K R A C H T V O E R. Handboek groepsempowerment. Werk: een zorg minder!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "K R A C H T V O E R. Handboek groepsempowerment. Werk: een zorg minder!"

Transcriptie

1 K R A C H T V O E R Handboek groepsempowerment Werk: een zorg minder!

2 Vooraf Het ESF/EQUAL-project Werk: een zorg minder! heeft in de projectperiode van 2005 tot en met 2006 intensief contact gemaakt met mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Activering van mensen naar arbeid betekent o.a. inleven in hun situatie, uitgaan van mogelijkheden en zinvol werk aanbieden. Mensen die lang uit het arbeidsproces zijn, nog nooit gewerkt hebben of al een tijd geen actief sociaal leven hebben, moeten vaak een aantal competenties en inzichten (opnieuw) verwerven. Deze werkwijze heeft voor Werk: een zorg minder! geleid tot een aantal instrumenten dat gebruikt kan worden in het activering- en participatieproces van mensen onderweg naar werk. Voorop staat de individuele en persoonlijke benadering. Goed contact leggen is dan ook een eerste vereiste. De deelnemer heeft individuele ondersteuning nodig op de verschillende leefgebieden waar zich problemen op voordoen. Tegelijkertijd is het van belang om maatschappelijk zinvolle arbeid voor deze deelnemer te organiseren op de activeringscentra. Daar kan hij/zij weer wennen aan een arbeidsritme en arbeidsvaardigheden opdoen om eventueel verdere stappen te ondernemen naar reguliere arbeid. Zodra de klant kennismaakt met een normale werksetting, collega s en een bedrijfscultuur, wordt hij of zij onderdeel van een groter geheel en komen ook andere vaardigheden om de hoek kijken. Het nader ontdekken van belemmeringen en kwaliteiten op het gebied van communicatie, competenties en gedrag, is dan ook een logische vervolgstap. Werk: een zorg minder! heeft ervaren dat veel thema s bij uitstek geschikt zijn om met een groep te behandelen. Het is belangrijk de deelnemer te laten inzien dat er altijd wel samenwerking met anderen nodig is. De klant maakt deel uit van een gemeenschap. Herkenning, ondersteuning en oplossingen van collega s zijn een prima aanvulling op de individuele begeleiding op maat die we bieden aan een deelnemer. Het versterkt elkaar, en de deelnemer leert om in mogelijkheden te denken en opener te zijn over zijn belemmeringen. Dit handboek Groeps Empowerment is ontwikkeld om mensen te ondersteunen bij hun werkzaamheden op de activeringscentra en in re-integratietrajecten. Het is bedoeld om een bijdrage aan het empowerment, zelfsturing of innerlijk leiderschap van een deelnemer te leveren. De thema s die worden aangeboden in dit handboek zijn allen werkgerelateerd. Werk: een zorg minder! legt de focus op werk. Het is een effectief middel om tot verandering, beweging en versterking te komen. Dat is ook de aanpak in de begeleiding. We beperken de groepsbijeenkomsten tot het gedrag of uitingsvormen waar mensen hinder van ondervinden in hun werk. Alles wordt binnen de context van werk besproken en er worden relaties en praktische voorbeelden naar het functioneren op de werkvloer gelegd. De bijeenkomsten zijn zo samengesteld dat ze door de werk- en/of trajectbegeleiders van de activeringscentra zelf kunnen worden gegeven. Zo kunnen de aangeboden thema s ook uitstekend gebruikt worden als aanvulling of ondersteuning op de werkoverleggen met de deelnemers. Veel succes met het gebruik van dit Groeps Empowerment handboek! Werk: een zorg minder! 2

3 Inhoudsopgave Vooraf 2 Inhoudsopgave 3 Algemene toelichting 4 Thema s - Communicatie 8 - Feedback 17 - Assertiviteit 30 - Waarneming en interpretatie 45 - Netwerk 59 - Netwerken 61 - Kwaliteiten 68 - Beroepscompetenties 83 - Tegenslagen en teleurstellingen 94 Colofon 105 3

4 Algemene toelichting op de bijeenkomsten Deze handleiding bevat negen modules die tezamen materiaal bevatten voor zeker tien bijeenkomsten. De lesmap is opgezet om vrij mee te kunnen werken. Dat wil zeggen dat ze voor de verschillende onderdelen geen volledig vaststaand lesstramien geeft. Het is wel raadzaam om te werken volgens een vast patroon, zodat deelnemers die meerdere malen aanwezig zijn een kapstok hebben en globaal weten wat ze kunnen verwachten. Een voorstel voor die vorm vind je in dit hoofdstuk. Omdat er bij de opzet van de handleiding is uitgegaan van een heterogene groep met verloop en we er niet vanuit zijn gegaan dat er een ervaren trainer voor de groep staat, bestaat het uit losse modules. De aangereikte onderwerpen zijn geselecteerd op hun functionaliteit voor empowerment van de deelnemers. Iedere module bevat een korte uitleg waarom het behandelde thema wordt aangeboden, een beknopte theoretische achtergrond en een aantal oefeningen of opdrachten. Per thema wordt uitgegaan van één, maximaal twee bijeenkomsten. Daarom worden de thema s niet uitputtend behandeld. Ze dienen als aangever om in de groep van elkaar te kunnen leren, ervaring met verschillende vormen van communicatie op te doen en te delen. Waarom deze bijeenkomsten Contact met gelijkgestemden/lotgenoten/ervaringen delen; Weg van de werkvloer; Sociaal vaardiger maken, luisteren, spreken, assertiviteit; Bewustwording van kwaliteiten; Positief denken; Inzicht verschaffen in algemene competenties en vaardigheden, werkgerelateerd; Inzicht verschaffen in persoonlijke competenties en vaardigheden, werkgerelateerd; Inzicht verschaffen in eigen grenzen en incasseringsvermogen, werkgerelateerd; Leren omgaan met tegenslagen en weerstanden, werkgerelateerd. Opzet handboek Iedere module start met een korte inleiding waarin de keuze voor het thema gemotiveerd wordt. Vervolgens wordt een aantal algemene tips gegeven m.b.t. het thema en bijv. de plaats in een cyclus van bijeenkomsten. Bijzonderheden m.b.t. de oefeningen worden kort besproken onder het kopje over de oefeningen. Om je als begeleider te kunnen inlezen in het thema bevat iedere module beknopte theorie over het onderwerp. De modules bevatten een uiteenlopend aantal oefeningen, waaruit je als begeleider een programma kunt samenstellen. Er is geprobeerd een diversiteit te verzamelen aan oefeningsvormen, zodat er voor ieder wat wils is. Sommige oefeningen nodigen uit tot gesprek, andere tot spel. Er kan geschreven worden, of getekend. Ook in niveau en diepgang zit er verschil tussen de oefeningen en zelfs tussen de verschillende modules. Kortom, de hele handleiding is gericht op maatwerk, zowel voor de begeleider als voor de groep. Aanschaf middelen Om het thema Kwaliteiten op pagina 68 te kunnen uitvoeren moet het Kwaliteitenspel met Handleiding van P.Gerrickens worden aangeschaft. Overigens heeft dit spel nog veel meer 4

5 Algemene toelichting op de bijeenkomsten toepassingsmogelijkheden zoals samenwerking in teams en het geven van feedback. Dit spel is verkrijgbaar bij de boekhandel. Handleiding Kwaliteitenspel ISBN NUR 780 Kwaliteitenspel ISBN NUR 780 Opzet bijeenkomsten Hieronder een mogelijke opzet voor de bijeenkomsten. Het is zinvol een vast patroon te kiezen dat bij iedere bijeenkomst terugkomt. Deelnemers weten dan waarop ze kunnen rekenen en zullen zich veiliger voelen. 1. Hoe zit je hier? Stel deze vraag letterlijk. Prangende zaken die afleiden van de bijeenkomst komen zo aan het licht en moeten, om een middag succesvol te laten verlopen, altijd voorrang krijgen. Zo raken de deelnemers op elkaar ingespeeld. Dit kan de plaats innemen van een ijsbreker als er onderwerpen betrokken kunnen worden op het thema van vandaag. Zijn de deelnemers niet vooruit te branden? Probeer dan eens de klaagmuur : schrijf op het bord waarom ze niet willen, geen zin hebben, het niet nuttig is (dat helpt vaak al nuanceren). Loop daarna alle genoemde items bij langs en probeer samen met de deelnemers een tegenargument of oplossing te verzinnen. Dit creëert veel draagvlak! 2. IJsbreker Dat wil zeggen: verzin een pakkende start die meteen de aandacht vasthoudt en voor jezelf ontspannend werkt. Achterin de handleiding vind je een aantal bruikbare voorbeelden. Maar je kunt ook een stukje video (van TV, een eerdere bijeenkomst), een artikeltje uit een krant, een gedicht, een mop, een fragment uit een boek, maar vooral ook je eigen ervaringen of één van de verzamelde praktijkvoorbeelden gebruiken. 3. Doel en inhoud bijeenkomst Als je dit al van tevoren op flap hebt gezet is dat handig. Houd het kort! Eventueel korte terugblik op vorige bijeenkomst/afgelopen maand d.m.v. één van de kennismakingsoefeningen. Klein stukje theorie over onderwerp van vandaag. 4. Theorie Afhankelijk van het thema begin je met theorie of een opdracht waaraan je de theorie ophangt. Laat deelnemers zelf zoveel mogelijk vertellen over het onderwerp voordat je met de theorie begint, sluit hierop aan. Dat verhoogt de betrokkenheid en zo voorkom je dat je dingen vertelt die al bekend zijn. 5. Opdracht en eventueel nabespreken Eén of twee opdrachten zijn altijd prettig om de zinnen te verzetten en op een andere manier met het thema bezig te zijn. Het kan echter ook voorkomen dat het voor iedereen prettiger en nuttiger is een hele bijeenkomst te praten. 5

6 Algemene toelichting op de bijeenkomsten 6. Uitsmijter Bespreek de bijeenkomst na afloop met behulp van een uitsmijter. D.w.z. één van de bijgevoegde oefeningen om mee af te sluiten. Deelnemers krijgen even rustig de tijd terug te blikken en nog iets over het geheel te zeggen, waardoor het geleerde beter beklijft en het einde van de bijeenkomst duidelijk gemarkeerd wordt. Voorwaarden en condities Maak een bewuste selectie van deelnemers die baat hebben bij een groepsbijeenkomst en daar vooral ook aan toe zijn. Bijv. extreem ongemotiveerde deelnemers, of mensen met heel weinig beheersing van de Nederlandse taal, met een ernstige gedragsstoornis, of met zeer beperkte verstandelijke vermogens kunnen moeilijk hanteerbaar zijn in een groep en daarmee sfeer en welslagen in gevaar brengen. Het is gemakkelijker van tevoren stil te staan bij de groepssamenstelling dan gedurende het proces mensen te moeten verwijderen; Licht deelnemers ruim op tijd in (twee weken tevoren) m.b.t. het waar en wanneer, maar ook het wat en doel van de bijeenkomst. Hiermee dwing je ook jezelf op tijd te beginnen met voorbereiden; Zorg dat het te behandelen thema je eigen is. Bedenk eigen voorbeelden met betrekking tot het onderwerp. Meestal levert dat ook nog hele goede ijsbrekers op; Verzamel voor iedere bijeenkomst een aantal aan het thema gerelateerde praktijkvoorbeelden van de werkvloer. Deze vormen een goede kapstok om het thema aan op te hangen en zorgen er bovendien voor dat de bijeenkomsten werkgerelateerd blijven; Stem het onderwerp af op de groep, vraag je af waarom dit onderwerp belangrijk is voor deze groep. Natuurlijk zijn de onderwerpen hier al op geselecteerd. Maar om draagvlak te creëren is het handig om je af te vragen waarom deze specifieke groep zich zou inzetten. De verzamelde praktijkvoorbeelden, vooral uit de directe ervaringsomgeving van de deelnemers, werken ondersteunend; Zorg voor een goede werkruimte. Genoeg ruimte, rust, genoeg licht, goede zitplaatsen zijn erg belangrijk voor het welslagen van een bijeenkomst; Zorg op tijd voor de middelen die je wilt gebruiken (flap-over, sheets, tv, beamer, overheadprojector, computer, schrijfmateriaal etc.). Tips Eén van de belangrijkste ingrediënten voor een geslaagde groepsbijeenkomst is een goede voorbereiding door de begeleider. Een open deur, zeker. Maar wel één die er vaak bij inschiet. Een paar aandachtspunten: Een goed begin Zorg dat je er 30 minuten van tevoren bent; Controleer apparatuur, tafel/stoelen schikking. Zorg dat jij goed kunt zitten of staan, creëer je eigen ruimte. Zorg voor jezelf; Neem even rust voor de start. 6

7 Algemene toelichting op de bijeenkomsten Bij binnenkomst van de deelnemers Heet iedere deelnemer persoonlijk welkom; Kijk iedereen bij de begroeting aan, doe dat aan het begin van elke bijeenkomst. Men voelt zich, ook in een groep, dan persoonlijk aangesproken en is sneller betrokken; Wees een goede gastheer/vrouw; Gebruik een ijsbreker! Het eerste en het laatste van een bijeenkomst worden het beste onthouden. Dus, loopt het eerste half uur goed, dan hoef je je over de rest niet zoveel zorgen meer te maken. Tijdens de bijeenkomst De deelnemers moeten zich belangrijk voelen, spreek iedereen persoonlijk aan (gebruik namen, kijk mensen aan, nodig ze uit iets te zeggen: Wat vind jij ervan?); Een bijeenkomst is maar half te plannen. Durf af te wijken van het voorgenomen programma op het moment zelf; Wees bewust van structuurverhouding (laten gebeuren versus regie); Zorg voor een veilige sfeer gedurende de bijeenkomsten, zodat iedereen zich vrij voelt om een inbreng te leveren (moedig mensen aan hun zegje te doen, geef regelmatig complimenten); Prop niet teveel in één programma, let op de klok. Ruimte voor een goede afsluiting is belangrijker dan die laatste opdracht er nog doorheen te jagen; Pas je niveau aan op de groep. Iedere module bevat laagdrempelige oefeningen; De bijeenkomst is moeilijk te begeleiden als je van de meer functionele onderwerpen af gaat wijken. Je begeeft je dan op meer therapeutisch gebied. Houd het zoveel mogelijk werkgerelateerd; Maak mensen medeverantwoordelijk voor belangrijke dingen! Betrek de deelnemers bij afspraken, laat ze bijvoorbeeld aan nieuwe mensen zelf vertellen wat er hier zoal gebeurt; Durf een time-out aan te vragen als je even vast zit. Deelnemers zijn meestal bereid mee te denken; Herhaling is nuttig; Er is geen goed of fout; Zorg dat de bijeenkomst een afgerond einde heeft. Volgende keer is de groep misschien anders van samenstelling; Groepsgrootte Acht à tien deelnemers werkt het prettigst. Niet meer dan 12 deelnemers, dat wordt te druk. Bovendien is er te weinig individuele aandacht. Huiswerk Iedere bijeenkomst is een afgerond geheel, omdat de samenstelling van de groep kan variëren. Huiswerk is dus niet handig. Is het wèl belangrijk voor de deelnemer om zich verder in een bepaald onderwerp te verdiepen, geef dit dan door aan de trajectbegeleider en laat deze dan individueel huiswerk opgeven. 7

8 Thema Communicatie Communicatie is de basis voor contact en hoe je jezelf verhoudt tot de buitenwereld. Iedereen communiceert altijd. Als je weet hoe communicatie werkt en hoe je er goed gebruik van kunt maken kan dat je ondersteunen in het leven en je sterker in je schoenen doen staan. In deze module wordt het begrip communicatie (zender, ontvanger, kanaal, ruis) theoretisch toegelicht, De deelnemers kunnen daarnaast uitgebreid oefenen met zowel verbale als non-verbale communicatie en ook samenwerken. Dit vormt ook een goede basis voor samen leren werken in een groep. Ervaringen, opmerkingen en tips Dit is een laagdrempelige module. Communicatie is overal om ons heen, iedereen kan er voorbeelden bij bedenken. Er zijn altijd veel aanknopingspunten waaruit kan worden geconcludeerd dat het beter kan. Kortom, iedereen kan gemakkelijk meekomen met deze module. Over de oefeningen Eigenlijk nodigen alle oefeningen in deze module uit tot doen: dingen maken, creatief denken, iets uitbeelden. Er wordt beweging van de deelnemers verwacht. Omdat alle oefeningen echter laagdrempelig zijn vormen ze een geschikt begin voor de bijeenkomsten. Deze werkwijze maakt in volgende bijeenkomsten meer mogelijk. Oefening 1 en 2 hebben eigenlijk allebei dezelfde strekking, alleen is er een verschil in moeilijkheidsgraad. Oefening 2 is lastiger en vergt wat meer analytisch inzicht en doorzettingsvermogen van de deelnemer. Het resultaat is wel erg helder en laat zich gemakkelijk bespreken, omdat het ook zichtbaar en tastbaar is. Oefening 1 is een gemakkelijke illustratie van het thema, die, net als oefening 2, wel meteen aanzet tot iets doen. Het risico van oppervlakkigheid is hier iets groter. Theorie Communicatie: het contact en de interactie tussen mensen. We communiceren door middel van spraak en lichaamstaal. Boodschap, zender en ontvanger Bij het communiceren tussen één of meer mensen, wordt informatie overgedragen. In de communicatietheorie noemt men deze informatie de boodschap. De persoon die een boodschap aan de ander overdraagt wordt de zender genoemd en de persoon die de boodschap ontvangt noemt men de ontvanger. Bij communicatie is er sprake van tweerichtingsverkeer. Dit wil zeggen dat de ontvanger ook zender is. De ontvanger reageert namelijk altijd op de zender. Het is niet mogelijk om niet te communiceren. Als je niets zegt, laat je nog wel iets blijken door middel van lichaamstaal. Het maakt een groot verschil of je de ander aankijkt of niet, of je een grote afstand aanhoudt of een kleine. Zelfs je afwezigheid, je zwijgen of geen antwoord geven is een boodschap aan de ander. Communicatie kan bewust, maar ook onbewust plaatsvinden. Kanaal Er wordt altijd gekozen voor een manier voor het overbrengen van de boodschap. Dit kan bijvoorbeeld door middel van schrift, woord of gebaar. Het medium waarvan gebruik wordt 8

9 Thema Communicatie gemaakt bij het overbrengen van de boodschap noemt men het kanaal. Er zijn zintuiglijke kanalen zoals zicht, gehoor, gevoel, geur en smaak, mechanische kanalen zoals pen en elektronische kanalen zoals radio, telefoon en computer. Referentiekader Of de boodschap inderdaad bij de ander over komt, is afhankelijk van verschillende factoren. Je moet eerst bijvoorbeeld weten welke taal de ander spreekt. Als je in Engeland op vakantie gaat, is het niet handig om de weg te vragen in het Nederlands. De kans dat de ander je verstaat is dan klein. Maar ook lichaamstaal betekent niet in elke cultuur hetzelfde. Noord-Europeanen wenken anders dan Zuid-Europeanen. In het noorden wordt met de handpalm naar boven gewenkt en in het zuiden wordt dit met de palm naar beneden gedaan. Op een markt in Zuid-Europa kostte het mij een tijdje om te ontdekken dat de handelaren geen hekel hadden aan buitenlanders, maar me juist naar hun kraampje toe wilden hebben. Wat ik aanzag voor een wegjaag-gebaar bleek het gebaar te zijn voor kom eens hier. Ruis Er kan in de communicatie tussen mensen nog veel meer mis gaan (zie ook de module Waarneming en interpretatie ). Als iemand jou iets vertelt in een lawaaierige discotheek, is de kans groot dat je delen van zijn verhaal mist. Als jij een grote klodder slagroom op je gezicht hebt terwijl je iemand een verhaal vertelt is het waarschijnlijk dat hij de helft niet volgt omdat hij afgeleid wordt door wat hij ziet. De externe factoren die de ontvanger afleiden en daardoor de communicatie verstoren worden externe ruis genoemd. Ruis kan ook optreden doordat er iets niet goed is met de communicatiekanalen, bijvoorbeeld een stoornis in één van de zintuigen, een krakende telefoonlijn of een onduidelijk handschrift van de zender. Het juiste begrip van de overgebrachte informatie kan ook worden belemmerd door interne factoren bij de ontvanger. Dit wordt interne ruis genoemd. De ontvanger kan bijvoorbeeld onjuiste verwachtingen hebben met betrekking tot de boodschap, geëmotioneerd zijn of te weinig voorkennis hebben over het onderwerp. Hij kan ook afgeleid zijn door zijn eigen gedachten. Non-verbale communicatie Een heel klein deel van wat wij overbrengen aan informatie gebeurt via wat we zeggen. Een veel groter deel (70%) brengen we over met ons lichaam, door houding, gezichtsuitdrukking, gebaren en stemvolume. Het gaat vaak niet zozeer om wat iemand zegt maar om hoe iemand iets zegt. Iemands stemming zit bijvoorbeeld vooral in zijn non-verbale communicatie. Lichaamstaal liegt nooit. Bekijk de volgende situaties: Iemand krijgt een rood hoofd en zegt dat hij zich op z n gemak voelt. Wat geloof je? Iemand staat met gebalde vuist tegen een ander te schreeuwen en zegt dat hij niet boos is. 9

10 Thema Communicatie In de communicatietheorie worden zeven functies van de non-verbale communicatie onderscheiden: 1. Herhaling van wat verbaal is verteld (tegelijkertijd ja zeggen en knikken, de weg uitleggen en wijzen); 2. Vervanging van de verbale communicatie (ja knikken, nee schudden, vragende gezichtsuitdrukking, gebaren); 3. Tegenspreken van de verbale communicatie (iets bevestigen maar daarbij twijfelend het hoofd schudden of de schouders ophalen); 4. Affectieve (gevoelsmatige) ondersteuning van het gesproken woord (bezorgde frons of bemoedigend schouderklopje); 5. Informatie over de onderlinge relatie (glimlachen, oogcontact, aanraken, afstand, lichaamshouding); 6. Beklemtonen van de verbale communicatie (wijzen met een priemende vinger in de lucht als je een beschuldiging uit of met luide toon verwijten maken en driftig op tafel slaan); 7. Structureren en reguleren van de verbale communicatie (de punten en komma s van de gesproken zinnen: hummen, aankijken en wegkijken, spreekpauzes en ondersteunende handgebaren). 10

11 Thema Communicatie Oefening 1 - Ik kan je niet zien Doel Het doel van deze oefening is dat je ervaart hoe moeilijk contact zonder oogcontact is. Ervaringen, opmerkingen en tips Gemakkelijk en snel uit te voeren en erg effectief om te illustreren hoe belangrijk non-verbaal contact is. Materiaal, werkomgeving Voldoende ruimte om in tweetallen uiteen te gaan. Aantal deelnemers Ieder veelvoud van 2. Tijd ± 20 minuten. Werkwijze Maak tweetallen: A en B. Zet twee stoelen met de rug tegen elkaar. A en B gaan op deze stoelen zitten; A vertelt aan B in drie minuten wat hij het leukste vond dat hij/zij dit weekend heeft gedaan en waaróm hij/zij dat het leukste vond. Daarna vertelt B dit aan A; Daarna bespreken zij deze oefening na met de nabesprekingvragen die hieronder staan. Vragen voor de nabespreking Welke verbale communicatie was er tussen A en B? Welke non-verbale communicatie was er tussen A en B? Wat is het verschil tussen dit gesprekje en een gesprek waarbij je wél oogcontact kunt maken? Waarom is oogcontact belangrijk bij gesprekken? Wat heb je geleerd van deze oefening? 11

12 Thema Communicatie Oefening 2 - Eén- en tweezijdige communicatie Doelen De deelnemers de verschillen laten zien tussen één- en tweezijdige communicatie; De deelnemer laten ontdekken wat er nodig is voor het effectief overbrengen van informatie. Ervaringen, opmerkingen en tips Een aardige en korte oefening, die goed past aan het begin van een training; Meestal neemt tweerichtingsverkeer meer tijd, geeft een beter resultaat en is voor de betrokkenen prettiger. Goede instructeurs (zenders) zoeken vaak eerst uit hoe de figuren in het totale vlak staan, gebruiken de maatvoering die in de tekeningen is verwerkt, gebruiken meetkundige termen die de ander ook kan kennen, en zijn vindingrijk in het vinden van benamingen voor de krullen en oortjes in de tekeningen. Bovendien zijn ze geduldig en methodisch; De oefening kan frustrerend zijn, omdat het vaak, zeker zonder dat de ander vragen mag stellen, lastig is om de informatie over te brengen (de figuren zijn erg abstract en daardoor moeilijk). Een variant is: de deelnemers zelf iets te laten tekenen en dat vervolgens proberen over te brengen. Grappig hierbij is dat simpele beschrijvingen als huis en boom toch nog multiinterpretabel blijken te zijn, waarmee nog eens geïllustreerd wordt dat zelfs binnen dezelfde taal en cultuur verschillen bestaan in interpretatie. Materiaal en werkomgeving Eén- en tweezijdige communicatie - Figuur 1 en 2 voor de deelnemers. Papier (A4) en potloden. Aantal deelnemers Onbeperkt, maar een even aantal. Tijd Introductie en instructie: 5 minuten; twee tekenrondes: minuten; nabespreking: 15 minuten; totale tijd: minuten Uitvoering De trainer legt uit waar de oefening toe dient. Hij vraagt de groep zich op te splitsen in tweetallen: A is de instructeur, B moet de opdracht van de instructeur uitvoeren. A en B gaan met de rug naar elkaar toe zitten. A krijgt Opdracht 1 uitgereikt, B een paar vellen A4 en een potlood. Tegen de B s zegt de trainer dat ze tweemaal een tekening gaan maken, op aanwijzing van hun instructeur. Bij de eerste tekening mogen de B s niets zeggen of vragen. Bij de tweede mogen ze dat wél. Voor elke tekening krijgt men minimaal 10 minuten. Tegen de A s zegt de trainer dat ze minstens één minuut de tekening moeten bestuderen, voordat ze beginnen met uitleggen. In de nabespreking wordt besproken: in hoeverre de verschillen in resultaat bij de twee tekeningen terug te voeren zijn op de verschillen tussen één- en tweerichtingsverkeer; wat de kenmerken van een duidelijke instructie zijn. 12

13 Thema Communicatie Werkblad bij oefening 2 - Figuur 1 13

14 Thema Communicatie Werkblad bij oefening 2 - Figuur 2 14

15 Thema Communicatie Oefening 3 - Communicatie met blikjes Doel De deelnemer brengt op een alternatieve wijze communicatie tot stand. Ervaringen, opmerkingen en tips Een actie-oefening. Deelnemers worden zelf aan het doen en denken gezet, dat werkt vaak positief op betrokkenheid en sfeer. Goed bruikbaar als de groep een beetje is ingezakt. Zorgt meestal voor hilariteit. Materiaal en werkomgeving Blikjes of plastic bekertjes (voor iedere deelnemer één), touw, schaar. Voldoende ruimte om te kunnen knutselen. Aantal deelnemers Maximaal 10. Tijd Inleiding met uitleg: 5 minuten Oefening: 10 minuten Nabespreking: 5 minuten Totaal: 20 minuten Werkwijze Twee groepsleden krijgen twee blikjes en een lang stuk draad; De opdracht is als volgt: door middel van de twee blikjes en de draad moet communicatie plaatsvinden; De oplossing is: maak in de bodem van de twee blikjes een gaatje, doe de draad er doorheen, maak een knoopje in de draad en trek de draad strak tussen de twee blikjes; Er is pas communicatie wanneer de lijn gespannen is en de één in het blikje praat en de ander luistert. Er moet dus spanning zijn tussen de personen; In de nabespreking komen eerst de uitvoerders aan het woord: wat zijn de ervaringen? Daarna wordt feedback gegeven op de wijze waarop de deelnemers tot communicatie gekomen zijn. 15

16 Thema Communicatie Oefening 4 - Dynamisch duo Doelen De deelnemer doet ervaring op met het uitbeelden van handelingen. De deelnemer kan non-verbale signalen interpreteren. Ervaringen, opmerkingen en tips Deze eenvoudige oefening kan een ijsbreker zijn, maar kan ook de energie in een groep weer oppeppen; Ze is goed te gebruiken als korte inleiding op het thema non-verbale communicatie; Deze oefening kan ook gebruikt worden als eerste kennismaking met spelen ten behoeve van rollenspellen in bijv. het thema Assertiviteit; Zorg ervoor dat iedere deelnemer aan minimaal één uitbeelding meewerkt; Zorg ervoor dat iedere deelnemer tijdens de uitbeelding door anderen antwoordsuggesties geeft. Materiaal en werkomgeving Kaartjes waarop de activiteiten beschreven staan. Aantal deelnemers Geen maximum. Tijd Inleiding met uitleg: 5 minuten; oefening: 20 minuten; nabespreking: 5 minuten Totaal: 30 minuten Werkwijze De groep wordt in groepen van twee deelnemers gesplitst. Elke groep krijgt een kaartje met een hieronder beschreven activiteit. De groepen dienen deze samen pantomimisch uit te voeren. Na enige tijd moeten de anderen de betekenis raden. Zagen: Twee mensen proberen een boom die op de grond ligt met een trekzaag door te zagen. Volleybal: Twee volleyballers spelen steeds de bal naar elkaar toe. Hockeyen: Twee pingelende hockeyers. Vioolspelen: Twee violisten spelen samen een muziekstuk. Paardrijden: De één is het paard, de ander de ruiter. Voetballen: De één probeert doelpunten te maken, de ander is keeper. Tafeltennis: Twee mensen die samen tafeltennissen. Boksen: Twee boksers; je mag elkaar niet echt aanraken, je doet net of je slaat. Afwassen: Twee afwassers; één wast af, de ander droogt de vaat Sigaret: De één steekt een sigaret op, biedt de ander er één aan, vraagt (zonder geluid te maken) om een vuurtje en steekt de twee sigaretten aan. Bed opmaken: Twee mensen maken samen een bed op, allebei aan één kant van het bed. Kanoën: Je zit in een tweepersoons kano. Zorg dat je precies tegelijk je armen beweegt. 16

17 Thema Feedback Feedback is het proces waarin men informatie krijgt over de effecten van het eigen gedrag op andere mensen. In ieder leerproces, maar zeker een leerproces in een groep of op een werkvloer, is het krijgen van feedback op nieuwe vaardigheden, nieuw gedrag een belangrijk element. Om effectief van elkaar te kunnen leren hebben deelnemers deze vaardigheid nodig. Zowel aan het geven als aan het ontvangen van feedback wordt in deze module aandacht besteed. Opmerkingen, ervaringen en tips Het is aan te raden deze module aan het begin van een cyclus te plaatsen. De opgedane vaardigheden zijn erg bruikbaar in het verdere proces; Kritiek geven, maar ook complimenten geven, is iets waar veel mensen moeite mee hebben. Het is daardoor vrij gemakkelijk draagvlak te creëren voor deze module. Met behulp van een aantal voorbeelden uit de dagelijkse praktijk is snel en gemakkelijk duidelijk te maken wat het voordeel is van het beheersen van deze vaardigheden; Maak gebruik van de vraag hoe zou je dat anders kunnen doen? Vermijd het woord beter, maar probeer de voordelen van ander gedrag te benoemen, of liever nog te laten benoemen. Hoe meer er uit de groep komt, hoe beter het is. Neem uitgebreid de tijd om het thema in te leiden. Leg de spelregels voor het geven en ontvangen van feedback uit en behandel deze. Probeer de groep met voorbeelden te laten komen, maar zorg zelf ook dat je een aantal voorbeelden paraat hebt, liefst uit de dagelijkse praktijk op de werkvloer van de deelnemers. Over de oefeningen Oefening 1 vereist enige ontspanning in de groep (bekijk het kopje Ervaringen van de oefening zelf). Oefeningen 2 en 3 zijn laagdrempelige schriftelijke oefeningen, die wel tot nadenken stemmen. Gemakkelijk te gebruiken dus. Oefening 4 is een rollenspel. Dat betekent dat er gespeeld gaat worden. Spelen (drama) is echter voor veel mensen griezelig. Een voorwaarde is dat de groep zich veilig voelt. Als dat niet het geval is, en jij en/of de groep hebben geen enkele ervaring met spelen, dan is oefening 4 (Bankje in het park) uit de module Assertiviteit een geschikte om een beetje los te komen. Theorie Letterlijk vertaald is feedback: terugvoeding. Het is het proces waarin informatie teruggevoed of ingevoerd wordt in een informatieverwerkend systeem, in dit geval: de mens. Als het om mensen gaat is feedback het proces waarin men informatie krijgt over de effecten van het eigen gedrag op andere mensen. Dat kan op twee manieren: naar eigen inschatting of doordat de ander zelf het effect dat je op hem hebt benoemt. Bij trainingen in sociale vaardigheid wordt met feedback alleen dat laatste bedoeld. Feedback speelt een essentiële rol in trainingen, omdat ervan uitgegaan wordt dat ze vaak betrouwbaarder is dan wat mensen zelf schatten als effect van hun gedrag. 17

18 Thema Feedback Ik maak een grapje en zie mijn gesprekspartner fronsen. Ik denk: Snapt hij het niet of vindt hij het niet leuk? De ander gaat op een ander onderwerp over, dus gok ik dat hij het grapje wel snapte, anders had hij wel gevraagd wat ik bedoelde. Later blijkt dat hij me niet verstaan heeft, maar de moeite niet nam om te vragen of ik mijn woorden wilde herhalen. Mijn interpretatie van zijn reactie zat er dus naast. Feedback is niet hetzelfde als kritiek! Jammer genoeg geven we veel meer kritiek dan complimenten en schouderklopjes, en beschouwen we dat ook nog als gewoon! Gemeende en gerichte waarderende opmerkingen kunnen prima feedback zijn, goed voor de relatie en goed voor het leerproces van de ander. Bovendien zijn ze vaak welkom. Een paar kanttekeningen hierbij: Geef geen complimenten die je niet meent, ook niet om daaropvolgende kritiek te verzachten. Zet ook nooit complimenten voor de komma, gevolgd door maar. Wat vóór maar komt, is slechts een doekje voor het bloeden. Als je een compliment geeft, doe dat dan liever over iemands gedrag, eigenschap of werk, in plaats van over zijn bezittingen. Dus niet: Wat een mooie das heb je aan, maar: Wat heb je die das goed gekozen, of: Ik vind dat jij je goed kleedt. Omdat Nederlanders zo weinig gewend zijn aan positief commentaar, reageren ze er soms merkwaardig op. Daarom is het verstandig een compliment niet te breed uit te meten. Ten slotte is van belang complimenten te maken over iets, waarbij waardering voor de ander telt, een prestatie die veel inspanning gekost heeft, of iets dat voor het eerst goed lukt. Maar als je tegen iemand zegt dat hij aardig zingt, als hij dat al zijn leven lang doet en zijn cd s verkopen goed, moet je niet verbaasd zijn als hij wat merkwaardig reageert. Er zijn natuurlijk meer manieren om waardering te uiten: een cadeautje, een uitnodiging om samen te gaan lunchen, een bos bloemen, of opslag. Spelregels voor het krijgen van feedback Vaak wordt het krijgen van negatieve kritiek als pijnlijk en onplezierig ervaren. Mensen kunnen vanuit die gekwetstheid overgevoelig reageren of juist de indruk wekken dat ze een olifantshuid hebben. Je kunt niet altijd invloed uitoefenen op de manier waarop een ander je kritiek geeft. Wel op de manier waarop je die ontvangt. Realiseer je allereerst dat feedback niet gericht is op wie je bent, maar op wat je doet of gedaan hebt. 1. Luisteren Ga niet meteen in de verdediging, ook als dat het eerste is wat in je opkomt. Luister naar de ander zonder hem in de rede te vallen. Wacht tot hij/zij is uitgesproken. Vat zonodig samen en onthoud voor je zelf wat je niet begrijpt. 2. Doorvragen Kritiek wordt vaak algemeen gesteld. Het vragen naar details maakt het je mogelijk precies uit te vinden wat de bezwaren van de ander zijn. Doorvragen, niet aanvechten. Daar is het nog te vroeg voor, want je weet nog niet waar de ander het precies over heeft. 18

19 Thema Feedback 3. Instemmen met kritiek Dat kan op twee manieren: - stem in met de waarheid; - stem in met het recht van de ander op een mening. Dit kun je laten volgen door een uitleg. 4. Probleem oplossen en afspraken maken Soms is het gesprek na de eerste drie stappen al rond, meestal is de stoom van de ketel, soms moet er meer gebeuren. Ga door op díe punten waarop je meent ten onrechte aangesproken te worden. Nadat je de hoofdzaken uit de kritiek op die manier doorgenomen hebt, blijken veel problemen al opgelost te zijn. Vergeet vooral niet aan het eind van het gesprek de gemaakte afspraken duidelijk te benoemen, zodat je kunt zien of je het met elkaar eens bent. Spelregels voor het geven van feedback 1. Beschrijf je eigen reactie Geef je eigen reactie, ontstaan of opgeroepen door het gedrag van de ander. Geef geen beoordeling of veroordeling van dat gedrag. 2. Geef je waarneming en gevoel daarbij weer Geef in je reactie weer wat je ziet, denkt en voelt, naar aanleiding van het gedrag van de ander. Houd deze drie aspecten zo goed mogelijk uit elkaar! 3. Denk aan positieve en negatieve punten Betrek zowel de positieve (doeltreffende) als de negatieve (niet doeltreffende) aspecten van het functioneren in je feedback. 4. Concretiseer jouw feedback Geef wat je ziet, denkt, voelt zo nauwkeurig mogelijk weer. Gebruik geen vage en/of algemene aanduidingen. 5. Beschrijf het gedrag Geef jouw reactie op het zichtbare gedrag van de ander, zowel het verbale als het non-verbale. Beschrijf het en stel niet vast hoe je denkt dat het is. Ga niet in op iemands bedoelingen en motieven. Als dit laatste toch aan de orde is, spreek er dan over in termen van - te toetsen - veronderstellingen. 6. Geef je reactie tijdig Geef je reactie zo kort mogelijk na afloop van het betreffende gedrag. Dan herinnert de ander zich het voorval nog. 19

20 Thema Feedback 7. Doe het gedoseerd Hou rekening met de hoeveelheid informatie die de ontvanger in één keer kan verwerken. 8. Let op haalbaarheid Reageer op díe gedragsaspecten die de ander eventueel kan bijsturen. 9. Check Ga na of de feedback bij de ontvanger goed is overgekomen. Je kunt de ander vragen de gegeven indruk of reacties samen te vatten. 10. Toets Wanneer feedback wordt gegeven in aanwezigheid van anderen, dan hebben gever en ontvanger gelegenheid de reactie van de ander na te gaan. Hebben anderen een soortgelijke indruk? 20

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

1Communicatie als. containerbegrip

1Communicatie als. containerbegrip 1Communicatie als containerbegrip Als medisch specialist is communiceren onlosmakelijk verbonden met het uitoefenen van uw professie. Niet alleen hebt u contact met uw patiënten, maar ook met diverse professionals

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Trainershandleiding Brugklas Bikkels versie 2014 Inhoudsopgave Introductie Organiseer je training Praktische tips De werkmap Powerpoint presentatie Ouderbrieven Draaiboek Bijeenkomst 1 Bijeenkomst 2 Bijeenkomst

Nadere informatie

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Inhoudsopgave Inleiding 2 Wie is Christine? 4 Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5 Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Tip 3: Geef feedback over uw waarneming en vermijd interpretaties

Nadere informatie

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Creatief en flexibel toepassen van Triplep Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Programma Overzicht Kennismaking Persoonlijke werving van ouders Een goede relatie opbouwen met de ouders

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Secretary Management Master

Secretary Management Master Proefles Secretary Management Master Thema: Assertiviteit of krijg meer voor elkaar met lef Door Hanneke Steenbekkers trainer Secretary Management Master www.secretary.nl/master Assertiviteit: krijg meer

Nadere informatie

Training Netwerken Forum 12-5-2014

Training Netwerken Forum 12-5-2014 Training Netwerken Forum 12-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Inleiding 6 Opdracht Je eigen netwerk 7 Theorie 8 Opdracht In gesprek

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Coachend Leidinggeven Waaier met informatie en tips voor gezond en efficiënt werken

Coachend Leidinggeven Waaier met informatie en tips voor gezond en efficiënt werken Coachend Leidinggeven Waaier met informatie en tips voor gezond en efficiënt werken Relatie Coachen Communicatie Aan de slag Aandacht geven Aandacht aan iemand geven betekent jezelf open stellen voor wat

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

5 Assertiviteit. 1 Inleiding

5 Assertiviteit. 1 Inleiding DC 5 Assertiviteit 1 Inleiding Als SAW er zul je regelmatig in situaties terecht komen waarin je duidelijk moeten maken wat je wel of niet wilt. Bijvoorbeeld omdat een cliënt op een activiteitenafdeling

Nadere informatie

Als een man naar een vrouw fluit (of het omgekeerde) is dat verbaal of non-verbaal?

Als een man naar een vrouw fluit (of het omgekeerde) is dat verbaal of non-verbaal? Les 1 Inleiding in de communicatieleer Enkele basisbegrippen. Heel erg simpel gezegd is communiceren gewoon: praten. En dat kan je al. Maar als student wil je ook wat leren. Dus maken we het gelijk een

Nadere informatie

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 4 Verantwoording Methodiek 5 Doorgaande lijn Po en Vo 6 Preventief en curatief 7 Organiseer je les 8 Praktische tips

Nadere informatie

Handleiding Werkvormen Vragen stellen

Handleiding Werkvormen Vragen stellen Handleiding Werkvormen Vragen stellen Inhoud 1. Inleiding 2. Vragen stellen 3. Werkvormen 3.1. Vragenvuurtje 3.2. Geen Ja / Geen Nee 3.3. Doorzagen 3.4. De onbekende weg 1. Inleiding Voor de dialoog is

Nadere informatie

Non-verbale communicatie

Non-verbale communicatie Non-verbale communicatie Wie de taal van het lichaam wil leren begrijpen, moet eerst de verschillende signalen leren kennen, herkennen en goed inschatten. Meestal richten we (bewust) onze aandacht op het

Nadere informatie

Geloofsopvoeding 3. Leeftijd: Soort bijeenkomst: Soort werkvorm: Thema: 3e bijeenkomst - Communiceren met je kind

Geloofsopvoeding 3. Leeftijd: Soort bijeenkomst: Soort werkvorm: Thema: 3e bijeenkomst - Communiceren met je kind Geloofsopvoeding 3 Leeftijd: Soort bijeenkomst: Soort werkvorm: Thema: 3e bijeenkomst - Communiceren met je kind Doel: Je gaat aan de slag met verschillende manieren om met je kind te communiceren. Het

Nadere informatie

Communiceren is teamwork

Communiceren is teamwork Communiceren is teamwork Je werkt vaak zelfstandig, maar blijft altijd onderdeel van je team. Samen met je collega s zorg je zo goed mogelijk voor jullie cliënten. Samenwerken vereist veel communicatie.

Nadere informatie

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STA STERK TRAINING 1 sta sterk training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STA STERK TRAINING 3 De sta sterk training achtergrond sta sterk Training

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren.

Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. FEEDBACK WAT IS FEEDBACK EIGENLIJK? Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. Hiermee is feedback een belangrijk middel

Nadere informatie

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STEVIGE STAP TRAINING 1 stevige stap training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STEVIGE STAP TRAINING 3 INFORMATIE BROCHURE STEVIGE STAP TRAINING

Nadere informatie

Accuraat communiceren

Accuraat communiceren Accuraat communiceren Erna Pluym Senior Trainer Consultant/ Business Development Manager erna.pluym@acerta.be 0472 92 11 66 Communicatie, waarom zo belangrijk? Communicatie, waarom zo belangrijk? Had ik

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School

Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School Blok 3 Blok 3: We hebben oor voor elkaar Blok 3: Algemeen: In dit blok stimuleren we de kinderen om oor voor elkaar te hebben. De lessen gaan over communicatie, over praten

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Communicatie. ontvanger. zender. boodschap. kanaal. feedback

Communicatie. ontvanger. zender. boodschap. kanaal. feedback FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN Communicatie coderen decoderen zender boodschap kanaal ontvanger feedback - interpretatiekader Communicatie LSD Techniek - Luisteren - Samenvatten - Doorvragen LSD Techniek

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Vraag het de patiënt. En: Durf te luisteren. Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach. Zwolle. 4 februari 2013

Vraag het de patiënt. En: Durf te luisteren. Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach. Zwolle. 4 februari 2013 Vraag het de patiënt En: Durf te luisteren Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach Zwolle 4 februari 2013 Instructie voor tafelbegeleiders bij de thema-avonden georganiseerd door de DVN in samenwerking

Nadere informatie

Assertief op het werk

Assertief op het werk Carola van Dijk en Hans Elbers (red.) Assertief op het werk Ikke, ikke, ikke zonder dat de rest... INHOUD Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Het verschil tussen subassertief, agressief en assertief gedrag 11 2

Nadere informatie

Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool

Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool Ons uitgangspunt is het welbevinden en positief gedrag van leerlingen te bevorderen. Wij gaan uit van: Goed gedrag kun je leren Om dit te bereiken werken

Nadere informatie

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 De manier waarop je met elkaar omgaat en hoe je met elkaar in gesprek gaat is belangrijk in het dagelijks werk. Het helpt je elkaar beter te begrijpen

Nadere informatie

Toelichting. Intervisie

Toelichting. Intervisie Toelichting Intervisie December 2010 1. Wat is intervisie? Naast opleiding en training is gezamenlijke reflectie op het eigen handelen voor dierenartsen een goede manier om zich te ontwikkelen. Door in

Nadere informatie

Evaluatie Weerbaarheidtraining voor volwassenen Koekkoek & Co

Evaluatie Weerbaarheidtraining voor volwassenen Koekkoek & Co Evaluatie Weerbaarheidtraining voor volwassenen Koekkoek & Co 76 respondenten Cijfer algehele training 7 8 9 10 De deelnemers hadden beschikking over lesbrieven, hierin stond informatie over de bijeenkomsten

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren WE DOEN HET SAMEN Over samenwerking en feedback geven www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren Situering In een inloophuis werk je bijná altijd samen met twee of drie mensen. Vaak is

Nadere informatie

1. Niet-selectieve luistervaardigheden Je volgt de verteller en je oefent geen/weinig invloed uit op het gesprek

1. Niet-selectieve luistervaardigheden Je volgt de verteller en je oefent geen/weinig invloed uit op het gesprek Hoodstuk 1 Luistervaardigheden 1. Niet-selectieve luistervaardigheden Je volgt de verteller en je oefent geen/weinig invloed uit op het gesprek Laten merken aan de verteller dat je aandachtig luisterd.

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Tuesday, February 8, 2011. Opleiding Interactieve Media

Tuesday, February 8, 2011. Opleiding Interactieve Media Opleiding Interactieve Media Inhoud Inleiding presenteren 1. Voorwerk 2. Middenstuk 3. Begin presentatie 4. Einde presentatie 5. Visuele middelen 6. Non-verbale communicatie 7. Opdracht 8. Criteria 1.

Nadere informatie

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Ellen van den Ende in samenwerking met Mariëtte Verschure JONG EN HOOGGEVOELIG HOEZO ANDERS?! Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Uitgeverij Akasha Inhoud Hooggevoelig, hoezo anders?!

Nadere informatie

Communicatie in het horecabedrijf. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Wat is communicatie?

Communicatie in het horecabedrijf. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Wat is communicatie? Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over communicatie in het horecabedrijf. In de horeca ga je om met gasten en communiceer je met ze. Je gaat als medewerker ook om met je collega s en je zult het

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Communicatiemodel. Communicatieniveaus

Communicatiemodel. Communicatieniveaus Download #06 Een fantastisch communicatiemodel trainingmodule Communicatiemodel Mensen uiten hun gevoelens op verschillende manieren. De een laat meteen zien hoe hij zich voelt bij een situatie, terwijl

Nadere informatie

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Cursus Mondigheid Dit praktijkvoorbeeld uit het verbetertraject Zeggenschap in de LG sector is door InteraktContour

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf

ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf ASSERTIVITEIT beter communiceren vanuit jezelf Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen DE KANJERTRAINING. Op de Jozefschool wordt er in alle groepen kanjertraining gegeven. Alle leerkrachten zijn gecertificeerd. Doel van de Kanjertraining? Deze werkwijze biedt lln. kapstokken aan om beter

Nadere informatie

Les 17 Zo zeg je dat (niet)

Les 17 Zo zeg je dat (niet) Blok 3 We hebben oor voor elkaar les 17 Les 17 Zo zeg je dat (niet) Doel blok 3: Leskern: Woordenschat: Materialen: Leerlingen leren belangrijke communicatieve vaardigheden, zoals verplaatsen in het gezichtspunt

Nadere informatie

In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf?

In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf? In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf? Het gaat om doen, om zichtbaar en hoorbaar gedrag. Gedrag is waar de omgeving op reageert en wat aanspreekt,

Nadere informatie

In gesprek met medewerkers over verzuim

In gesprek met medewerkers over verzuim TIP: dit is een interactieve pdf. de inhoudsopgave en het menu onder aan de pagina s zijn clickable. In gesprek met medewerkers over verzuim Inhoud 1. verzuim bespreken met medewerkers Het is belangrijk

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Mijn computer is leuk

Mijn computer is leuk Handleiding Mijn computer is leuk Ouders praten samen over computers, kinderen en opvoeding Pharos, 2014 Marjolijn van Leeuwen INHOUDSOPGAVE Inleiding blz. 3 De themabijeenkomst blz. 5 Thema 1, oefeningen

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding WERKBOEK Loopbaanbegeleiding DOELEN STRATEGIEËN JE CV STERKTES EN ZWAKTES VAARDIGHEDEN SOLLICITATIE BRIEF SOLLICITATIE GESPREK LEREN OMGAAN MET STRESS KOM OP VOOR JEZELF LEREN OMGAAN MET CONFLICTEN 1 Inleiding

Nadere informatie

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: Rapportage Competenties Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 16.06.2015 / Competenties (QPN) 2 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op de competenties

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

Leer- en Ontwikkelingsspel

Leer- en Ontwikkelingsspel SPEELWIJZE LEER- EN ONTWIKKELINGSSPEL - Bladzijde 1 / 13 SPEELWIJZE Leer- en Ontwikkelingsspel Leren en ontwikkelen spelen een belangrijke rol in onze samenleving. Veranderingen op allerlei gebied volgen

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift 98 De helppagina van een tijdschrift Bijlage 1 Thema 1 Ik ben een meisje van 10 jaar en zit in groep 6. Wij zijn in nieuwe groepjes gezet en nu zit ik tegenover een meisje waar ik me heel erg aan erger.

Nadere informatie

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen COMMUNICATIE training effectief communiceren met iedereen Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij

Nadere informatie

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER INLEIDING Het geven van feedback is een kunst. Het is iets anders dan het uiten van kritiek. Het verschil tussen beide ligt in de intentie. Bij

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent? Workshop Handleiding Verhalen schrijven wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Even voorstellen stelt zich kort voor en vertelt

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Als je verliefd op iemand bent is dat vaak een fijn gevoel. Als de ander dan ook verliefd op jou is, wordt dit gevoel alleen maar sterker. Het is echter niet altijd

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Inleiding Een beeldcoach filmt een aantal leraren op een leerplein. Toevallig komen twee leraren tijdens dat filmen opeenvolgend bij dezelfde leerling

Nadere informatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie Leerkrachtinformatie (dubbele les) Lesduur: 2 x 50 minuten (klassikaal) Introductie van de activiteit 1. Deze klassikale les bestaat uit twee delen: Voorbereiding Uitvoering voorbereiding Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie