Afstudeerscriptie. Hoe kan men als organisatie op rationele wijze een keuze maken tussen het gebruik van interne versus externe (IT)auditcapaciteit?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Afstudeerscriptie. Hoe kan men als organisatie op rationele wijze een keuze maken tussen het gebruik van interne versus externe (IT)auditcapaciteit?"

Transcriptie

1 Afstudeerscriptie 3e jaar Postgraduate IT Audit Opleiding Hoe kan men als organisatie op rationele wijze een keuze maken tussen het gebruik van interne versus externe (IT)auditcapaciteit? De interne/externe auditors binnenstebuiten gekeerd Team 832

2 Voorwoord Deze scriptie is het eindresultaat van een aantal maanden hard werken tussen de reguliere werkzaamheden door. Wij willen Marcel Baveco bedanken voor zijn tijd en moeite. Verder was Ronald Paans een onmisbare schakel, onder meer door de helft van ons duo tijdens de rookpauze nuttige informatie te verstrekken. Ruud Kerssens, bedankt voor je kritische blik op het materiaal. Daarnaast gaat speciale dank uit naar alle organisaties die hun bijdrage hebben geleverd door het invullen van het vragenformulier, te reageren op door ons gestelde vragen via telefoon of . Rob Sprong. Amsterdam, april Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 2 van 30

3 Inhoudsopgave Voorwoord...2 Inhoudsopgave...3 Samenvatting Achtergrond scriptie Inleiding Aanleiding Opdracht Onderzoeksvraag Subvragen Relatie subvraag tot hoofdvraag Doelstelling Scope en afbakening Soort organisatie Type opdrachten Werking model Methode van onderzoek Opstellen criteria ten behoeve van gesloten vragen Open vragen Geïnterviewde personen Excelmodel Afbakening van de begrippen interne en externe auditor Interne auditor Externe auditor Ervaringen uit het verleden Analyse interviewresultaten en bevindingen Resultaten gesloten vragen Resultaten open vragen Toelichting op de analyse van de gesloten vragen Bevindingen Beslissingsmodel Beslissingsboom Invullijst Keuze voor model Conclusie en aanbevelingen Persoonlijke reflectie Bronvermelding Bijlage A Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 3 van 30

4 Samenvatting Voor de uitvoering van audits hebben organisaties de mogelijkheid hiertoe interne dan wel externe auditors in te zetten, of een combinatie van beide. Aan de feitelijke invulling hieraan liggen een aantal criteria ten grondslag die per soort organisatie kunnen verschillen. Uit een in juni 2007 uitgebracht persbericht (zie 1.2 Aanleiding) blijkt: een toename van het aandeel IT-auditors werkzaam bij de interne auditdiensten van met name de grotere ondernemingen. Dit gaat ten koste van het aandeel IT-auditors werkzaam bij (externe) auditof accountancyfirma s en -in mindere mate- van de IT-auditors werkzaam bij non-profit instellingen als overheid, onderwijs en toezichthouders. Deze trend doet zich al 4 jaar voor. Aldus het persbericht. Dit persbericht is de aanleiding voor het in deze scriptie uitgewerkte onderzoek, dat antwoord geeft op de vraag: Hoe kan men als organisatie op rationele wijze een keuze maken tussen het gebruik van interne versus externe (IT)auditcapaciteit? Niet de oorzaak van de onderkende trend, maar de beweegredenen van organisaties die gelden bij het maken van een keuze tussen de inzet van interne dan wel externe auditors is hetgeen wij willen beantwoorden met het onderzoek. Hierbij is als volgt tewerk gegaan: Er is een vragenformulier opgesteld dat na invulling en analyse duidelijkheid moest verschaffen over welke criteria een rol spelen bij het maken van de keuze. Hierbij zijn zowel gesloten als open vragen gesteld omtrent het betreffende onderwerp. De antwoorden zijn vervolgens overzichtelijk gerubriceerd in een Excelspreadsheet. Op basis van het toekennen van een numerieke waarde per criterium dat voor het maken van de keuze voor een organisatie van belang is, kon door sortering op de totaalscore per criterium een algemeen beeld worden gevormd, dat ons antwoord verschafte op de vraag wat van belang is voor de verschillende organisaties bij het bepalen van de keuze. Door deze werkwijze was ook hierin een trend waarneembaar, waardoor kon worden geconcludeerd welke criteria het meest doorslaggevend zijn en welke in mindere mate een rol spelen bij het bepalen van de keuze. Hierdoor werd het mogelijk aan de verschillende criteria een voor gedefinieerde score toe te kennen. Door vervolgens de criteria op te nemen in een invullijst, waarmee het mogelijk is aan te geven welk criterium wanneer het zwaarst weegt, ontstond hiermee een bruikbaar hulpmiddel voor het op rationele wijze bepalen van de keuze tussen de inzet van een interne of externe auditor. Op deze wijze zijn wij gekomen tot de beantwoording van de vragen zoals deze staan verwoord in hoofdstuk 2 van deze scriptie. Het vragenformulier is aan totaal 10 verschillende organisaties verzonden met een verzoek tot invulling. Uiteindelijk heeft dit na veelvuldig via verzenden van herinneringen en het voeren van telefoongesprekken geleidt tot 7 ingevulde formulieren. De uitslag daarvan was voor ons voldoende basis om tot verdere uitwerking van ons onderzoek te komen. De verdere details daarvan staan verwoord in de navolgende paragrafen. 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 4 van 30

5 1. Achtergrond scriptie 1.1 Inleiding Als onderdeel van het 3 e jaar voor de opleiding tot Register EDP Auditor aan de Vrije Universiteit te Amsterdam is de scriptie een verplicht item voordat de opleiding als voltooid kan worden beschouwd. Hierbij is de doelstelling dat de onderzoekers blijk geven van het feit dat zij het stadium van kijken achter zich hebben gelaten en hebben verruild voor het begrip zien. Het zien houdt in dat de onderzoekers in staat zijn afstand te nemen van de dagelijkse praktijk. 1.2 Aanleiding Aanleiding van ons onderzoek is de publicatie van onderstaand persbericht: Meer interne auditors op gespannen arbeidsmarkt Gepubliceerd op: 13 Juni 2007 Publiceerder: ANP Pers Support Uit de jaarlijkse opgave van gekwalificeerde IT-auditors, ingeschreven in het NOREA-register, blijkt wederom een toename van het aandeel IT-auditors werkzaam bij de interne auditdiensten van met name de grotere ondernemingen. Dit gaat ten koste van het aandeel IT-auditors werkzaam bij (externe) audit- of accountancyfirma s en -in mindere mate- van de IT-auditors werkzaam bij non-profit instellingen als overheid, onderwijs en toezichthouders. Deze trend doet zich al sinds vier jaar voor. Het aandeel interne IT-auditors is daarmee boven de 50% gekomen, inclusief de IT-auditors werkzaam in de non-profit sector zelfs boven de 65% (N=1282). Een andere trend is de groei van het aandeel IT-auditors in business. IT auditors stromen door naar managementfuncties als CIO, controllers en Security- of Technology Officer en houden zich niet (meer) bezig met beoordelingen ten behoeve van interne of externe opdrachtgevers. 1 Volgens dit bericht heeft er de afgelopen jaren een verschuiving plaatsgevonden van relatief meer bij de NoREa ingeschreven externe auditors naar meer ingeschreven interne auditors. Beide groepen hebben voorstanders die zich hiervoor hard maken. Het Instituut voor Interne Auditors (IIA) vervult deze rol voor de interne auditors, grote accountantskantoren voor de externe auditors. Ook zij laten zich horen. Op de websites van de Big Four kantoren worden legio redenen genoemd waarom juist externen de voorkeur zouden genieten boven interne auditors. Afgezien van de wettelijke verplichtingen kunnen bedrijven er dus voor kiezen om gebruik te maken van interne auditcapaciteit (in loondienst binnen de organisatie waarvoor audits worden uitgevoerd), of auditors extern in te huren. Ook een combinatie hiervan behoort tot de mogelijkheden. Maar wat is nu de redenering van de verantwoordelijken bij een organisatie om voor een interne auditdienst of externe auditor te kiezen? 2. Opdracht 2.1. Onderzoeksvraag Ons onderzoek zal antwoord moeten geven op de hieronder geformuleerde vraag: 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 5 van 30

6 Hoe kan men als organisatie op rationele wijze een keuze maken tussen het gebruik van interne versus externe (IT)auditcapaciteit? 2.2. Subvragen Om de hoofdvraag te kunnen beantwoorden dient antwoord gevonden te worden op de volgende subvragen: 1. Wat zijn de overwegingen om als bedrijf externe IT-auditors in te huren dan wel voor intern opererende IT-auditors te kiezen? 2. Bestaat er een beslissingsmodel om deze keuze te maken of te onderbouwen? Zo nee hoe zou zo n model er dan uit kunnen zien? 2.3 Relatie subvraag tot hoofdvraag Om antwoord te verkrijgen op de hoofdvraag zal eerst moeten worden onderzocht welke criteria in organisaties een rol spelen voor het maken van een keuze tussen interne of externe auditors. Daarom is gekozen voor de hiervoor omschreven subvraag. Op die manier is te achterhalen wat de beweegredenen (lees criteria) zijn om tot een (rationele) keuze te komen. Bovendien is het van belang te weten welke overwegingen doorslaggevend zijn voor het maken van de keuze. Dat betekent dat tevens onderzoek moet zijn verricht naar het relatieve belang van de afzonderlijke criteria die bij de keuze een rol spelen. Dit wordt mogelijk gemaakt door het toekennen van een waarde aan de criteria. Het feit dat men nadenkt bij het toekennen van een waarde aan een criterium geeft direct een rationele wending aan de uitkomsten. Men denkt immers na over wat men belangrijk vindt en kiest daardoor al rationeel Doelstelling Doel van het onderzoek is om te komen tot een model dat als hulpmiddel kan fungeren bij het maken van een gefundeerde keuze voor de aanstelling van interne dan wel externe auditors. Ook is het van belang te weten wat daadwerkelijk belangrijke criteria zijn voor de keuze. Verder wordt getracht het model zodanig vorm te geven dat inzicht wordt verkregen in de voor- en nadelen bij de afweging van de respectievelijke keuzes. 2.5 Scope en afbakening Soort organisatie Bij het onderzoek gaan wij uit van organisaties waar een interne auditdienst aanwezig is, of waar het inzetten van auditors gebruikelijk is. Kleine organisaties doen in het onderzoek niet mee. Ook is er bewust voor gekozen om accountantskantoren buiten de scope van ons onderzoek te laten, omdat deze juist leverancier zijn van externe auditors en dit de objectiviteit van het onderzoeksresultaat (met het oog op commercieel belang) zou kunnen beïnvloeden. Ook zijn wij ervan uitgegaan dat accountantskantoren geen eigen IAD hebben en daardoor er dus geen sprake is van een keuze tussen interne of externe auditors Type opdrachten Bij het vergelijken van voor- en nadelen is uitgegaan van opdrachten waarbij het niet relevant is of deze wordt uitgevoerd door een interne dan wel extern ingehuurde auditor. Wel moet 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 6 van 30

7 onderscheid worden gemaakt in de opdracht van de auditor. Zo is het belangrijk om te weten dat de keuze tussen interne of externe auditor mede afhankelijk is van de soort audit die moet worden uitgevoerd. Is de doelstelling van de audit gericht op het informeren van derden (algemeen publiek, toezichthoudende overheid, kredietverschaffers, e.d.) en dus niet primair bedoeld om het management van een organisatie intern te informeren, dan zal meestal een externe auditor moeten worden ingezet Werking model Het onderzoek hoeft geen model op te leveren met behulp waarvan men per definitie tot een objectieve keuze kan komen. Het nemen van een beslissing op rationele gronden (zoals in onze hoofdvraag gesteld) hoeft ons inziens niet te betekenen dat een beslissing daardoor altijd voorspelbaar is. De definitie van rationeel is: door middel van het verstand, doordacht. 2 De gemaakte keuze tussen een interne of externe auditor kan voor de één een onlogische keuze zijn, maar door degene die de keuze maakt, rationeel zijn beargumenteerd. Het beslissingsmodel hoeft dan ook niet een voor de hand liggende keuze als resultaat op te leveren op basis van ingegeven criteria scores, maar helpt degene bij het maken van een keuze. Wij willen met het model een instrument aanreiken met behulp waarvan de beslisser zijn keuze kan beargumenteren en daardoor rationeel maakt. 3. Methode van onderzoek Om antwoord te krijgen op de vraag: Wat zijn de overwegingen om als bedrijf externe ITauditors in te huren dan wel voor intern opererende IT-auditors te kiezen? is besloten tot het opstellen van een vragenformulier. Het schriftelijk beantwoorden van vragen heeft ons inziens de voorkeur boven telefonisch contact omdat men dan beter kan nadenken over de antwoorden. Bovendien komt dit de objectiviteit van ons onderzoek ten goede. Ook is bewust voor een schriftelijke benadering gekozen, omdat de respondenten verspreid over het land zijn gevestigd. Persoonlijk benaderen zou te veel tijd hebben gevergd voor dit onderzoek. Het betreffende vragenformulier is in bijlage 1 toegevoegd aan deze scriptie en was voornamelijk bedoeld om antwoord te verkrijgen op de subvraag Wat zijn de overwegingen om als bedrijf externe IT-auditors in te huren dan wel voor intern opererende IT-auditors te kiezen? 3.1. Opstellen criteria ten behoeve van gesloten vragen Door middel van een aantal brainstormsessies is een lijst samengesteld met 15 criteria. In het vragenformulier kon aan elk van de genoemde criteria een waarde worden toegekend, tussen 1 en 15. De aan een criterium toegekende waarde impliceert tevens het relatieve belang van elk criterium bij het maken van een keuze tussen interne en externe auditors. Op die manier kon gebruik worden gemaakt van de zogenaamde ordinale verdeling. Een ordinaal getal 3 geeft de positie van een element in een rij van elementen aan. Zo wordt door het toekennen van een waarde aan een criterium dus tevens de volgorde van belangrijkheid aangegeven en daarmee dus de positie van het criterium (als element) in de rij van criteria. Ter bevordering van de eenduidigheid is hieronder onze interpretatie van de keuzecriteria weergegeven. Deze interpretatie is door ons opgesteld vanuit brainstormsessies met elkaar en 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 7 van 30

8 begeleiders en niet afkomstig van externe bronnen. De reden hiervoor is dat met zowel een interne als externe auditor in het schrijverduo genoeg ervaring aanwezig is om criteria te bedenken. Verder geeft een kale definitie vanuit een externe bron niet in alle gevallen de essentie van de criteria weer in relatie tot wat de respondenten zich volgens ons zouden moeten voorstellen bij een criterium. Deze lijst van criteria is tevens toegevoegd aan het vragenformulier. Het gaat hierbij om de volgende criteria: 1. Kwaliteit van het auditresultaat Het niveau (manier van onderzoek, diepgang, relevantie, kortom algehele professionaliteit) van onderzoek en rapportage.. 2. Continuïteit van de vakkennis Mate waarin men op de hoogte blijft van de regelgeving en nieuwe ontwikkelingen. Bijvoorbeeld door het volgen van cursussen, bijwonen van vaktechnische bijeenkomsten, lezen van vakbladen, informeel overleg en feedback van collega s. 3. Relatie van opdrachtgever tot auditor Mate waarin de relatie tussen opdrachtgever en auditor onafhankelijk is. 4. Beleid Mate waarin keuze voor interne dan wel externe auditor al door het te voeren beleid is bepaald. 5. Beschikbaarheid Continue of ad-hoc beschikbaarheid van de auditor. 6. Kosten Mate waarin de kosten voor de inzet van interne auditors dan wel externe auditors een rol spelen bij de keuze. Denk hierbij aan personeelskosten versus kosten van externe inhuur. 7. Kennis Mate waarin de betreffende auditor kennis heeft van de organisatie en de in de organisatie gehanteerde processen 8. Cultuur (bijv. familiebedrijf) Het geheel van normen, waarden, opvattingen, principes en overtuigingen van de mensen, die het gedrag en het functioneren van de organisatie beïnvloeden. 9. Typologie (aard) van de organisatie Aanduiding van grondtype (soort of aard) van de organisatie. 10. Frequentie van het onderzoek Aantal keren dat het onderzoek per jaar dient te worden uitgevoerd. 11. Diepgang van het onderzoek Mate van detaillering waarmee het audit-object bekeken en gerapporteerd wordt. 12. Complexiteit van de organisatie en processen Mate waarin de organisatiestructuur en de processen zijn te doorgronden. 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 8 van 30

9 13. Grootte van de organisatie Mate waarin de kosten van auditors in verhouding staan tot de kosten van personeel en de hoogte van omzet. 14. Vertrouwen op kennis van auditor Mate waarin vertrouwen wordt gesteld in het oordeel van de auditor. 15. Confidentialiteit van het auditobject Mate waarin het te auditen object geheimhouding eist van de auditor. Hoewel het type opdracht een belangrijk criterium kan zijn voor de keuze tot de inzet van een externe dan wel een interne auditor, dient dit onderzoek tot vergelijk van auditors in opdrachten waarbij beiden ingezet kunnen worden. Daarom is dit criterium niet meegenomen in het onderzoek. (Zie ook Type opdrachten) 3.2. Open vragen Behalve de meerkeuzevragen hebben wij voor extra informatie en verdieping omtrent het onderwerp gekozen voor het opstellen van open vragen. Hierbij is bewust gekozen voor een verdeling van voor- en nadelen per auditorsoort (intern of extern). Het gevaar voor spiegelantwoorden is in acht genomen. Een spiegelantwoord houdt in: het voordeel of nadeel van een auditorcategorie is meteen omgekeerd evenredig respectievelijk een nadeel of voordeel voor de andere auditorcategorie. Een voorbeeld: indien de onafhankelijkheid van een externe auditor als voordeel wordt gezien door persoon A, hoeft dit volgens ons niet meteen te betekenen dat persoon A dit voor een interne auditor als nadeel aan zal wijzen. Daarom is per auditorcategorie gekozen voor een aparte voor- en nadelen vraag Geïnterviewde personen Om tot daadwerkelijke resultaten te komen zijn de juiste mensen nodig voor het beantwoorden van de vragenlijst. Vanuit ons eigen netwerk en door het raadplegen van kennissen en collega s zijn een tiental personen aangeschreven van verschillende organisaties met de vraag of men de vragenlijst wilde invullen en terugsturen. Uiteindelijk zijn er 7 ingevuld terug ontvangen. Personen die wij voor het invullen van de lijst geschikt achten zijn interne managers met beslissingsbevoegdheid voor het voeren van personeelsbeleid binnen de auditafdeling. Geprobeerd is om mensen uit verschillende branches te contacteren, om zo een mogelijk (niet statistisch onderbouwd) verschil tussen branches aan te kunnen geven. De 7 organisaties die uiteindelijk hun medewerking hebben verleend zijn afkomstig uit het bank- en verzekeringswezen, financiële instellingen, overheid en nutbedrijven. De personen die de vragenlijst hebben ingevuld zijn in een aantal gevallen telefonisch benaderd zodat zij hun antwoorden nader konden toelichten in geval van onduidelijkheid. Ook kon daarmee eventuele aanvullende informatie worden verkregen. De verkregen antwoorden zijn verwerkt in Excelsheets, om vervolgens te kunnen samenvatten en analyseren. 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 9 van 30

10 3.4. Excelmodel De antwoorden op de gesloten vragen zijn met behulp van Excel tot overzichten verwerkt. Dit op basis van de criteria zoals genoemd in paragraaf 3.1. De scores op de gesloten vragen zijn van de formulieren overgenomen in Excel. Per criterium is de score van de deelnemende personen bij elkaar opgeteld en gedeeld door het aantal deelnemers. Dit levert een gemiddelde score per criterium op. Hierdoor is het mogelijk de score per criterium te sorteren van belangrijk naar minder belangrijk, gemeten over de organisaties die aan het onderzoek hebben deel genomen. Bij de vraag over de weging van factoren: Kunt u aangeven wat de weging is van de volgende criteria (ongeacht welke optie voor auditor) diende de respondent een score van 1 t/m 15 te geven. Het criterium met score 1 is hierbij het meest belangrijk. Vervolgens wordt een gemiddelde totaalscore berekend. De scores zijn in overzichtelijke grafieken weergegeven, gesorteerd op score, zodat er een duidelijk overzicht ontstaat. Door deze werkwijze werd het mogelijk de antwoorden op de vragen schematisch weer te geven, waarbij de belangrijkste criteria verbonden aan toepassing van interne dan wel externe auditcapaciteit inzichtelijk zijn gemaakt, alsmede een totaalscore over de criteria zelf. 4. Afbakening van de begrippen interne en externe auditor Binnen het onderzoek wordt onderscheid gemaakt tussen 2 vakgebieden binnen het IT audit gebied: interne audit en externe audit. Het is daarom van belang om duidelijkheid te geven over wat wordt verstaan onder interne en externe auditor. Voor het maken van een keuze moet vooraf bekend zijn welke eisen worden gesteld aan de mate van onafhankelijkheid. Met andere woorden, bij het maken van de keuze spelen behalve de in het vragenformulier genoemde criteria ook wetgeving en de soort opdrachten een rol. Zo kan het voor komen dat de opdracht voor een audit moet worden uitgevoerd ten behoeve van het periodiek afleggen van verantwoording aan een toezichthouder. Bij een dergelijke audit zal worden gerapporteerd aan de toezichthoudende partij, in plaats van aan het management van de organisatie waarbinnen de audit is uitgevoerd. Om de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de audit meer te waarborgen wordt in dergelijke gevallen een externe auditor ingezet in opdracht van de toezichthoudende partij. Een dergelijke situatie doet zich bijvoorbeeld voor bij overheidsinstanties welke namens een departement overheidstaken uitvoeren. Het maken van een keuze voor de inzet van interne dan wel externe auditor is dus alleen relevant wanneer de opdracht een interne audit betreft Interne auditor Het IIA Nederland heeft de definitie van Internal Auditing zoals vastgesteld door het overkoepelende Institute of Internal Auditors, als volgt vertaald: Internal Auditing is een onafhankelijke, objectieve assurance (geven van zekerheid) en consulting (geven van advies) activiteit met de bedoeling waarde toe te voegen aan en verbetering te brengen in de operaties van een organisatie. Internal Auditing helpt een organisatie om haar doelen te verwezenlijken door een methodische, ordelijke benadering om 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 10 van 30

11 de effectiviteit van risicomanagement, controle en beheersingsprocessen te evalueren en verbeteren. De interne auditor heeft een belangrijke rol bij de beoordeling van de opzet, de toereikendheid en de effectiviteit van de interne risicobeheersing- en controlesystemen en in de toetsing van de werking van deze systemen en daarmee in het verbeteren van de operaties binnen een organisatie, inclusief het hiermee samenhangende geheel van risicobeheersing- en controlesystemen Externe auditor Interne audits worden door de organisatie zelf uitgevoerd. Echter dit hoeft niet per definitie door een interne auditor te gebeuren. De interne audit kan zowel door een interne auditor, deel uitmakend van de eigen organisatie, als door een extern ingehuurde auditor worden uitgevoerd. In het geval dat de interne audit wordt uitgevoerd door een externe auditor, zal deze vaak tijdelijk zijn ingehuurd voor het uitvoeren van een opdracht binnen de organisatie zelf en slechts voor de duur van de opdracht. Ook kan een externe auditor binnen een organisatie zijn gedetacheerd vanuit een extern accountantskantoor om een audit uit te voeren in opdracht van een externe toezichthouder. (Zie het voorbeeld zoals beschreven in hoofdstuk 4 3 e alinea). Rapportage over de uitkomsten van de audit vindt dan primair plaats aan de toezichthoudende partij. Ter illustratie van de verschillen in perspectief is onderstaand figuur toegevoegd. Figuur 1 'De controlepiramide' 5 5. Ervaringen uit het verleden 5.1. Eigen ervaringen van Rob Onderstaande beschrijving van de rol van de interne versus externe auditor is gebaseerd op puur eigen perceptie zoals ik die ervaar in de organisatie waar ik werkzaam ben. 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 11 van 30

12 Rollen Gedurende lange tijd ben ik werkzaam bij de RDW Centrum voor voertuigtechniek en informatie, waar ik met name tot 2003 werkzaam ben geweest als testmanager binnen de lijnafdeling. Vanuit deze positie werden door mij regelmatig contacten gelegd met de interne auditors van de RDW. Vooral in de ontwerpfase van nieuwe systemen heb ik mij onder meer bezig gehouden met reviewen van informatieanalyses, functioneel ontwerp en technisch ontwerp. Veelal werkzaamheden die waren gericht op quality-assurance in projecten. Hierbij vond veelvuldig afstemming plaats met de interne audit afdeling. Bovendien werd vaak advies gevraagd bij het beschrijven of herschrijven van de Administratieve Organisatie en Interne Controle van nieuwe en of gewijzigde processen. Betrokkenheid interne auditor Het in een vroegtijdig stadium betrekken van de interne auditor in projecten was in het verleden meer uitzondering dan regel. Echter steeds vaker werd het nut hiervan onderkend, doordat de zogenaamde pre-audits ervoor zorgden dat men achteraf in projecten niet voor verrassingen kwam te staan. Onder het motto voorkomen is beter dan genezen is het vroegtijdig betrekken van de interne auditor in de loop der tijd steeds meer als regel in projecten geadopteerd. Sinds een jaar of twee ben ik zelf werkzaam als interne auditor binnen de afdeling Registratie en Informatie van de RDW. Binnen deze afdeling vinden alle administratieve processen plaats, ten behoeve van de kentekenregistratie van voertuigen, waarbij ondermeer voer- en vaartuigen worden geregistreerd. Deze processen worden ondersteund door de afdeling automatisering met behulp van eigen vervaardigde applicaties. De automatiseringsafdeling is wel onderdeel van de RDW, maar sinds enige jaren fysiek gescheiden en als aparte divisie gevestigd in Groningen. Externe auditors De RDW is een organisatie die zich bezig houdt met de uitvoering van wettelijke taken. Vanuit dit oogpunt is de RDW verplicht jaarlijks verantwoording af te leggen aan het Ministerie van Verkeer en Waterstaat als toezichthoudende partij. De externe audits worden daarom uitgevoerd door een extern accountantskantoor. Met hetzelfde accountantskantoor heeft de RDW een zogenaamd meerjaren contract afgesloten voor het uitvoeren van interne audits. Hierin is beschreven hoeveel inzet er gedurende de duur van het contract wordt geleverd, waaruit de activiteiten bestaan en welke producten daarbij zullen worden geleverd en tegen welk tarief. Door de externe auditors wordt in de regel nauw samen gewerkt met de interne auditors. Eigen ervaring leert dat externe auditors voordelen ondervinden bij het samenwerken met de interne auditors. Voordelen zoals die door de externe auditors zelf worden genoemd zijn bijvoorbeeld: De interne auditor kent de organisatie beter, is op de hoogte van de meest recente ontwikkelingen en kan daarop adequaat inspelen, heeft vaak diepgaande kennis van de processen, legt de link naar de juiste contactpersonen per (deel) proces, kan optreden als intermediair tussen externe auditor en auditee, is eerste aanspreekpunt voor externe auditor. 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 12 van 30

13 Binnen de organisatie waarin ik werkzaam ben, worden externe auditors soms wel als lastige personen ervaren. Zo hoor ik van tijd tot tijd opmerkingen als extreem kritisch, het hemd van het lijf vragend, maar ook wel uitspraken als dure jongens, alsof men op voorhand op de hoogte is van het tarief dat doorgaans wordt gerekend door externe auditors. Daarnaast valt het ook op dat bij afdelingen waarvan bij mij bekend is dat zij hun processen over het algemeen goed beheersen, vaak meer open staan voor advies, maar ook voor kritiek. Hieruit concludeer ik, dat de mate waarin externe auditors welkom zijn, mede afhankelijk is van de kwaliteit van de eigen beheersmaatregelen of de mate waarin men zelf denkt in controll te zijn. Door de auditees wordt het doorgaans wel als prettig ervaren, als gesprekken plaats vinden in het bijzijn van de interne auditor. Temeer omdat deze vaak beter in staat is achtergrondinformatie te geven over de wijze waarop invulling is gegeven aan de beheersmaatregelen binnen de organisatie Eigen ervaringen Jack Vanuit mijn achtergrond als IT auditor kom ik vrijwel altijd als externe persoon binnen bij een organisatie. Er zijn een aantal zaken die ikzelf gehoord en gemerkt heb. De volgende tekst is persoonlijk en niet wetenschappelijk onderbouwd. Tarief Tijdens een audit word wel eens gezucht bij het horen van het uurtarief. Hoewel ik mijzelf als goedkope IT auditor zie (de other Four zijn veel duurder) schiet dat bij zowel de accountants als de klant wel eens in het verkeerde keelgat. Wanneer je als junior ergens binnenstapt weten de accountants en collega s dat het niveau niet dat van een senior kan zijn. Die verwachting wordt echter dikwijls geweld aangedaan door mensen binnen de auditee die vinden of verwachten dat je voor dat uurtarief wel alles zou moeten weten wanneer je een systeem audit uitvoert. Alsof je SAP R/3 er eventjes bijdoet! Ook accountants zelf klagen vaak over het tarief. Dit is nou eenmaal hoger dan dat van de accountants, en voor specialistisch werk dient nog meer neergeteld te worden. Diepgang Vanwege de hoge frequentie van opdrachten wordt over het algemeen te weinig diepgang bereikt om de gehele organisatie te doorgronden. Bij een multinational is dit natuurlijk sowieso een utopie. Maar ook bij het midden klein bedrijf lukt dit vaak maar ten dele. Je zal veel moeilijker de achterdeurtjes en uitzonderingen ontdekken (soms is zelfs bevatten al moeilijk genoeg) in de systemen of procedures, omdat je gewoonweg niet de kennis en tijd hebt om elk detail uit te zoeken. Terwijl tegenover de klant vaak je kracht blijkt als je die details boven tafel kunt halen. Ik verwacht dat een interne auditor deze detaillering veel meer kan bereiken, en dat dit door de organisatie zelf ook als zeer belangrijk wordt ervaren. Niet iemand voor een korte temperatuurmeting in de organisatie, maar voor een continue diepzee audit. Kwaliteit Het gevolg van het niet weten van de hoed en de rand veroorzaakt in ons werk false positives en false negatives. De kwaliteit van de bevinding is mijn inziens deels gerelateerd aan de 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 13 van 30

14 kennis van het bedrijfsproces. In een specifieke situatie kwam het voor dat autorisaties door mij als zeer ruim werden gerapporteerd. In de betreffende organisatie werden door de CFO in no-time 3 chefs bij elkaar geroepen om te verklaren of ontkennen dat dit ook zo was. Men was geschokt. Ze dachten alles goed voor elkaar te hebben. Maar onze tool liet anders zien. En als jonge auditor geloof je alles wat uit die tool rolt. Helaas bleek dat we geen rekening hadden gehouden met het feit dat er een extra diepe autorisaties waren ingesteld per functie, en dat het door ons bekeken niveau geen goed beeld van de werkelijkheid gaf. Dit heet in vaktermen nat gaan. Wanneer je als interne auditor werkt zou je dit (waarschijnlijk) weten en een resultaat (en advies) op maat kunnen geven. False negatives komen ook voor. Zaken die je niet ziet maar wel zou moeten zien. Veel organisaties weten dat de auditor en accountant komt en weten alle handboeken, systeeminstellingen documentatie etc nog onder het stof vandaan te halen voordat wij langs komen. Nadat in het audit rapport voor een groot handelsbedrijf de opmerking was gemaakt vorig jaar dat er het informatie beveiligingsbeleid nodig moest worden herzien werd mij enkele dagen na mijn vraag of ik het nieuwe stuk kon zien een nieuw exemplaar verstrekt. In eerste instantie zag het er prima uit, mooi voorblad, en inhoudsopgave. Pas veel later bleek dat het een door de IT manager gekopieerd stuk van een middelbare school was omtrent beveiligingsbeleid. Hij had op sommige punten de schoolnaam vergeten weg te halen. Een dijk van een bevinding, maar in eerste instantie niet eens in mij opgekomen. Kortom, hoe langer je bij een bedrijf werkt en hoe meer je het vertrouwen wint van de organisatie (je collega s) des te hoger de kans op juiste bevindingen. En dat is kwaliteit. 6. Analyse interviewresultaten en bevindingen Van de 10 verzonden vragenlijsten zijn 7 reacties teruggekomen. Hieruit hebben wij de resultaten per vraag samengevat en vervolgens bekeken welke conclusies uit de resultaten konden worden getrokken. Hieronder zijn de interviewresultaten per vraag verder uitgewerkt, en worden de resultaten grafisch weergegeven Resultaten gesloten vragen 1a: Argumenten voor aannemen interne auditcapaciteit. Geef aan in hoeverre de volgende criteria als argument gelden bij de overweging om gebruik te maken van interne auditors: De scores bij de antwoorden zijn bij elkaar opgeteld. Om tot een duidelijk overzicht te komen is gekozen voor een gesorteerde score per criterium. De grafiek hieronder geeft een gemiddelde score per criterium aan over de geïnterviewde organisaties. 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 14 van 30

15 1a) Gemiddelde score per criterium interne auditor Kosten Complexiteit organisatie en processen Kwaliteit van auditresultaat Frequentie van onderzoek Kennis Continuïteit van de vakkennis Diepgang van onderzoek Beschikbaarheid Relatie van opdrachtgever tot auditor Grootte van de organisatie Vertrouwen op kennis van auditor Typologie (aard) van de organisatie Beleid Confidentialiteit van het audit object Cultuur van de organisatie 1,00 1,50 2,00 2,50 3,00 3,50 4,00 4,50 5,00 Figuur 2: Gemiddelde score per criterium voor interne auditor. Let op: in verband met de ordinale verdeling kan een criterium met score 4 niet gezien worden als exact 2x zo belangrijk als een criterium met score 2. Het geeft slechts aan dat het een grotere (maar niet precies hoeveel grotere) mate van belangrijkheid heeft. Uit de resultaten is een aantal interessante conclusies af te leiden: Er springen 5 criteria uit als zijnde wezenlijk belangrijk bij het kiezen voor een interne auditor: 1. Kosten 2. Complexiteit organisatie en processen 3. Kwaliteit van het auditresultaat 4. Frequentie van onderzoek 5. Kennis Er zijn 4 criteria die als onbelangrijk worden ervaren bij het kiezen voor een interne auditor: 1. Soort organisatie 2. Beleid 3. Confidentialiteit van het auditobject 4. Cultuur van de organisatie 5. Relatie tot de opdrachtgever 2a. Argumenten voor aannemen externe auditcapaciteit: Geef aan in hoeverre de volgende steekwoorden als argument gelden bij de overweging om gebruik te maken van externe auditors. 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 15 van 30

16 De grafiek hieronder geeft de gemiddelde score per criterium aan zoals die uit het onderzoek naar voren zijn gekomen. Hier kon men de waarden 1 t/m 5 toekennen, welke variabelen de waarden symboliseren tussen volledig onbelangrijk en zeer belangrijk. 2a) Gemiddelde score per criterium voor externe auditor Kennis Kosten Beschikbaarheid Relatie van opdrachtgever tot auditor Kwaliteit van auditresultaat Vertrouwen op kennis van auditor Complexiteit organisatie en processen Diepgang van onderzoek Beleid Continuïteit van de vakkennis Grootte van de organisatie Frequentie van onderzoek Confidentialiteit van het audit object Typologie (aard) van de organisatie Cultuur van de organisatie 1,00 1,50 2,00 2,50 3,00 3,50 4,00 4,50 5,00 Figuur 3: Gemiddelde score per criterium voor externe auditor. Er springen 3 criteria uit als zijnde wezenlijk belangrijke criteria bij het kiezen voor een externe auditor: 1. Kennis 2. Kosten 3. Beschikbaarheid Er zijn 4 criteria die als onbelangrijk worden ervaren bij het kiezen voor een externe auditor 1. Frequentie van onderzoek 2. Confidentialiteit van het audit object 3. Soort organisatie 4. Bedrijfscultuur 3. Weging van factoren. Kunt u aangeven wat de weging is van de volgende criteria (ongeacht welke optie voor auditor). Hierbij kunt u de cijfers 1 t/m 15 gebruiken. Het criterium waar de 1 aan wordt toegekend is het meest zwaarwegend. Voor de éénduidigheid en de weergave in de grafiek zijn de waarden zoals aangegeven in de ontvangen vragenformulieren omgedraaid. Hierdoor is de wijze waarop de belangrijkheid per criterium wordt weergegeven consistent doorgevoerd in het gebruikte spreadsheet. 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 16 van 30

17 3a) Ranking van criteria Kwaliteit van auditresultaat Kennis Complexiteit organisatie en processen Kosten Beschikbaarheid Diepgang van onderzoek Continuïteit van de vakkennis Frequentie van onderzoek Relatie van opdrachtgever tot auditor Confidentialiteit van het audit object Vertrouwen op kennis van auditor Beleid Grootte van de organisatie Cultuur van de organisatie Typologie (aard) van de organisatie totaalscore Figuur 4: Ranking van criteria. De kwaliteit van het auditresultaat wordt als belangrijkste criterium overall gezien, gevolgd door kennis van de auditor en de kosten die met de inhuur van auditors gemoeid zijn. Criteria omtrent de te auditen organisatie worden als minst belangrijk ervaren. Het gaat hier om beleid, cultuur en typologie van de organisatie. 6.2 Resultaten open vragen In deze paragraaf zijn de resultaten van de open vragen in de interviews weergegeven. De verkregen antwoorden zijn hieronder per vraag gerubriceerd. Zie voor de context van de vragen het in bijlage 1 opgenomen vragenformulier. Vraag 1b. Overige argumenten voor het aannemen van interne auditcapaciteit: Geef ook aan hoe zwaar dit (of deze) argument(en) wegen. Bij de beantwoording van deze vraag wordt het belang van de volgende punten benadrukt: Continuïteit van groep en dus kennis. o Hiermee wordt aangegeven dat waarde wordt gehecht aan het als groep fungeren in een team van interne auditors, teneinde continuïteit en kennis te waarborgen. Eén van de doelstellingen hiervan is het van elkaar leren door kennisoverdracht en daarmee continuïteit van de aanwezigheid van kennis in geval van bijvoorbeeld ziekteverzuim. Kennis van de organisatie zelf en netwerk dat daardoor ontstaat (zeer belangrijk). o Ook hier heeft men kennis hoog in het vaandel naast het creëren van een netwerk in de organisatie. Het creëren van het netwerk in de organisatie is uit 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 17 van 30

18 te leggen als vertrouwd zijn met de persoon, ingangen in de organisatie en toegang tot informatie. In 1 van de gevallen werd deze vraag beantwoord met: Op te leveren product: zeer belangrijk: meestal is een verklaring bestemd voor een derde. Deze hecht over het algemeen meer waarde aan een verklaring van een externe auditor. o Omdat hetzelfde antwoord werd gegeven als bij vraag 2b en dit antwoord strijdig ten opzichte van elkaar, is telefonisch contact gelegd met de betreffende organisatie. Bij nader inzien bleek dit antwoord alleen bedoeld als antwoord op vraag 2b. Jaarlijks blijkt bij deze organisatie een externe audit te worden uitgevoerd, in opdracht van de toezichthouder. Deze vraag werd in 3 van de 7 gevallen beantwoord, waarvan 3 keer met de nadruk op kennis van de organisatie en/of de processen. Samenvattend kan worden geconcludeerd dat men vindt dat interne auditors doorgaans veel kennis hebben van de eigen organisatie en de interne processen, zorg dragen voor continuïteit (dagelijks aanwezig) hetgeen wordt gezien als voordeel ten opzichte van de inhuur van externe auditors. Vraag 2b. Overige argumenten voor het inzetten van externe auditcapaciteit: Geef ook aan hoe zwaar dit (of deze) argument(en) wegen. Beantwoording van deze vraag leverde slechts 2 keer een antwoord op: Op te leveren product: zeer belangrijk: meestal is een verklaring bestemd voor een derde. Deze hecht over het algemeen meer waarde aan een verklaring van een externe auditor. o Voor de betreffende organisatie zou kunnen worden geconcludeerd dat het uiteindelijk op te leveren product doorslaggevend is voor de keuze. Navraag heeft echter uitgewezen, dat het hier gaat om audits welke door of namens een toezichthouder worden uitgevoerd, die de audit per definitie door een externe auditor laat uitvoeren. Voor ons is de overweging om externe IT-auditors in te zetten vooral bedoeld voor het opvangen van piekbelastingen in de eigen auditorganisatie en specifieke kennis / deskundigheid; waar eigen IT-auditors vaak generalistische systeemauditor zijn, hebben wij soms ook behoefte aan specialisten op bepaald terrein. Samenvattend kan uit de beantwoording het volgende worden geconcludeerd: In 1 van de beschreven situaties vindt externe inhuur plaats als gevolg van een door de toezichthouder opgelegde verplichting. In het andere geval vindt externe inhuur soms plaats ten behoeve van de inzet van specialistische kennis en / of de opvang van piekbelasting. Hieruit kan tevens worden afgeleid, dat kennis van de interne auditor zich dus kennelijk kan beperken tot de kennis van de eigen organisatie en bestaande processen. Daar waar op bepaalde momenten specialistische kennis nodig is wordt alsnog externe auditcapaciteit ingezet. Vraag 4.1 Wat beschouwt u als belangrijkste voor- en nadelen van het hebben van een interne auditdienst in vergelijking tot externe auditors? Als belangrijkste voordelen van het hebben van een interne auditdienst in vergelijking met externe auditors zijn de volgende redenen gegeven: Diepere / bredere specifieke en continue kennis (processen en organisatie) 6x Lagere kosten 5x 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 18 van 30

19 Betere continuïteit in de teambezetting / beschikbaarheid 3x Goede ingangen binnen eigen organisatie /toegang tot informatie 3x Betere focus op het onderzoek 1x Gebundelde kennis in team door vertrouwelijkheid 1x Permanente relatie met hoger management 1x Minder tijd nodig voor inwerktijd, kennismaking, opvolging 1x o Samenvattend valt een aantal aspecten op bij de beantwoording van deze vraag. Dit zijn met name de kennis van de organisatie en de processen inclusief het voordeel van borging van opgedane kennis ten opzichte van extern ingehuurde auditors. Vervolgens wordt vooral de kostenbesparing als voordeel genoemd bij de inzet van interne auditors. Ten derde wordt veel waarde gehecht aan continuïteit en beschikbaarheid. Ten slotte wordt de ingang binnen de eigen organisatie en toegang tot de informatie als erg belangrijk ervaren. Als belangrijkste nadelen van het hebben van een interne auditdienst in vergelijking met externe auditors werden de volgende redenen gegeven: De interne auditor is minder onafhankelijk 2x Tunnelvisie, verkokering 2x Minder flexibel 2x Heeft beperkter zicht op ontwikkelingen in buitenwereld 1x o Samenvattend kan hieruit worden geconcludeerd dat ondanks de hiervoor genoemde nadelen van een interne auditdienst duidelijk een voorkeur bestaat voor interne auditors. Hierbij spelen de factoren kennis van de eigen organisatie en de processen, kosten, continuïteit en ingang in de organisatie de belangrijkste rollen. Grootste nadelen die worden genoemd zijn minder onafhankelijk en minder flexibel in teamsamenstelling. Vraag 4.2 Wat beschouwt u als belangrijkste voor- en nadelen van externe auditors in vergelijking tot een interne auditdienst? Als belangrijkste voordelen van het hebben van externe auditors in vergelijking tot een interne auditdienst zijn de volgende redenen gegeven: Specialisme kan dieper zijn (niet altijd) 3x Onafhankelijke blik / opinie 3x Flexibiliteit teamsamenstelling 2x Objectieve frisse blik 1x Beschikking over vaktechnische tools (m.n. grotere kantoren) 1x Bredere benchmark 6 1x Dikwijls betere persoonlijke presentatie o Samenvattend kan worden gesteld dat specialisme en onafhankelijkheid ook hier de boventoon voeren. Ook kunnen in sommige gevallen externen de flexibiliteit van de teamsamenstelling verhogen. Of hiermee wordt gedoeld op bredere inzetbaarheid als gevolg van gecombineerde kennis van zowel de interne organisatie en kennis die wordt aangedragen door de externe auditor, of het opvangen van fluctuaties in werkdruk is voor dit onderzoek niet verder onderzocht. Daarnaast valt op dat de beschikbaarheid van vaktechnische tools als voordeel wordt genoemd. De eventuele kwaliteit van die tools is eveneens 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 19 van 30

20 niet voor het onderzoek onderzocht. Tenslotte werd in één geval aangegeven dat externe auditors dikwijls een betere persoonlijke presentatie vertonen. Mogelijk zegt dit iets over het aanzien van de externe auditor versus het aanzien van de interne auditor. Als nadelen werden genoemd: Kosten hoger 4x Oppervlakkige kennis en minder diepgang van organisatie specifieke processen/problematiek 3x Continuïteit niet gewaarborgd waardoor herinvesteren van nieuwelingen vaak nodig is 2x Opbouw en behoud van eigen specifieke kennis minder mogelijk 2x Aandacht wordt verdeeld over meerdere klanten 1x Geen permanente relatie met hoger management 1x o Samenvattend valt ook hier op dat met name de kosten van externe inhuur en kennis van de organisatie en processen als nadeel worden onderkend. Ook ervaart men het als nadeel dat men bij externe inhuur regelmatig wordt geconfronteerd met nieuwelingen die de organisatie en dus de processen nog niet goed kennen, waardoor kennis (bij de externe auditor) steeds oppervlakkig blijft. Het steeds opnieuw moeten investeren om die kennis bij te brengen, werkt vertragend en zorgt voor onnodig hogere kosten bij externe inhuur. Ook de opbouw en behoud van eigen specifieke kennis blijkt achter te blijven, wanneer externe auditors worden ingezet. Tenslotte ziet men persoonlijke aandacht en de relatie met het hoger management in een enkel geval als nadeel. 4.3 Als u in de regel gebruik maakt van een eigen auditdienst, komt het dan ook voor dat u de capaciteit aanvult met externe auditors? Zo ja, welke andere redenen dan onvoldoende eigen capaciteit zijn er dan? Om de onderstaande redenen wordt soms gebruik gemaakt van externe auditcapaciteit naast eigen interne auditors: Eventuele specialistische en / of systeemkennis 3x Voor EDP audits worden altijd externe auditors ingezet en worden door interne auditors ondersteund 1x Alleen voor projecten 1x Geen eigen auditdienst 1x o Samenvattend wordt feitelijk aangegeven dat externe auditors vaak worden ingezet op de meer complexere zaken. Als oorzaak hiervoor zou kunnen worden aangedragen dat voor dergelijke opdrachten specifiekere kennis aanwezig moet zijn. Deze is dan kennelijk meer bij de externe, dan bij de interne auditor aanwezig. Ook zou deze keuze te maken kunnen hebben met het vertrouwen in de eigen auditor. Voor dit onderzoek is dit niet verder onderzocht. 4.4 Als uw organisatie beschikt over eigen (interne) auditors, wordt er dan budget en tijd begroot voor het op pijl houden van de vakkennis? Verkregen antwoorden: Ja 6x 832 Scriptie Versie 1.0 (Definitief) Pagina 20 van 30

Afstudeerscriptie. Hoe kan men als organisatie op rationele wijze een keuze maken tussen het gebruik van interne versus externe (IT)auditcapaciteit?

Afstudeerscriptie. Hoe kan men als organisatie op rationele wijze een keuze maken tussen het gebruik van interne versus externe (IT)auditcapaciteit? Afstudeerscriptie Hoe kan men als organisatie op rationele wijze een keuze maken tussen het gebruik van interne versus externe (IT)auditcapaciteit? De interne en externe auditor binnenstebuiten gekeerd

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek. Compagnon

Klanttevredenheidsonderzoek. Compagnon Klanttevredenheidsonderzoek Compagnon 1-4-2016 Inhoudsopgave A. Cedeo-erkenning B. Klanttevredenheidsonderzoek Opdrachtgevers C. Conclusie Cedeo 2016 Compagnon 2 A. Cedeo-erkenning 1. Achtergrond Er zijn

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek. Right Management Nederland B.V.

Klanttevredenheidsonderzoek. Right Management Nederland B.V. Klanttevredenheidsonderzoek Right Management Nederland B.V. 1-4-2016 Inhoudsopgave A. Cedeo-erkenning B. Klanttevredenheidsonderzoek Opdrachtgevers C. Conclusie Cedeo 2016 Right Management Nederland B.V.

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-4 Reikwijdte en doelstellingen van de interne audit... 5 Verhouding

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008

Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008 Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008 1 Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controle- en overige standaarden Vastgesteld

Nadere informatie

HET MANAGEMENTCONTRACT in het kader van Integraal Resultaatverantwoordelijk Management Margreeth van der Kooij

HET MANAGEMENTCONTRACT in het kader van Integraal Resultaatverantwoordelijk Management Margreeth van der Kooij HET MANAGEMENTCONTRACT in het kader van Integraal Resultaatverantwoordelijk Management Margreeth van der Kooij De context van het managementcontract Het managementcontract is een overeenkomst tussen vertegenwoordigers

Nadere informatie

HOEBERT HULSHOF & ROEST

HOEBERT HULSHOF & ROEST Inleiding Artikel 1 Deze standaard voor aan assurance verwante opdrachten heeft ten doel grondslagen en werkzaamheden vast te stellen en aanwijzingen te geven omtrent de vaktechnische verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Audit Assurance bij het Applicatiepakket Interne Modellen Solvency II

Audit Assurance bij het Applicatiepakket Interne Modellen Solvency II Confidentieel 1 Audit Assurance bij het Applicatiepakket Interne Modellen Solvency II 1 Inleiding Instellingen die op grond van art. 112, 230 of 231 van de Solvency II richtlijn (richtlijn 2009/139/EC)

Nadere informatie

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau.

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau. 1 Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Rapportage Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008 Alphen-Chaam 7 juli 2011 W E T E N W A A R O M A L P H E N - C H A A M 2 1 Inleiding De Rekenkamercommissie

Nadere informatie

Wat heeft Jan-Jaap niet verteld?

Wat heeft Jan-Jaap niet verteld? Deel 2-4 Wat heeft Jan-Jaap niet verteld? Inleiding Iedere dag nemen wij beslissingen en stellen prioriteiten. Wij verkiezen het één boven het andere. Als het regent, doe ik dan het regenpak aan of ga

Nadere informatie

Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment

Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment Versie 2.1 Datum : 1 januari 2013 Status : Definitief Colofon Projectnaam : DigiD Versienummer : 2.0 Contactpersoon : Servicecentrum Logius Postbus 96810

Nadere informatie

OBS A.M.G. Schmidt 7 februari 2014

OBS A.M.G. Schmidt 7 februari 2014 OBS A.M.G. Schmidt 7 februari 2014 Managementrapportage Scholengemeenschap Veluwezoom wil periodiek meten hoe de tevredenheid is onder haar belangrijkste doelgroepen: leerlingen, ouders, leerkrachten en

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! 1! Inrichting van de IAF! zoals het moet! Esther Poelsma RA CIA! 2! Programma! Even voorstellen Waarom een IAF? Wat is de rol van een

Nadere informatie

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. De SYSQA dienst auditing Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

Rapportage resultaten enquête project derdengelden

Rapportage resultaten enquête project derdengelden Rapportage resultaten enquête project derdengelden Inleiding De verplichting om een stichting derdengelden ter beschikking te hebben is sinds de introductie in 1998 een terugkerend onderwerp van discussie

Nadere informatie

De algemene probleemstelling van dit afstudeeronderzoek heb ik als volgt geformuleerd:

De algemene probleemstelling van dit afstudeeronderzoek heb ik als volgt geformuleerd: Inleiding Mijn afstudeeronderzoek richt zich op het bepalen van de juiste sourcingadvies per IT-proces van een organisatie. Voorlopig hanteer ik de definitie van Yang en Huang (2000) met betrekking tot

Nadere informatie

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers nderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Goirle DIMENSUS beleidsonderzoek April 2012 Projectnummer 488 Het onderzoek De gemeente Goirle is eind april 2010

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

Organisatieprestatiescan. Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie.

Organisatieprestatiescan. Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie. 1 Bijlage 2 De organisatieprestatiescan Techniek: Organisatieprestatiescan Toepassingsgebied: Achtergrond: Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie.

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Doelgroep Het instrument analyseert de zorg op het niveau van: met name geschikt voor Individuele basisschool Ja O O Speciale basisschool 0 Ja O

Doelgroep Het instrument analyseert de zorg op het niveau van: met name geschikt voor Individuele basisschool Ja O O Speciale basisschool 0 Ja O Volledige naam van het instrument De Zorgmeter Afkorting Doelgroep Het instrument analyseert de zorg op het niveau van: met name geschikt voor ook geschikt voor Individuele basisschool Ja O O Speciale

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek Bureau Wbtv 2015

Klanttevredenheidsonderzoek Bureau Wbtv 2015 Klanttevredenheidsonderzoek Bureau Wbtv 1 Juni 1 Doel van het onderzoek is het verkrijgen van inzicht in de huidige mate van tevredenheid van tolken en vertalers, afnemers van tolk- en vertaaldiensten

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Compliance Program. Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed

Compliance Program. Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed Compliance Program Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed September 2008 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 1.1 Voorwoord 1 1.2 Definitie

Nadere informatie

In samenwerking met. White paper. grafieken. interim index 8. vakmanschap is niet genoeg. Your business technologists.

In samenwerking met. White paper. grafieken. interim index 8. vakmanschap is niet genoeg. Your business technologists. In samenwerking met White paper I grafieken interim index 8 vakmanschap is niet genoeg Your business technologists. Powering progress Contents Voorwoord 3 Onderzoeksresultaten 4 Extra bevindingen 8 Op

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE

INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE INHOUDSOPGAVE Paragraaf Inleiding... 1-3 Definities... 4 Gebeurtenissen die zich vóór de datum van de controleverklaring

Nadere informatie

1. Is de standaard duidelijk over de werkzaamheden die mogen worden uitgevoerd.? Zo nee, graag toelichten waarom niet.

1. Is de standaard duidelijk over de werkzaamheden die mogen worden uitgevoerd.? Zo nee, graag toelichten waarom niet. Reactie op Consultatiedocument Standaard 4400N Met belangstelling heb ik kennis genomen van het consultatiedocument Standaard 4400N. Ik maak graag gebruik van de mogelijkheid om te reageren op dit document.

Nadere informatie

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning LoopbaanIndicator Voor een duurzame loopbaanplanning 1. Inleiding LoopbaanIndicator wordt ingezet om alle relevante waarden rondom menselijke inzetbaarheid gestructureerd en genormeerd in kaart te brengen,

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen. 7 mei 2012

Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen. 7 mei 2012 Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen 7 mei 2012 Voorwoord Onderwerp: resultaten onderzoek Controle en Vertrouwen Geachte heer, mevrouw, Hartelijk dank voor uw medewerking aan het onderzoek naar

Nadere informatie

Rapport. Datum: 1 december 2010 Rapportnummer: 2010/338

Rapport. Datum: 1 december 2010 Rapportnummer: 2010/338 Rapport Datum: 1 december 2010 Rapportnummer: 2010/338 2 Klacht Beoordeling Conclusie AANBEVELING Onderzoek Bevindingen Klacht Verzoeker klaagt erover dat de IVW hem tijdens een telefoongesprek op 5 februari

Nadere informatie

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE RAAD VAN COMMISSARISSEN STICHTING WOONSTAD ROTTERDAM

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE RAAD VAN COMMISSARISSEN STICHTING WOONSTAD ROTTERDAM REGLEMENT AUDITCOMMISSIE RAAD VAN COMMISSARISSEN STICHTING WOONSTAD ROTTERDAM 25 april 2012 pagina 2 Artikel 1 Doelstelling De Auditcommissie maakt onderdeel uit van de Raad van Commissarissen van de Stichting

Nadere informatie

Opzet beantwoording consultatievragen herziene NV COS editie 2014

Opzet beantwoording consultatievragen herziene NV COS editie 2014 1. Heeft u specifieke vragen of opmerkingen bij de aangepaste vertalingen van Standaarden 200-810 en 3402 (voor de nieuwe of herziene Standaarden zijn aparte vragen in hoofdstuk 2)? nee. 2. Kunt u zich

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 juni 2010 auteur Daniëlle Vollering telefoon 033-43 46 133 e-mail dvollering@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder drs. J.M.P. Moons onderwerp agendapunt Uitkomst en benutting

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

Als basis voor de NOREA Richtlijn Documentatie is gehanteerd ISA 230.

Als basis voor de NOREA Richtlijn Documentatie is gehanteerd ISA 230. NOREA Richtlijn Documentatie Achtergrond Uitgangspunt is om een Richtlijn Documentatie op te stellen die geldend is voor de professionele diensten van een IT-auditor, zoals omschreven in paragraaf 1. Als

Nadere informatie

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Onderzoek naar het effect van de Novius Architectuur Academy Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Door met meerdere collega s deel te nemen aan een opleiding voor bedrijfsarchitecten, werden mooie

Nadere informatie

Inspectie Jeugdzorg. Belevingsonderzoek naar klanttevredenheid 2014

Inspectie Jeugdzorg. Belevingsonderzoek naar klanttevredenheid 2014 Inspectie Belevingsonderzoek naar klanttevredenheid 2014 Samenvatting Opzet belevingsonderzoek naar klanttevredenheid De Inspectie heeft een belevingsonderzoek naar klanttevredenheid gedaan, om inzicht

Nadere informatie

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V.

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V. Dit Reglement is goedgekeurd door de Raad van Commissarissen van Telegraaf Media Groep N.V. op 17 september 2013. 1. Inleiding De Auditcommissie is een

Nadere informatie

Informatie is overal: Heeft u er grip op?

Informatie is overal: Heeft u er grip op? Informatie is overal: Heeft u er grip op? Zowel implementatie als certificering Omdat onze auditors geregistreerd zijn bij de Nederlandse Orde van Register EDP-auditors (NOREA), kan Koenen en Co zowel

Nadere informatie

MKB Cloudpartner Informatie TPM & ISAE 3402 2016

MKB Cloudpartner Informatie TPM & ISAE 3402 2016 Third Party Memorandum (TPM) Een Derde verklaring of Third Party Mededeling (TPM) is een verklaring die afgegeven wordt door een onafhankelijk audit partij over de kwaliteit van een ICT-dienstverlening

Nadere informatie

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie

ZekereZorg3 Informatieveiligheid in de Zorg. Nico Huizing RE RA

ZekereZorg3 Informatieveiligheid in de Zorg. Nico Huizing RE RA ZekereZorg3 Informatieveiligheid in de Zorg Nico Huizing RE RA Ziekenhuizen in Nederland * Najaar 2008: IGZ toetst 20 ziekenhuizen, norm NEN7510, rapport 12/ 08 * Opdracht IGZ: lever per 1/2/ 09 plan van

Nadere informatie

Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren

Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren WAARDERINGSKAMER Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren Een onderzoek naar overschrijding van de jaargrens bij de afhandeling van WOZ-bezwaarschriften 18 juli 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 402 IN OVERWEGING TE NEMEN FACTOREN BIJ DE CONTROLE VAN ENTITEITEN DIE GEBRUIKMAKEN VAN SERVICE-ORGANISATIES

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 402 IN OVERWEGING TE NEMEN FACTOREN BIJ DE CONTROLE VAN ENTITEITEN DIE GEBRUIKMAKEN VAN SERVICE-ORGANISATIES INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 402 IN OVERWEGING TE NEMEN FACTOREN BIJ DE CONTROLE VAN ENTITEITEN DIE GEBRUIKMAKEN VAN SERVICE-ORGANISATIES INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-3 Door de auditor in

Nadere informatie

Checklist voor interviews en workshops

Checklist voor interviews en workshops 1 Bijlage 6 Checklist voor interviews en workshops Hoe komen we aan de nodige informatie over de vast te leggen processen en procedures? In deze bijlage beschrijven we waar informatie aanwezig is en hoe

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 Inhoud 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 2 Tevredenheid en beleid 15 2.1 Het doel van tevredenheid 16 2.2 Tevredenheid in de beleidscyclus 19 2.3

Nadere informatie

Verordening Individuele Voorzieningen. Een onderzoek onder leden van Digipanel Haarlem

Verordening Individuele Voorzieningen. Een onderzoek onder leden van Digipanel Haarlem Verordening Individuele Voorzieningen Een onderzoek onder leden van Digipanel Haarlem Onderzoek en Statistiek Haarlem, november 2009 1 Colofon Opdrachtgever: Samensteller: Gemeente Haarlem Programmabureau

Nadere informatie

Onderzoek naar de informatiehuishouding. Twee vragenlijsten vergeleken

Onderzoek naar de informatiehuishouding. Twee vragenlijsten vergeleken Onderzoek naar de informatiehuishouding Twee vragenlijsten vergeleken Wat zijn de verschillen tussen een informatie audit vragenlijst en een e-discovery checklist en maak je een keuze of kunnen ze elkaar

Nadere informatie

Rapport klanttevredenheid 2013

Rapport klanttevredenheid 2013 Rapport klanttevredenheid 2013 2014.1.73 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Procedure nieuwe verhuur 4 3. 3.1 Reparatieverzoeken Resultaten afgehandelde enquêtes Meerssen 2013 5 5 4. Procedure vertrekkende

Nadere informatie

Interne beheersing: Aan assurance verwante opdrachten

Interne beheersing: Aan assurance verwante opdrachten Interne beheersing: Aan assurance verwante opdrachten Naam vragenlijst: Vertrouwelijk Inleiding In het kader van de Verordening op de Kwaliteitstoetsing (RA s) is het accountantskantoor geselecteerd voor

Nadere informatie

REGLEMENT VAN DE AUDITCOMMISSIE VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN

REGLEMENT VAN DE AUDITCOMMISSIE VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN REGLEMENT VAN DE AUDITCOMMISSIE VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN Dit reglement is op 11 mei 2012 vastgesteld door de raad van commissarissen van Koninklijke FrieslandCampina N.V. (de "Vennootschap"). Artikel

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Rollen in Risk Management

Rollen in Risk Management Rollen in Risk Management 10 oktober 2009 1 Inleiding In de afgelopen maanden heeft de Enterprise Risk Management-werkgroep een tweetal columns op de IIA website gepubliceerd: 1. Een algemene inleiding

Nadere informatie

Als het goed is bent u onze interimmer weer snel vergeten

Als het goed is bent u onze interimmer weer snel vergeten Als het goed is bent u onze interimmer weer snel vergeten Het gemak waarmee sommige organisaties interimmers aan het werk houden verbaast ons wel eens. De essentie van waar interim management om draait

Nadere informatie

Beeldvorming als Leidraad voor Leiderschap

Beeldvorming als Leidraad voor Leiderschap Beeldvorming als Leidraad voor Leiderschap in de reflectie zie je de bron Effectief Leiderschap.. een persoonlijke audit U geeft leiding aan een team, een project of een afdeling. U hebt veel kennis, u

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Wijdemeren

Rekenkamercommissie Wijdemeren Rekenkamercommissie Wijdemeren Protocol voor het uitvoeren van onderzoek 1. Opstellen onderzoeksopdracht De in het werkprogramma beschreven onderzoeksonderwerpen worden verder uitgewerkt in de vorm van

Nadere informatie

Systeemvisie op Organisatie en Management

Systeemvisie op Organisatie en Management Systeemvisie op Organisatie en Management E.J. Mol 16 Mei 2012 1 Inhoudsopgave 1 SYSTEEMVISIE OP ORGANISATIE EN MANAGEMENT 2 1.1 De organisatie als open systeem.................. 2 1.2 De rol van de manager

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Reglement Auditcommissie

Reglement Auditcommissie Reglement Auditcommissie Dit reglement is vastgesteld op grond van artikel 7.1 van het reglement van de raad van commissarissen. Artikel 1: Instelling, samenstelling en doelstelling 1. De raad van commissarissen

Nadere informatie

Leerlingtevredenheidsonderzoek

Leerlingtevredenheidsonderzoek Rapportage Leerlingtevredenheidsonderzoek De Meentschool - Afdeling SO In opdracht van Contactpersoon De Meentschool - Afdeling SO de heer A. Bosscher Utrecht, juni 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Vincent

Nadere informatie

Marieke de Vries. 20 september 2006. 360 feedback

Marieke de Vries. 20 september 2006. 360 feedback Marieke de Vries 0 september 006 60 feedback Inhoudsopgave Inleiding Basisgegevens van de rapportage Geselecteerde competenties Toelichting overzichten 6 Algemeen overzicht 8 Gedetailleerd overzicht 9

Nadere informatie

Controleprotocol provincie Utrecht

Controleprotocol provincie Utrecht Controleprotocol provincie Utrecht Controleprotocol voor de accountantscontrole bij door de provincie Utrecht gesubsidieerde instellingen Januari 2010 Controleprotocol provincie Utrecht 1 van 7 Controleprotocol

Nadere informatie

Notitie consultatiebijeenkomst 20 april 2011 honorarium medische specialisten DOT 2012

Notitie consultatiebijeenkomst 20 april 2011 honorarium medische specialisten DOT 2012 Notitie consultatiebijeenkomst 20 april 2011 honorarium medische specialisten DOT 2012 Bepaling BKZ aandelen per medisch specialisme 1. Inleiding Dit memo dient ter voorbereiding op de 4 de klankbordgroepbijeenkomst

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Plan van aanpak ter verbetering van het voorschottenbeheer

Plan van aanpak ter verbetering van het voorschottenbeheer Bijlage Voortgangsrapportage verbetering voorschottenbeheer: Plan van aanpak, vastgesteld door de Minister van Buitenlandse Zaken op 8 mei 2007 Plan van aanpak ter verbetering van het voorschottenbeheer

Nadere informatie

Consultatiedocument Standaard 4400N Opdrachten tot het verrichten van overeengekomen specifieke werkzaamheden 30 juli 2015

Consultatiedocument Standaard 4400N Opdrachten tot het verrichten van overeengekomen specifieke werkzaamheden 30 juli 2015 Dit document maakt gebruik van bladwijzers Consultatiedocument Opdrachten tot het verrichten van overeengekomen specifieke werkzaamheden 30 juli 2015 Consultatieperiode loopt tot en met 21 september 2015

Nadere informatie

Vrijwilligersbeleid. Rapportage flitsenquête ActiZ. ActiZ, organisatie van zorgondernemers. ICSB Marketing en Strategie Drs.

Vrijwilligersbeleid. Rapportage flitsenquête ActiZ. ActiZ, organisatie van zorgondernemers. ICSB Marketing en Strategie Drs. Rapportage flitsenquête ActiZ Vrijwilligersbeleid Voor ActiZ, organisatie van zorgondernemers Van ICSB Marketing en Strategie Drs. Yousri Mandour Datum 7 maart 2011 Pag. 1 Voorwoord Voor u liggen de resultaten

Nadere informatie

Oordelen van en door RE s

Oordelen van en door RE s Oordelen van en door RE s Mr. Drs. Jan Roodnat RE RA Drs. Ing. P.D. Verstege RE RA Werkgroep Oordelen NOREA 14 november 2006 Overzicht presentatie Opdracht Werkgroep Oordelen NOREA Auditproces Nationale

Nadere informatie

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE Vastgesteld door de RvC op 10 maart 2010 1 10 maart 2010 INHOUDSOPGAVE Blz. 0. Inleiding... 3 1. Samenstelling... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Taken betreffende

Nadere informatie

Toelichting Model vraagspecificatie bestaande bouw

Toelichting Model vraagspecificatie bestaande bouw 2/7 Toelichting Model vraagspecificatie bestaande bouw Inhoud Algemeen 1 INLEIDING 1.1 Projectomschrijving 1.2 Organisatie 1.3 Scope van het werk 1.4 Randvoorwaarden 1.5 Budget 1.6 Opzet van de Vraagspecificatie

Nadere informatie

Praktijkhandreiking 1106 INTERNE ROULATIE BIJ NIET-OOB S Vastgesteld in de bestuursvergadering van 16 december 2009. Ingetrokken per dec '14

Praktijkhandreiking 1106 INTERNE ROULATIE BIJ NIET-OOB S Vastgesteld in de bestuursvergadering van 16 december 2009. Ingetrokken per dec '14 Praktijkhandreiking 1106 INTERNE ROULATIE BIJ NIET-OOB S Vastgesteld in de bestuursvergadering van 16 december 2009 1 PRAKTIJKHANDREIKING INTERNE ROULATIE BIJ NIET-OOB S Praktijkhandreiking 1106 Datum:

Nadere informatie

Stichting Dichterbij unit Sterk voor Werk

Stichting Dichterbij unit Sterk voor Werk RAPPORT CLIËNTAUDIT 2012 / 2013 BLIK op WERK KEURMERK 1 Inhoudsopgave 2 Bevindingen 2.1 Algemeen 2.2 Voortraject inzicht in aanpak 2.3 Uitvoering 2.4 Begeleiding 2.5 Afronding 2.6 Communicatie en bereikbaarheid

Nadere informatie

Beoordelingskader Dashboardmodule Claimafhandeling

Beoordelingskader Dashboardmodule Claimafhandeling Beoordelingskader Dashboardmodule Claimafhandeling I. Prestatie-indicatoren Een verzekeraar beschikt over verschillende middelen om de organisatie of bepaalde processen binnen de organisatie aan te sturen.

Nadere informatie

REG03.V1 Status : GELDIG 27 mrt 06 Pagina : 1 van 10. Reglement voor het gebruik van het accreditatiemerk CCKL CCKL

REG03.V1 Status : GELDIG 27 mrt 06 Pagina : 1 van 10. Reglement voor het gebruik van het accreditatiemerk CCKL CCKL Pagina : 1 van 10 Reglement voor het gebruik van het CCKL Pagina : 2 van 10 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding...3 2. Accreditatielogo en...3 3. Gebruik van het...3 3.1 Algemene regels...3 3.2 Documenten en promotiemateriaal...4

Nadere informatie

Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving

Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving Introductie Met de REQUEST methode wordt getracht de participatie van het individu in hun eigen mobiliteit te vergroten. Hiervoor moet het individu voldoende

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Onderzoeksrapport: competenties excellent presterende interim audit professionals

Onderzoeksrapport: competenties excellent presterende interim audit professionals Onderzoeksrapport: competenties excellent presterende interim audit professionals Auteur: G.I.M. Post Opdrachtgever: E-Selective BV Datum: 12 september 2011 Samenvatting E-Selective, dé intermediair voor

Nadere informatie

Controleprotocol subsidies gemeente Amersfoort

Controleprotocol subsidies gemeente Amersfoort Controleprotocol subsidies gemeente Amersfoort Controleprotocol voor de accountantscontrole bij door de gemeente Amersfoort gesubsidieerde organisaties November 2014 # 4174019 Algemeen Op grond van de

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

M&O - een nieuw vak. Management & Organisatie. Management. Organisatie. Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo

M&O - een nieuw vak. Management & Organisatie. Management. Organisatie. Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo Management & Organisatie Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo M&O - een nieuw vak Management en Organisatie (M&O) komt als vak niet voor in de basisvorming. In de Tweede Fase kan je M&O kiezen in

Nadere informatie

FAQ - LIJST. 2. Vraag: Worden de auditors op de hoogte gehouden van ontzettingen uit het ambt en van waarnemingen? Antwoord: Nee.

FAQ - LIJST. 2. Vraag: Worden de auditors op de hoogte gehouden van ontzettingen uit het ambt en van waarnemingen? Antwoord: Nee. FAQ - LIJST 1. Er zijn diverse kantoren met meerdere vestigingen. Het kan voorkomen dat een kantoor vestigingen heeft waar uitsluitend (aantoonbaar) incassowerkzaamheden worden uitgevoerd. Moeten deze

Nadere informatie

1. AUDITINSTRUCTIE SCORECARD COPRO 8120

1. AUDITINSTRUCTIE SCORECARD COPRO 8120 1. AUDITINSTRUCTIE SCORECARD COPRO 8120 1.1. Inleiding DTe vraagt ter verificatie van de aangeleverde cijfers een assurance-rapport van een externe accountant. Een assurance-rapport dient eenmaal per jaar

Nadere informatie

Reglement audit committee

Reglement audit committee Reglement audit committee Artikel 1. Vaststelling en wijziging reglement 1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen op 19 augustus 2013, gewijzigd op 2 december 2013 en laatstelijk

Nadere informatie

Seminar Trends in Business & IT bij woningcorporaties. Informatiebeveiliging

Seminar Trends in Business & IT bij woningcorporaties. Informatiebeveiliging Seminar Trends in Business & IT bij woningcorporaties Informatiebeveiliging Agenda Rondje verwachtingen Even voorstellen.. Informatiebeveiliging waarom? Stand van zaken bij corporaties Informatiebeveiliging

Nadere informatie

Folkert Buiter 2 oktober 2015

Folkert Buiter 2 oktober 2015 1 Nuchter kijken naar feiten en trends van aardbevingen in Groningen. Een versneld stijgende lijn van het aantal en de kracht van aardbevingen in Groningen. Hoe je ook naar de feitelijke metingen van de

Nadere informatie

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen Kenmerken van rampen- en crisisbestrijding Crisissen of rampen hebben een aantal gedeelde kenmerken die van grote invloed zijn op de wijze waarop ze bestreden worden en die tevens de voorbereiding erop

Nadere informatie

Onderzoek klanttevredenheid Proces klachtbehandeling 2011... Antidiscriminatievoorziening Limburg

Onderzoek klanttevredenheid Proces klachtbehandeling 2011... Antidiscriminatievoorziening Limburg Proces klachtbehandeling 2011................................................................... Antidiscriminatievoorziening Limburg Mei 2012...................................................................

Nadere informatie

WERKPROGRAMMA KAPITAAL VERLENGING EUROVERGUNNING

WERKPROGRAMMA KAPITAAL VERLENGING EUROVERGUNNING Werkprogramma bepaling minimaal aanwezig risicodragend vermogen in in Nederland gevestigde ondernemingen met grensoverschrijdend beroepsvervoer 1 1. Regelgevend kader Op grond van de Wet wegvervoer goederen

Nadere informatie

Reglement van de Auditcommissie van Stichting TBV

Reglement van de Auditcommissie van Stichting TBV Vastgesteld in de Raad van Toezicht d.d. 12 september 2007 Reglement van de Auditcommissie van Stichting TBV 0. Inleiding 0.1. Dit reglement is opgesteld door de Raad van Toezicht ingevolge artikel 18

Nadere informatie

Klantonderzoek: statistiek!

Klantonderzoek: statistiek! Klantonderzoek: statistiek! Statistiek bij klantonderzoek Om de resultaten van klantonderzoek juist te interpreteren is het belangrijk de juiste analyses uit te voeren. Vaak worden de mogelijkheden van

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN Aanbevelingen toekomst Code Banken 22 maart 2013 Inleiding De Monitoring Commissie Code Banken heeft sinds haar instelling vier rapportages uitgebracht. Zij heeft daarin

Nadere informatie

Data-analyse in de praktijk D E T O E PA S S I N G B I J V I S S E R & V I S S E R A C C O U N TA N T S - B E L A S T I N G A D V I S E U R S

Data-analyse in de praktijk D E T O E PA S S I N G B I J V I S S E R & V I S S E R A C C O U N TA N T S - B E L A S T I N G A D V I S E U R S Data-analyse in de praktijk D E T O E PA S S I N G B I J V I S S E R & V I S S E R A C C O U N TA N T S - B E L A S T I N G A D V I S E U R S Agenda Plaats in de praktijk Toepassing in audit De werkvloer

Nadere informatie

PROJECT PLAN VOOR DE IMPLEMENTATIE VAN EEN STANDAARD SITE VOOR DE VERENIGING O3D

PROJECT PLAN VOOR DE IMPLEMENTATIE VAN EEN STANDAARD SITE VOOR DE VERENIGING O3D PROJECT PLAN VOOR DE IMPLEMENTATIE VAN EEN STANDAARD SITE VOOR DE VERENIGING O3D Auteur : P. van der Meer, Ritense B.V. Datum : 17 juli 2008 Versie : 1.3 2008 Ritense B.V. INHOUD 1 VERSIEBEHEER...1 2 PROJECT

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR DE ZELFEVALUATIE VAN UW RVC

BEST PRACTICES VOOR DE ZELFEVALUATIE VAN UW RVC Improve your boardroom performance BEST PRACTICES VOOR DE ZELFEVALUATIE VAN UW RVC Als lid van de raad van commissarissen wilt u actief een bijdrage leveren aan het succes van uw organisatie. U en uw collega

Nadere informatie