mediawijsheid/sociale media op school Media zijn voor kinderen en jongeren de gewoonste zaak van de wereld. Ze nemen informatie

Nadere informatie

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus. 2015 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 10 TRAINING VOOR 50- PLUSSERS Inhoud opgave. Pagina 01-0 7

Nadere informatie

Ontmoeting. gezondnu.nl

Ontmoeting. gezondnu.nl Ger van der Gaast (64) weet sinds 2010 dat hij de ziekte van Alzheimer heeft. Inmiddels woont hij in een verpleeghuis in Utrecht. Als voormalig docent verpleegkunde volgt Ger zijn eigen zorg kritisch.

Nadere informatie

Mediaprotocol: Internet Mobiele telefoon Overige mobiele gadgets Sociale media E-mail. Protocol mediagebruik Odaschool Weert november 2011 1

Mediaprotocol: Internet Mobiele telefoon Overige mobiele gadgets Sociale media E-mail. Protocol mediagebruik Odaschool Weert november 2011 1 Mediaprotocol: Internet Mobiele telefoon Overige mobiele gadgets Sociale media E-mail Protocol mediagebruik Odaschool Weert november 2011 1 Inhoud: 1. Dit protocol 2. Afspraken voor alle kinderen 3. Praktisch

Nadere informatie

1 Internet. 1.1 Korte geschiedenis

1 Internet. 1.1 Korte geschiedenis 1 Internet 1.1 Korte geschiedenis Een netwerk bestaat uit twee of meer computers die met elkaar zijn verbonden. Internet is een wereldwijd netwerk van computers. De verbinding tussen die computers is meestal

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Welkom in de bibliotheek. Je gaat op ontdekking in de bibliotheek. Hierbij doe je een onderzoek naar verschillende soorten media; zoals

Nadere informatie

Een mysterieuze uitnodiging

Een mysterieuze uitnodiging Een mysterieuze uitnodiging Het begon allemaal op een avond in september. Ik had net een nieuw artikel ingeleverd bij De Wakkere Muis, de krant van mijn broer, Geronimo Stilton. Het was een nogal eenvoudig

Nadere informatie

MICROSOFT EDGE INTERNET

MICROSOFT EDGE INTERNET MICROSOFT EDGE INTERNET 2015 Computertraining voor 50-plussers PC50plus computertrainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Microsoft Edge Internet COMPUTERTRAINING

Nadere informatie

------------------------------ Een overzicht van alle eisen en wensen is onderaan dit document te vinden ------------------------------

------------------------------ Een overzicht van alle eisen en wensen is onderaan dit document te vinden ------------------------------ Notulen VPRO briefing :: 23-09-2004 _ 13.30u 15.00u :: MultiVilla Aanwezig: Namens de HKU: Joost Burger, Joost Blatter, Merijn Vogelsang, Nick van Loo, Martijn Reintjes, Dudu Puetes, Paul Keurentjes Namens

Nadere informatie

Bedrijven safari. Daphne Meijer 0821393 CMD 1c

Bedrijven safari. Daphne Meijer 0821393 CMD 1c Bedrijven safari Daphne Meijer 0821393 CMD 1c TamTam Korte historie van het bedrijf Tam Tam is in 1996 opgericht door Paul en Bart Manuel. Paul en Bart zijn als partners aan Tam Tam verbonden en spelen

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

SMART- Leerdoel Mathijs de Bok Emotion - RMM42

SMART- Leerdoel Mathijs de Bok Emotion - RMM42 SMART- Leerdoel Mathijs de Bok Emotion - RMM42 Inhoudsopgave 1.0 Inhoudsopgave 1 1.0 Inleiding 2 1.1 Algemeen 2 1.2 Mijn leerdoelen 2 2.0 Beschrijving leerdoel 2 3 2.1 Responsive 3 2.2 Up- to- date HTML&CSS

Nadere informatie

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten.

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten. Lekker ding Pas op!, roept Anita. Achter je zitten de hersendoden! Ik kijk achterom. Achter ons zitten twee jongens en drie meisjes hun boterhammen te eten. Ze zijn gevaarlijk, zegt Anita. Ze schudt haar

Nadere informatie

1. Starten op het World Wide Web

1. Starten op het World Wide Web 13 1. Starten op het World Wide Web Het internet bestaat uit duizenden computers die allemaal met elkaar verbonden zijn door middel van kabels, het telefoonnet of televisiekabelnet en satellietverbindingen.

Nadere informatie

Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk!

Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk! Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk! In onze vorige Zing In hebben we het gehad over de druk die op jonge mensen wordt gelegd, op de vaak hoge eisen die we aan hen stellen. Maar niemand is

Nadere informatie

10. Gebarentaal [1/3]

10. Gebarentaal [1/3] 10. Gebarentaal [1/3] 1 Gebarentalen Stel, je kunt niets horen. Je bent doof. Hoe praat je dan met andere mensen? Je kunt liplezen, maar dat is moeilijk en je mist dan toch nog veel van het gesprek. Bovendien

Nadere informatie

Culture Shock -PIM. GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl. Esra Atescelik juni 2009 1

Culture Shock -PIM. GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl. Esra Atescelik juni 2009 1 GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl Esra Atescelik juni 2009 1 Inhoudsopgave 1. Concept Culture Shock.3 1.1 Definitief concept 4 1.2 Interactief gedeelte van de film..4

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Essay Project Interactieve Multimedia Tom Tol Groep: 23

Essay Project Interactieve Multimedia Tom Tol Groep: 23 Essay Project Interactieve Multimedia Tom Tol Groep: 23 Het doel van project interactieve multimedia is om een interactieve video te maken met als thema het leveren van negatieve feedback aan anderen.

Nadere informatie

10 gouden tips voor social media

10 gouden tips voor social media 10 gouden tips voor social media Social media voor positiviteit 10 gouden tips om succesvol te zijn met social media Op 28 februari 2011 ben ik begonnen met Twitteren. Ik had er totaal geen kaas van gegeten.

Nadere informatie

LESBRIEF HARTENJAGERS 3.0

LESBRIEF HARTENJAGERS 3.0 INHOUDSOPGAVE Voorwoord Inhoudsopgave Docentenhandleiding Leerlingenbladen: Jonge Harten Theaterfestival FILMmmmmmmmm Wie werkt er mee aan een voorstelling? Opdracht Papagaaienjas Kijkwijzer LESBRIEF HARTENJAGERS

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Undercover in de online wereld. From Wikipedia, the free encyclopedia. Tereza

Undercover in de online wereld. From Wikipedia, the free encyclopedia. Tereza 5.1. Undercover in de online wereld Anonimiteit Men spreekt van anonimiteit als de identiteit van een persoon niet bekend is of als hij die niet bekend wenst te maken. 22 Probeer het verhaal te achterhalen

Nadere informatie

LESMAP VINKENSLAG. opdracht: help de vogels op de speelplaats en maak voor hen een voederplaats.

LESMAP VINKENSLAG. opdracht: help de vogels op de speelplaats en maak voor hen een voederplaats. LESMAP VINKENSLAG Welkom op de voorstelling 'Vinkenslag'. Op de volgende bladzijden vind je, en en over de voorstelling om rechtstreeks in de klas te gebruiken. Paragrafen voorzien van een groen bolletje

Nadere informatie

Introductie. Lesinstructie. Lesinstructie. Leerdoelen. Introductie. Opzet. Bronnen

Introductie. Lesinstructie. Lesinstructie. Leerdoelen. Introductie. Opzet. Bronnen Introductie Introductie Gamen, Hyven, informatie zoeken, filmpjes kijken, muziek luisteren, spullen kopen of verkopen. Internetten doen we allemaal. Soms voor de lol, soms serieus, soms thuis, soms op

Nadere informatie

http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7

http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7 http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7 1. Inleiding Je kan er vandaag niet meer langs kijken. Het internet bestaat, en dat zal geweten zijn. Je hoort in het nieuws iets over een virus dat

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

LESBRIEF. Informatie VOOR DOCENTEN LEERDOELEN. Let op! Wanneer u het lesmateriaal

LESBRIEF. Informatie VOOR DOCENTEN LEERDOELEN. Let op! Wanneer u het lesmateriaal LESBRIEF Informatie VOOR DOCENTEN De lesbrief is te gebruiken voor het VMBO en de onderbouw van HAVO/VWO. De lesbrief is bedoeld om leerlingen kennis te laten maken mét en in te gaan óp de verschillende

Nadere informatie

Kop. Romp. Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3

Kop. Romp. Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3 Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3 Tijd: 45 50 minuten Kop Introductie Introduceer de opdracht kort: Informatie opzoeken op internet gaat snel en is gemakkelijk toegankelijk. Soms is het niet

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E.

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Page of 6 Enquête basisonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas zit je?

Nadere informatie

LYRICS. 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006

LYRICS. 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006 LYRICS 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006 omdat ik ontdekt heb dat er niets boven de waarheid gaat die hele toon die is zo bijzonder dat is de toon van de waarheid begrijp

Nadere informatie

Lesbrief Het is de Max op Ketnet

Lesbrief Het is de Max op Ketnet 1 Lesbrief Het is de Max op Ketnet Doel van de lesbrief Deze lesbrief is voor docenten in het basisonderwijs en biedt een leidraad om leerlingen aan te sturen bij het gebruiken van het lesmateriaal Het

Nadere informatie

Internet protocol November 2014

Internet protocol November 2014 Internet protocol November 2014-1- Internet op school Het Internet is een wereldwijd samenstel van tienduizenden computers en computernetwerken, zonder centrale controle of eigenaar. Een onbegrensde informatiebron

Nadere informatie

Geef nooit persoonlijke informatie door op internet, zoals namen, adressen en telefoonnummers.

Geef nooit persoonlijke informatie door op internet, zoals namen, adressen en telefoonnummers. Computer Niet eten en/of drinken bij de computers. Trek geen stekkers uit de computer. Laat het beeldscherm en de computer staan, niet verplaatsen. Wijzig geen beeldscherminstellingen. Meld je zelf af

Nadere informatie

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman Suzanne Peters Blijf bij me! liefdesroman Hoofdstuk 1 Katja belde aan bij het huis. Ze vond het toch wel erg spannend. Het was de tweede keer dat ze op visite ging bij de hondenfokker en deze keer zou

Nadere informatie

Activiteit 1. Tel de punten Binaire Getallen. Samenvatting. Kerndoelen. Vaardigheden. Leeftijd. Materiaal

Activiteit 1. Tel de punten Binaire Getallen. Samenvatting. Kerndoelen. Vaardigheden. Leeftijd. Materiaal Activiteit 1 Tel de punten Binaire Getallen Samenvatting Data in de computer worden opgeslagen als een serie van nullen en enen. Hoe kunnen we woorden en getallen weergeven met alleen deze twee symbolen?

Nadere informatie

WINDOWS 8. Windows 8. 2012 Training voor 50-plussers

WINDOWS 8. Windows 8. 2012 Training voor 50-plussers WINDOWS 8 2012 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 8 T R A I N I N G V O O R 5 0 - P L U S S E R S A

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

Twee blauwe vinkjes. Door: Lenneke Sprong

Twee blauwe vinkjes. Door: Lenneke Sprong Twee blauwe vinkjes Door: Lenneke Sprong Nog steeds maar een vinkje. Buiten begon de zon te schijnen, waardoor er schaduwen op de lichtblauwe muur ontstonden. Waarom ontvangt hij niet mijn berichtje vroeg

Nadere informatie

De olifant die woord hield

De olifant die woord hield De olifant die woord hield Een voorstelling van verhalenverteller Peter Faber www.peterfaber.eu Inleiding Aan het eind van haar leven las Annie MG Schmidt al haar sprookjes nog eens door. Genadeloos streepte

Nadere informatie

MEDIACONTACT SITUATIE

MEDIACONTACT SITUATIE MEDIACONTACT Wilco Bontenbal SITUATIE U, als manager, krijgt ongetwijfeld wel eens te maken met de. Daarom is het belangrijk om inzicht te krijgen in uw natuurlijke stijl van optreden in de en uw voorkeur

Nadere informatie

Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015

Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015 Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015 Inhoud 1. Inleiding... 1 2. Dienstverlening en deelnemers in de Bibliotheek [voorbeeld]... 2 2.1 Dienstverlening... 2 2.2 Deelnemers...

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

DE HOOGBEGAAFDHEIDS SNELWEG

DE HOOGBEGAAFDHEIDS SNELWEG DE HOOGBEGAAFDHEIDS SNELWEG Hoogbegaafden zijn snelle denkers. Ze leggen snel verbanden waardoor ze vaak snel en ver vooruit kunnen kijken. Ze verwerken grote hoeveelheden informatie in één keer, regelmatig

Nadere informatie

Tijdens de lessen loop ik rond en probeer ik de leerlingen te helpen, vragen te beantwoorden, tips te geven en de leerlingen wat te leren.

Tijdens de lessen loop ik rond en probeer ik de leerlingen te helpen, vragen te beantwoorden, tips te geven en de leerlingen wat te leren. Fase 1 Reflectie week 1 Wat gedaan De eerste week meteen alleen voor een nieuwe klas en een nieuwe les opstarten. Hoe zullen de leerlingen reageren? Hoe hoog is het niveau? Hoe is de werkhouding? Zijn

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

uw kind op internet handboek voor ouders voorpublicatie Evert Bergervoet & Justine Pardoen

uw kind op internet handboek voor ouders voorpublicatie Evert Bergervoet & Justine Pardoen uw kind op internet handboek voor ouders voorpublicatie Uw kind op internet Tieners lijken soms wel helemaal verslingerd aan internet: gamen met anderen over de hele wereld, uren ronddwalen in het Habbo

Nadere informatie

Ethische Dilemma s - 100% Presence - Richard van Tol

Ethische Dilemma s - 100% Presence - Richard van Tol Jaap Bierman G&I Klas 1 A Sunday 24 January 2016 Ethische Dilemma s - 100% Presence - Richard van Tol Will you, push it to the limit? HKU Een week voordat het project van start ging kwam Tim Bosje naar

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

Les 4 Alarm, een worm!

Les 4 Alarm, een worm! Les 4 Alarm, een worm! gatentekst versie 1 Bericht van 12/6/2013, 19:43, van Anne aan Leila Vraagje. Mijn eerste tien op Google geven een idiote indruk me. Helemaal boven aan de lijst de naam van mijn

Nadere informatie

Photoshop: top of flop? Over fotobewerking in reclames

Photoshop: top of flop? Over fotobewerking in reclames Photoshop: top of flop? Over fotobewerking in reclames Korte samenvatting: In deze les leren de leerlingen om bewerkte foto s in reclames te herkennen, en discussiëren ze over de grenzen en invloed van

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

Reflectie Verslag. 25 januari. Game Developement Informatica Hogeschool v. Amsterdam

Reflectie Verslag. 25 januari. Game Developement Informatica Hogeschool v. Amsterdam Reflectie Verslag 25 januari 2013 Het reflectie verslag met nabeschouwing en beoordelingen over de stage van Simon Karman bij het bedrijf Sticky Studios. Game Developement Informatica Hogeschool v. Amsterdam

Nadere informatie

KIDmail 25. www.kidpartners.nl. Januari 2013

KIDmail 25. www.kidpartners.nl. Januari 2013 www.kidpartners.nl KIDmail 25 Januari 2013 Allereerst willen wij jou een stralend 2013 wensen met de onderstaande doodle. Je kunt zelf invullen waar jouw ster het komend jaar gaat stralen. We hebben het

Nadere informatie

De ontdekking van het internet

De ontdekking van het internet De VPRO Gids sprak met de pioniers en vroeg een aantal experts naar de toekomt van het internet Marleen Stikker (De Digitale Stad): Het enige wat je op je scherm zag was een knipperend streepje, maar ik

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. het internet en ik

Inhoud. Mijn leven. het internet en ik Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Wachtwoord... 4 Hoofdstuk 2 Cybercrime... 6 Hoofdstuk 3 Oplichting... 8 Hoofdstuk 4 Verbinding... 10 Hoofdstuk 5 Webwinkels... 12 Hoofdstuk 6 Sociale media... 14 Hoofdstuk

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Jorik Prins TEAM FOOTPRINT

Jorik Prins TEAM FOOTPRINT Jorik Prins TEAM FOOTPRINT PVA - Zintuigenproef Het is de bedoeling dat de proefpersoon een of meerdere youtube video s gaat bekijken die in het lijstje staan. Daarbij zal de persoon zich moeten concentreren

Nadere informatie

13/6/2012 TRANSCRIPT RIET INTERVIEW. Sanni

13/6/2012 TRANSCRIPT RIET INTERVIEW. Sanni 13/6/2012 INTERVIEW TRANSCRIPT RIET Naam interviewer Naam respondent Pseudoniem respondent Datum interview 30-05-2012 Plaats interview Alkmaar Begintijd interview 12.00 Eindtijd interview 13.20 Leeftijd

Nadere informatie

ChoiCe, CreATe TALeNT

ChoiCe, CreATe TALeNT voor wie is Herken jij het verhaal van Mischa, Dzenan of Laura in jezelf? Ben jij tussen de 14-23 jaar en wil je ontdekken of jij de juiste keuze hebt gemaakt voor jouw toekomst? Dan is RAW TALENT FACTORY

Nadere informatie

INTERACTIEVE RECLAME VOORWOORD DIGITALE TV INTERACTIEVER OP DIGITALE TV. Marcel Flipse 1473379 mfe300 IM0902

INTERACTIEVE RECLAME VOORWOORD DIGITALE TV INTERACTIEVER OP DIGITALE TV. Marcel Flipse 1473379 mfe300 IM0902 Marcel Flipse 1473379 mfe300 IM0902 INTERACTIEVE RECLAME OP DIGITALE TV VOORWOORD De Got Milk interactieve applicatie vind ik een geweldig concept. Het idee kan eenvoudig worden gebruikt voor diverse collectieve

Nadere informatie

Mensen willen best meehelpen aan het verbeteren van hun buurt, maar van de gemeente willen ze vooral zo min mogelijk last hebben.

Mensen willen best meehelpen aan het verbeteren van hun buurt, maar van de gemeente willen ze vooral zo min mogelijk last hebben. Mensen willen best meehelpen aan het verbeteren van hun buurt, maar van de gemeente willen ze vooral zo min mogelijk last hebben. David Kok in gesprek met Willem Dudok Burgerparticipatie is een hot topic

Nadere informatie

CODE R. Reflecteren over keuzes & dilemma s in persoonlijke oorlogsverhalen basisles

CODE R. Reflecteren over keuzes & dilemma s in persoonlijke oorlogsverhalen basisles CODE R Reflecteren over keuzes & dilemma s in persoonlijke oorlogsverhalen basisles LESBRIEF CODE-R BASISLES In deze lesbrief staan tips en suggesties voor het gebruik van Code-R. Aan de hand van de voorbeeldles

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

project: Problemen in de wijk

project: Problemen in de wijk project: Colofon Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Postbus 1056 7940 KB Meppel Tel.: 0522-235235 Fax: 0522-235222 E-mail: info@edu-actief.nl Internet: www.edu-actief.nl Una van Maarseveen en ROC Mondriaan

Nadere informatie

Aan de slag met de Werk Ster!

Aan de slag met de Werk Ster! Aan de slag met de Werk Ster! Werk Ster Copyright EgberinkDeWinter 2013-2014 Werk Ster Stappen naar werk De Werk Ster helpt je duidelijk te krijgen waar jij op dit moment staat op weg naar werk. Je krijgt

Nadere informatie

Introductie. Het concept. De website

Introductie. Het concept. De website Gijs Bos IM1109 Project Interactieve Multimedia 28 juni 2011 Introductie Het project begonnen wij met een ander concept, deze zou gaan over een eerstejaars student die zijn eerste stappen op de Universiteit

Nadere informatie

Praktische gids voor het gebruik van sociale netwerksites

Praktische gids voor het gebruik van sociale netwerksites Rapport Praktische gids voor het gebruik van sociale netwerksites Je rechten en plichten eenvoudig uitgelegd Colofon Praktische gids voor het gebruik van sociale netwerksites auteur(s): Ellen Wauters,

Nadere informatie

Rona Jaffe Van alles het beste

Rona Jaffe Van alles het beste Van alles het beste Rona Jaffe Van alles het beste Vertaald door Petra C. van der Eerden Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 1958 Rona Jaffe Copyright Nederlandse vertaling 2011

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF--

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- Confrontatie scene Written by Loïs Vehof Genre: Avontuur Locatie: De oude tempel Protagonist: Wachter Antagonist: Dief Conflict:

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Opname hulp. Stap voor stap uitleg over het opnemen van een Babbel - voor kinderen. Videoverhalen over kinderboeken, voor en door kinderen, 8+

Opname hulp. Stap voor stap uitleg over het opnemen van een Babbel - voor kinderen. Videoverhalen over kinderboeken, voor en door kinderen, 8+ Opname hulp Stap voor stap uitleg over het opnemen van een Babbel - voor kinderen B B Videoverhalen over kinderboeken, voor en door kinderen, 8+ BoekenBabbels DOEL Door het opnemen en plaatsen van korte

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

De kerker met de vijf sloten. Crista Hendriks

De kerker met de vijf sloten. Crista Hendriks De kerker met de vijf sloten Crista Hendriks Schrijver: Crista Hendriks Coverontwerp: Pluis Tekst & Ontwerp ISBN: 9789402126112 Crista Hendriks 2014-2 - Voor Oscar... zonder jou zou dit verhaal er nooit

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Auteurs: Silas Wittrock en Simon Hevink Klas: V4C Docent: Mevrouw Udn

Auteurs: Silas Wittrock en Simon Hevink Klas: V4C Docent: Mevrouw Udn Auteurs: Silas Wittrock en Simon Hevink Klas: V4C Docent: Mevrouw Udn Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 Voorwoord 3 Inleiding 4 Het vakgebied ICT 5 Ontwikkelingen in de afgelopen jaren op gebied van ICT 7

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Inhoud Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Onderwerp 1 Gelijkheid...13 De rechten van Tim... 14 Onderwerp 2 Toegankelijkheid...17 De rechten

Nadere informatie

Gespreksvaardigheden Naam: Nathalie Kombolitis Klas: VD-1H2 Docent: Osiriscode: VD-A240-07 Inleverdatum: 20-01-2011

Gespreksvaardigheden Naam: Nathalie Kombolitis Klas: VD-1H2 Docent: Osiriscode: VD-A240-07 Inleverdatum: 20-01-2011 Gespreksvaardigheden Naam: Nathalie Kombolitis Klas: VD-1H2 Docent: Osiriscode: VD-A240-07 Inleverdatum: 20-01-2011 Reflectieverslag eindpresentatie Handelen Gespreksvaardigheden Ik wilde door de geleerde

Nadere informatie