LEIDENDE EN MISLEIDENDE VERWACHTINGEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LEIDENDE EN MISLEIDENDE VERWACHTINGEN"

Transcriptie

1 LEIDENDE EN MISLEIDENDE VERWACHTINGEN EEN KWALITATIEF ONDERZOEK ONDER TURKSE GETROFFENEN VAN DE VUURWERKRAMP ENSCHEDE OMTRENT DE PSYCHOSOCIALE NAZORG Drs. A.N. Drogendijk, dr. P.G. van der Velden, prof. dr. R.J. Kleber, prof. dr. B.P.R. Gersons Instituut voor Psychotrauma i.s.m. AMC/ De Meren April 2004 Rapportnummer IvP

2 Drs. Annelieke Drogendijk, dr. Peter van der Velden en prof. dr. Rolf Kleber zijn verbonden aan het Instituut voor Psychotrauma. Daarnaast is prof. dr. Rolf Kleber verbonden aan de Universiteit Utrecht en de Universiteit van Tilburg. Prof. dr. Berthold Gersons is verbonden aan het AMC/ De Meren. Acknowledgements Drs. Nuray Tümer, Helma van der Voort, drs. Adnan Kurt Instituut voor Psychotrauma Van Heemstraweg West 5, 5301 PA Zaltbommel, telefoon:

3 3

4

5 INHOUDSOPGAVE VOORWOORD 7 SAMENVATTING 9 AANDACHTSPUNTEN 17 1 INLEIDING ONDERZOEK BIJ DOOR EEN RAMP GETROFFEN MIGRANTEN INTERVIEWS ALS ONDERZOEKSMETHODE BIJ MULTICULTURELE VRAAGSTUKKEN VRAAGSTELLING 25 2 METHODE DOELGROEP STEEKPROEF BENADERING VAN ONDERZOEKSPOPULATIE HET INTERVIEW DATA-ANALYSE 30 3 ACHTERGROND RESPONDENTEN RESPONS/ NON-RESPONS PERSOONLIJKE KENMERKEN VAN DE RESPONDENTEN KENMERKEN VAN MIGRANTENGENERATIES 34 4 ERVAREN GEZONDHEIDSTOESTAND 37 5 PSYCHOSOCIALE ZORG INVENTARISATIE ZORGVERLENING ZOEKEN VAN HULP BEHANDELING KEUZE VOOR TYPE PSYCHOSOCIALE ZORG TEVREDENHEID PSYCHOSOCIALE ZORG UN MET NEEDS AANSLUITING CULTUUREIGEN GEWOONTES BIJ DE HULPVERLENING 53 6 CONCLUSIES 57 LITERATUUR 67 LIJST MET AFKORTINGEN 72 5

6 6

7 VOORWOORD Naar aanleiding van de vuurwerkramp in Enschede vindt in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport bij getroffenen diverse gezondheidsonderzoeken plaats. Deze vallen onder de Gezondheidsmonitoring Getroffenen Vuurwerkramp Enschede (GGVE) en worden gecoördineerd door de GGD Regio Twente. Het eerste uitgebreide gezondheidsonderzoek onder getroffenen vond 2 tot 3 weken na de ramp plaats. Eind 2001, circa 18 maanden na de ramp, is het vragenlijstonderzoek herhaald. Deze twee gezondheidsonderzoeken zijn gericht op volwassen getroffenen van de vuurwerkramp. Naar aanleiding van de resultaten van het tweede gezondheidsonderzoek is een apart vervolg onderzoek uitgewerkt om meer inzicht te krijgen in de aansluiting en het gebruik van de zorgverlening door allochtone getroffenen. Omdat de allochtone getroffenen een gevarieerde groep vormen, is besloten dit onderzoek te richten op Turkse getroffenen, omdat zij de grootste groep binnen de groep allochtonen vormen. Om onderzoekstechnische redenen zijn Turkse bewoners van de getroffen wijk benaderd die in het bestand van het Informatie en Adviescentrum staan geregistreerd maar niet aan de eerste of tweede meting van het GGVE gezondheidsonderzoek hebben deelgenomen. Uiteindelijk zijn, circa 3 jaar na de ramp, 46 Turkse getroffen bewoners van de vuurwerkramp uitgebreid geïnterviewd. Al deze Turkse geïnterviewden zijn wij veel dank verschuldigd voor waardevolle informatie die zij ons verschaft hebben, en zeker ook voor de gastvrijheid waarmee de interviewers thuis zijn ontvangen. Zonder hun bereidheid om aan het interview deel te nemen, was dit onderzoek niet uitvoerbaar geweest. Daarnaast willen wij Meliha Telefoncu-Vural bedanken voor haar tomeloze inzet bij de benadering van de respondenten. Ook zijn wij veel dank verschuldigd aan de volgende medewerkers van het Informatie en Adviescentrum: mevrouw Maria Riezenbeek, de heer Chris Groothuis, mevrouw mr. Jeanette Peters-La Brijn en de heer Theo Dohmen en de Werkgroep Nazorg Allochtone Getroffenen. Tot slot willen wij de leden van de Wetenschappelijke Advies Commissie hartelijk danken voor hun adviezen en commentaren. 7

8 8

9 SAMENVATTING Naar aanleiding van de vuurwerkramp in Enschede op 13 mei 2000 is in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport gestart met een gezondheidsonderzoek onder getroffen bewoners, passanten en hulpverleners. Dit gezondheidsonderzoek heeft plaatsgevonden twee tot drie weken en 18 maanden na de ramp. Deze en andere gezondheidsonderzoeken vinden plaats in het kader van de Gezondheidsmonitoring Getroffenen Vuurwerkramp Enschede (GGVE). De tweede meting van het gezondheidsonderzoek, 18 maanden na de ramp, liet het volgende zien. De meerderheid van de getroffenen van de vuurwerkramp die 18 maanden na de ramp kampten met ernstige psychische problemen, had geen contact met de geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Een deel van de getroffenen die te kampen had met een posttraumatische stressstoornis, was niet in contact gekomen met de zorg of had de behandeling inmiddels (vroegtijdig) beëindigd. Verder bleek dat bij allochtonen, veel psychische en posttraumatische klachten voorkwamen. In het tweede gezondheidsonderzoek kwam naar voren dat 18 maanden na de ramp 48% van de Turkse getroffen bewoners van het rampgebied niet in contact is geweest met de GGZ. Ongeveer 15% van hen heeft geen contact gehad met de zorgverlening, maar kampte wel met psychische problemen waar zij graag zorg voor zouden willen. Naar aanleiding van deze bevindingen rees vanuit de zorgverlening onder meer de vraag waarom de Turkse getroffenen met psychische klachten, geen gebruik maakten van de psychosociale zorgverlening of waarom zij deze vroegtijdig hadden beëindigd (de Turkse getroffenen vormen de grootste groep binnen de groep allochtone getroffenen). De gegevens van de eerste en tweede meting en andere onderzoeken binnen de GGVE konden geen antwoord geven op deze vragen. Om de zorgverlening beter te laten aansluiten bij de verwachtingen en wensen van de (allochtone) getroffenen is inzicht in de achtergronden of beweegredenen van de zorgconsumptie van getroffenen met psychische problemen noodzakelijk. Daarvoor zijn antwoorden op de volgende vragen van belang: 1. Waarom hebben Turkse getroffenen hulp gezocht? 2. Wat voor soort hulp hebben zij gekregen? 3. Waarom hebben zij hulp gezocht bij juist die hulpverlener/ hulpverlenende instantie? 4. Zijn zij tevreden over de geboden hulp? 5. Sluiten cultuureigen gewoontes en rituelen bij de hulpverlening aan? 9

10 6. Hebben getroffenen die geen hulp hebben gehad wel of geen behoefte aan hulp en welke redenen liggen daar aan ten grondslag? 7. Hebben de getroffenen gebruik gemaakt van professionele zorg uit de eigen gemeenschap zoals de moskee, lokale verenigingen of een traditioneel genezer? Met psychosociale zorg wordt Mediant, vrijgevestigde psychologen en psychiaters, het maatschappelijk werk en de gespecialiseerde thuiszorg bedoeld. Met deze onderzoeksvragen zijn 46 Turkse getroffenen uitgebreid geïnterviewd over hun problemen en hun gebruik van de psychosociale zorg. Aangezien de Turkse getroffenen de grootste groep getroffen bewoners van allochtone afkomst is, behandelt dit onderzoek juist deze groep. Zij zijn verkregen via een a-select gekozen steekproef uit het bestand van het Informatie en Adviescentrum (N=73). Getroffenen die eerdere hebben deelgenomen aan het eerste of tweede gezondheidsonderzoek, zijn om onderzoekstechnische redenen buiten de steekproef gelaten. De interviews namen gemiddeld 2 tot 3 uur in beslag. Er zijn geen andere allochtone of autochtone groepen geïnterviewd. Dit is dus geen vergelijkend onderzoek: op basis van het verzamelde materiaal zijn geen uitspraken te doen in hoeverre de resultaten specifiek voor de Turkse getroffenen zijn. Onderzoeksgroep Uit het Informatie en Adviescentrumbestand is een a-selecte steekproef genomen van Turkse bewoners van de getroffen wijk. Potentiële deelnemers die aan de eerste of tweede meting van het gezondheidsonderzoek van de GGVE hebben deelgenomen, zijn buitengesloten. Binnen de groep deelnemers zijn drie belangrijke migrantengroepen vertegenwoordigd: de eerste generatie migranten, de tweede generatie migranten en de huwelijksmigranten. Alhoewel huwelijksmigranten eigenlijk ook eerste generatie migranten zijn, worden ze in deze studie als aparte groep behandeld. Eerste generatie migranten hebben in tegenstelling tot de huwelijksmigranten veelal een groter sociaal netwerk (hun familie) in Nederland. Deze drie groepen onderscheiden zich vooral door toegang tot de Nederlandse samenleving en daarmee in onder andere afhankelijkheid van directe familie- of gezinsleden. De groep deelnemers bestaat verder uit zowel respondenten met (ernstige) psychosociale problemen als uit respondenten zonder klachten. Van de respondenten die deze klachten melden, heeft een deel momenteel contact met de GGZ. Sommigen hebben geen contact gehad of beëindigden het contact met de GGZ (vroegtijdig). Tot slot zijn beide seksen goed vertegenwoordigd. De waarde van kwalitatief onderzoek neemt toe naarmate binnen de onderzochte groep een grote variatie aan mogelijke 10

11 kenmerken van personen voorkomt die voor die studie van belang zijn. Wij concluderen daarom dat voor dit type onderzoek de spreiding goed aanwezig is. Psychosociale problemen Alvorens antwoord te geven op de zeven vragen, zullen kort de problemen die de geïnterviewden ervaren na de vuurwerkramp beschreven worden. Velen ervaren dagelijks problemen als gevolg van de ramp. Dit stemt overeen met de vragenlijstgegevens van de tweede meting van het gezondheidsonderzoek. Er zijn geen grote verschillen tussen de drie generaties. Als hen gevraagd wordt naar klachten, melden zowel mannen als vrouwen geïrriteerdheid en boosheid als eerste. Bij mannen kan geïrriteerdheid en boosheid, tot hun eigen schrik, uitmonden in woede ten opzichte van hun familieleden. Het zijn klachten die de relaties met anderen ernstig (kunnen) verstoren. Ook depressie, angst, slapeloosheid en concentratieproblemen zijn veelgenoemde klachten. De geïnterviewden vertellen over de klachten voornamelijk in de context van hun omgeving. Een klacht is pas een probleem als hun omgeving er, in hun ogen, last van heeft. In dit onderzoek komt niet duidelijk naar voren dat Turkse getroffenen vooral over somatische klachten vertellen als naar mogelijke problemen wordt gevraagd (zoals vaak binnen de zorgverlening wordt verondersteld). Als zij over hun problemen spreken en daarop wordt doorgevraagd, vertellen zij meestal, ook in hun eigen woorden, last te hebben van diverse psychische problemen. Dit betekent dus niet dat zij geen somatische klachten zouden hebben, maar het betekent dat die niet consequent en prominent als eerste worden genoemd. Volgens de geïnterviewden ligt de oorzaak van hun problemen vooral bij de ramp. Voor een aantal Turkse getroffenen in Enschede betekent de ramp dat zij een tweede keer in hun leven als het ware van niets af aan hun leven moeten opbouwen: met de verwoesting van hun huis zijn de laatste tastbare persoonlijke herinneringen en bezittingen die betrekking hebben op het land van herkomst verdwenen. Daarnaast geven zij aan dat zij door financiële problemen meer last hebben van de ramp. Een aantal van hen geeft aan dat de psychische klachten verergerd worden door de afhandeling van de ramp. Respondenten vertellen dat door het wonen in een noodwoning en de dagelijkse brieven over de zaken die zij moeten regelen met verzekeringen, zij dagelijks met de ramp worden geconfronteerd. Dit is voor hen een bron van stress waar zij, naar eigen zeggen, gezondheidsproblemen aan overhouden. 11

12 1. Waarom hebben Turkse getroffenen hulp gezocht? Uit de interviews komt naar voren dat geïnterviewden van mening zijn dat zij een geldige reden voor de buitenwereld nodig hebben om naar de hulpverlening te gaan. Redenen voor de respondenten om naar de hulpverlening te gaan, zijn: woede tegen gezinsleden (dit geldt vooral voor mannen), psychische problemen van de kinderen of wanneer zij zelf inzien dat de psychische problemen een last zijn voor de familie. Ook ziekteverzuim op het werk is een reden om hulp te zoeken. Daarnaast vertellen geïnterviewden dat familie hen heeft aangeraden hulp te zoeken. Bij sommigen hebben de hulpverlenende instanties soms aangegeven dat het niet langer gaat en dat er psychische hulp gezocht moet worden. Schoolgericht maatschappelijk werk speelt hier bijvoorbeeld een bemiddelende rol in. Kortom men neemt zelf de uiteindelijke beslissing om hulp te zoeken, maar men doet het primair voor de omgeving. Zodra men van mening is dat de omgeving te veel onder hun psychische problemen lijdt, is dat een grondige reden hulp te zoeken. 2. Wat voor soort hulp hebben zij gekregen? Van de 46 geïnterviewden zijn 22 in behandeling (geweest) bij Mediant. Zes personen hebben contact (gehad) met het maatschappelijk werk. Twee personen zijn in behandeling geweest bij een vrijgevestigd therapeut/ psychiater. Negentien respondenten hebben geen contact gehad met de hulpverlening. Van deze 19 geïnterviewden ervaren 9 psychische problemen. De behandeling die de respondenten hebben gehad, varieert van psychotherapie tot cursussen via het maatschappelijk werk voor hoofdpijn en/of stressklachten. Daarnaast krijgen sommigen gespecialiseerde thuiszorg. 3. Waarom hebben zij hulp gezocht bij juist die hulpverlener/ hulpverlenende instantie? Veel Turks-Nederlandse geïnterviewden geven aan dat zij niet bewust voor een bepaalde hulpverlenende instantie kiezen. Zij gaan naar de instantie waar zij naar door worden verwezen, zoals naar Mediant of het Maatschappelijk werk. Vooral eerste generatie migranten en huwelijksmigranten volgen de adviezen van de verwijzers op (huisarts, Voorlichters Eigen taal en Cultuur (VETC-ers) en Contactpersonen Eigen Taal en Cultuur (CETC-ers), schoolgericht maatschappelijk werk) en hebben geen duidelijke mening over welke instelling hun problemen het beste kan behandelen. 4. Zijn zij tevreden over de geboden hulp? In de interviews is aan de Turkse respondenten gevraagd of zij tevreden of ontevreden zijn over de hulpverlening en wat hieraan ten grondslag ligt. Hoewel zij de behandeling zelf zwaar vinden, geven geïnterviewden van de tweede generatie aan dat zij het fijn vinden om inzicht te krijgen in 12

13 de klachten en handvatten te krijgen om met deze problemen om te gaan. Zij vinden het fijn om tijdens de behandeling vooruitgang te ervaren. Er is een afname van klachten naarmate de behandeling vordert en dat geeft hen een tevreden gevoel over de behandeling. Vrouwen van de eerste generatie en vrouwelijke huwelijksmigranten vinden het fijn dat er naar hen wordt geluisterd; dat ze serieus worden genomen en dat zij eindelijk over hun problemen mogen praten. Respondenten die contact hebben met de hulpverlening en er neutraal over oordelen, geven aan dat ze niets verwachten van de zorg. Zij gaan echter toch naar de afspraken onder het motto Baat het niet dan schaadt het niet. Bij respondenten die ontevreden zijn over de hulpverlening, sluiten de verwachtingen die zij over de hulpverlening hebben niet aan bij de behandeling. Dit zijn met name Turkse getroffenen van de eerste generatie en huwelijksmigranten. Graag willen ze met hulp van de GGZ de ramp vergeten, maar van hun behandelaar moeten ze elke keer over de ramp praten met alle spanningen en ontevredenheid over de behandeling van dien. 5. Sluiten cultuureigen gewoontes en rituelen bij de hulpverlening aan? Bij psychosociale zorg zijn culturele verschillen impliciet van belang. Als de hulpverlening niet aansluit, is dat volgens vele geïnterviewden niet toe te schrijven aan cultuurverschillen. Mochten zij het praten over de ramp of het gebruik van ontspanningscassettes bijvoorbeeld niet als nuttige onderdelen van de behandeling ervaren, dan heeft dat volgens hen niets met culturele verschillen te maken. Toch kunnen cultuurverschillen op een ander vlak een rol spelen. De afkomst van de hulpverlener lijkt van belang voor de behandeling. Tweede generatie respondenten geven aan zich niet te kunnen uiten bij een Turks-Nederlandse hulpverlener. Dit heeft, volgens hen te maken met cultuurverschillen. De Nederlandse samenleving denkt vrijer over bepaalde taboes die in de Turkse samenleving leven, zoals seksualiteit. Aangezien de tweede generatie opgegroeid is in Nederland, kunnen zij zich beter openstellen ten opzichte van iemand uit de Nederlandse (open) cultuur. Wel zijn de geïnterviewden die slecht Nederlands spreken tevreden dat zij een Turkstalige hulpverlener hebben. Taalbeheersing is dus een centrale factor. Respondenten uit alle generaties zijn bij een Turks-Nederlandse hulpverlener bang voor roddel 1. Geen enkele geïnterviewde in dit onderzoek geeft overigens aan dat de zwijgplicht tussen de behandelaar en cliënt ooit geschonden is. 1 NB De Turkse-Nederlandse hulpverleners van Mediant en de SMD komen uit Enschede zelf 13

14 6. Hebben getroffenen die geen hulp hebben gehad wel of geen behoefte aan hulp en welke redenen liggen daar aan ten grondslag? Turkse getroffenen wachten lang met hulp met het zoeken van hulp omdat zij zich verantwoordelijk voelen voor de zorg van anderen. Zoals hierboven gesteld, staat het zoeken van hulp bij de deelnemers veelal ten dienste van de omgeving en speelt de sociale omgeving een essentiële rol in het proces van hulp zoeken. Bij getroffen vrouwen en personen uit de tweede generatie lijkt dat extra gecompliceerd te zijn: ze moeten eerst voor hun ouders en familie zorgen voordat zij aan zichzelf en hun eigen problemen denken. Dit kan tot gevolg hebben dat zij pas 2½ jaar na de ramp psychosociale hulp gaan zoeken. Een reden om ondanks de psychische problemen geen psychosociale hulp te zoeken, kan wederom zijn gelegen in de omgeving: men is bang voor gezichtverlies, afkeuring of afwijzing. Het kan een teken zijn dat je het niet aankunt of misbruik maakt. Met name mannelijke deelnemers zijn bang voor stigmatisatie; zij zijn bang om als gek bestempeld te worden. Sommigen zijn ook bang voor stigmatisatie omdat ze te trots zijn om hulp te vragen. Zij willen niet door de Nederlandse overheidsinstellingen als bedelaar gezien worden. Het falen kan gezichtsverlies betekenen in de gemeenschap. Geen van de geïnterviewden meldde dat dit daadwerkelijk is gebeurd. Zoals boven beschreven, is het doel van praten over de ramp lang niet altijd duidelijk bij Turkse cliënten van de eerste generatie en huwelijksmigranten. Getroffen deelnemers zoeken louter vanwege dit negatieve beeld ( je moet alsmaar over de ramp praten ) geen hulp, ook al hebben zij zelf geen concrete ervaringen met de betreffende hulpverlening. Met andere woorden: bestaande impliciete verwachtingen over de hulpverlening kunnen niet alleen zorgen voor barrières tijdens de behandeling maar ook barrières voordat er contact is met de zorg. Bij de eerste generatie en huwelijksmigranten is een afwachtende houding een reden dat zij niet in contact komen met de zorg. Door de bescheiden houding die zij hebben, denken ze dat zij mensen tot last zijn als zij hulp gaan zoeken. Anderen kennen de wegen bij Nederlandse instellingen niet of slecht. Dit speelt vooral bij de vrouwelijke huwelijksmigranten en eerste generatie vrouwen. Zij zijn soms geheel afhankelijk van de (aangetrouwde) familie aangezien zij zelf geen of slecht Nederlands spreken. 7. Hebben de getroffenen gebruik gemaakt van professionele zorg uit de eigen gemeenschap zoals de moskee, lokale verenigingen of een traditioneel genezer? Turkse getroffenen maken weinig gebruik van professionele zorg uit eigen gemeenschap. Als er gebruik gemaakt wordt van professionele zorg uit de eigen gemeenschap, dan betreft dit een 14

15 Turkse dokter woonachtig in Turkije. Vooral de getroffenen uit de eerste generatie gaan soms voor een second opinion naar Turkije. Zij voelen zich door Turkse artsen serieus genomen: het handelen van de arts sluit nauw aan bij wat de geïnterviewden verwachten van de behandeling. Dit geldt alleen voor lichamelijke problemen; voor psychische problemen laten zij zich niet in Turkije behandelen. Geen enkele respondent heeft gebruik gemaakt van de traditionele (volks)genezer, ook wel hoca genoemd. De Turkse getroffenen vertellen weinig over het volksgeloof. Daarentegen hebben de getroffen van de drie migratiegeneraties veel steun aan het Islamitische geloof. De ervaringen met de steun van de moskee is echter wisselend. 15

16 16

17 AANDACHTSPUNTEN In de samenvatting zijn de antwoorden op de zeven vragen van dit vervolgonderzoek rondom de aansluiting en het gebruik van de zorgverlening door Turkse getroffenen van de vuurwerkramp, kort beschreven. De (impliciete) verwachtingen van de Turkse getroffenen omtrent de psychosociale zorg vormen de rode draad van dit rapport. Deze verwachtingen kunnen zeer leidend zijn in het wel of niet zoeken van hulp. Verwachtingen kunnen echter misleidend zijn wanneer zij voorbijgaan aan de aard en doelstellingen van de psychosociale zorg. Daarnaast kan men (mis)leidende veronderstellingen hebben of men voor de GGZ al dan niet in aanmerking komt. Deze (mis)leidende verwachtingen bepalen tot op grote hoogte de tevredenheid over deze zorg. Doel van deze antwoorden is een bijdrage te leveren aan de optimalisering van de zorgverlening aan de Turkse getroffenen. Hieronder worden, op basis van de resultaten en conclusies van dit vervolgonderzoek, een vijftal aandachtspunten beschreven die hieraan een bijdrage kunnen leveren en waarbij voorlichting de rode draad vormt. Deze zijn: 1. Geef voorlichting over de zorgverlening in termen die aansluiten bij de beleving van de Turkse getroffenen zoals: het zoeken van of in behandeling zijn bij professionele hulp heeft voordelen voor de omgeving van de cliënt. 2. Maak de drempel tot de hulpverlening zo laag mogelijk met het blijven inzetten van de VETC-ers. De VETC-ers spelen een grote rol in de toegang tot de GGZ in het algemeen. Echter zolang de praktische afhandeling van de ramp voortduurt en dit stress oplevert bij de getroffenen, zijn zij voor de getroffenen van de vuurwerkramp van zeer groot belang. 3. Maak de verwachtingen, doelen en werkwijze binnen de behandeling of begeleiding (zover dat al niet gedaan wordt) duidelijk. Er bestaan nog veel impliciete verwachtingen tussen cliënt en hulpverlener die invloed kunnen hebben op de behandeling. 4. Hoewel Turkse hulpverleners zeer nuttig kunnen zijn voor getroffenen die de Nederlandse taal slecht beheersen, zijn zij niet altijd de oplossing voor problemen binnen de behandeling. Houdt er rekening mee dat ethnic matching andere problemen met zich mee kan brengen zoals angst voor roddel van de cliënt. 5. Er moet een blijvende scholing zijn voor de hulpverleners in de interculturalisatie van de psychosociale zorg. Hieronder worden de achtergronden van deze aandachtspunten toegelicht en de aandachtpunten kort uitgewerkt. Voor een volledig overzicht van de resultaten wordt verwezen naar de hoofdstukken 5 (psychosociale zorg) en hoofdstuk 6 (conclusies). 17

18 1. Geef voorlichting over de zorgverlening in termen van de Turkse getroffenen zoals: het zoeken of het krijgen van professionele hulp kan voordelen hebben voor de omgeving van de cliënt Dat men de omgeving niet verder wil belasten met eigen problemen, vormt bij de Turkse getroffenen een belangrijke reden om hulp te zoeken. Het (langdurig) uitstellen van het zoeken naar hulp heeft eveneens betrekking op de eigen omgeving: hier is het mechanisme dat men zich verantwoordelijk voelt voor problemen waar bijvoorbeeld familieleden mee kampen en de eigen problemen op de achtergrond plaatst. Het bieden van steun aan de omgeving hoeft niet op gespannen voet te staan met hulpverlening voor zichzelf. Het is te verwachten dat de eigen omgeving beter geholpen kan worden naarmate men zelf beter functioneert. Voorlichtingsmateriaal of publiekscampagnes die zich op deze boodschap concentreren, zou het Turkse getroffenen makkelijker kunnen maken hulp te zoeken. Potentiële verwijzers, zoals huisartsen, Maatschappelijk werk, VETC-ers en schoolmaatschappelijk werk zouden, voor zover zij dit niet doen, dit mechanisme bespreekbaar moeten maken als zij dit bij hun patiënten of cliënten signaleren. Dit geldt ook voor de angst voor stigmatisatie: in de voorlichting kan voor dit punt worden toegevoegd dat afwijzing door de gemeenschap wel een verwachting kan zijn maar dat in de praktijk dit nauwelijks gebeurt. Voorlichting kan vooroordelen wegnemen ten aanzien van de zorgverlening. 2. Maak de drempel tot de hulpverlening zo laag mogelijk met het blijven inzetten van de VETC-er (en CETCers). Zij zijn van zeer groot belang zolang de praktische afhandeling van de ramp voortduurt. De slechte toegang tot de Nederlandse samenleving is een ingewikkeld historisch en sociaaleconomisch vraagstuk. In Enschede vervullen met name de VETC-ers een belangrijke rol om allochtonen, onder wie diegenen die slecht toegang hebben tot de Nederlandse samenleving, te bereiken. Al in de jaren 90 van de vorige eeuw heeft de GGZ in Enschede VETC-ers (als eerste in Nederland) in dienst genomen. Zij zijn vaak de eerste ingang of het eerste contact met de psychosociale zorg voor allochtonen. Hun doel is de zorg laagdrempelig te maken. Na de vuurwerkramp zijn naast de VETC-ers ook CETC-ers aangesteld bij het Informatie en Adviescentrum. Bij de psychosociale nazorg van de vuurwerkramp zijn zij wederom van groot belang geweest. Zij slaan een brug tussen de getroffenen en de zorg. Zij zullen in dit kader ook in de toekomst noodzakelijk zijn, met het oog op de terugkeer van de getroffen Turkse bewoners naar de herbouwde wijk. Zolang de praktische afhandeling voortduurt en dit stress oplevert bij de getroffenen, zijn de VETC-ers van zeer groot belang. 18

19 3. Maak de verwachtingen, doelen en werkwijze binnen de behandeling of begeleiding (zover dat al niet gedaan wordt) duidelijk. Er bestaan nog veel impliciete verwachtingen tussen cliënt en hulpverlener die invloed kunnen hebben op de behandeling. Verschillen in ervaringen of visie op de hulpverlening hangen samen met de migrantenstatus. Bij Turkse getroffen uit de eerste generatie en huwelijksmigranten treffen we een slechtere aansluiting op de psychosociale zorg dan bij de tweede generatie. In aansluiting op Kortmann (2003) kan hierover worden gesteld dat name de Turkse getroffenen uit de eerste generatie en de huwelijksmigranten te weinig "geprotoprofessionaliseerd" (een term afkomstig van A. de Swaan) zijn: zij spreken en kennen de taal van de zorgverlening onvoldoende. Wij constateren dat de achtergronden, doelen of werkwijzen van de hulpverlening onbekend zijn bij een deel van de Turkse getroffenen. Verwachtingen lijken, en dat komt met name bij eerste generatie en huwelijksmigranten voor, niet te sporen met de praktijk van de hulpverlening. In ieder geval vormt deze studie een duidelijk aansporing om zeker bij deze twee migrantengroepen nauwlettend om te gaan met de impliciete en expliciete verwachtingen en daarover het gesprek gaande te houden. Dit vraagt om een vraaggerichte sturing van de zorgverlening. Bij de Turkse getroffenen zou het bespreken van de verwachtingen en wensen van de cliënt vast onderdeel van de behandeling of begeleiding(s-protocollen) moeten zijn, dan wel een onderdeel van het instellingsbeleid (Kortmann, 2003). In de gesprekken moet duidelijk gemaakt worden wat zij wél en wat zij níet kunnen verwachten van de GGZ. Het is daarnaast belangrijk om ten aanzien van de Turkse getroffenen die hulp zoeken, een duidelijk onderscheid te maken tussen de praktische afhandeling van de ramp en de psychosociale hulpverlening en welke zorg de hulpverlener biedt. 4. Een Turkse hulpverlener is niet altijd de oplossing voor problemen binnen de behandeling. Houdt er rekening mee dat ethnic matching andere problemen met zich mee kan brengen zoals angst voor roddel van de cliënt. Een deel van de Turkse getroffenen beheerst de Nederlandse taal niet of onvoldoende. Dat in deze gevallen een Turkssprekende zorgverlener of tolk noodzakelijk is, staat buiten kijf. In deze gevallen moet men er echter op bedacht zijn dat een deel van de getroffenen hierover ambivalent tegenover staat. Enerzijds kan dat als positief worden ervaren omdat de taalbarrière dan afwezig is, anderzijds kan het als negatief worden ervaren omdat men vreest voor roddel in de Turkse gemeenschap. Uit dit onderzoek blijkt dat deze vrees prominent aanwezig kan zijn. Houdt er in de behandeling rekening mee dat veel Turkse hulpverleners zelf tot de Turkse gemeenschap van Enschede behoren en getroffenen hulpverleners soms persoonlijk kennen. Maak daarnaast in de voorlichting duidelijk dat hoewel er in de Turks-Nederlandse gemeenschap 19

20 wellicht veel roddel is, dit bij de Turks-Nederlandse hulpverleners wat hun cliënten betreft niet het geval is. 5. Er moet een blijvende scholing zijn voor de hulpverleners in de interculturalisatie van de psychosociale zorg. Bepaalde opvattingen of vooronderstellingen binnen de Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) met betrekking tot allochtonen zoals de somatiserende migrant of de na te streven ethnic matching tussen clïent en hulpverlener, worden niet gestaafd door deze en andere studies. Ook om deze reden moeten hulpverleners goed geschoold worden in de interculturalisatie van de psychosociale zorg, met name in het sensitief worden voor de noden en verwachtingen van migranten. Scholing kan ertoe bijdragen dat zij niet gehinderd worden door diverse dergelijke opvattingen of vooronderstellingen. 20

21 1 INLEIDING Dertien mei 2000 werd Enschede op een warme zonnige middag opgeschrikt door een reeks ontploffingen in een vuurwerkopslag. Door deze ontploffingen kwamen 22 mensen om het leven en werd nagenoeg de hele aangrenzende woonwijk verwoest. Het destructieve en plotselinge karakter van de vuurwerkramp betekende voor velen een acute ontwrichting van hun bestaan. Twee tot drie weken na de vuurwerkramp vond in mei-juni 2000 een uitgebreid gezondheidsonderzoek 2 plaats bij getroffen bewoners, passanten en hulpverleners onder de getroffenen (Van Kamp & Van der Velden, 2001; Van der Velden, Kleber & Van Oostrom, 2000). Het werd uitgevoerd in het kader van de Gezondheidsmonitoring Getroffenen Vuurwerkramp Enschede (afgekort: GGVE; Derks, Roorda, Van Stiphout & Van Hövell, 2001) in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Dit eerste gezondheidsonderzoek bestond uit een bloed- en urineonderzoek en een uitgebreide vragenlijst naar de ervaringen en de geestelijke en lichamelijke gezondheid van de getroffenen. Eind 2001, ongeveer 18 maanden na de ramp, is alleen het vragenlijstonderzoek herhaald (Van der Velden et al., 2002; Grievink et al., 2002) omdat in het bloed- en urineonderzoek geen verhoogde concentraties vuurwerkgerelateerde stoffen werden aangetroffen (RIVM projectteam GVE, 2001). In de getroffen wijk woonden veel mensen van allochtone afkomst, zoals Turken, Marokkanen, Surinamers en vluchtelingen uit diverse landen. Binnen de groep allochtone getroffenen die aan het eerste of het tweede gezondheidsonderzoek heeft deelgenomen, vormen de Turkse getroffenen de grootste groep. In het rapport over de tweede meting is daarom apart aandacht besteed aan de allochtone getroffenen, en met name de Turkse getroffenen. In deze rapportage staat de aansluiting met de zorgverlening bij de Turkse getroffenen van de vuurwerkramp centraal. Ook de psychische gezondheid van de Turkse getroffenen zal kort aan bod komen. Gezondheid Uit de tweede meting komt naar voren dat de Turkse getroffenen 18 maanden na de ramp veel psychische klachten hebben (Drogendijk et al., 2003). Ongeveer 70% van de getroffen Turkse bewoners heeft ernstige herbelevings- en vermijdingsklachten. Ongeveer 80% van de Turkse getroffen bewoners heeft 18 maanden na de ramp angstige of depressieve gevoelens. De Turkse getroffenen rapporteren meer psychische klachten dan andere allochtone getroffen. Er zijn geen 2 Het Instituut voor Psychotrauma (IvP) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) hebben in samenwerking met het Academisch Medisch Centrum/De Meren en de GGD regio Twente in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) het onderzoek uitgevoerd. 21

Bevindingen getroffenen en betrokkenen monstertruck-drama

Bevindingen getroffenen en betrokkenen monstertruck-drama Bevindingen getroffenen en betrokkenen monstertruck-drama Resultaten van drie belrondes onder getroffenen en betrokkenen van het monstertruckdrama op 28 september 2014 F.D.H. Koedijk, A. Kok Bevindingen

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

GEZONDHEID GETROFFENEN VIER JAAR NA DE VUURWERKRAMP ENSCHEDE

GEZONDHEID GETROFFENEN VIER JAAR NA DE VUURWERKRAMP ENSCHEDE GEZONDHEID GETROFFENEN VIER JAAR NA DE VUURWERKRAMP ENSCHEDE L. Grievink, P.G. van der Velden, B. Christiaanse, B. van den Berg, R.K. Stellato, A.J. Roskam, A.N. Drogendijk, R.A. Kamst, A.M. Dorresteijn

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Stepped care bij Angst & Depressie: van eerste tot tweede lijn

Stepped care bij Angst & Depressie: van eerste tot tweede lijn Stepped care bij Angst & Depressie: van eerste tot tweede lijn Het SAD-project Een onderzoek naar de behandeling van angst- en stemmingsklachten. Informatie voor deelnemers Drs. L. Kool Dr. A. van Straten

Nadere informatie

Onderzoek burgerinitiatief. Tevredenheid van indieners

Onderzoek burgerinitiatief. Tevredenheid van indieners Onderzoek burgerinitiatief Tevredenheid van indieners In opdracht van: De Raadsgriffier Uitgevoerd door: Team Beleidsonderzoek en Informatiemanagement Gemeente Purmerend Denise Floris Bert Mentink April

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Psychische zorg voor ouderen

Psychische zorg voor ouderen Psychische zorg voor ouderen Wist u dat een op de vijf ouderen last heeft van depressieve gevoelens? Te vaak blijven mensen er in hun eentje mee zitten. 5,$ :7. IROGHU 28' LQGG U bent niet de enige Ouder

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Buurtenquête hostel Leidsche Maan

Buurtenquête hostel Leidsche Maan Buurtenquête hostel Leidsche Maan tussenmeting 2013 Onderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht (GG&GD) DIMENSUS beleidsonderzoek April 2013 Projectnummer 527 Inhoud Samenvatting 3 Inleiding

Nadere informatie

I&O Research Langestraat 37 Postbus 563, 7500 AN Enschede tel. (053) 4825000. Amslv03 2003/60. december 2003

I&O Research Langestraat 37 Postbus 563, 7500 AN Enschede tel. (053) 4825000. Amslv03 2003/60. december 2003 Derde meting COLOFON Uitgave: I&O Research Langestraat 37 Postbus 563, 7500 AN Enschede tel. (053) 4825000 Project: Amslv03 Rapportnummer: 2003/60 Datum: december 2003 Opdrachtgever: Gemeente Enschede

Nadere informatie

Interculturele Competenties:

Interculturele Competenties: Interculturele Competenties: Een vak apart W. Shadid Leiden, mei 2010 Interculturele Competenties 2 Inleiding Vooral in multiculturele samenlevingen wordt de laatste tijd veel nadruk gelegd op interculturele

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Inhoudsopgave volledig rapport

Inhoudsopgave volledig rapport NIVEL/VUmc, 2005 72 pag. NIVEL bestelcode: W9.69 Prijs: 7,50 Verzendkosten: 2,50 ISBN: 90-6905-749-2 Deze samenvatting van onderstaand rapport is een uitgave van het NIVEL in 2005. De gegevens mogen met

Nadere informatie

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten Effecten van cliëntondersteuning Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten MEE Nederland, 4 februari 2014 1. Inleiding In deze samenvatting beschrijven

Nadere informatie

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER?

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? Amsterdam, november 2011 Auteur: Dr. Christine L. Carabain NCDO Telefoon (020) 5688 8764 Fax (020) 568 8787 E-mail: c.carabain@ncdo.nl 1 2 INHOUDSOPGAVE Samenvatting

Nadere informatie

Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder allochtone Nederlanders

Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder allochtone Nederlanders Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder allochtone Nederlanders Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder allochtonen 1) Integratiecampagne

Nadere informatie

Schakelen naar het juiste recept

Schakelen naar het juiste recept Schakelen naar het juiste recept Onderzoek naar verwijswerkwijze van huisartsen en praktijkondersteuners in Amsterdam-Zuid Voorjaar 2013 Aanleiding onderzoek Er is veel aandacht voor de inzet van de wijkverpleegkundige

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Etnische minderheden vormen een groeiend segment van de bevolking in veel westerse landen. Zorgbehoeften en verwachtingen van deze groepen vormen vaak een uitdaging voor

Nadere informatie

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Psychosociale begeleiding in het Centrum Inleiding Als u te horen krijgt dat u kanker heeft of een hematologische ziekte, kan er veel veranderen in uw leven en dat van uw naasten. Niet alleen lichamelijk,

Nadere informatie

PSYCHOLOGIE. De klinisch psycholoog in het ziekenhuis

PSYCHOLOGIE. De klinisch psycholoog in het ziekenhuis PSYCHOLOGIE Medische psychologie De klinisch psycholoog in het ziekenhuis In deze folder kunt u lezen over de manier van werken van de klinisch psycholoog, verbonden aan de afdeling Medische Psychologie

Nadere informatie

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Professor Borde bracht verslag uit van twee vergelijkende studies die ze in drie ziekenhuizen in Berlijn uitvoerde. De ene heeft betrekking

Nadere informatie

CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek Carepower 2010

CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek Carepower 2010 CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek Carepower 2010 Datum : 01-02-2011 Auteur : Versie : 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Methode van onderzoek 3. Vraagstelling 4. De onderzoeksresultaten. Samenvatting

Nadere informatie

Volwassenenzorg. Psychologische hulpverlening voor volwassenen tot 65 jaar.

Volwassenenzorg. Psychologische hulpverlening voor volwassenen tot 65 jaar. Volwassenenzorg Psychologische hulpverlening voor volwassenen tot 65 jaar. Werken aan uw problemen leidt tot een oplossing zodat u weer kunt genieten van de dingen om u heen. Hoe gaat het met u? Begint

Nadere informatie

Bij deze bieden wij u de resultaten aan van het onderzoek naar de eerste effecten van de decentralisaties in de gemeente Barneveld.

Bij deze bieden wij u de resultaten aan van het onderzoek naar de eerste effecten van de decentralisaties in de gemeente Barneveld. rriercoj Gemeenteraad Barneveld Postbus 63 3770 AB BARNEVELD Barneveld, 27 augustus 2015 f Ons kenmerk: Ö^OOJcfc Behandelend ambtenaar: I.M.T. Spoor Doorkiesnummer: 0342-495 830 Uw brief van: Bijlage(n):

Nadere informatie

Stimuleren dat oudere migranten de weg naar voorzieningen voor zorg en welzijn, wonen en inkomen weten te vinden. Dat beoogt Stem van de oudere

Stimuleren dat oudere migranten de weg naar voorzieningen voor zorg en welzijn, wonen en inkomen weten te vinden. Dat beoogt Stem van de oudere Stimuleren dat oudere migranten de weg naar voorzieningen voor zorg en welzijn, wonen en inkomen weten te vinden. Dat beoogt Stem van de oudere migrant. Dit Netwerk Utrecht Zorg voor Ouderenproject (NUZO;

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Patiënt redelijk tevreden, maar snelheid en betrokkenheid bij behandeling kan beter Index 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode

Nadere informatie

Psychologische en psychiatrische rapportage in civiele zaken. Informatie voor betrokkene

Psychologische en psychiatrische rapportage in civiele zaken. Informatie voor betrokkene Psychologische en psychiatrische rapportage in civiele zaken Informatie voor betrokkene Psychologische en psychiatrische rapportage in civiele zaken Deze brochure bevat informatie voor personen die in

Nadere informatie

Mamakits online onderzoek

Mamakits online onderzoek Mamakits online onderzoek Een onderzoek naar een zelfhulpcursus voor zwangere vrouwen met depressieve en/of angstklachten via het internet The (cost) effectiveness of an online intervention (MamaKits)

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

Mamakits online onderzoek

Mamakits online onderzoek I Mamakits online onderzoek Een onderzoek naar een zelfhulpcursus voor zwangere vrouwen met stress, depressieve en/of angstklachten via het internet The (cost) effectiveness of an online intervention (MamaKits)

Nadere informatie

Marja Cozijn MSc o.l.v. Dr. Peter van den Bergh Universiteit Leiden In opdracht van Pleegzorg Advies Nederland

Marja Cozijn MSc o.l.v. Dr. Peter van den Bergh Universiteit Leiden In opdracht van Pleegzorg Advies Nederland Een presentatie van kwalitatief onderzoek Sy m p o s i u m P l e e g z o r g 2 0 1 4 t e E d e Marja Cozijn MSc o.l.v. Dr. Peter van den Bergh Universiteit Leiden In opdracht van Pleegzorg Advies Nederland

Nadere informatie

Kenmerk ontheffing in de Bijstands Uitkeringen Statistiek

Kenmerk ontheffing in de Bijstands Uitkeringen Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie sociale en regionale statistieken (SRS) Sector statistische analyse voorburg (SAV) Postbus 24500 2490 HA Den Haag Kenmerk ontheffing in de Bijstands Uitkeringen

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013

Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013 Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013 1. Inleiding De aanvullende seksualiteitshulpverlening (ASH) is laagdrempelige zorg waar jongeren tot 25 jaar gratis en indien gewenst anoniem

Nadere informatie

Ouderenzorg. Psychologische hulpverlening voor mensen van 65 jaar en ouder.

Ouderenzorg. Psychologische hulpverlening voor mensen van 65 jaar en ouder. Ouderenzorg Psychologische hulpverlening voor mensen van 65 jaar en ouder. Met behulp van persoonlijke gesprekken en/of groepsgesprekken zoeken we naar een oplossing voor uw angsten, somberheid of gevoelens

Nadere informatie

Soms gebeurt het toch...

Soms gebeurt het toch... Soms gebeurt het toch... Informatie over stressreacties na schokkende gebeurtenissen K E N N I S E R VA R I N G K U N D E 25 jaar kennis, ervaring, kunde Verbijsterd, machteloos, angstig, verdrietig en

Nadere informatie

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Oncologie Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Belangrijke telefoonnummers Algemeen nummer umcg (050) 361 61 61 U kunt hier ook terecht met algemene vragen over het UMCG. Bijvoorbeeld over

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011)

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Inhoudsopgave Verslag 2-4 Grafieken 5-10 Samenvatting resultaten 11-16 Bijlage - Vragenlijst 17+18 Cohesie Cure and Care Hagerhofweg 2 5912 PN

Nadere informatie

CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek CarePower 2013/14

CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek CarePower 2013/14 CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek CarePower 2013/14 Datum : 01-02-2014 Auteur : Jaap Noorlander, Joris van Nimwegen Versie : 2 1 Inhoudsopgave Inleiding... Pagina 3 Vraagstelling... Pagina 3 Methode

Nadere informatie

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29%

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29% 26 DISCRIMINATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het vóórkomen en melden van discriminatie in Leiden en de bekendheid van en het contact met het Bureau Discriminatiezaken. Daarnaast komt aan de orde

Nadere informatie

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten-

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten- Publiekssamenvatting PRISMO - De eerste resultaten- Inleiding In maart 2005 is de WO groep van de Militaire GGZ gestart met een grootschalig longitudinaal prospectief onderzoek onder militairen die werden

Nadere informatie

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Nederlandse samenvatting INLEIDING Mensen met een mogelijk verhoogde kans op kanker kunnen zich

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

Rapportage straatinterviews. preventief fouilleren. in veiligheidsrisicogebied Hollands Spoor en omgeving. op 17 februari 2006

Rapportage straatinterviews. preventief fouilleren. in veiligheidsrisicogebied Hollands Spoor en omgeving. op 17 februari 2006 Rapportage straatinterviews preventief fouilleren in veiligheidsrisicogebied Hollands Spoor en omgeving op 17 februari 2006 21 februari 2006 WBK Marktonderzoek Postbus 64755 2506 CD Den Haag Tel: 070-3235292

Nadere informatie

Samenvatting. Achtergrond, doel en onderzoeksvragen

Samenvatting. Achtergrond, doel en onderzoeksvragen Samenvatting Achtergrond, doel en onderzoeksvragen Voor de tweede keer heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) de situatie van (ex-)gedetineerden op de gebieden identiteitsbewijs,

Nadere informatie

Voel je thuis op straat!

Voel je thuis op straat! Voel je thuis op straat! 0-meting onder kinderen, jongeren en volwassenen in Bergen op Zoom Centrum Ron van Wonderen Nanne Boonstra Utrecht, september 2007 Verwey- Jonker Instituut 1 Samenvatting en conclusies

Nadere informatie

CLIËNTTEVREDENHEIDSONDERZOEK OVAL 2014. December 2014 Marij Tillmanns 36683 GfK 2014 CTO Oval December 2014

CLIËNTTEVREDENHEIDSONDERZOEK OVAL 2014. December 2014 Marij Tillmanns 36683 GfK 2014 CTO Oval December 2014 CLIËNTTEVREDENHEIDSONDERZOEK OVAL December Marij Tillmanns 36683 1 Inhoud 1. Management Summary 2. Resultaten Algemeen Overall tevredenheid Bedrijfsarts Casemanager Achtergrondkenmerken 3. Onderzoeksopzet

Nadere informatie

PEILING OPVANG VLUCHTELINGEN GEMEENTE BERGEN OP ZOOM

PEILING OPVANG VLUCHTELINGEN GEMEENTE BERGEN OP ZOOM PEILING OPVANG VLUCHTELINGEN GEMEENTE BERGEN OP ZOOM INHOUDSOPGAVE Pagina + Inleiding 3 + Resultaten GBA 8 + Resultaten Eigen panel 22 2 INLEIDING INLEIDING (1/4) AANLEIDING EN HOOFDVRAGEN + Nederland

Nadere informatie

Welkom bij Centrum Jeugd. Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden

Welkom bij Centrum Jeugd. Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden Welkom bij Centrum Jeugd Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden Welkom bij Centrum Jeugd Je gaat deelnemen aan een van de behandelingen bij Centrum Jeugd van GGz Breburg. De behandelaren

Nadere informatie

Factsheet. Meet the Needs. Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht

Factsheet. Meet the Needs. Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht Factsheet Meet the Needs Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht ZIO, Zorg in Ontwikkeling Regio Maastricht-Heuvelland Maart 2013 Colofon: Onderzoeksteam

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Deel 2 Conclusies en aanbevelingen cliëntenraadpleging met de CQ-index Kortdurende ambulante GGZ. Delta Psychiatrisch Centrum Poortugaal

Deel 2 Conclusies en aanbevelingen cliëntenraadpleging met de CQ-index Kortdurende ambulante GGZ. Delta Psychiatrisch Centrum Poortugaal Deel 2 Conclusies en aanbevelingen cliëntenraadpleging met de CQ-index Kortdurende ambulante GGZ Delta Psychiatrisch Centrum Poortugaal augustus september 2009 Inhoudsopgave Inleiding...5 1. Conclusies...7

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Transculturele psychotherapie in Frankrijk Etnopsychotherapie in het Ziekenhuis Avicenna te Bobigny

Transculturele psychotherapie in Frankrijk Etnopsychotherapie in het Ziekenhuis Avicenna te Bobigny Pour citer cet article : Seddik H. Transculturele psychotherapie in Frankrijk. Etnopsychotherapie in het Ziekenhuis Avicenna te Bobigny. Bobigny : Association Internationale d EthnoPsychanalyse ; 2005.

Nadere informatie

Rapport Onderzoek Toegang Wmo 2015

Rapport Onderzoek Toegang Wmo 2015 Z Rapport Onderzoek Toegang Wmo 2015 Maart 2015 In opdracht van het Transitiebureau Wmo Team Kennisnetwerk Wmo Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Over het onderzoek 3 3. De resultaten 4 3.1 Omvang deelnemende

Nadere informatie

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG SAMENVATTING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG INLEIDING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG In samenwerking met de deelnemers van het De Bouwstenen zijn opgebouwd uit thema s die Bestuurlijk Akkoord GGZ zijn

Nadere informatie

Etnische en generatieverschillen in lekenopvattingen over internaliserende problemen

Etnische en generatieverschillen in lekenopvattingen over internaliserende problemen Etnische en generatieverschillen in lekenopvattingen over internaliserende problemen Esmée E. Verhulp Ontwikkelingspsychologie - Universiteit Utrecht Met dank aan: Gonneke Stevens, Wilma Vollebergh, Trees

Nadere informatie

Cliëntervaringsonderzoek

Cliëntervaringsonderzoek Cliëntervaringsonderzoek Hoofdrapportage Stichting Het Lichtpunt Meting april 2014 Uw consultant Carolien Wannyn E: carolien.wannyn@effectory.com T: +31 (0)20 30 50 100 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Inleiding

Nadere informatie

Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel. Dr. Caroline Baan

Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel. Dr. Caroline Baan Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel Dr. Caroline Baan State of the art Inleiding Hoe vaak komt depressie voor bij mensen met diabetes Wat zijn de gevolgen? Welke factoren spelen een rol Hoe

Nadere informatie

Verwijzing naar de klinisch psycholoog

Verwijzing naar de klinisch psycholoog Verwijzing naar de klinisch psycholoog Deze folder geeft u informatie over de manier van werken van de klinisch psycholoog. Waar in deze folder gesproken wordt over u, kan het ook om uw kind gaan. Aan

Nadere informatie

20/04/2013: Kwalitatief vs. Kwantitatief

20/04/2013: Kwalitatief vs. Kwantitatief 20/04/2013: Kwalitatief vs. Kwantitatief Wat is exact het verschil tussen kwalitatief en kwantitatief marktonderzoek in termen van onderzoek (wat doe je) in termen van resultaat (wat kan je er mee) in

Nadere informatie

Financiering Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS) Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP)

Financiering Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS) Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) Financiering Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS) Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) Team HBSC-Nederland Universiteit Utrecht, faculteit Algemene Sociale Wetenschappen Prof. Dr. W.

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD. Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad

DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD. Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad -

Nadere informatie

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, december 2011 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen

Nadere informatie

A nimal A ssisted T herapy

A nimal A ssisted T herapy C l i ë n t i n f o r m a t i e A nimal A ssisted T herapy b i j o n d e r z o e k s p r o j e c t bij volwassenen met een autismespectrumstoornis bij volwassenen met een autismespectrumstoornis Cliënteninformatie

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek Wetenschappelijk onderzoek informatie voor cliënten Inhoud 1 Inleiding 1 Wetenschappelijk onderzoek 1 Waarom zou ik meedoen? 2 Zijn er risico s aan verbonden? 2 De opzet van een onderzoek 2 Wat betekent

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Algemene informatie Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Doelgroep 1 Aanmelding 2 Intake 2 Uitslag/advies 3 Aanvullend onderzoek

Nadere informatie

Informatie over de deelnemers

Informatie over de deelnemers Tot eind mei 2015 hebben in totaal 45558 mensen deelgenomen aan de twee Impliciete Associatie Testen (IATs) op Onderhuids.nl. Een enorm aantal dat nog steeds groeit. Ook via deze weg willen we jullie nogmaals

Nadere informatie

Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk?

Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk? Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk? Folder voor patiënten Een project van de afdeling Huisartsgeneeskunde van het UMCG, in samenwerking met de afdeling klinische

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers nderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Goirle DIMENSUS beleidsonderzoek April 2012 Projectnummer 488 Het onderzoek De gemeente Goirle is eind april 2010

Nadere informatie

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie).

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Verbetert de zorg na de behandeling van dikke darmkanker

Nadere informatie

Sociale contacten, vrijetijdsbesteding en praktische ondersteuning

Sociale contacten, vrijetijdsbesteding en praktische ondersteuning Sociale contacten, vrijetijdsbesteding en praktische ondersteuning Resultaten van de tweede schriftelijke vragenronde onder de deelnemers aan het GGZ-panel regio Delft Westland Oostland juli 2006 - L.M.

Nadere informatie

Nieuwsbrief Verzekerdenpanel Februari 2010

Nieuwsbrief Verzekerdenpanel Februari 2010 Nieuwsbrief Verzekerdenpanel Februari 2010 Beste Panelleden, Het is alweer even geleden dat u nieuws van ons hebt ontvangen. In 2009 hebben we weer een aantal interessante onderzoeken over de zorg en uw

Nadere informatie

Ervaringen thuiszorgcliënten V&V Huize het Oosten Gemeten met de CQI index

Ervaringen thuiszorgcliënten V&V Huize het Oosten Gemeten met de CQI index Ervaringen thuiszorgcliënten V&V Huize het Oosten Gemeten met de CQI index April 2014 Samenstelling: drs. Jeroen J. Haamers, Versie: april 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 CQI-onderzoek; achtergrond en

Nadere informatie

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Jongerenraad Wageningen Adviesnr. : 1 Datum : 29-05-2013 Colofon De Jongerenraad, een adviesorgaan van de gemeente Wageningen, is geïnstalleerd in

Nadere informatie

In deze brochure zetten we de belangrijkste rechten en plichten op een rij:

In deze brochure zetten we de belangrijkste rechten en plichten op een rij: UW RECHTEN ALS CLIËNT BIJ GGZ WNB INLEIDING Als u na uw aanmelding besluit tot een behandeling bij GGZ WNB, maken we daarover afspraken met u. Die worden vastgelegd in het behandelplan. Daarin staat voor

Nadere informatie

Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen

Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen Jeroen Nieuweboer Allochtonen in, en voelen zich minder thuis in Nederland dan allochtonen elders in Nederland. Marokkanen, Antillianen

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog in het ziekenhuis

Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog in het ziekenhuis Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog in het ziekenhuis Inleiding In deze folder kunt u lezen over de medisch psycholoog in het Gemini Ziekenhuis. Aan de orde komen onder meer: met welke

Nadere informatie

De kennis van apothekersassistenten over het EPD en het LSP

De kennis van apothekersassistenten over het EPD en het LSP Onderzoeksartikel 5 juni 2014 De kennis van apothekersassistenten over het EPD en het LSP M.R.L. Nass; onderzoekstudent Farmakunde Abstract Doelstelling: Het doel van dit onderzoek was het verkrijgen van

Nadere informatie

Interculturele Competentie:

Interculturele Competentie: Interculturele Competentie: Een vak apart W. Shadid, Leiden, mei 2010 Inleiding In deze korte uiteenzetting wordt aandacht besteed aan het onderwerp interculturele competenties waarop de laatste tijd en

Nadere informatie

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd:

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd: Samenvatting In Westerse landen vormen niet-westerse migranten een steeds groter deel van de bevolking. In Nederland vertegenwoordigen Surinaamse, Turkse en Marokkaanse migranten samen 6% van de bevolking.

Nadere informatie

Senioren ontmoeten elkaar. Verslag van 2 oktober 2010

Senioren ontmoeten elkaar. Verslag van 2 oktober 2010 Senioren ontmoeten elkaar Verslag van 2 oktober 2010 Meer overeenkomsten dan verschillen Dit is, in het kort, de conclusie van de lunchbijeenkomst Senioren ontmoeten elkaar 1 op 2 oktober 2010. De lunchbijeenkomst

Nadere informatie

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Marjan Mensinga trainer en adviseur bij Pharos en med. antropoloog/spv/poh GGZ Jennifer van den Broeke senior projectleider en adviseur bij Pharos

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Chapter 9 Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Samenvatting Samenvatting Depressie en angst klachten bij Nederlandse patiënten met een chronische nierziekte Het onderwerp van dit proefschrift is depressieve

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense Werkinstructie benaderen intermediairs Sense BIJLAGE 7 Voorbeeld van de opzet van de presentatie in PowerPoint BIJLAGE 7 VOORBEELD VAN DE OPZET VAN DE PRESENTATIE IN POWERPOINT] 1 WERKINSTRUCTIE BENADEREN

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie