Psychopathologie. Hoofdstuk 2: modellen van abnormaliteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Psychopathologie. Hoofdstuk 2: modellen van abnormaliteit"

Transcriptie

1 Psychopathologie Hoofdstuk 2: modellen van abnormaliteit Biologische model: Abnormaal gedrag wordt gezien als ziekte door storing aan organen. Om dit te verklaren wordt gekeken naar anatomische of biochemische problemen in het lichaam en hersenen. Oorzaak biologische abnormanliteit: - genetisch - evolutionair - virus infecties Behandeling: - psychotropisch medicatie - elektroconvulsieve therapie - neuro/psycho chirurgie Het biologische model is wijd gerespecteerd, maar heeft ook een aantal tekortkomingen: 1. Ons mentale leven is een interactie tussen biologische én niet-biologische factoren, en het is belangrijk te erkennen dat het gaat om de interactie in plaats van alleen biologische factoren. 2. Veel bewijs van het biologische model in niet compleet of niet overtuigend. Veel onderzoek wordt gedaan met behulp van dieren, wat een andere uitkomst kan geven bij mensen. 3. Veel methoden geven ongewenste bijwerkingen, zoals bij bijvoorbeeld antipsychotische medicijnen waar schudden en extreme trekken van het lichaam niet uit te sluiten zijn. Psychodynamische model: Het gedrag van een persoon wordt bepaald door de onderliggende psychologische krachten dat onbewust is. Deze krachten zijn dynamisch, ze werken op elkaar in; hierdoor krijgen gedrag, gedachten en emoties vorm. Abnormaal gedrag komt voort uit conflicten tussen deze gedachten. Gedragingen en/of symptomen zijn geen toeval (determinisme); alles heeft zijn oorsprong in vroege relaties en traumatische ervaringen tijdens de kinderjaren. Behandeling: - vrije associatie - catharsis - therapist interpretatie (resistance, transference, dromen) - working through

2 Behavioristische model: Dit model concentreert zich op gedragingen; de reacties die een organisme maakt naar zijn omgeving. Verklaringen en behandelingen zijn gebaseerd op: Principles of learning; de processen waarbij deze gedragingen veranderen in response van de omgeving. Verklaring: - operante conditionering - klassieke conditionering Behandeling: Bij gedragstherapie wordt gekeken naar iemands gedrag dat problemen veroorzaakt en probeert dan deze te vervangen met meer gepaste gedragingen, door middel van klassieke conditionering, operante conditionering, of modeling. - Systematic Desensitization (systematisch ongevoelig maken): In deze procedure wordt stap bij stap de cliënt geleerd om kalm te reageren in plaats van intense angst op de objecten of situaties die zij zo verafschuwen. Cognitieve model: Cognitieve processen zijn het middelpunt van gedrag, gedachten en emoties. Abnormaal functioneren kan begrepen worden door te kijken naar cognitie.

3 Verklaring: Abnormaal functioneren, kan resulteren uit verschillende soorten cognitieve problemen. Sommige mensen kunnen assumpties maken en attitudes aannemen die verontrusten en inaccuraat zijn. onlogische gedachte processen overgeneralisatie Behandeling: cognitieve therapie (beter functionerende manieren van denken te ontwikkelen.) Humanistisch-existentiale model: Humanisten: Geloven dat mensen zijn geboren met een natuurlijke tendens om vriendelijk te zijn, coöperatief en constructief. Existentialisten: mensen moeten een accuraat besef hebben van henzelf en een betekenisvol leven leiden. Zij geloven niet dat mensen van nature geneigd zijn om positief te leven. Zij geloven dat we vanaf onze geboorte totale vrijheid hebben, om het hoofd te bieden aan ons bestaan en betekenis te geven aan ons leven, of om terug te deinzen voor die verantwoordelijkheid. Behandeling: client centered therapy Verklaring: gestalt theorie: - Skillful frustration: de therapeut weigert te antwoorden aan de verwachtingen of eisen van de cliënt. Deze manier van frustratie is bedoeld om mensen te laten zien hoe vaak zij anderen manipuleren zodat ze antwoorden aan hun behoeften. - Role playing: de therapeut instrueert de cliënt om verschillende rollen te spelen. Dit proces kan erg intens zijn, omdat ze worden aangemoedigd om hun emoties volledig te tonen. - Rules: cliënten zullen zo meer naar zich zelf kijken, bijvoorbeeld door altijd ik te gebruiken en niet wij. Of de regel om in het hier en nu te blijven. Existential theorie: - Zoals humanisten geloven existentialisten dat psychologisch disfunctioneren veroorzaakt wordt door zelfmisleiding, maar zij hebben het over een soort zelfmisleiding waar mensen zich verschuilen voor de verantwoordelijkheden van het leven en het lukt ze niet om in te zien dat het aan hun zelf is om betekenis te geven aan hun leven. Sociocultureel model: Volgens dit model is abnormaal gedrag het beste te begrijpen in het licht van sociale en culturele factoren die het individu beïnvloeden. Dit model leent zijn concepten en principes uit twee velden: sociologie en antropologie. Verklaring: societal labels and roles social networks and supports family structure and communication cultuur religie en spiritualiteit

4 Behandeling: groepstherapie familietherapie partnertherapie community therapie

5 Hoofdstuk 4: angst stoornissen Gegeneraliseerde angst stoornis Het ervaren van extreme angst in de meeste situaties en zorgen maken over alles. DSM IV checklist: 1- Excessive or ongoing anxiety and worry, for at least 6 months, about numerous events or activities. 2- Difficulty controlling the worry 3- At least 3 of following symptoms: a) Rusteloosheid b) Snel vermoeid c) Snel geirriteerd d) Spier spanning e) Sleep disturbance 4- significant distress or impairment. - Sociocultureel: Volgens de socioculturele theoristen is de grootste kans op het ontwikkelen van een generalized anxiety disorder bij mensen die ook daadwerkelijk in een voortdurende gevaarlijke omgeving leven. Een grote bijdrage van sociale stress is armoede. - Psychodynamisch: Alle kinderen ervaren enige mate van angst terwijl ze opgroeien: - realistic anxiety: (= actual danger) - neurotic anxiety : (kids gedwongen door ouders of omstandigheden om id impulsen te onderdrukken) - moral anxiety: kids worden gestraft of bedreigd voor expressing their id impulses. Door onze ego proberen we bovenstaande angsten onder controle te houden. Maar bij sommige mensen is de verdediging zo zwak dat er generalized anxiety disorder ontstaat. - Psychodynamische verklaringen: Generalized anxiety disorder ontstaat als het defense mechanisme van iemand geen stand houdt onder stress, en men wordt overstroomt door neurotisch of morale angst. 1. dit kan gebeuren door dat het niveau van angst te hoog is. 2. of het ego beschermingsmechanisme is te zwak. Kinderen die te beschermt zijn opgevoed kunnen last krijgen van generalized anxiety disorder: de kids hebben geen ruimte gekregen om een goed beschermingsmechanisme te ontwikkelen binnen hun ego, en zodra deze mensen in de volwassen wereld terecht komen, blijken ze niet kapabel genoeg om zich zelf te beschermen en dit resulteert in grote angsten. vrije associatie, transference, resistance, dromen.

6 Fobieën: - Humanistisch: Deze theorie gaat ervan uit dat generalized anxiety disorder, net als alle andere geestesziekten, ontstaat zodra men zichzelf niet meer ziet als honestly and accepting. - Cognitief: Mensen van de cognitieve stroming vinden dat psychologisch problemen ontstaan door een dysfunctionele manier van redeneren / denken. - metacognitieve theorie: mensen met een angst stoornis hebben een positieve (coping, appraissing) en negatieve geloof over zorgen. - behandeling: rationeel emotioneel therapie, focussen op zorgen. - Biologisch: Verklaring: GABA inactivity: GABA heeft een onderdrukkende boodschap: zodra GABA is ontvangen zal de neuron ophouden met vuren. Normaal werkt het brein zo: bij een angst reactie gaan neuronen binnen het gehele brein sneller vuren, maar na verloop van tijd zal er een feedback systeem ontstaan en zal er GABA aangemaakt worden waardoor het afvuren verminderd en er weer een normale toestand van het lichaam ontstaat. 1. Bij mensen met generalized anxiety disorder, is er een foutje in het feedback systeem waardoor er geen GABA wordt aangemaakt en het lichaam/brein dus niet tot rust zal komen. 2. Misschien zijn GABA voorraden te klein, of zijn er te weinig GABA receptoren of vangen de GABA receptoren de neurotransmitter niet op. Persistente en onredelijke angst voor een bepaald object, activiteit of situatie. DSM-IV checklist: 1. Marked and persistent fear of a specific object or situation that is excessive or unreasonablem, lasting at least 6 months. 2. Immediate anxiety usually produced by exposure to the object. 3. recognition that the fear is excessive or unreasonable. 4. Avoidance of the feared situation. 5. Significant distress or impairment. - specifieke fobieën: Een persistente angst voor een specifiek object of situatie. - sociale fobieën: Mensen met een sociale fobie hebben ernstige, persistente en onredelijke angst voor sociale of performance situations, waarbij er verlegenheid (embarrasment) kan ontstaan. - Oorzaak: Behavioristisch verklaring: klassiek conditionering, modeling, stimulus generalisering.

7 - Behandeling fobieën: Specific phobias: 1. desensitization 2. flooding 3. modeling Sociale fobieën: 1. antidepressante medicatie 2. exposure therapie 3. cognitieve therapie Paniek stoornis: Een plots opgekomen paniekgevoel, dat een piek bereikt na ongeveer 10 min, en langzaam weer verdwijnt. Komt vaak voor met agoraphobia (pleinvrees). - Biologisch: Men vond dat een paniekstoornis o.a. veroorzaakt wordt door abnormale norepinephrine activiteit. De Locus ceruleus in het brein bevat veel norepinephrine. Als men deze plek elektrisch stimuleerde bij apen, gaf de aap de symptomen van een paniekaanval. Ook als men bij mensen een stof inspoot die de norepinephrine beïnvloedde, ervaren deze mensen een soort paniekaanval. - Cognitief: Cognitieve theoristen geloven dat panic-prone mensen gevoelig zijn voor bepaalde lichamelijke sensaties. Als deze plots opkomen kunnen ze worden mis-interpreteerd als tekens van een medische catastrofe. Cognitieve therapeuten proberen de misinterpretaties van mensen met een paniekstoornis te verbeteren. Obsessief compulsief stoornis: Obsessions zijn dwingende gedachten, ideeën, impulsen of beeldend ie iemands bewustzijn binnenvallen. Compulsions zijn zich herhalende gedragingen of mentale activiteiten die mensen doen omdat ze denken op deze manier hun angstgevoelens te verkleinen. - Kenmerken: 1. Wensen 2. Impulsen 3. Beelden 4. Ideeën 5. Twijfel - Psychodynamisch: Volgens psychodynamische theoristen zijn er drie ego verdedigingsmechanismen veelvoorkomend in de obsessive-compulsive disorder. - Isolatie (dit zijn mensen die hun ongewenste gedachten niet als die van hun beschouwen, maar als vreemde indringers). - Undoing (dit zijn mensen die gedrag vertonen dat bedoeld is om ongewenste gedachten te doen verdwijnen).

8 - Reaction formation (dit zijn mensen die een levensstijl aannemen die tegenovergesteld is aan hun ongewenste gedachten/impulsen). - Behavioral: Behavioristen zeggen dat het compulsieve gedrag van mensen per ongeluk begint, en later wordt geassocieerd met een bepaalde angst. Het gedrag wordt opnieuw en opnieuw vertoond, en men heeft het gevoel dat hun angst minder wordt na vertoon van dit bepaalde gedrag. - Cognitief: Volgens dit perspectief heeft iedereen wel eens ongewenste herhalende gedachten. Mensen die een stoornis ontwikkelen geven vaak zich zelf de schuld van deze vervelende gedachten. Men probeert de gedachten en gedrag te neutraliseren. Juist door dit gedrag ontwikkeld het neutraliseren van de vervelende gedachten tot een obsessie of compulsion. Redenen dat bepaalde mensen de stoornis ontwikkelen zijn: - Zijn meer depressief - Hoge standaarden van moraliteit voor zich zelf - Vervelende gedachten zorgen voor vervelend gedrag - Denken dat ze perfecte controle zouden moeten hebben/kunnen hebben over hun gedachten - Biologisch: Er zijn twee biologische verklaringen te vinden voor de obsessive-compulsive disorder: een abnormale activiteit van de neurotransmitter serotonine, en abnormaal functioneren van de belangrijke delen van de hersenen. De andere verklaring heeft te maken met de orbital region of the frontal cortex en de caudate nuclei (deel van basale ganglia). Dit deel van het brein zet informatie om in gedachten en gedrag.

9 Hoofdstuk 13: persoonlijkheids stoornis Iedereen van ons heeft een persoonlijkheid: een uniek en lange termijn patroon van innerlijke ervaringen en uiterlijke gedragingen, dat tot consistente reacties leidt in verschillende situaties. Persoonlijkheid is flexibel, we leren van onze ervaringen. Odd persoonlijkheids stoornissen Mensen met een odd personality disorder laten eigenaardig en excentriek gedrag zien, dat lijkt op het gedrag van schizofrenen, maar dan in mindere mate. - Paranoïde stoornis - Schidzoid stoornis - Schizotypical stoornis Paranoide stoornis: anderen niet vertrouwen en verdenken. 1. Psychodynamische: omgeving wordt onvriendelijk ervaren door ouders. Altijd alert zijn en niemand vertrouwen wat leidt tot extreme woede. 2. Biologisch: genetische oorzaak Mensen met paranoid personality disorder zien niet van zichzelf dat ze hulp nodig hebben, en er zijn er maar weinig die vrijwillig in behandeling gaan. 1. Object relations therapeuten (psychodynamische therapeuten): door de woede van de cliënt heen zien wat hun kijk is op zijn of haar diepe wens voor een bevredigende relatie. 2. Behavioristische & cognitieve therapeuten: de cliënt controle te laten krijgen over hun angsten en het verbeteren van hun vaardigheden om problemen op te lossen. 3. Drug therapie is ineffectief. Schidzoid stoornis: aanhoudende vermijding van sociale relaties en weinig expressie van emoties. 1. Psychodynamisch: de wortels van de schizoid personality disorder liggen in een onbevredigende behoefte voor menselijk contact. Cognitieve theorieën stellen dat mensen met deze ziekte lijden aan deficiënties in hun denken. 1. Weinig mensen die lijden aan deze ziekte zoeken behandeling. Als ze dat wel doen blijven ze emotioneel afstandelijk van de therapeut, lijken niet te geven om hun behandeling en boeken in het beste geval maar een klein beetje vooruitgang. Schizotypical stoornis: extreme ongemak in hechte relaties, vreemde gedachten en waarneming en excentrisch gedrag. 1. Omdat de symptomen zo lijken op schizofrenie denken onderzoekers dat bij deze twee ziekten dezelfde factoren een rol spelen, zoals een slechte familiecommunicatie, psychologische ziekten bij de ouders of verhoogde activiteit van dopamine. 1. Cognitieve therapeuten concentreren zich op hun ongewone gedachten en percepties en leren de ongepaste gedachtes negeren. Drugs therapie, in lage dosering, blijkt ook effectief te zijn.

10 Dramatische persoonlijkheids stoornissen Deze mensen zijn dramatisch, emotioneel of onregelmatig waardoor het onmogelijk is om een relatie te krijgen dat bevredigend is. - Antisociale stoornis - Borderline stoornis - Histronisch stoornis - Narcistisch stoornis Antisociale stoornis: trekken zich niets aan van andermans rechten en schenden ze voortdurend (psychopaten/sociopaten). Mensen met een antisociale persoonlijkheid liegen herhaaldelijk, zijn impulsief, snel geïrriteerd en agressief. Ook zijn ze roekeloos; ze houden weinig rekening met hun eigen veiligheid en met die van anderen. Ze zijn erg self-centered en hebben moeite om hechte relaties te handhaven. 1. Psychodynamische: Afwezigheid van ouderlijke liefde tijdens de kindertijd, leidt tot afwezigheid van basic trust. Mensen met deze stoornis hadden vaker last van stress in hun kindertijd. 2. Behavioristen: Antisociale persoonlijkheid is geleerd door modeling. Kinderen van antisociale mensen hebben zelf ook vaker deze stoornis. Anderen stellen dat het komt doordat ouders onbewust antisociaal gedrag belonen. 3. Biologisch: Mensen met deze stoornis ervaren minder angst dan anderen, en dus misschien een leercomponent missen. Ook hebben antisocialen een lage arousal, wat misschien door het nemen van risico s en antisociaal gedrag wordt verhoogd. 1. Geen behandeling lijkt effectief te zijn, omdat het probleem een gebrek aan geweten is en de behoefte om te veranderen. Borderline stoornis: grote instabiliteit in relaties, zelfbeeld, stemming en impulsieve gedrag. 1. Psychodynamisch: Vroege relaties met de ouders verklaren de stoornis. Mensen met deze stoornis werden vaak verwaarloosd en afgewezen door hun ouders, verbaal mishandeld of anderszins slecht behandeld. 2. Biologisch: De activiteit van serotonine in de hersenen is lager, het slaappatroon is abnormaal, net zoals bij depressieve mensen, en nabije familie heeft vijf keer zoveel kans om de ziekte te krijgen dan de gewone populatie. 3. Sociocultureel: Als een cultuur zijn stabiliteit verliest door snelle veranderingen, zullen er veel leden van die cultuur zijn die identiteitsproblemen hebben. 1. Psychotherapie leidt tot enige verbetering. 2. Psychodynamische therapie is wel effectief als men focused op de verstoorde relaties, poor sense of self, en hun eenzaamheid en leegte. 3. Ook groepstherapie kan zinvol zijn. 4. Antidepressiva, antibipolair, antianxiety, en antipsychotica helpen sommigen om hun emoties en agressie te kalmeren. 5. Anderen hebben weer baat bij een combinatie van drug therapie en psychotherapie.

11 Histronishe stoornis: extreem emotioneel en zoeken constant aandacht. 1. Psychodynamisch: als kind een ongezonde relatie met koude en controlerende ouders waardoor ze zich niet geliefd voelden en bang waren om verlaten te worden. Om zichzelf hiertegen te beschermen, leren ze dramatisch te gedragen waardoor anderen zich over hen ontfermen. 2. Cognitief: Omdat ze zo self-focused en emotioneel zijn, worden ze steeds minder geïnteresseerd in hoe het in de wereld werkt. Hierdoor leren ze daarover niets en hebben ze anderen nodig om hun te laten sturen in hun leven. 3. Sociocultuureel: oorzaak door de normen en verwachtingen van de samenleving. Tot voor kort was het voor meisjes normaal om zich afhankelijk te blijven gedragen. Histronic personality disorder is een soort overdrijving van deze vrouwelijkheid. 1. Alle behandelmethodes proberen de cliënt hun overdreven afhankelijkheid onder ogen te laten zien, innerlijke satisfactie te vinden en meer onafhankelijk te worden. Cognitieve therapie, psychodynamische therapie en groepstherapie zijn hierbij zinvol. Drug therapie is alleen zinvol om de depressieve gevoelens die sommige patiënten hebben te verminderen. Narcistische stoornis: voelen zich groot, hebben veel aanbidding nodig en hebben geen empathie voor anderen. Zijn overtuigd van hun eigen succes, macht of schoonheid, verwachten constante aandacht en bewondering van hun omgeving 1. Psychodynamisch: het probleem begint met koude, afwijzende ouders. Door zichzelf te vertellen dat ze perfect en aantrekkelijk zijn en door bewondering te zoeken bij anderen, voelen ze zich beter. 2. Object-relation theoretici: voegen hier aan toe dat ze hiermee zichzelf overtuigen dat ze goede relaties met hun ouders of anderen helemaal niet nodig hebben. 3. Behavioristisch en cognitief: stellen dat deze stoornis ontwikkeld wordt door een té positieve opvoeding waardoor hun eigenwaarde overgewaardeerd wordt. 4. Sociocultuureel: het komt door era s van narcisme in samenlevingen. Dit zijn periodes waarin familiewaarden en sociale idealen afbrokkelen, waardoor er een narcistische generatie ontstaat. 1. Psychodynamische therapeuten proberen inzicht te geven in hun basisonzekerheden en bescherming. 2. Cognitieve therapeuten focussen op het self-centered denken, proberen de meningen over anderen te veranderen, leren hen beter omgaan met kritiek en proberen ze meer empathie te laten krijgen voor anderen. 3. Helaas heeft geen van de methoden veel succes. Angstige persoonlijkheids stoornis Deze mensen vertonen vaak angstig gedrag. - Vermijdende stoornis - Afhankelijkheids stoornis - Obsessief compulsief stoornis

12 Vermijdende stoornis: heel erg ongemakkelijk en terughoudend in sociale situaties, overweldigende gevoel van incompetentie, extreem gevoelig voor negatieve evaluatie. 1. Psychodynamisch: focussen vooral op het schaamtegevoel dat ervaren wordt. Dit wordt vaak in verband gebracht met schaamte-ervaringen in de jeugd doordat ouders hen straften of voor gek zetten als ze iets fout deden. Hierdoor wordt een negatief zelfbeeld ontwikkeld en voelt het individu zich niet geliefd. 2. Cognitief: harde kritiek en afwijzingen leiden ertoe dat men gaat denken dat iedereen negatief over hem oordeelt. 1. Psychodynamisch: herkennen en te boven komen van onbewuste conflicten die mogelijk spelen. 2. Cognitief: veranderen van vervelende gedachten en overtuigingen en het verbeteren van het zelfbeeld. 3. Behavioristisch: verbeteren van sociale vaardigheden en exposure behandelingen om de sociale contacten te verbeteren. 4. Groepstherapie: verbeteren van sociale vaardigheden. 5. Drug therapie: verminderen van de sociale angst. Afhankelijkheids stoornis: overdreven behoefte om verzorgt te worden. 1. Freudiaanse theoretici: onvoldoende afsluiten van de orale fase. 2. Object-relationisten: vroeg verlies van de ouders of afwijzende ouders zorgen voor verstoorde hechtings- en scheidingservaringen. 3. Psychodynamisch: de stoornis wordt veroorzaakt door te beschermende en overbezorgde ouders. 4. Behavioristen: denken dat het komt doordat ouders hun kinderen onbewust belonen voor afhankelijk gedrag en straffen voor onafhankelijk gedrag, waardoor de stoornis zich gaat ontwikkelen. 5. Cognitief: twee attitudes die de stoornis helpen produceren en in stand houden: (1) Ik ben inadequaat en hulpeloos om te gaan met de wereld en (2) Ik moet iemand vinden om mij te beschermen zodat ik met het leven om kan gaan. 1. Psychodynamische: therapeuten focussen op dezelfde onderdelen als bij het behandelen van depressies. 2. Behavioristen: passen assertiviteitstraining toe en cognitieve therapeuten proberen om de hun gedachten over incompetentie en hulpeloosheid te veranderen. 3. Groepstherapie: lijkt zinvol omdat dit mogelijkheden biedt om steun te krijgen van gelijken en omdat leden van de groep kunnen dienen als models. Obsessief compulsief stoornis: zijn zo gefocust op orde, perfectie en controle dat ze alle flexibiliteit, openheid en efficiency verliezen. Onredelijk hoge standaarden. 1. Freudiaans theoretici: gefixeerd geraakt in anale fase door overdreven zindelijkheidstraining. Om woede hierbij onder controle te houden, wordt extreem geordend. 2. Cognitief: een onlogisch denkproces houdt het in stand. 1. Psychodynamisch: richt zich op het herkennen, ervaren en accepteren van gevoelens en onzekerheden, en misschien het nemen van risico s en de acceptatie van persoonlijke beperkingen. 2. Cognitief: richt zich op het veranderen van dichotoom denken, perfectionisme, besluiteloosheid, uitstellen en chronisch zorgen maken.

13 Hoofdstuk 14: Disorders of childhood and adolescence Opposional defiant disorder and conduct disorder Oppositional defiant disorder: kinderen die herhaaldelijk met ouderen in discussie gaan, verliezen hun temperament (humeur), vloeken, intense gevoel van woede en haat. Conduct disorder: ook deze stoornis doet zich voor in de kindertijd. Kinderen met een gedragsstoornis schenden meerdere keren de basisrechten van anderen, laten hevige agressie zien en vernietigen soms andermans bezit, ze liegen, bedriegen en lopen soms weg. 1. Kinderen waarvan de ouders hen afkeurt, verlaat, mishandelen of falen in fatsoenlijke en consistente toezicht, kunnen leiden tot conduct problemen. Ook zijn kinderen meer vatbaar voor deze stoornis wanneer de ouders antisociaal, vaak woede, schizofrenie hebben. 1. Sociocultureel: parent-child interaction therapy: therapeuten leren de ouders om positief met hun kind mee te werken, grenzen te stellen, consistent te handelen, eerlijk te zijn in discipline beslissingen en een passende verwachting te hebben voor het kind. Parent management training, (1) ouders worden geleerd om effectief om te gaan met hun kinderen, (2) ouders en kinderen komen samen bij elkaar in gedrag georiënteerd therapie. 2. Child-focus behandeling: problem solving skill training: therapeuten combineren modeling, praktiseren, rollenspel en systematisch belonen om kinderen te helpen met sociale gedrag. Anger coping and coping power program: waarbij kinderen in groep sessies leren hun woede en andere emoties te managen, problemen op te lossen, sociale vaardigheden opbouwen, doelen stellen en handle peer pressure. ADHD (attention deficit/hyperactivity disorder): Deze stoornis wordt gekenmerkt door aandachtsproblemen, hyperactief/impulsief gedrag of beiden. De helft van de kinderen laat naast ADHD een leer- of communicatiestoornis zien. Daarnaast komen depressie en angststoornissen vaker voor bij kinderen met ADHD. 1. Biologisch: abnormale activiteit van de neurotransmitter dopamine en abnomaliteit in het frontaal-striatal gebied van de hersenen. 2. Sociocultuureel: kinderen die druk zijn kunnen een ADHD diagnose krijgen waardoor ze zich werkelijk zo gaan gedragen. 1. Ritalin (methyphenidate): hebben een rustgevende effect op kinderen en kunnen hierdoor beter problemen oplossen, agressie beheersen en academisch presteren. 2. Behavioral therapie: hier leren ouders hoe ze hun kinderen moeten belonen bij aandacht of zelf beheersing (operant conditioneren).

14 Elimination disorders: Kinderen met deze stoornis poepen of plassen in hun broek of bed terwijl dit beeld niet meer past bij de leeftijd. Enuresis: Het in bed en/of kleren plassen. Het kind dient minimaal vijf te zijn, wil het in aanmerking komen voor deze diagnose. Naarmate de leeftijd toeneemt, komt enuresis minder voor. Kenmerkend is dat een kind met enuresis dikwijls een familielid heeft met dezelfde stoornis. Enuresis gaat meestal vanzelf over, maar gedragstherapie (denk aan de bedplaswekker) kan dit proces versnellen. Encopresis: Het in de kleren poepen. Dit beeld komt veel minder voor dan enuresis en is te verhelpen met gedragstherapie en medicijnen. Long-term disorders that begin in childhood Pervasive development disorders: Een groep stoornissen die samengaan met sociale interactive, ongewoon communicatie en onfatsoenlijk response op stimuli in de omgeving. Autisme: Kinderen met een autistische stoornis vertonen zich extreem niet-responsief ten opzichte van anderen, zijn rigide en herhalend in hun handelingen en beschikken over slechte taal- en communicatievaardigheden. Ook zou een autist in beperkte mate beschikken over een Theory of mind. Asperer s stoornis: kinderen ervaren sociaal tekort, hebben vreemde interesses, beperkte an herhaalde gedrag dat veel lijkt op autisme en hebben meestal een (bijna) normale intelligentie en taal vaardigheden. 1. Theory of mind: het bewustzijn van het feit dat andere mensen hun gedrag baseren op eigen intenties, overtuigingen en gedachten en niet op informatie waarvan ze geen weet kunnen hebben. 1. Behavioristisch therapie: cognitief sociaal integratie therapie, kinderen leren om flexibel te zijn betreft sociale regels, problemen oplossen en keuze van hun gedragingen. 2. Communicatie training: augmentative communication system, plaatjes, symbolen, woorden, letters aanwijzen op een bord of computer. Mental retardation: deze stoornis wordt gekenmerkt door intellectueel functioneren en aangepast gedrag die ver onder het gemiddelde liggen. De persoon leert erg langzaam en heeft problemen met aandacht, taal en het korte termijngeheugen. Er zijn 4 niveaus van mentale retardatie. 1. Mild (IQ 70 50): Deze vorm komt veruit het meeste voor. Individuen kunnen zich ontwikkelen d.m.v. educatie en kunnen zich voortdoen als volwassenen. Onderzoek heeft milde retardatie voornamelijk gelinkt aan socio-culturele en psychologische oorzaken. Je kunt hierbij denken aan een arme en onstimulerende omgeving, inadequate ouder-kind relaties en onvoldoende leerervaringen tijdens de eerste jaren. Naast deze factoren kunnen ook biologische factoren een rol spelen (bijvoorbeeld ondervoeding). 2. Moderate (IQ 49 35): Personen met deze vorm van retardatie kunnen voor zichzelf leren zorgen en kunnen een eenvoudig beroep leren. De meeste kunnen behoorlijk in de maatschappij functioneren, maar hebben wel supervisie nodig.

15 3. Severe (IQ 34 20): Individuen hebben zorgvuldige supervisie nodig. Ze kunnen basishandelingen leren uitvoeren in gestructureerde en beschermde settings. 4. Profound (IQ < 20): Deze vorm vereist een erg gestructureerde omgeving en nauwe supervisie. - Oorzaken: 1. Down syndroom: abnormaliteit in bij de 21 e chromosoom. 2. Fetal alcohol syndroom: Een combinatie van problemen in het kind - waaronder een verminderd intellectueel functioneren, hartproblemen en vertraagde groei - die resulteren uit het overmatige alcoholgebruik van de moeder tijdens de zwangerschap.

16 Hoofdstuk 6: Somatoforme en dissociatieve stoornissen Somatoforme stoornissen: Een patroon van fysieke klachten met grootendeels psychosociale oorzaken, wanneer fysieke ziekte geen medische oorzaak heeft. Bij (1) hysterical somatoform disorder is er een daadwerkelijke verandering in het fysieke functioneren en (2) bij preoccupation somatoform disorder zijn mensen gezond maar maken zich zorgen dat er iets mis met ze is. Hysterical somatoform disorders - Conversion disorder: Een psycholosociale conflict of behoefte wordt omgezet in dramatische fysieke symptomen dat de vrijwillige motor en sensorische functioneren beïnvloed. - Somatization disorder: Veel terugkerende fysieke ziekte zonder een organische basis. Ook wel briquet s syndrome genoemd. Om deze diagnoses te krijgen moet iemand een reeks van ziekten, pijn symptomen, gastrointestinal symptomen (misselijkheid, diaree), sexuele symptomen (erectie of menstruatie disfunctie), neurologische symptomen (verlamming, dubbel zien) hebben. - Pain disorder (associated with psychological factors): Gekenmerkt door pijn, waarbij psychosociale factor een central rol spelt in het begin, strengheid of voordurende pijn. - Hysterische vs. Medische symptomen en Factitious symptomen: Glove anesthesia: een verstijving aan de polsen en dat doorgaat tot aan de fingertoppen. Factitious symptomen: een persoon doet zich ziek voor, terwijl hij dat niet is. Munchausen syndroom: een extreme en chronische vorm van factitious stoornis. Wanneer ouders fysieke ziekten bij hun kinderen produceren of verzinnen wordt het woord proxy achter de symptoom toegevoegt. Preoccupation somatoform disorders - Hypochondriasis: Het onrealistisch interpreteren van lichamelijke symptomen of ziektes, bijv hoesten, keel pijn. - Body dysmorphic disorder: Heel erg bezorgd worden over verbeeldde of kleine defect in uiterlijk. - Oorzaak: 1. Behavioristen: angst bij hypochondrias en body dysmorphic stoornissen zouden door klassieke conditionering of door modeling verklaard kunnen worden. 2. Cognitief: mensen zijn heel gevoelig en bedreigd voor lichamelijke signalen en misinterpreteren dat (miscommunicatie). 3. Psychodynamisch: 2 mechanismen bij hysterisch somatoform, (1) primary gain > wanneer de symptomen buiten het bewustzijn blijven, bijv bang om boos te worden, wat leidt tot verlamming van arm, (2) secondary gain > in staat zijn om onaangename dingen te vermijden of sympathie krijgen van anderen. 1. Hysterical somato: focus op oorzaak stoornis, technieken die bij PTSS worden gebruikt, exposure, drugs therapie.

17 Dissociative disorders Veranderingen in het geheugen zonder fysieke oorzaak. Dissociative amnesia: Het terughalen van belangrijke informatie (meestal slechte herinneringen) uit je leven lukt niet. - Amnestic episode: vergeten periode - Selective amnesia: sommige dingen worden herinnerd maar niet alles - Continuous amnesia: het blijven vergeten van nieuwe dingen Dissociative fugue: Het vergeten van identiteit en verleden en gaan naar een nieuwe plek om een nieuwe (identiteit) leven te beginnen. Dissociative identity disorder (meerder persoonlijkheden): Het hebben van 2 of meer persoonlijkheden binnen een lichaam. Elk subpersoonlijkheid kan unieke gedachten, gedrag, herinneringen en emoties hebben. - Mutually amnestic relationship: de subpersoonlijkheden zijn onbewust van elkaar - Mutually cognizant patterns: de subpersoonlijkheden zijn bewust van elkaar - One-way amnesic relationship: sommige subpersoonlijkheden zijn bewust van andere, maar de andere niet. - Co-conscious subpersonalities: stille observeerders bekijken gedachten en acties van ander subpersoonlijkheden maar gaan niet in interactie met ze. Verklaring: - Psychodynamisch: dissociatieve stoornissen worden veroorzaakt door repression. Amnesie en fugue zijn een eenmalige episode van extreme repressie. Identiteits stoornis zou komen door een levenslang herhaaldelijke repressie. - Behavioristisch: een respons dat is aangeleerd door operante conditionering. Het is een middel om te ontsnappen en door OPC zijn ze ervan onbewust. - State dependent learning: het leren wordt geassocieerd met condities waarmee het is gebeurt en dit wordt het beste herinnerd. - Zelf hypnose: het hypnotiseren van jezelf om bepaalde onplezierige gebeurtenissen te vergeten. (gebeurt onbewust) Behandeling: - Psychodynamisch therapie - Hypnotic therapie - Drug therapie

18 De voornaamste begrippen uit de psychopathologie definiëren. Kennis hebben van de geschiedenis en modellen binnen de psychopathologie. Een indeling en overzicht geven van de verschillende psychopathologische categorieën conform DSM-IV. De belangrijkste stoornissen (o.a. angststoornissen, stemmingsstoornissen, schizofrenie, dissociatieve stoornissen, somatoforme stoornissen) kunnen beschrijven naar: 1. kenmerken, biologische, sociaal-culturele en psycho-sociale factoren die een rol spelen bij het ontstaan en voortduren van deze stoornissen; 2. behandelingsmethoden; 3. prognose. Blijk geven van enig begrip van de onderzoeksmethoden in de psychopathologie en enige kennis van de huidige stand van zaken van het onderzoek t.a.v. psychische stoornissen. Huntington s disease: een stoornis gekenmerkt door agressieve emotionele uitbarstingen, geheugen verlies, suïcidaal denken, ongecontroleerde lichaamsbewegingen en absurde ideeën. Deze stoornis komt door een verlies van cellen in de basal ganglia.

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug. ANGST Zit het in een klein hoekje? Dr. Miriam Lommen Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.nl Wie is er NOOIT bang? Heb ik een angststoornis? Volgens

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien.

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. ODD Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. Hoe wordt ODD ook wel genoemd? ODD is een afkorting voor de Engelse

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen Persoonlijkheidsstoornissen en Angst Ellen Willemsen Overzicht Relevantie Persoonlijkheidsstoornissen Comorbiditeit in getallen PG cijfers comorbiditeit Relatie tussen angststoornissen en PS Aanbevelingen

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 Moeilijke mensen, ze zijn overal. In je huis, in je buurt, op je

Nadere informatie

E book Persoonlijkheidsstoornissen

E book Persoonlijkheidsstoornissen E book Persoonlijkheidsstoornissen Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl Persoonlijkheidsstoornissen Definitie Wat is een persoonlijkheidsstoornis nu eigenlijk? In officiële termen

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer Wat is een psychische stoornis? Als we de populaire media en sommige stromingen in de gedragswetenschappen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013

Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013 Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013 Het komt overal voor Agenda at is de persoonlijkheid anneer spreken we over een stoornis at betekent dit voor ons als arts? Persoonlijkheidstrekken

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014 Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische stoornissen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN

DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN Beheersing van emoties en gedrag Rechten van anderen Conflict met maatschappelijke normen en waarden Indeling Gedragsstoornissen in DSM 5 Oppositioneel-Opstandige Stoornis

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

MMPI-2 Code type 1-2/2-1

MMPI-2 Code type 1-2/2-1 Code type 1-2/2-1 somatische klachten, drankproblemen, communiceert ziekte, zorgen over gezondheid, angst, onrust, gedeprimeerd, ongelukkig introvert, verlegen, twijfelzucht, wantrouwend, hypochonder,

Nadere informatie

De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent

De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk Dr. Leyman Lemke Deswarte Annelies 2013 Universitair Ziekenhuis Gent Inhoud workshop Kapstok: Het neurotische lussenmodel (NLM) (R. Schacht

Nadere informatie

Boek Slapende honden? Wakker maken!

Boek Slapende honden? Wakker maken! Boek Slapende honden? Wakker maken! A.Struik, ontwikkelingspsycholoog/ systeemtherapeut Joany Spierings Drie testen Weinig theorie en veel praktijk CD-Rom/ werkbladen Formulier zes testen Geen protocol

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie Enkele cijfers 17,9 % van de patiënten met een angststoornis lijdt aan een alcoholverslaving 19,4% van de alcoholverslaafden heeft een angststoornis (Addiction

Nadere informatie

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl Angst en de ziekte van Parkinson te veel of te weinig controle Annelien Duits Harriët Smeding www.smedingneuropsychologie.nl Wat moet deze workshop brengen, zodat je zegt: dat was de moeite waard? Smeding

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische sen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Verslavingszorg en meer...

Verslavingszorg en meer... Verslavingszorg en meer... Wanneer spreek je van VERSLAAFD? Het 12 Steps Minnesota Model gaat uit van 4 criteria, tezamen vormen zij de MACHTELOOSHEID 1. Controleverlies over de inname 1 is teveel 100

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

KITTY VAN DER HEIJDEN BORDERLINE BELEVENISSEN. Ervaringen van mensen met borderline én hun naasten

KITTY VAN DER HEIJDEN BORDERLINE BELEVENISSEN. Ervaringen van mensen met borderline én hun naasten KITTY VAN DER HEIJDEN BORDERLINE BELEVENISSEN Ervaringen van mensen met borderline én hun naasten Borderline belevenissen Ervaringen van mensen met borderline en hun naasten Kitty van der Heijden Inhoud

Nadere informatie

Vanjezelfhouden.nl 1

Vanjezelfhouden.nl 1 1 Kan jij van jezelf houden? Dit ontwerp komt eigenlijk altijd weer ter sprake. Ik verbaas mij erover hoeveel mensen er zijn die dit lastig vinden om te implementeren in hun leven. Veel mensen willen graag

Nadere informatie

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!!

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Lonneke Mechelse, GZ psycholoog BIG, Registerpsycholoog NIP Arbeid & Organisatie bij Peptalk Delft, (generalistische basis GGZ) & Mentaal Beter Gouda

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Dr. Nienke Jabben Amsterdam 5 november 2011 Academische werkplaats Bipolaire Stoornissen GGZ ingeest n.jabben@ggzingeest.nl Overzicht Wat is cognitief functioneren?

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen

Persoonlijkheidsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen Bert van Hemert Patroon van innerlijke ervaringen en gedragingen dat binnen de cultuur afwijkt van de verwachtingen dat zich uit in cognities, affecten,

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

18-04- 2010. Wat moeten adop1eouders meer hebben dan goed genoeg ouderschap? Een aantal belangrijke factoren voor goed verlopende adoptie

18-04- 2010. Wat moeten adop1eouders meer hebben dan goed genoeg ouderschap? Een aantal belangrijke factoren voor goed verlopende adoptie Wat moeten adop1eouders meer hebben dan goed genoeg ouderschap? Gera ter Meulen adoc@fsw.leidenuniv.nl Een aantal belangrijke factoren voor goed verlopende adoptie Een goede voorbereiding van adoptieouders

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o.

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness bij somatoforme stoornissen Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness-based cognitieve therapie (MBCT) bij somatoforme stoornissen Onverklaarde lichamelijke klachten 20% Persisterende

Nadere informatie

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN PALLIATIEVE ZORG Referentie. Rayner, L., Price, A., Hotopf, M., Higginson, I.J. (2011). The development of evidencebased

Nadere informatie

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Handvatten en tips voor INZICHT IN JE KIND Door Drs. Roos C. Litjens BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Manifestor Kinderen Manifestor kinderen zijn het meest ingewikkeld voor ouders.

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD.

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. MS en COGNITIE LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. WOENSDAG 12 OKTOBER 2011, DIACONESSENHUIS, LEIDEN. Mw. drs. M.W. Pleket Gz-/neuropsycholoog

Nadere informatie

Algemene folder - schemagerichte groepstherapie

Algemene folder - schemagerichte groepstherapie In deze folder wordt uitgelegd wat schemagerichte therapie is en hoe er in groepstherapie mee wordt gewerkt. Het kan zijn dat u zich na het lezen van deze informatie afvraagt of deze therapie voor u de

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Woensdag 29 oktober P. Deschamps Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD Begripsbepaling: Agressie Disruptive Behavior Disorders (DBD), Disruptieve Gedragsstoornissen

Nadere informatie

Psychosociale ontwikkeling

Psychosociale ontwikkeling Psychosociale ontwikkeling De psychosociale ontwikkeling van het kind Reeds in de baarmoeder ontstaat er een wisselwerking tussen ouder en kind. De baby is al vertrouwd geraakt met de stem van de ouder

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

http://www.trimbos.nl/default1060.html?printid=1735

http://www.trimbos.nl/default1060.html?printid=1735 Page 1 of 5 print www.trimbos.nl psychische stoornissen: algemene informatie > borderline persoonlijkheidsstoornis Borderline persoonlijkheidsstoornis Wat is borderline? Het meest kenmerkende van de borderline

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

OMGAAN MET WAT IS ANGST? BANG ZIJN IS OK! 23/02/2015 KINDERANGSTEN

OMGAAN MET WAT IS ANGST? BANG ZIJN IS OK! 23/02/2015 KINDERANGSTEN OMGAAN MET KINDERANGSTEN Brainstorm: Angsten bij kinderen An Coetsiers Kinderpsycholoog/gedragstherapeut www.depraatdoos.be Hannah, 3 jaar Anouk, 10 jaar BANG ZIJN IS OK! WAT IS ANGST? Is een normaal verschijnsel

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Maureen Oliver Lezing gehouden tijdens het symposium van de Vereniging voor Transpersoonlijke Psychiatrie op 20

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen SQ-48: 48 Symptom Questionnaire Meetpretentie De SQ-48 bestaat uit 48 items en is in 2011 ontworpen door de afdeling psychiatrie van het LUMC om algemene psychopathologie (angst, depressie, somatische

Nadere informatie

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven 1 Voorwoord Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven Sessie 2 Het lichaam als ankerpunt; rusten in jezelf Sessie 3

Nadere informatie

AFT. Affect Fobie Therapie. Dorien Philipszoon & Anouk Turksma NPI, Amsterdam

AFT. Affect Fobie Therapie. Dorien Philipszoon & Anouk Turksma NPI, Amsterdam AFT Affect Fobie Therapie Dorien Philipszoon & Anouk Turksma NPI, Amsterdam AFT Ontwikkeld door McCullough Pragmatische psychodynamische psychotherapie Integratie psychodynamische- en leertheorie AFT Boek:

Nadere informatie

Wat als uw werknemer een minder goede dag heeft? Ziektebeeld in relatie tot gedrag: signalering tijdens het werk

Wat als uw werknemer een minder goede dag heeft? Ziektebeeld in relatie tot gedrag: signalering tijdens het werk Wat als uw werknemer een minder goede dag heeft? Ziektebeeld in relatie tot gedrag: signalering tijdens het werk Het opnemen van nieuwe werknemers met psychische problemen of werknemers die een verleden

Nadere informatie

Happy Maar nu even niet. Praktisch omgaan met complexe psychische klachten

Happy Maar nu even niet. Praktisch omgaan met complexe psychische klachten Happy Maar nu even niet Praktisch omgaan met complexe psychische klachten Wie zijn wij? Why Waarom zijn wij hier? What Wat willen we straks bereikt hebben? How Hoe pakken we dat aan? Stellingen Eens of

Nadere informatie

Symptom Questionnaire SQ-48. V. Kovács! M. de Wit! M. Lucas! LUMC Psychiatrie

Symptom Questionnaire SQ-48. V. Kovács! M. de Wit! M. Lucas! LUMC Psychiatrie Symptom Questionnaire SQ-48 V. Kovács! M. de Wit! M. Lucas! LUMC Psychiatrie SQ-48 Naam patiënt: Datum: Nummer: Geboortedatum: HOEVEEL LAST HAD U VAN: Nooit Zelden Soms Vaak Zeer Vaak 18. Ik had zin om

Nadere informatie

de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog

de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog doel inzicht krijgen in het belang van en ervaren van mentale vaardigheden

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen

Correcties DSM 5 : Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen Correcties DSM 5 : Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen Derde oplage, mei 2015 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de tweede oplage (november 2014). Pagina

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Post Traumatische Stress Stoornis bij vluchtelingen kinderen

Post Traumatische Stress Stoornis bij vluchtelingen kinderen Post Traumatische Stress Stoornis bij vluchtelingen kinderen Dr. Annemieke Mol Lous Lector Passend Onderwijs/ Inclusive education Thomas More Hogeschool Rotterdam en Hogeschool Leiden April 2016 Aantallen

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, Opleider-supervisor IPT en groepspsychotherapie Cora Versteeg, supervisor IPT en groepspsychotherapeut i.o.

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Angststoornissen bij ouderen Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Programma Angststoornissen Verschillen in etiologie & fenomenologie Differentiële diagnostiek Behandelopties Angststoornissen Angst is functioneel

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, psychotherapeut Opleider-supervisor NVGP en NVIPT De genezing van de krekel Geacht somber gevoel,

Nadere informatie

SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD. Informatie en advies voor de praktijkbegeleider

SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD. Informatie en advies voor de praktijkbegeleider Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ANTISOCIALE GEDRAGSSTOORNIS OF ODD IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de

Nadere informatie

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Bart Lenaerts Jorinde Dewaelheyns 6 december 2010 Wat mag je verwachten? Wat is autisme? Het stellen van de diagnose Wie? Hoe? Triade van stoornissen Autisme = anders

Nadere informatie

Ontwikkelingspsychologie en psychopathologie. Dr. Martine F. Delfos PICOWO

Ontwikkelingspsychologie en psychopathologie. Dr. Martine F. Delfos PICOWO Ontwikkelingspsychologie en psychopathologie Dr. Martine F. Delfos PICOWO Informatie voor de cursus op de vrijdagen 18 december 2009; 8 en 22 januari; 12 en 26 februari en 12 maart 2010 1 1 Algemene informatie

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

CLOSE HARMONY. Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg

CLOSE HARMONY. Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg CLOSE HARMONY Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg dr. B. Serbruyns, dr. M. Claes en Kathleen Nieulandt DIALECTISCH

Nadere informatie

Prikkelverwerking bij Gedragsstoornissen

Prikkelverwerking bij Gedragsstoornissen Prikkelverwerking bij Gedragsstoornissen (ODD & CD) Congres Prikkelverwerking 6 november 2014 Dr. M.A.J. Raaijmakers GZ-psycholoog en Universitair Docent UU INTRODUCTIE AGRESSIE! Video:! http://www.youtube.com/watch?v=o00yfkje1fo!

Nadere informatie

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1 faalangst de baas! training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER FAALANGST DE BAAS! TRAINING 3 faalangst de Baas! training

Nadere informatie