THE INTERNATIONAL ACADEMY OF OSTEOPATHY

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "THE INTERNATIONAL ACADEMY OF OSTEOPATHY"

Transcriptie

1 THE INTERNATIONAL ACADEMY OF OSTEOPATHY Het effect van mobilisatie van de halsorganen op de actieve mobiliteit van de cervicale wervelkolom: Een experimenteel onderzoek uitgevoerd bij whiplashpatiënten Auteur: Dennis Martijn Promotor: Thomas M. Pfaff DO-MRO MSc. Scriptie tot het behalen van de graad osteopaat-do Academiejaar:

2 Verklaring van originaliteit Deze thesis is door ondergetekende, D. Martijn, verder te noemen als onderzoeker, origineel geschreven en tot stand gebracht. Daar waar gebruik werd gemaakt van het werk van derden, wordt hier in de referenties naar verwezen. Leiden, Datum: 19 april 2008 Ondertekening, D. Martijn - 1 -

3 I Voorwoord The wise practitioner will maximize his strengths, but will constantly be endeavouring to overcome his weaknesses and add to his strengths (Hartman 1997). Het schrijven van een thesis is het einde van een periode waarin een wetenschappelijk onderzoek centraal heeft gestaan. Dit had nooit voltooid kunnen worden zonder een voorafgaande studieperiode van 5 intense jaren, waarin niet alleen beroepsinhoudelijke kennis is verworven maar ook levenswijsheid, zelfkennis en nieuwe vrienden. Zonder de hulp van anderen kan een thesis niet slagen en ik ben daarom ook ontzettend veel dank verschuldigd aan vele mensen. Op de eerste plaats, voor altijd en eeuwig, wil ik Mirna bedanken voor haar steun en vertrouwen en voor al haar geduld en begrip. Ten tweede bedank ik mijn ouders, broer en schoonouders voor hun support door de jaren heen. Voor de hulp bij alles waar ik geen tijd voor had en voor de overnachtingen, welke mij de nodige rust hebben gegeven. Mijn klasgenoten, in het bijzonder Anne, Arno, Dinfy, Frank en Raymond. Bedankt voor het beschikbaar stellen van jullie prachtige lichamen en het delen van de liefde voor het vak. De docenten van het IAO wil ik hierbij bedanken voor 5 inspirerende jaren, hun tomeloze inzet en het sociale gebeuren rondom de lesuren. Marc, ontzettend bedankt voor alle oefenuurtjes, het eerste lesjaar, de hulp bij het verrichten van de metingen en je rol als fotomodel. Pauline bedankt voor je vakkundige foto s en Fac voor het beschikbaar stellen van de praktijk en het kunnen uitoefenen van mijn vaardigheden gedurende alle jaren. Dennis en Jeroen, bedankt voor jullie vrije zaterdagen en avonduurtjes, voor het beschikbaar zijn voor het oefenen zonder angst of vrees. In het bijzonder wil ik natuurlijk ook alle proefpersonen bedanken voor hun vrijwillige deelname aan het onderzoek. Peter van Dommelen, bedankt voor het kunnen lenen van de CROM-device, de thesissen en de communicatie. Margo Beuken, bedankt voor de statistische bewerkingen en je vakkundige adviezen. Maar, een thesis schrijven kan niet zonder een promotor en ik had nooit zo n resultaat kunnen verkrijgen zonder de begeleiding van Thomas Pfaff. Thomas, ontzettend bedankt voor je ondersteuning, adviezen en know-how

4 II Samenvatting Titel: Het effect van mobilisatie van de halsorganen op de actieve mobiliteit van de cervicale wervelkolom: Een experimenteel onderzoek uitgevoerd bij whiplashpatiënten. Achtergrond: Whiplash ongevallen creëren een patiëntenpopulatie met een wijd spectrum van symptomen, waaronder een mobiliteitsbeperking van de cervicale wervelkolom. Pariëtale mobiliteitsbeperkingen kunnen een gevolg zijn van arthrogene, musculaire, neurale, vasculaire, fasciale of viscerale problemen. Doel: Het doel van dit onderzoek was het aantonen van een verband tussen mobilisatietechnieken van de halsorganen (hyoïd, thyroïd, cricoïd) en de actieve mobiliteit van de cervicale wervelkolom van patiënten met een whiplash associated disorder (WAD) graad 2. De nulhypothese: Mobilisatie van het hyoïd, thyroïd en cricoïd heeft geen significante invloed op de actieve mobiliteit van de cervicale wervelkolom bij WAD-graad 2 patiënten. Methode: Het betrof een design waarbij werd gewerkt met twee groepen WAD-graad 2 patiënten. Eén experimentele groep en één controlegroep, met randomtoekenning door middel van een lotingprocedure. De experimentele groep onderging mobilisatietechnieken van de halsorganen en de controlegroep onderging een massage van de dorsale nekmusculatuur. Deze interventies werden vooraf gegaan en gevolgd door een meting van de actieve mobiliteit van de cervicale wervelkolom in 6 bewegingsrichtingen (F, E, LR, LL, RR, RL) met behulp van de CROM-device. Statistiek: De Wilcoxon Signed Ranks Test, de Mann-Whitney U Test, de Chi-kwadraat toets en de Fisher s Exact Test werden toegepast op de meetgegevens. Resultaten: De actieve mobiliteit van de cervicale wervelkolom verbeterde significant in de experimentele groep in alle bewegingsrichtingen en verbeterde klinisch relevant (meer dan 5 graden toename) in de Extensie en Rechts. Het verbeterde zelfs significant in alle bewegingsrichtingen, behalve de Flexie, ten opzichte van de controlegroep

5 Conclusie: De nulhypothese kan worden verworpen. De verbetering van de actieve mobiliteit van de cervicale wervelkolom in de experimentele groep was een gevolg van de mobilisatie van de halsorganen. Sleutelwoorden: Whiplash, osteopathie, cervicale wervelkolom, mobilisatie, hyoïd, thyroïd, cricoïd, CROM-device

6 III Abstract Title: The effect of mobilisation of structures of the throat on the active mobility of the cervical spine: An experimental research done with whiplash-patients. Background: Whiplash accidents create a population of patients with a wide spectrum of symptoms, including a limitation of mobility of the cervical spine. Parietal limitations of mobility can be a consequence of articular, muscular, neural, vascular, fascial or visceral problems. Objective: The aim of this study was to prove that there is a connection between mobilising techniques of the structures of the throat (hyoid, thyroid, cricoid) and the active mobility of the cervical spine of patients with a whiplash associated disorder (WAD) grade 2. The null hypothesis: Mobilisation of the hyoid, thyroid and cricoid has no significant influence on the active mobility of the cervical spine at WAD-grade 2 patients. Method: It concerned a design by which was worked with two groups WAD-grade 2 patients. One experimental group and one control group, with a random selection by a draw-procedure. The experimental group underwent mobilising techniques of the structures of the throat and the control group underwent a massage of the dorsal neck musculature. These interventions were preceded and followed by a measurement of the active mobility of the cervical spine in 6 directions (F, E, LR, LL, RR, RL) with the help of the CROM-device. Statistics: The Wilcoxon Signed Ranks Test, the Mann-Whitney U Test, the Chi-square Test and the Fisher s Exact Test were employed at the measuring data. Results: The active mobility of the cervical spine improved significantly in the experimental group in all directions and improved clinical relevant (more than 5 degrees improvement) in the Extension and Rotation Right. It even improved significantly in all directions, except the Flexion, with respect to the control group

7 Conclusion: The null hypothesis can be rejected. The improvement of the active mobility of the cervical spine in the experimental group was due to the mobilisation of the structures of the throat. Keywords: Whiplash, osteopathy, cervical spine, mobilisation, hyoid, thyroid, cricoid, CROM-device

8 IV Inhoudsopgave Verklaring van originaliteit -1- I Voorwoord -2- II Samenvatting -3- III Abstract -5- IV Inhoudsopgave Introductie Inleiding Doel van het onderzoek Literatuurstudie Inleiding Whiplash Inleiding Etiologie Symptomatologie Pathofysiologie Anatomie en biomechanica De larynx De cervicale fasciën De supra- en infrahyoïdale musculatuur De cervicale wervelkolom Meetinstrumenten Conclusie Osteopathie Evidence based medicine Maatschappelijke relevantie van het onderzoek Wetenschappelijke relevantie van het onderzoek Osteopatische relevantie van het onderzoek Hypothesen Methodologie Onderzoeksopzet Onderzoekspopulatie Inclusiecriteria Exclusiecriteria Werving van de proefpersonen Selectie van de proefpersonen Vooronderzoek CROM-device Onderzoeksteam Onderzoekslocatie en data Onderzoeksprocedure Proefverloop Ontvangst en indeling van de proefpersonen De voormeting met de CROM-device De interventie De nameting met de CROM-device De afhandeling

9 2.7.7 De meetgegevens Ethische overwegingen De statistiek Wilcoxon Signed Ranks Test Significantie (P) Mann-Whitney U Test Chi-kwadraat toets en Fisher s Exact Test Resultaten Gegevens proefpersonen Verschillen tussen meting 1 en Verschillen tussen groep A en B Verschil in verbetering tussen groep A en B Klinische relevantie van verbetering Correlaties Discussie Inleiding Algemene beschouwingen Onderzoeksopzet Onderzoekspopulatie Onderzoeksprocedure Meetinstrument Metingen Technieken Mobiliteit van de cervicale wervelkolom Resultaten van het onderzoek Verschillen tussen meting 1 en Verschillen tussen groep A en B Verschil in verbetering tussen groep A en B Klinische relevantie van verbetering Correlaties Verantwoording van de resultaten Beperkingen van het onderzoek Aanbevelingen voor vervolgonderzoek Osteopatische consequentie s Besluit Referenties -74- Appendices Symptomatologie WAD-patiënten Pathofysiologie WAD-patiënten Overzicht meetinstrumenten Betrouwbaarheid en validiteit van de CROM-device Aanschrijving externen Informatie patiënten Dagschema s Taakomschrijving onderzoekers

10 9. Meetprotocol Interventieprotocol Toestemmingsformulier Meetformulier Interventieformulier Meetformulier Ongevalformulier Tabellen met de meetresultaten Resultaten en meetgegevens

11 1. Introductie 1.1 Inleiding Whiplash betekent letterlijk zweepslag. Het is een term die werd geïntroduceerd in 1928 (Crowe) en die sindsdien niet meer weg te denken is uit het medische vakjargon. Maar eigenlijk betekent whiplash onzekerheid. Onzekerheid over de etiologie, pathofysiologie, prognose en zeker ook over de juiste behandeling van patiënten met een whiplashsyndroom. Wat wèl zeker is, is dat het whiplashtrauma als gevolg van een auto-ongeval alle lichaamssystemen belast. Gezondheidszorgwerkers zouden whiplash daarom moeten erkennen als een totaal-lichaamstrauma en dienovereenkomstig ook behandelen (Cisler 1994). De huidige wetenschap is echter gericht op lokale of psychosociale problemen. Veel minder wordt de patiënt in zijn geheel bekeken. Een osteopatisch behandelconcept richt zich wel op alle bij het ongeval betrokken structuren. De osteopathie vervult binnen de gezondheidszorg daarin een aparte rol. Het is een denkpatroon en een concept dat duidelijk werkt via enkele belangrijke osteopatische basisprincipes waarin vele technieken passen indien ze in het concept worden toegepast (Peeters 2005). Ieder onderdeel van dit concept, in de vorm van behandeltechnieken, zal per individu verschillend zijn en zal zijn waarde moeten bewijzen voordat het in het behandelconcept kan worden ingepast

12 1.2 Doel van het onderzoek Het doel van dit onderzoek was het aantonen van een verband tussen mobilisatietechnieken van de halsorganen (hyoïd, thyroïd, cricoïd) en de actieve mobiliteit van de cervicale wervelkolom van patiënten met een whiplash associated disorder (WAD) graad 2. Dit doel is ontstaan vanuit de geconstateerde hiaten in de medische literatuur en mede gevormd door de resultaten en aanbevelingen van een onderzoek waarin mobilisatietechnieken zijn toegepast op de halsorganen bij asymptomatische individuen (Van Dommelen 2006). 1.3 Literatuurstudie Inleiding Ter ondersteuning van dit onderzoek is van september tot en met december 2007 literatuur verworven via medische databases op internet (PubMed, Cochrane Library, Embase) vanuit het Leids Universitair Medisch Centrum. Er is gezocht op de trefwoorden: whiplash, neck, trauma, cervical, spine, pathology, physiology, muscle, ligament, fascia, hyoid, thyroid, cricoid, larynx, pharynx, osteopathy, therapy, airway, throat, trachea, mobility, sprain, accident, injury, elongation, disruption, measurement en combinaties hiervan door middel van de boolean operators (AND, OR, NOT). Ook werden medische standaardwerken, osteopatische boeken en literatuur op bruikbaar materiaal onderzocht Whiplash Inleiding De Quebec Task Force (QTF) (Spitzer et al. 1995) heeft gespecialiseerde criteria ontwikkeld welke mogen worden beschouwd als de gouden standaard bij whiplash problemen. Dit betreft

13 een vaste nomenclatuur, definitie en classificatie voor het whiplash fenomeen. Klachten en klinische symptomen worden uitgedrukt als whiplash geassocieerde stoornissen ( whiplash associated disorders (WAD)) (Versteegen et al. 2001). Patiënten met whiplash worden daarom in de literatuur WAD-patiënten genoemd Etiologie De definitie van de QTF: Whiplash is an acceleration-deceleration mechanism of energy transfer to the neck. It may result from rear-end or side-impact motor-vehicle collisions, but can also occur during driving or other mishaps. The impact may result in bony or soft-tissue injuries (whiplash injury), which, in turn, may lead to a variety of clinical manifestations ( whiplash associated disorders ) (Spitzer et al. 1995). De definities van de QTF zijn internationaal erkend (Lamb et al. 2007) Symptomatologie De klinische symptomen zijn verdeeld in vijf graden (Wetenschappelijke raad van de Whiplash Stichting Nederland 2000) (naar: Spitzer et al. 1995): Graad 0- Geen klachten van de nek, geen andere lichamelijke symptomen en/of afwijkingen bij lichamelijk onderzoek. Graad 1- Nekklachten: pijn, stijfheid of gevoeligheid, geen andere lichamelijke symptomen en/of afwijkingen bij lichamelijk onderzoek. Graad 2- Nekklachten en symptomen van spieren en gewrichten met ondermeer bewegingsbeperking en lokale drukpijn. Graad 3- Nekklachten en neurologische symptomen, zoals verminderde of afwezige peesreflexen, zwakte en sensibele uitvalsverschijnselen. Graad 4- Nekklachten en fracturen of dislocaties

14 De symptomatologie van alle WAD-patiënten is zeer divers en omvangrijk (Appendix 1). In dit onderzoek staan WAD-graad 2 patiënten centraal. Binnen deze onderzoekspopulatie zijn neurologische verschijnselen, dislocaties en andere ernstige letsels uitgesloten en staat de bewegingsbeperking op de voorgrond Pathofysiologie Biomechanische studies hebben gedemonstreerd dat, onmiddellijk bij de achteraanrijding, de cervicale wervelkolom een s-vormige curvatuur ontwikkelt en dat hierbij eerst een simultane bovenste cervicale flexie en onderste cervicale extensie optreedt. Vervolgens zet de onderste cervicale extensie door waarbij ook de bovenste cervicale wervelkolom naar extensie gaat en ze bereiken simultaan hun eindgrens in hun extensie waarbij ze voorbij hun fysiologische grenzen gaan (Panjabi et al. 2004, Stemper et al. 2004). Figuur 1.1 De retractiefase bij een achteraanrijding. (Nucleus Communications 2005) Tijdens deze retractiefase (Figuur 1.1) is er een reflexmatige poging om het hoofd en de nek stijf te houden om de beweging te minimaliseren (Brault et al. 2000, Siegmund et al. 2003, Stemper et al. 2004, 2005). Geactiveerde musculatuur kan hierbij worden beschadigd door zijn eigen (excentrische) contractie (Brault et al. 2000, Vasavada et al. 2007)

15 Het beschadigde weefsel geeft vrijlating van ontstekingsmediatoren welke veranderingen geven van de sensitiviteit van hoogdrempelige nociceptoren. Dit heeft gevolgen voor de responsiviteit en excitabiliteit van neuronen in het centrale zenuwstelsel en representeert centrale sensitisatie. Deze sensitisatie wordt ook beschreven als centrale of sensorische hypersensitiviteit (Banic et al. 2004, Curatolo et al. 2004, Bock et al. 2005, Scott et al. 2005, Sterling et al. 2006, Sterling 2007). Als verklaring van het mechanisme wordt een aanhoudende centrale facilitatie door nociceptieve input vanuit een ongekende perifere haard beschreven, of een ruggemergs-plasticiteitsverandering welke na het oplossen van de weefselschade persisteert (Curatolo et al. 2004, Lo et al. 2007). De pathofysiologie van WAD-patiënten is zeer divers (Appendix 2). Vele structuren kunnen zijn aangedaan en een oorzaak van klachten zijn. De ernst van de schade en symptomen bij WAD-patiënten is niet afhankelijk van de snelheid of kracht van het trauma (Malik et al. 2004, Pobereskin et al. 2005), of van het snelheidsverschil of gewicht van de betrokken auto s (Kash et al. 2001, Richter et al. 2004). Het onvoorbereid zijn op de aanrijding is één van de weinige factoren die wel wordt geassocieerd met een hoger risico op de eerste whiplash symptomen (Kumar et al. 2005, Blouin et al. 2006). Dit zou kunnen worden gerelateerd aan een overreactie door een schrikreactie op de botsing bij onbewuste individuen (Blouin et al. 2006). Andere factoren van mogelijk belang zijn: type hoofdsteun, zitpositie, fitheid van de persoon en de zijde van de impact (Kaale et al. 2005_1)

16 1.3.3 Anatomie en biomechanica De larynx De larynx (Figuur 1.2) omvat de volgende structuren: Os hyoïdeum (het hyoïd) Cartilago thyroïdea (het thyroïd) Cartilago cricoïdea (het cricoïd) Figuur 1.2 De larynx. Schuin aanzicht van -ventraal. (Schünke et al. 2006) Diverse ligamenten onderhouden de onderlinge contacten tussen het hyoïd, thyroïd en cricoïd en vormen hierbij gewrichten: Articulatio cricothyroïdea Articulatio cricoarytenoïdea De larynx is nauw gerelateerd aan de cervicale fascia. Deze bindt namelijk de cervicale wervelkolom, occiput, scapula, mandibula, clavicula en het sternum aan het hyoïd, evenals aan de infra- en suprahyoïdale musculatuur. Deze structuren zijn in hun functie dus afhankelijk van het hyoïd (Gale et al. 2001)

17 De cervicale fasciën Eén van de cervicale fasciën is de fascia prétrachealis (Figuur 1.3). In relatie tot de halsorganen is voornamelijk deze van belang. Ze omringt de larynx, pharynx, oesophagus, trachea en alle grote venen in de hals, zoals de truncus brachio-cephalicus, de venae thyroïdea en de venae subclavia (Lindner 1986). Ze houdt de kanalen wijd open en heeft een rol als laterale tensor van de venae. Deze veneuze gapping bevordert de thoraco-cervico-cerebrale veneuze circulatie. Fixaties van deze fascia hebben ernstige gevolgen voor het circulatie-systeem (Barral 1994). Figuur 1.3 Fasciënverhouding in de hals. Aanzicht van ventraal. (Schünke et al. 2006) De fascia prétrachealis kan bij fixaties een onderdeel zijn van een centrale cranio-caudale letselketen (Figuur 1.4). De centrale keten begint op de inserties van de musculi psoas, gaat verder via de thoraco-lumbale overgang, de crus en het centrale musculaire gedeelte van het

18 diafragma en gaat dan verder in het pericard, welke op zijn beurt weer verbonden is met de wervelkolom ter hoogte van de derde thoracale wervel via het vertebropericardiale ligament en met het sternum via de sternopericardiale ligamenten. De centrale keten loopt dan verder door als fascia prévertebralis om te eindigen aan het occiput en als fascia prétrachealis tot aan het os hyoïdeum om zich daar verder te zetten tot aan het cranium via de suprahyoïdale spieren (Peeters 2005). Figuur 1.4 Centrale cranio-caudale letselketen. (Peeters 2005) De halsorganen worden omgeven door de fascia prétrachealis en vormen een onderdeel van deze keten en kunnen daardoor een invloed uitoefenen op de mobiliteit van de cervicale wervelkolom De supra- en infrahyoïdale musculatuur De supra- en infrahyoïdale musculatuur (Figuur 1.5) zijn sterke flexoren van de cervicale wervelkolom (Kapandji 1984). Wanneer maximale inspanning vereist is voor cranio-cervicale flexie, dan werken de supra- en infrahyoïdale musculatuur verenigd als bijdrage aan de actie van de andere cervicale flexoren (O Leary et al. 2007). De infrahyoïdale musculatuur geeft tevens een depressie van het hyoïd en speelt een rol in het slikken, spreken en het kauwen (Görmus et al. 2004). Ze veroorzaakt het openen van de mond, doch indien dit wordt tegengegaan door de activiteit van de kauwmusculatuur geeft ze

19 een flexie van het hoofd en van de hals en tegelijkertijd een afvlakking van de cervicale lordose. Deze spieren spelen dus een belangrijke rol in de stabiliteit van de cervicale wervelkolom (Kapandji 1984, Özbek et al. 1998). Figuur 1.5 Supra- en infrahyoïdale musculatuur. Ventraal aanzicht op de hals. (Schünke et al. 2006) De cervicale wervelkolom De cervicale wervelkolom wordt onderscheiden in twee anatomisch en functioneel verschillende delen: 1. Een bovenste deel bestaande uit de atlas en axis. Deze zijn met elkaar en met het occiput verbonden en vormen samen een gewrichtsketen met drie bewegingsassen en drie graden bewegingsvrijheid. Hier vindt voornamelijk de rotatie plaats. 2. Een onderste deel dat ligt tussen de onderzijde van de axis en de bovenzijde van de eerste thoracale wervel. Hier vinden voornamelijk de flexie, extensie en

20 de lateroflexie met de rotatie plaats. De lateroflexie en de rotatie zijn in dit deel van de wervelkolom aan elkaar gekoppeld. Er kan geen lateroflexie plaatsvinden zonder rotatie en geen rotatie zonder lateroflexie (Kapandji 1984). De maximale zuivere bewegingsuitslagen in de cervicale wervelkolom zijn (Kapandji 1984): Flexie: 40 Extensie: 75 Lateroflexie: 35 à 40 : 45 à 50 Klinische cervicale bewegingsuitslagen zijn uiteraard groter door toedoen van de mobiliteit in de schoudergordel en thorax Meetinstrumenten Voor het bepalen van de mobiliteit van de cervicale wervelkolom zijn zeer diverse meetinstrumenten ontwikkeld, welke vanuit verschillende principes werken (Appendix 3). Voor dit onderzoek werd gekozen om gebruik te maken van de Cervical Range Of Motion instrument for measuring cervical mobility (CROM- device) (Figuur 1.6) (Performance Attainment Associates, Roseville, MN, U.S.A.). De keuze was gebaseerd op de hoge mate van betrouwbaarheid (Appendix 4), het gebruiksgemak, de lage kosten en beschikbaarheid. Figuur 1.6 De CROM-device

21 1.3.5 Conclusie Er is geen consistentie in de literatuur over de epidemiologie en het beloop van whiplash (Binder 2007). Ook de symptomatologie en de pathofysiologie blijven onzeker en zijn niet éénduidig (Padberg et al. 2007). De WAD-graad 2 patiënten krijgen een aantal karaktereigenschappen toegeschreven waar onder: hypersensitiviteit (Sterling et al. 2003_1), dysfunctie van het motorische systeem (Sterling et al. 2003_2), mechanische hyperalgesie (Scott et al. 2005), nekpijn en een beperkt bereik van mobiliteit als gevolg van musculaire spasmen (Nederhand et al. 2006). Het is de hoofdfunctie van de nekmusculatuur om via isometrische spanning de posturale balans te handhaven. Whiplash patiënten lijden echter aan scherpe reducties van isometrische kracht (Prushansky et al. 2005) en dit geeft, ook gezien de moeilijke relaxatie en de verminderde proprioceptieve afferente input vanuit de nekmusculatuur, problemen van vermoeidheid, coördinatie en instabiliteit (Panjabi et al. 1998, Ito et al. 2004, Pearson et al. 2004) en daarmee een verzwakking van de posturale controle (Stapley et al. 2006). Musculaire hypertonie leidt tot partiële fibrosis en adaptieve veranderingen in (myo)fasciale weefsels (Hartman 1997). Bij whiplash ongevallen wordt de fascia prétrachealis getroffen door de extensie van de nek (Barral 1994). Fascia kunnen als gevolg van abnormale fysische condities, zoals een whiplash trauma, gaan verdikken, verkorten en pijnlijke symptomen geven (Cisler 1994). De verdikking en verkorting van deze fascia heeft consequenties voor de mobiliteit van zijn insertieplaatsen en daarmee op het functioneren van de cervicale wervelkolom. Te hoge

22 spanningen in fascia kunnen namelijk leiden tot mobiliteitsbeperkingen van het arthrokinematische systeem (Geng et al. 2006). Ten aanzien van de therapie bij whiplash patiënten wordt gesteld dat de centrale hypersensitiviteit theoretisch kan worden voorkomen door onder andere vanuit de aangedane weefsels de nociceptieve input te blokkeren of te verminderen (Nederhand et al. 2000/2002, Curatolo et al. 2004). Interventieprogramma s moeten zich volgens Nederhand et al. (2000/2002) richten op de myalgische musculatuur, welke als gevolg van hun hogere activatie en verminderde relaxatie bij en na fysieke activiteit, betrokken zijn in een vicieuze cirkel welke bijdraagt en onderhouden wordt door musculaire pijn. De fascia prétrachealis moet worden vrijgemaakt volgens Barral (1994) om een goede cervico-thoracale en posterieure cerebrale circulatie te waarborgen. Naar aanleiding van bovenstaande is binnen dit onderzoek onderzocht of mobiliserende technieken uitgevoerd op het hyoïd, thyroïd en cricoïd (de halsorganen), als aanhechtingsplaatsen van musculatuur en fascia, een effect hebben op de actieve mobiliteit van de cervicale wervelkolom van WAD-graad 2 patiënten. 1.4 Osteopathie Binnen de osteopathie is de mobiliteit van, en de interactie tussen, het pariëtale, viscerale en cranio-sacrale systeem de kern van het lichamelijk onderzoek en behandeling. Hierbij speelt tevens het verbindende element, het fasciale systeem, als drager van zenuwen en vaten, een hoofdrol. De osteopaat speelt in op alles wat beweegt in het menselijke lichaam. Van de eenvoudige, kleine beweging tot de meest complexe bewegingen (Barral et al. 1993)

23 De osteopaat zorgt ervoor dat de kwaliteit van de weefsels zo optimaal mogelijk is door mechanische, vasculaire, neurologische en metabole functionele stress te reduceren. De levenskwaliteit wordt hierdoor geoptimaliseerd en de natuurlijke weerstand tegen ziekten versterkt (Peeters 2005). De osteopathie is de kunst van het veroorzaken van een autocorrectie van het organisme (Barral et al. 1993). Samengevat kunnen de osteopatische basisprincipes worden omschreven als (Peeters 2005): De interactie tussen structuur en functie Het lichaam is een ondeelbaar geheel Regel van de arterie De autocorrectie Het bevorderen van de gezondheid De in dit onderzoek uitgevoerde technieken zijn, indien ze op de juiste wijze en op het juiste moment worden toegepast, een onderdeel van het veroorzaken van een autocorrectie van het organisme en kunnen passen in een osteopatisch behandelconcept. Een invulling van een dergelijk concept staat niet op zich, maar is afhankelijk van de eigenschappen van het individu en de manier waarop deze reageert op een verstoring van zijn homeostase. Hierbij staan de osteopatische basisprincipes en denkwijze centraal. 1.5 Evidence based medicine Medische professionals moeten ervoor zorgen dat hun competentie voldoet aan de huidige standaard van de medische wetenschap. Evidence based medicine wordt echter bij problemen zoals whiplash bemoeilijkt door de lange tijdsperiode van het verloop van de aandoening, het

24 gebrek aan of afwezig zijn van controlegroepen en de wisselwerking van verschillende interventies op hetzelfde tijdstip (Vos et al. 2004). Een bijdrage aan de implementatie van evidence based medicine binnen de osteopathie kan geleverd worden door goed georganiseerde effectstudies, waarbij een zeer duidelijke afbakening plaatsvindt van de onderzoekspopulatie en er duidelijk wordt omschreven welke interventies zijn toegepast en onder welke omstandigheden dit gebeurd is. Binnen dit onderzoek was het van belang om te voldoen aan deze eisen zodat de patiëntenpopulatie waarop dit onderzoek van toepassing is, behandeld kan gaan worden door middel van de meest recente evidence based inzichten en technieken op het gebied van de osteopatische geneeskunde. 1.6 Maatschappelijke relevantie van het onderzoek Whiplash heeft belangrijke economische en maatschappelijke gevolgen. In Nederland zijn er gevolgen voor de ziektelast, verzuim, arbeidsongeschiktheid en de premies en uitkeringen van verzekeringen. Het voorkomen van langdurige klachten is relevant vanwege de hoge incidentie ( nieuwe patiënten per jaar) van acute whiplash. Hiervan ontwikkelt 20 tot 30 procent een langdurig klachtenpatroon. Een mogelijk risicofactor voor een vertraagd herstel en het chronisch worden van klachten is onder andere een bewegingsbeperking van de cervicale wervelkolom (Nederlandse Vereniging voor Neurologie 2006). De prevalentie van patiënten met een sprain of the neck door auto-ongevallen in Nederland steeg van 3,4/ in naar 40,2/ in de periode (Versteege 2001). Het geschatte aantal claims in Nederland als gevolg van whiplash klachten is per jaar met totale kosten van 320 miljoen. Het gemiddelde schadebedrag voor letselschades met

25 WAD bedraagt In totaal werden in 2002, 1473 nieuwe WAO- (Wettelijk Arbeids Ongeschikt) uitkeringen uitgedeeld wegens WAD (985 vrouwen, 488 mannen). Van de lopende WAO-uitkeringen in 2002 waren er 9518 (1,2 %) toegekend wegens WAD (Nederlandse Vereniging voor Neurologie 2006). Om te voorkomen dat whiplash klachten chronisch worden en om de gevolgen van chroniciteit te beperken is het van evident belang dat de patiënten de meest effectieve behandeling krijgen. Voornamelijk voor de patiënten zelf maar ook omdat de maatschappelijke gevolgen van het probleem nogal omvangrijk zijn. Er is echter nog geen wetenschappelijk onderbouwd advies met betrekking tot de juiste behandeling. Een multidisciplinaire behandeling wordt aangeraden bij een klachtenpatroon van langer dan drie maanden (Nederlandse Vereniging voor Neurologie 2006). 1.7 Wetenschappelijke relevantie van het onderzoek Bestudering van de literatuur presenteerde een gebrek aan bewijskracht van passieve interventies bij whiplashpatiënten en een tekort aan wetenschappelijk aantoonbare effectieve manuele technieken in de halsregio. Onderzoek op het gebied van effectieve behandeltechnieken toegepast bij een symptomatische patiëntenpopulatie zoals de WAD-graad 2 patiënten is dus van wetenschappelijk belang. Enerzijds om de osteopathie te ondersteunen met een vergrote bewijskracht van de effectiviteit en anderzijds om de whiplashpatiënten de meest effectieve behandeling te kunnen bieden

Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma

Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma Hans Allaart Fysiotherapeut Sport Fysiotherapeut Orthopedische Manueel Th. Dryneedling Hans Allaart Fysiotherapeut Sport Fysiotherapeut Orthopedische Manueel Th. Dryneedling Fysiotherapie na acceleratie

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

SAMENVATTING. Schouder pijn na een beroerte.

SAMENVATTING. Schouder pijn na een beroerte. SAMENVATTING Schouder pijn na een beroerte. Schouderpijn na een beroerte is een veelvoorkomend bijverschijnsel bij patiënten met een hemiplegie (halfzijdige verlamming) en het voorkomen ervan wordt geschat

Nadere informatie

EURO BOOKS ONLINE - Digitaal bladeren in juridische uitgaven. Uitgave 2013. C.I.P. Koninklijke Bibliotheek Albert I NUR 820 I.S.B.N.

EURO BOOKS ONLINE - Digitaal bladeren in juridische uitgaven. Uitgave 2013. C.I.P. Koninklijke Bibliotheek Albert I NUR 820 I.S.B.N. EURO BOOKS ONLINE - Digitaal bladeren in juridische uitgaven Uitgave 2013 C.I.P. Koninklijke Bibliotheek Albert I NUR 820 I.S.B.N. 2013 by Euro Books Uitgegeven door Euro Trans Lloyd Kaleshoek 8 8340 Damme

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Meervoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden

Meervoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden Er is onderzoek gedaan naar rouw na het overlijden van een huisdier (contactpersoon: Karolijne van der Houwen (Klinische Psychologie)). Mensen konden op internet een vragenlijst invullen. Daarin werd gevraagd

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch Stress en Psychose 59 Noord Stress and Psychosis 59 North A.N.M. Busch Prevalentie van Subklinische Psychotische Symptomen en de Associatie Met Stress en Sekse bij Noorse Psychologie Studenten Prevalence

Nadere informatie

Bijlage 2 Meetinstrumenten

Bijlage 2 Meetinstrumenten Bijlage 2 Meetinstrumenten Bijlage 2.1 Functiescore De Bie et al. De Bie et al. (1997) gebruikten de functiescore als prognostisch instrument om lichte van ernstige letsels te onderscheiden. De functiescore

Nadere informatie

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie Is Orthopedische Manuele Therapie nog Orthopedische Manuele Therapie? Zijn de huidige paradigma shifts wenselijk?

Nadere informatie

Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy

Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy Wendy Scholten-Peeters Arianne Verhagen Karin Neeleman-vd Steen Rob Oostendorp 1 Doel Inzicht geven in bruikbaarheid vragenlijsten Hoe Wat Waarom

Nadere informatie

Evaluatietechnieken ter objectivatie van de gevolgen van een whiplashtrauma

Evaluatietechnieken ter objectivatie van de gevolgen van een whiplashtrauma Evaluatietechnieken ter objectivatie van de gevolgen van een whiplashtrauma prof. dr. Gaëtane Stassijns fysische geneeskunde en revalidatie Universitair ziekenhuis Antwerpen Universiteit Antwerpen Algemene

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Beschrijvende statistieken

Beschrijvende statistieken Elske Salemink (Klinische Psychologie) heeft onderzocht of het lezen van verhaaltjes invloed heeft op angst. Studenten werden at random ingedeeld in twee groepen. De ene groep las positieve verhaaltjes

Nadere informatie

Samenvatting. de tijd geplaatst. De vragen die geleid hebben tot de vraagstellingen zijn besproken. Tot slot zijn de vraagstellingen geformuleerd:

Samenvatting. de tijd geplaatst. De vragen die geleid hebben tot de vraagstellingen zijn besproken. Tot slot zijn de vraagstellingen geformuleerd: Samenvatting In dit proefschrift is een groep patiënten met letsels van de thoracale en/of lumbale wervelkolom beschreven. Het is geen vergelijkend onderzoek van verschillende behandelingsmethoden. Wel

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Enkelvoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden

Enkelvoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden Er is onderzoek gedaan naar rouw na het overlijden van een huisdier (contactpersoon: Karolijne van der Houwen (Klinische Psychologie)). Mensen konden op internet een vragenlijst invullen. Daarin werd gevraagd

Nadere informatie

Lichamelijk onderzoek

Lichamelijk onderzoek Hoofdstuk 3 Lichamelijk onderzoek Het lichamelijk onderzoek omvat de volgende onderdelen: -- inspectie in rust -- passief en actief uitgevoerd onderzoek naar de beweeglijkheid van de cervicale wervelkolom,

Nadere informatie

C u r r i c u l u m m o d u l a i r e o p l e i d i n g

C u r r i c u l u m m o d u l a i r e o p l e i d i n g C u r r i c u l u m m o d u l a i r e o p l e i d i n g 1. Indeling van de onderwerpen Jaar Module 1 Module 2 Module 3 Module 4 1 Osteopathische principes en het iliosacrale gewricht De heup en de knie

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van. Leven

De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van. Leven De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van Leven The Effects of the Kanker Nazorg Wijzer on Psychological Distress and Quality of Life Miranda H. de Haan Eerste

Nadere informatie

Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband?

Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband? Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband? Bij mensen kan slechts 1 w h i p l a s h a c c i d e n t langdurige pijn en lijden veroorzaken. De anatomie van de hond is fundamenteel gelijk aan

Nadere informatie

Verdiepingsmodule. Vaardigheid schouderonderzoek. Schoudersklachten: Vaardigheid schouderonderzoek. 1. Toelichting. 2. Doel, doelgroep en tijdsduur

Verdiepingsmodule. Vaardigheid schouderonderzoek. Schoudersklachten: Vaardigheid schouderonderzoek. 1. Toelichting. 2. Doel, doelgroep en tijdsduur Schoudersklachten: 1. Toelichting Deze verdiepingsmodule is gebaseerd op de NHG Standaard van oktober 2008 (tweede herziening). De anatomie van de schouder is globaal wel bekend bij de huisarts. Veelal

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Dry Needling. Informatie voor patiënten

Dry Needling. Informatie voor patiënten Dry Needling Informatie voor patiënten Wat is dry needling? Dry needling is een nieuwe behandelmethode van de fysiotherapeut. Door middel van een speciale techniek worden spieren aangeprikt en raken op

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Substantial Clinical Important Benefit van de CMS en SST!! Toepassing van schoudervragenlijsten bij patiënten van het Schoudernetwerk Twente

Substantial Clinical Important Benefit van de CMS en SST!! Toepassing van schoudervragenlijsten bij patiënten van het Schoudernetwerk Twente Substantial Clinical Important Benefit van de CMS en SST!! Toepassing van schoudervragenlijsten bij patiënten van het Schoudernetwerk Twente Donald van der Burg Onderzoek naar responsiviteit van de CMS/SST

Nadere informatie

Samenvatting. In hoofdstuk 1 wordt een algemene introductie gegeven over de onderwerpen die in dit proefschrift worden behandeld.

Samenvatting. In hoofdstuk 1 wordt een algemene introductie gegeven over de onderwerpen die in dit proefschrift worden behandeld. 155 Sport- en spelactiviteiten bevorderen over het algemeen de gezondheid. Deze fysieke activiteiten kunnen echter ook leiden tot blessures. Het proefschrift beschrijft de ontwikkeling en evaluatie van

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Demo. De osteopathische encyclopedie. The International Academy of Osteopathy I.A.O. Geachte mevrouw, mijnheer,

Demo. De osteopathische encyclopedie. The International Academy of Osteopathy I.A.O. Geachte mevrouw, mijnheer, Demo Geachte mevrouw, mijnheer, Dank u wel voor de interesse die u voor dit e-book betoont! De osteopathische encyclopedie Deze demo bestaat uit een willekeurig aantal gekozen pagina s uit het e-book De

Nadere informatie

Definitie. Definitie. Definitie. Symptomen. Tijdsverloop 6-2-2015. Revalidatie na een Acceleratie- Deceleratie Trauma

Definitie. Definitie. Definitie. Symptomen. Tijdsverloop 6-2-2015. Revalidatie na een Acceleratie- Deceleratie Trauma Conclusies Niveau 3 Klachten over met name, nekpijn, hoofdpijn en bewegingsbeperking van de nek, die worden toegeschreven aan whiplashongevallen, komen in hoge frequenties voor en veroorzaken nogal eens

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Jacqueline Outermans Martin Keesenberg Hans Timmerman

Jacqueline Outermans Martin Keesenberg Hans Timmerman Jacqueline Outermans Martin Keesenberg Hans Timmerman Fysiotherapeut, Fysiotherapeut Sport-Fysiotherapeut Particuliere praktijk te Bad Berleburg (D) Fysiotherapie praktijk Zwanenzijde, Leiden Cred.McKenzietherapeut

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Revalidatie: Biodex-meting. Dr. Sam Hendrix Fysische Geneeskunde & Revalidatie 15 november 2014

Revalidatie: Biodex-meting. Dr. Sam Hendrix Fysische Geneeskunde & Revalidatie 15 november 2014 Revalidatie: Biodex-meting Dr. Sam Hendrix Fysische Geneeskunde & Revalidatie 15 november 2014 Wat is Biodex? Objectief, gestandaardiseerd meet- en trainingsinstrument voor de perifere gewrichten Isokinetische

Nadere informatie

Het onderzoek gepresenteerd in dit proefschrift is gericht op de diagnostiek en het meten van verschijnselen van CRPS 1, en de betrokkenheid van NMDA receptoren en de waarde van NMDA receptor antagonisten

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5

INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5 INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5 1. De onderzoekers van een preventiedienst vermoeden dat werknemers in een bedrijf zonder liften fitter zijn dan werknemers

Nadere informatie

De gevolgen van handletsels zijn voor veel slachtoffers groot. Naast de

De gevolgen van handletsels zijn voor veel slachtoffers groot. Naast de Samenvatting Return to Work after Hand Injury De gevolgen van handletsels zijn voor veel slachtoffers groot. Naast de fysieke beperkingen als gevolg van het letsel, spelen ook psychosociale en werkgerelateerde

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY

NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY Introductie De ziekte van Parkinson werd als eerste beschreven door James Parkinson in 1817. Inmiddels is er veel onderzoek gedaan naar de ziekte van Parkinson, maar

Nadere informatie

Sport-Fysiotherapie R. de Vries en Medische Trainings Therapie

Sport-Fysiotherapie R. de Vries en Medische Trainings Therapie Sport-Fysiotherapie R. de Vries en Medische Trainings Therapie Kerkweg 45a 4102 KR Zijderveld Telefoon 0345-642618 Fax 0345-641004 E-mail vriesfysio@planet.nl Internet www.fysiodevries.nl/ Frozen shoulder

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

COMPUTERWERK. Multidisciplinaire Richtlijn NVAB. Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL

COMPUTERWERK. Multidisciplinaire Richtlijn NVAB. Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL COMPUTERWERK Multidisciplinaire Richtlijn NVAB Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL PROGRAMMA Begripsbepaling computerwerk Uitgangspunten en doel Inhoud richtlijn Behandeling vragen

Nadere informatie

Osteopathie. Presentatie Passage Bergentheim

Osteopathie. Presentatie Passage Bergentheim Osteopathie Presentatie Passage Bergentheim Inhoud vragen positie zorg praktijk opleiding enquete Motivatie Uitgebreide interesse in het begrijpen van het functioneren van het menselijk lichaam Anatomie

Nadere informatie

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van Samenvatting proefschrift Jolijn Kragt Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van patiënten en dokters met elkaar overeen? Multipele sclerose (MS) is een chronische progressieve neurologische

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Responsiviteit van meetinstrumenten. Prof. dr. ir. Riekie de Vet. EMGO Instituut, Amsterdam

Responsiviteit van meetinstrumenten. Prof. dr. ir. Riekie de Vet. EMGO Instituut, Amsterdam Responsiviteit van meetinstrumenten Prof. dr. ir. Riekie de Vet EMGO Instituut, Amsterdam Meet-eigenschappen Klinimetrische eigenschappen Reproduceerbaarheid Validiteit Responsiviteit Interpretatie Definitie

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie?

Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie? Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie? Maartje van Stralen: Mine Yildirim: Femke van Nassau: Mia Kösters: Hoe evalueer ik hoe mijn interventie werkt? Analyse van mediatoren Hoe evalueer

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

Pilotstudie naar effectiviteit Physical Sense Methode bij RSI patiënten

Pilotstudie naar effectiviteit Physical Sense Methode bij RSI patiënten Pilotstudie naar effectiviteit Physical Sense Methode bij RSI patiënten Genezing van RSI patiënten, een pilotstudie naar de effectiviteit van de Physical Sense-methode Dr. Hein Beijer, epidemioloog Samenvatting

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 1. 4 Pathogenese 29 4.1 Inleiding 29 4.2 Verminderde passieve stabiliteit 29 4.2.1 De bevalling 29 4.2.

Inhoud. Voorwoord 1. 4 Pathogenese 29 4.1 Inleiding 29 4.2 Verminderde passieve stabiliteit 29 4.2.1 De bevalling 29 4.2. Inhoud Voorwoord 1 1 Anatomie 5 1.1 Inleiding 5 1.2 Bouw van het bekken 5 1.3 Relatie tussen bekken en rug 5 1.4 Beweeglijkheid van de bekkengewrichten 6 1.5 Bekkenpijn of rugpijn? 9 2 Wat is instabiliteit?

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

toetsende statistiek deze week: wat hebben we al geleerd? Frank Busing, Universiteit Leiden

toetsende statistiek deze week: wat hebben we al geleerd? Frank Busing, Universiteit Leiden toetsende statistiek week 1: kansen en random variabelen week 2: de steekproevenverdeling week 3: schatten en toetsen: de z-toets week 4: het toetsen van gemiddelden: de t-toets Moore, McCabe, and Craig.

Nadere informatie

ERASMUS MC MODIFICATIE VAN DE (REVISED) NOTTINGHAM SENSORY ASSESSMENT Handleiding

ERASMUS MC MODIFICATIE VAN DE (REVISED) NOTTINGHAM SENSORY ASSESSMENT Handleiding De Erasmus MC Modificatie van de (revised) Nottingham Sensory Assessment (EmNSA) 1 is een meetinstrument om bij patiënten met intracraniële aandoeningen de tastzin, de scherp-dof discriminatie en de propriocepsis

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE

MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE MARION SPIJKERMAN VGCT CONGRES, 13 NOVEMBER 2015 OVERZICHT Introductie Methode Resultaten Discussie Mindfulness en ACT interventies als ehealth:

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

Pijn-Coping-Inventarisatielijst (PCI) Kraaimaat, Bakker & Evers (1997)

Pijn-Coping-Inventarisatielijst (PCI) Kraaimaat, Bakker & Evers (1997) Pijn-Coping-Inventarisatielijst (PCI) Kraaimaat, Bakker & Evers (1997) Achtergrond In de literatuur over (chronische)pijn wordt veel aandacht besteed aan de invloed van pijncoping strategieën op pijn.

Nadere informatie

Welke vragenlijst voor mijn onderzoek?

Welke vragenlijst voor mijn onderzoek? Welke vragenlijst voor mijn onderzoek? NHG wetenschapsdag 2010 Caroline Terwee Kenniscentrum Meetinstrumenten VUmc Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek VU medisch centrum Inhoud 1. Presentatie 2. Kritisch

Nadere informatie

Nekklachten. www.fysiotherapie4all.nl info@fysiotherapie4all 076-5657133

Nekklachten. www.fysiotherapie4all.nl info@fysiotherapie4all 076-5657133 Nekklachten De nek De nek bestaat uit zeven wervels: C1 t/m C7. Dit wordt ook wel de cervicale wervelkolom genoemd. Het hoofd rust met de schedel op de eerste halswervel: de atlas. De tweede halswervel

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De chirurgische reconstructie van een gescheurde voorste kruisband resulteert in een aanzienlijk betere klinische uitkomst dan de conservatieve behandeling van patiënten. Er blijft echter

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

ECEL. Wouter Fransman

ECEL. Wouter Fransman Exposure Control Efficacy Library ECEL Wouter Fransman Achtergrond Veel onderzoek naar effectiviteit van beheersmaatregelen, maar resultaten niet eenduidig Beheersmaatregelen (Risk Management Measures

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op. Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij

De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op. Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij Mensen met een Post Traumatische Stress Stoornis. The Effects of Body Oriented Interventions

Nadere informatie

Meten: algemene beginselen. Harry B.G. Ganzeboom ADEK UvS College 1 28 februari 2011

Meten: algemene beginselen. Harry B.G. Ganzeboom ADEK UvS College 1 28 februari 2011 Meten: algemene Harry B.G. Ganzeboom ADEK UvS College 1 28 februari 2011 OPZET College 1: Algemene College 2: Meting van attitudes (ISSP) College 3: Meting van achtergrondvariabelen via MTMM College 4:

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

MOVING WITH SPONDYLARTHROPATHY. Dr C. Hindryckx. Fysische Geneeskunde en Revalidatie

MOVING WITH SPONDYLARTHROPATHY. Dr C. Hindryckx. Fysische Geneeskunde en Revalidatie MOVING WITH SPONDYLARTHROPATHY Dr C. Hindryckx Fysische Geneeskunde en Revalidatie Kan fysiotherapie het ziektebeeld positief beïnvloeden? Relatief aandeel in behandeling? Welke signs & symptoms beïnvloedbaar?

Nadere informatie

Posterolaterale hoek letsels

Posterolaterale hoek letsels Posterolaterale hoek letsels Dr. Peter Van Eygen 04-11-2014 CAMPUS HENRI SERRUYS Inleiding Vaak niet herkend J. Hughston: You may not have seen posterolateral corner injuries, I can assure you that they

Nadere informatie

Hoogenergetisch trauma Wervelletsels kunnen ook voorkomen na val van een paard of van een huishoudtrapje

Hoogenergetisch trauma Wervelletsels kunnen ook voorkomen na val van een paard of van een huishoudtrapje Gerian Huitema orthopedisch chirurg Komen minder vaak voor dan letsels van het perifere skelet Leiden tot aanzienlijke invaliditeit en de slechtste functionele uitkomsten (Hu et al 1996, Fisher et al 2006).

Nadere informatie

Inleiding Deel I. Ontwikkelingsfase

Inleiding Deel I. Ontwikkelingsfase Inleiding Door de toenemende globalisering en bijbehorende concurrentiegroei tussen bedrijven over de hele wereld, de economische recessie in veel landen, en de groeiende behoefte aan duurzame inzetbaarheid,

Nadere informatie

Lumbaal actief onderzoek Instabiliteit

Lumbaal actief onderzoek Instabiliteit Lumbaal actief onderzoek Instabiliteit De actieve stabiliteit wordt gewaarborgd door de rug- en buikspieren en de tussen het bekken en de onderste extremiteiten uitgespannen musculatuur. Belangrijkste

Nadere informatie

Evidence Based Care coaching Ann Van den Bruel Academic Clinical Lecturer, University of Oxford

Evidence Based Care coaching Ann Van den Bruel Academic Clinical Lecturer, University of Oxford Evidence Based Care coaching Ann Van den Bruel Academic Clinical Lecturer, University of Oxford Evidence Based Medicine 1 Evidence Based Medicine Levels of Evidence for Eminence-based medicine Level I:

Nadere informatie

NVAB Richtlijn Klachten aan Arm, Nek of Schouder. Werk en KANS. 11-5-2015 Hoge School Leiden. Dr. Leo. A.M. Elders

NVAB Richtlijn Klachten aan Arm, Nek of Schouder. Werk en KANS. 11-5-2015 Hoge School Leiden. Dr. Leo. A.M. Elders NVAB Richtlijn Klachten aan Arm, Nek of Schouder 1 11-5-2015 Hoge School Leiden Dr. Leo. A.M. Elders Werk en KANS Tel: 06-55741585 E-mail: info@nvka.nl Inhoud presentatie Schouderklachten /SAPS Epidemiologie

Nadere informatie

Examen Data Analyse II - Deel 2

Examen Data Analyse II - Deel 2 Examen Data Analyse II - Deel 2 Tweede Bachelor Biomedische Wetenschappen 10 januari 2011 Naam....................................... 1. De systolische bloeddruk (in mmhg) van 21 mannen is weergegeven

Nadere informatie

HOOFDSTUK VI NIET-PARAMETRISCHE (VERDELINGSVRIJE) STATISTIEK

HOOFDSTUK VI NIET-PARAMETRISCHE (VERDELINGSVRIJE) STATISTIEK HOOFDSTUK VI NIET-PARAMETRISCHE (VERDELINGSVRIJE) STATISTIEK 1 1. INLEIDING Parametrische statistiek: Normale Verdeling Niet-parametrische statistiek: Verdelingsvrij Keuze tussen de twee benaderingen I.

Nadere informatie