Ziektenleer gezelschapsdieren 1/44 Samenvatting

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ziektenleer gezelschapsdieren 1/44 Samenvatting"

Transcriptie

1 Ziektenleer gezelschapsdieren 1/44 Endcrinlgie Hfdstuk 1: hypthalamus-hypfyse-delwitrgaan-as Neurhypfysaire hrmnen: xytcine (OT) vaspressine (VP)/antidiuretisch hrmn (ADH): secretie bepaald dr veranderingen in bledvlume f bleddruk. Adenhypfysaire hrmnen: adrencrtictrp hrmn/crtictrpine (ACTH), via crtictrpine releasing hrmne (CRH), bijnier crtisl thyrid stimulerend hrmn/thyrtrpine (TSH), via thyrid releasing hrmne (TRH), schildklier schildklierhrmnen (T3, T4) fllikel stimulerend hrmn (FSH), via gnadtrpine releasing hrmne (GnRH), varium/testes estrgenen/spermatgenese luteïniserend hrmn (LH), via GnRH, varium/testes prgestern, teststern greihrmn/smattrpine (GH), via GH releasing hrmne (GHRH) en GH inhiberend hrmn (smatstatine) indirect effect: anabl thv skelet e.a. weefsels, via IGF-1 direct: insuline antagniserend, katabl gevlgen: liplyse, hyperglycemie, insulineresistentie prlactine (PRL), via PRLRH (releasing) en PRLIH (inhiberend, a. dpamine), melkklier hypthalamus: releasing hrmnen capillairen adenhypfyse hrmnen negatieve feedback algemene circulatie delwitrgaan ander hrmn Pars intermedia MSH Hfdstuk 2: aandeningen van de hypfyse GH verprductie (acrmegalie) etilgie/pathgenese vruwelijke hnd: iv prgestern, insulineresistentie (diabetes mellitus), GH van melkklierweefsel ipv adenhypfyse! (mannelijke) kat: tgv hypfysetumr (k in melkklierweefsel iv prgestern, maar kmt niet in algemene circulatie) vrkmen: middelbare leeftijd, &hnd, %kat sn: hnd: pu/pd tgv diabetes mellitus, hyperglycemie, glucsurie kat: insulineresistente diabetes mellitus later: weke delen zwelling, skeletveranderingen (tename kp) dx: [IGF1] plasma, CT-scan (hypfysetumr kat), diabetes mellitus, lpsheid hnd, sn. tx: hnd: stp exgene prgestagenen en/f varihysterectmie kat: hypfysectmie igv kleine tumr

2 Ziektenleer gezelschapsdieren 2/44 Centrale f neurgene diabetes insipidus Plyurie tgv tekrt ADH, cmpensatire plydipsie. Verdunde urine (<1006), afwezigheid nieraandening, 8urinedensiteit na ADH. etilgie/pathgenese: idipathisch & permanent, schade hypthalamus/neurhypfyse, cngenitaal vrkmen: verwrven, sms cngenitaal sn: erge pu/pd (>100 ml/kg/24u), als water weggenmen dehydratatie cma sterfte, bij etilgie bijkmende neurlgische sn (bv. massa hypthalamus). Centrale: absluut tekrt prductie ADH in neurhypfyse, redelijk zeldzaam. Nefrgene: niertubuli ngevelig, familiaal bij Husky, verwrven bij bv. Cushing, relatief tekrt ADH ddx: meer vrkmende rzaken pu/pd: nieraandening, diabetes mellitus, Cushing, pymetra. Hfdstuk 3: de endcriene pancreas Diabetes mellitus (DM) bij de hnd Tgv absluut/relatief tekrt insuline, hyperglycemie, glucsurie, pu/pd. Kan nderliggende rzaak hebben. pathgenese: type 1: destructie $-cellen eilandjes van Langerhans; aut-immune destructie f idipathische. Absluut insulinetekrt. Bij hnd meest. type 2: insulineresistentie icm string insulinesecretie. Dr inactiviteit & besitas, 8secretie insuline degeneratie $-cellen relatief tekrt insuline absluut tekrt. Kat: initieel insuline resistentie, IAPP (amyline) prd dr $-cellen amylïd schade $-cellen. Kat met type 2 DM later tch insuline ndig. Risic: leeftijd, ras, individueel gehuden (meer rust), besitas (x6), veding adlib. verige specifieke types ( type 2): secundair aan andere ziekten/medicaties (Cushing, crticsterïden), insulineresistentie. zwangerschaps DM: prgestern insulineresistentie, hnd heft hiervr niet drachtig te zijn (altijd CL prgestern na vulatie). andere: cngenitaal, pancreatitis (vnl. kat), pancreasneplasie. 1. gevlgen extracellulair glucseverscht (hyperglycemie): glucsurie pu/pd smtische diurese hypk, hypna, hypp Everlies hypertnisch plasma intracellulaire dehydratatie hyperglycemisch cma enzymatische glycsylatie van eiwitten (+srbitl verscht) lenscataract hnd, retinpathie, perifere plyneurpathie (plantigraad) (kat, zelden hnd) 2. gevlgen intracellulair tekrt glucse tegenmen liplyse (xidatie glucse tgv Etekrt) gewichtsverlies ketnemie (vaak DIC als cmplicatie) ketnurie, acidse, ketacidtisch cma hyperlipemie (VLDL) en hepatlipidse tegenmen glucnegenese afname eiwitsynthese zwakte, gewichtsverlies, slechte wndheling, 8geveligheid vr infecties referentiewaarden: nrmaal hnd 4-6 mml/l, kat 3,5-6 mml/l (mgelijk zeer uitgesprken stress-hyperglycemie k naar andere sn kijken, altijd icm glucsurie vr DM). Bledname in bledbuisje met grijze dp (fluride), anders glucse pgebruikt dr RBC. Elektrnisch afleestestel, glucseteststrips, fructsaminecncentratie 1. Nierdrempelwaarde hnd 10 mml/l, kat >14 mml/l. sn: pu/pd + vermageren ndanks plyfagie, anrexie, braken, apathie (vnl. bij ketacidse). dx: persisterende hyperglycemie én glucsurie, 8[fructsamine], ketnurie en metable acidse bij ketacidse. 1 irreversiebele verbinding albumine + glucse, cncentratie bepaald dr bledglucsecnc en t1/2, gemiddelde bledglucse 2-3w, niet beïnvled dr krtdurende veranderingen, geen infrmatie ver rzaak slechte cntrle DM

3 Ziektenleer gezelschapsdieren 3/44 renale glucsurie: glucsurie znder hyperglycemie geen insuline geven znder plasma glucse te meten! tx: insuline, dieet, regelmatige leefwijze; ptimale cmmunicatie tussen DA en eigenaar Diabetes ketacidse en spedbehandeling Cmplicatie DM tgv extra ziekte (8stress 8glucagn) (bv. pancreatitis). sn: erger dan DM: depressie, anrexie, braken, ligurie/anurie, hyperventilatie, cmateus. Dr hypp kan levensbedreigende hemlyse ntstaan. dx: hyperglycemie, metable acidse, dehydratatie, glucsurie, ketnurie. Evt. hypk, hypp, DIC. Urinestrips. tx: sped, hydratatietestand, ph en electrlytencncentraties crrigeren (pletten vr vercrrectie); cmplex, vleistf, insuline. Onderliggende ziekte aanpakken. Prgnse gereserveerd. Diabetes mellitus bij de kat etilgie: udere dieren, 1,5x vaker bij %, besitas predispnerend, rel vaak bij Birmezen. pathgenese: type 1 (insuline-afhankelijke): absluut tekrt insuline tgv aut-immune destructie $- cellen type 2 (niet-insuline-afhankelijke): relatief tekrt absluut tekrt, tgv insulineresistentie (tgv besitas, lichamelijke inactiviteit) en string insulineafgifte, hydrpische degeneratie $-cellen + vrming amylïd uit IAPP (islet amylid plypeptide, amyline). verige specifieke types: secundair aan andere ziekten/medicaties, bv. 8glucnegenese, leververvetting, pancreasadencarcinmen, chrnische pancreatitis, GH-prd hypfyseadenmen, crticsterïden, prgestagenen. Stress vrbijgaande hyperglycemie fra meten. referentiewaarden: 3,5-6 mml/l. Nierdrempelwaarde: 14 mml/l. sn: pu/pd + vermageren ndanks gede eetlust. dx: persisterende hyperglycemie én glucsurie, 8fructsaminecncentraties (fra). Hypglycemie Plasmaglucse <2,5 mml/l. etilgie: verhgd gebruik: bv. grte tumren ($-cel tumr), sepsis, shck gedaalde beschikbaarheid: leverprblemen, tekrt gluccrticïden, (juveniel) sn: neurlgisch (glucse primaire Ebrn hersenen kunnen geen VVZ gebruiken, wel metablieten daarvan (ketnen)). Insulinma f $-cel tumr etilgie/pathgenese: insuline prductie ndanks sterke hypglycemie. Vnl. bij hnd kwaadaardig (90%, wel gede tx). Metastasen in reginale lnn, mesenterium, mentum, lever, zelden thrax. Vaak klein niet per se p ech. vrkmen: grte hnden, gem 8j, zelden bij katten, k bij fretten! sn: episdisch, spiertremren, zwakte, ataxie, cllaps, enige gewichtstename mgelijk!, hypglycemie tgv hyperinsulinisme epileptifrme aanvallen (in begin zelflimiterend dr vrijstelling antagniserende hrmnen: epinefrine, glucagn). dx: hypglycemie (niet cnstant aanwezig) + hge plasma insulinecncentratie, fructsamine laag; als nrmglycemie 12-24u vasten. tx: géén suiker tedienen (alleen als cnvulsie, héél vrzichtig) 8plasmaglucse 8insuline, erge rebund hypglycemie. Juveniele hypglycemie vrkmen: pups van miniatuur rassen bij nvldende vedselvrziening pathgenese: in prprtie grte hersenen, gelimiteerde stapelplaatsen glycgeenreserves in lever snel uitgeput, immature glucnegenese. Al na 24u vasten. sn: lethargie, cma, spierzwakte, cnvulsies. dx: bledglucse <1,5 mml/l.

4 Ziektenleer gezelschapsdieren 4/44 Hfdstuk 4: de bijnieren Crtex mineralcrticïden: vnl. aldstern hmestase electrlyten en water, Na Cl water reabsrptie, K excretie; iv renine-angitensine-systeem en plasma K, renine vrij uit nier bij hyptensie en 9renale bledvlei. nier: renine aldstern lever: angitensingeen angitensine 1 ACE angitensine 2 hyperk VC Medulla catechlamines: adrenaline, nradrenaline. gluccrticïden: zna fasciculata, vnl. crtisl, 8glucnegenese, 8glycgeenpstapeling, 8eiwitafbraak spier/ huid, dunne huid, slechte wndheling, 9immuunrespns, redistributie vetdepts. geslachtshrmnen: andrgenen Hypadrencrticisme 1. Primaire hypfunctie bijnierschrs: ziekte van Addisn etilgie/pathgenese: niet heel frequent, prgressieve destructie bijnierschrsen ws immuungemedieerd tekrt mineral- & gluccrticïden icm hg gehalte ACTH (geen negatieve feedback meer). Andere rzaken zeldzaam (infecties, bledingen, metastasen). Iatrgeen: chemtx met Lysdren vr hyperadrencrticisme. Levensbedreigend als niet nderkend. vrkmen: jnge dieren tt middelbare leeftijd, vnl. teven. Predispsitie: pedel, labradr, bearded cllie, west highland white terriër. sn: apathie, lethargie, zwakte, anrexie, braken, depressie, dehydratatie tgv natriumverlies (hypna), hyperk ( bradycardie), hypvlemie, hartblck (ECG: P verdwijnt, QRS breder), beven, abdminale pijn, sms pu/pd, diarree (melena bledverlies regeneratieve anemie). 9glucnegenese, 9Na/K-pmp. lab: hypna & hyperk, prerenale aztemie (8ureum & creatinine tgv 9drbleding nier), hyperca (mild, ccasineel, 9excretie), hypglycemie (zelden heel uitgesprken), 9prd RBC+WBC (niet-regeneratieve anemie; sms regeneratief bij GI-bledingen). ddx: acute NI (renale aztemie), acute gastrenteritis, acute pancreatitis. dx: BOZ, bevestigen met ACTH-stimulatietest. 2. (Secundaire hypfunctie bijnierschrs: enkel crtisltekrt, tgv nvldende ACTH) Hyperadrencrticisme, hypercrtislisme, syndrm van Cushing Exgene (iatrgene) vrm: neveneffecten crticsterïden-behandeling, afhv duur en ergheid bltstelling, pu/pd, plyfagie, besiteit, spierzwakte, huidatrfie, suppressie immuunsysteem, pancreatitis, GI bledingen, ulceratie en perfratie; dx bv anamnese, ACTH-stimulatietest. Endgene vrmen: 1. ACTH-afhankelijke vrm: hypfysetumr, 85%, meestal klein, als grt andere neurlgische sn tgv druk, anrexie. Hge ACTH-secretie beiderzijdse bijnierschrshyperplasie, negatieve feedback verminderd/afwezig. 2. ACTH-nafhankelijke vrm: bijnierschrstumr, 15% (50% gedaardig), hypfyse ng gevelig vr feedback 9ACTH, 2 e bijnier vaak atrfisch. vrkmen: elk ras, middelbare tt udere leeftijd, geen geslachtspredispsitie. sn: prgressief, pu/pd (in huis plassen), plyfagie (gaan bedelen), abdminale distentie (redistributie vet), spieratrfie en zwakte (tgv eiwitafbraak), huidprblemen (ventraal abdmen, dun abdminale venen zichtbaar dr huid, wndheling traag, calcinsis cutis, alpecie, geen jeuk, makkelijk dermatitis, cmednen), anestrus/testiculaire atrfie (suppressie secretie gnadtrpe hrmnen), neurlgische sn (grte hypfysetumr). Kat: DM, 8abdminaal vlume, plyfagie, spieratrfie, besitas, hepatmegalie. lab: hematlgie: stress leucgram zeer suggestief (lymfpenie, esinpenie, neutrfilie, mncytse, erythrcytse) (k bij andere stress-situaties, negatief vrspellend)

5 Ziektenleer gezelschapsdieren 5/44 bichemie: 8alkalische fsfatase & 8gluccrticïd-geïnduceerde isenzyme van AF (bij katten slechts in 30% vd gevallen), 8ALT, matige-erge hyperglycemie, 9ureum & creatinine, 8chlesterl, lipemie, lage [T4]. urineoz: densiteit <1015 tgv pu/pd. dx: steeds bevestigen dmv hrmnfunctietesten, plasma crtisl bepaling weinig waarde vanwege episdische vrijstelling ACTH variabele plasmaniveaus. Screeningstesten, lkalisatietesten. Iatrgeen secundair hypadrencrticisme Crticsterïden-tx suppressie hypthalamus-hypfyse-bijnierschrs-as, patiënten reageren slecht p stress, hyptensie, zwakte, anrexie, braken. Stppen met tx mgelijk recidief aandening, sn van hypadrencrticisme dsis geleidelijk verminderen. Alternate-day gluccrticid therapie (ADT): m de neveneffecten te minimaliseren. Phechrmcytma: tumr bijniermerg. Hyperaldsternisme, ziekte van Cnn: vnl. kat. Hfdstuk 5: de schildklieren TW Twee aparte structuren, 3 e tt 8 e trachearing. Prductie L-thyrxine (T4) en trijdthyrnine (T3). Caudale parathyrïd in schildklier. Craniale parathyrïd extern, prberen te bewaren bij thyrïdectmie. Hypthyrïdie bij vlwassen dieren >95% primair schildklierprbleem, zeer zelden bij kat (eerder hyperthyrïdie). (<5% secundair prbleem (bv. hypfysetumr), zeldzaam.) etilgie/pathlgie: spntane vrm lymfcytaire thyrïditis: autimmune destructie schildklier idipathische atrfie: k autimmuun prces, geen ntstekingscellen iatrgene vrm: tgv tx met I 131, peratieve verwijdering, antithyrïdale GM vrkmen: hnden van grte rassen, zelden ty rassen, zelden <2j, begint zeer geleidelijk, geen geslachtspredispsitie. Gepredispneerd: Dbermann, Glden Retriever, Ierse Setter, Airedale Terriër, Deense Dg, Bbtail, Beagle, Bxer. sn: lethargie, 9mentale activiteit, huidprblemen (geen jeuk, haarverlies 2 thv staart(klier), rbasis, neusrug, flanken), myxedeem aangezicht, hyperpigmentatie, "rattenstaart", mgelijk pydermie wel jeuk, 8gewicht, kude intlerantie (verkiest warme plaatsen), bradycardie, vestibulair syndrm, facialisparalyse (tgv myxedeem), geslachtsst. ddx: seizensgebnden alpecie dx: meilijk! signalement, anamnese, sn (bradycardie, zwakke pls) niet-specifieke testen: milde niet-regeneratieve anemie, hyperchlesterlemie specifieke testen: ttaal thyrxine (TT4) (gebnden+vrij): laag, k bij systemische ziekten 3 (Cushing), GM (gluccrticïden, NSAID's) = sick euthyrïd syndrme. Negatief vrspellend als binnen referentiegrenzen (hge sensibiliteit). Lage specificiteit extra testen ndig indien TT4 gedaald. thyrïd stimulerend hrmn (TSH): wegvallen negatieve feedback 8TSH icm 9TT4, maar bij 30% geen 8TSH (zwakke sensibiliteit). Hyperthyrïdie bij de kat Meest frequente endcriene aandening kat. etilgie/pathgenese: 98% adenmateuze hyperplasie f adenma (70% bilateraal); 2% carcinma. Bijna steeds prductief (itt. carcinma hnd) 8metablisme, effect verschillende rganen (nier, hart). vrkmen: middelbare-udere leeftijd (12-13j). sn: typisch magere hyperactieve ude kat met plyfagie en plyurie. 10% niet z typisch ("apathetic hyperthyridism"): gewichtsverlies, lethargie, anrexie (bv. tgv chrnisch nierfalen, 2 T4 heel belangrijk vr haargrei 3 systemische ziekte: T4 distributie, metablisatie, transfer, 9binding plasma-eiwitten, 9TSH-secretie

6 Ziektenleer gezelschapsdieren 6/44 hartprbleem). Onverzrgd, tachycardie, sms agressief. Braken, diarree, hijgen, cardimypathie evt. hartfalen, dyspnee. Ndule te velen bij halspalpatie. ddx: pancreasinsufficiëntie, GI lymfma, DM. dx: klinisch beeld, anamnese, 90% vergrting te velen (nek strekken, kan k in thrax zitten), 8serum TT4-cncentratie (geen feliene TSH beschikbaar). Schildkliertumren en hyperthyrïdie bij de hnd 95% carcinma (niet functineel); 5% adenma (wel prductief). vrkmen: udere dieren (gem. 9j), Bxer frequent aangetast. sn: 95% erge schildkliervergrting; 5% matige vergrting met hyperfunctie sn hyperthyrïdie. Dysphagie, heesheid, trachea bstructie. ddx: ntsteking, lymfma, lipma, andere tumren hals. dx: signalement, sn, palpatie, cytlgie (incl. lnn), RX thrax (metastasen). prgnse: tch redelijk ged indien gemtiveerde eigenaar. Hfdstuk 6: de bijschildklieren 2 paar: extern + intern. Hypparathyridie Primair: wegname, immuungemedieerde atrfie. Secundair: hypercalcemie. Hyperparathyridie Primair: adenma hyperca pu/pd. Secundair: chrnische nierinsufficiëntie, calcium tekrt. Differentiaal diagnse hypercalcemie 1. labfut 2. maligne lymfma 3. adencarcinm anaalzak 4. melkkliertumren 5. andere maligne tumren 6. nierinsufficiëntie 7. primaire hyperparathyridie 8. hypadrencrticisme (Addisn) 9. hypervitaminse D 10. stemyelitis paraneplastisch syndrm (pseudhyperparathyridie) metastatische bttumren met stelyse lipemie Fe: neplastisch minder belangrijk. Pseudhyperparathyridie (paraneplastisch syndrm, hypercalcemie bij maligne tumren) Prductie parathyrid gelijkende plypeptiden (PTHrp) dr (maligne) tumr. Hnd bv lymfma, adencarcinma anaalzakken.

7 Ziektenleer gezelschapsdieren 7/44 Gastr-intestinale ziekten Hfdstuk 1: algemene benadering Basisgegevens: signalement (ras, leeftijd, geslacht), reden cnsultatie, anamnese, lichamelijk nderzek (vlledig, mndhlte, abdminale palpatie, rectaal tucher). Prbleemlijst: uit anamnese, LOZ, (lab); gerangschikt vlgens relatief belang. Analyse prblemen: lkaliseren, ddx. Plan: diagnstisch plan (ddx bevestigen f uitsluiten; denk aan geschiktheid & beschikbaarheid test, financiën, ndzaak test), therapeutisch plan (denk aan vr-/nadelen, financiën), cmmunicatie cliënt (prgnse, aanbevelingen pschrijven). Specifieke testen: bled- en urinenderzek: hematlgie (Hct, WBC, bledarmede), bichemie (electrlieten, eiwitten), urlgie (eiwitten urine). Steeds kunnen verantwrden, geen enkele test als rutine anders misschien iets gevnden wat geen verband hudt met sn. faecesnderzek medische beeldvrming TLI (trypsine like immunreactivity (9bij excriene pancreasinsufficiëntie)) flaat/cbalamine endscpie: eerst geefend, vnl. bij chrnische diarree/braken vrdelen: snel, weinig invasief, vaak mgelijk CA te verwijderen nadelen: jejunum niet bekeken, bipten enkel mucsa (+submucsa), duur materiaal. Hfdstuk 2: klinische manifestaties + diagnstische benadering Halithse = slechte geur, vnl. secundair aan bacteriële prliferatie; tgv tandprbleem, stase van vedsel, necrtisch weefsel; in mndhlte, farynx, neushlte, maag, systemische ziekte. Ptyalisme = verdadige speekselprductie; rfaryngeale ziekte, txische/irriterende prducten, maaltijd (fysilgisch), systemisch prbleem (prtsystemische shunt kat misselijkheid). Pseudptyalisme = nrmale speekselprductie, maar niet drgeslikt; dysfagie, neurlgisch, neurmusculair, misvrming, hndsdlheid, tetanus. Dysfagie = pijnlijk f meilijk slikken prbleem mndhlte: 9pname; ddx prblemen mndhlte, tng, spier, zenuw. farynx: niet slikken, ventrflexie f hyperextensie nek, vedsel valt frequent p de grnd; ddx prblemen mndhlte, tng, spier, zenuw. slkdarm (+ regurgiteren, geen verdreven bewegingen tijdens slikken); ddx (neur)musculair, CA, massa, vasculaire anmaliën, divertikel, hiatale hernia. dx: signalement & anamnese, bservatie (vide laten maken), lichamelijk OZ (mndhlte, craniale nn), standaard RX (farynx, slkdarm; evt. met cntrast) (// hier vaak al rzaak gevnden), anesthesie vlledig OZ mndhlte & biptname & endscpie, anti-ach AL (vr gelkaliseerde vrm myastenia gravis). Regurgiteren = passieve prisping van vedsel & secreten uit slkdarm/farynx (sms maag); nderscheiden van braken!, wijst p slkdarmprbleem, risic verslikkingspneumnie. regurgiteren braken ddx: farynxprbleem (zeldzaam; CA), vrtekenen nee meestal slkdarmprbleem (meest; megaesfagus, buikspiercntracties nee meestal bstructie, inflammatie, gal in 'braaksel' nee +/- divertikel, hiatale hernia), maagprbleem (zeldzaam; pylrus- bled in 'braaksel' sms (vers) +/- (vers f verteerd) dilatatie slkdarm zelden nee stense). tijd na maaltijd meestal krt variabel dx: anamnese + klinisch OZ (algemeen, GI, respiratir), prbleemlijst ddx, RX (farynx, hals + thrax, cran abdmen), flurscpie met cntrast, verder OZ nder anesthesie (inspectie farynx, endscpie slkdarm/maag, EMG farynx, slkdarm), nderliggende rzaken pspren.

8 Ziektenleer gezelschapsdieren 8/44 Braken = actieve expulsie maaginhud. Acuut (A) f chrnisch (C). ddx: gastr-intestinaal inflammatie SVS (C: lymfplasmcytaire/esinfiele gastritis; enteritis vnl. kat) neplasie (eerder C) CA (eerder A) bstructie (A) intussusceptie 4, vlvulus, dilatatie ((hyper)a) mtiliteitsstrnis infectieus (parv, crna, panleukpenie, Helicbacter) extra-gastr-intestinaal intra-abdminaal lever (kat chlangitis, hnd hepatcyten aangetast) pancreas (pancreatitis (niet EPI diarree), neplasie) nieren (insufficiëntie) peritnitis (prstatitis/pymetra) extra-abdminaal endcrien (hypadrencrticisme (A/C), diabetes ketacidse (A), feliene hyperthyrïdie (C)) metabl neurlgisch intxicatie (medicatie) (kat kan van bijna alles gaan braken) braken hematemesis anamnese/klinisch OZ acuut hematemesis chrnisch dier niet erg ziek zeer ziek dier f duidelijke rzaak gepaste tx (sympt- - hematlgie/bichemie/(urlgie) matisch, ndersteunend, Fe: T4 (>12j), FeLV, FIV gericht), tijdelijk nuchter - RX en/f ech abdmen huden - ndersteunende tx vrtzetten - endscpie & bipsie indien geen gepaste - ACTH-stimulatietest, galzuren prerespns p tx en pstprandiaal braken anamnese/klinisch OZ evt. spedtx expectratie bled uit mnd denken aan stllingsstrnis, vr de hand liggende rzaak zeken (NSAID's, shck, mastcytma, abdminale massa) symptmatische tx hematlgie/bichemie/ urlgie, RX abdmen geen reactie tx/rzaak nbekend laboz: rzaak f gevlgen braken pspren ech abdmen gastrdudenscpie hematlgie: Hct, WBC, differentiatie expectratie = het pgeven van slijm bichemie: aztemie, Na/K, eiwit, albumine, leverenzymen urlgie: (NI, bij hypprteïnemie, DM) T4, amylase, lipase Diarree = stijging frequentie & vleibaarheid & vlume uitwerpselen; syndrm van maldigestie/malabsrptie. Acuut f chrnisch. acuut ddx: primair gastr-intestinale aandeningen veding: dieetfuten (plts wijzigen, melk, vet, vuilbak), intlerantie infectieus: parv, crna, Salmnella, Campylbacter, Trichuris, Ascaris, Giardia hemrrhagische gastr-enteritis sub-bstructie 4 = invaginatie

9 Ziektenleer gezelschapsdieren 9/44 dx: chrnisch txisch/medicijnen (laxativa, NSAID's, digitalis, chem, AB) systemische aandeningen: hypadrenncrticisme, hyperthyrïdie, uremie, aztemie, acute pancreatitis frequente rzaken uitsluiten: bepalen f patiënt algemeen ziek; veding, parasitair, viraal andere testen: uitsluiten systemische rzaken, kwantificeren gevlgen chrnisch vanaf 5-7d ddx: veding (intlerantie), parasitair (ascariden, giardia), bstructie, infiltratie (lymfplasmcytair/esinfiel), neplasie, bacteriële vergrei, lymfangiectasie, excriene pancreasinsufficiëntie (EPI) dx: dunne darm: anamnese & KOZ, uitsluiten parasieten (giardia) & dunne darm dikke darm heveelheid veel weinig vrm gevrmd tt waterig ngevrmd bled melena vers slijm verspreide prpjes veel, erp tenesmus - + gedrag sms nzindelijk vaak nzindelijk frequentie brbrygmen + - flatulentie + +/- braken +/- - plydipsie + - plyfagie + - buikmvang + - diëtaire prblemen, hematlgie/bichemie/evt. urlgie (FeLV, FIV, T4), stli (hnd>kat; EPI als te laag anders dd enterpathie), therapeutische preftx (cnservatief), AB, hypallergeen dieet, meer dx testen (zeker als ziekere patiënt; RX als afwijkingen buikpalpatie f (sub)bstructie, ech), endscpie (f lapartmie) & biptname. dikke darm: anamnese & KOZ (algemeen & GI, zeker rectaal), prbleemlijst, ddx, laboz, RX en/f ech abdmen (als afwijkingen buikpalpatie, (sub)- bstructie), testdieet, sulfasalazine, endscpie (f lapartmie) met biptname. Tenesmus = herhaalde inspanning tt defaeceren, weinig prductief, persen. Znder diarree. Dysschezie = meilijke f pijnlijke ntlasting. Znder diarree. Weerspiegelen pijn, inflammatie en/f bstructies thv. cln/rectum/anus, evt. cnstipatie. ddx: clitis (lymfplasmcytaire/esinfiele/histicytaire infiltratie), CA, tumr cln, pliep, megacln kat, hernia perinealis, rectumprlaps, stense rectum, perineale fistels, stense anus, anaalzakaandeningen, tumr anus. dx: abdminale palpatie rectaal tucher: anaalzakken, ntlasting, hernia, massa, bekkenkanaal, prstaat, lnn. RX/ech: RX nrmaal bij infiltratieve aandeningen, ech sms verdikking wand. clnscpie en prctscpie: zeer bruikbaar, flexibele endscp, bipsie nemen. Hfdstuk 3: gastr-intestinale aandeningen per rgaan Ziekten van de slkdarm (ddx) Vnl. regurgiteren. Oesfagale bstructie: CA (vnl. jnge hnd), neplasie (zeer zeldzaam), strictuur (tgv CA), vasculaire anmalie (jnge hnden, vnl. Duitse Herder, persisterende 4 e rechter abg, sn plts na spenen), divertikel. Megaesfagus: dilatatie + hypermtiliteit, dx mbv RX (gevuld met lucht). Oesfagitis: vaak secundair. Hiatale hernia: vnl. jnge brachycephalen, maag via hiatus esfagalis.

10 Ziektenleer gezelschapsdieren 10/44 Ziekten van de maag (ddx) Cnsequenties frequent braken: dehydratatie (9pname & 8verlies vcht), malnutritie, elektrlyten imbalans (hypk), zuur-base imbalans (meestal metable acidse, metable alkalse bij bstructie thv pylrus). Maagmucsa: verdediging tegen HCl dr mucus/bicarbnaten, epitheel, vascularisatie; NSAID's 9mucussecretie, crtic's k negatief effect. acute gastritis: etilgie meilijk, vaak zelflimiterend. chrnische gastritis: lymfplasmcytair f esinfiel. maagretentie ulcera & ersies maag: integriteit maagmucsa geschaad dr nier- en leverinsufficiëntie, CA, neplasie bijna steeds nderliggende rzaak 9verdedigingsmechanisme epitheel. maagdilatatie en vlvulus. neplasie maag: zeldzaam, bv. leimyma (ged), carcinma (kwaad). Maagdilatatie en vlvulus SPOED! Vnl. grte dieren met diepe brstkas. anamnese: acute pzetting abdmen, braakneiging (niet prductief), sms dyspnee (8intraabdminale druk), sms shck, grte maaltijd gevlgd dr inspanningen dx: klinisch OZ, RX abdmen, maagsnde (sms tt in de maag zelfs als gedraaid) pathfysilgie: dilatatie vlvulus hypxie & weefselschade, 9veneuze terugvlei shck. Hypxie prductie mycard depressing factr (MDF) pancreas arythmie en hypcntractiliteit. Risic reperfusin injuries. tx: sped, shcktx (vleistf: eerste uur 90ml/kg/u, na 30min evalueren, evt. hypertne zutplssing/cllïden; breedspectrum AB; zuur-base & elektrlyten imbalansen herstellen), decmpressie maag dmv snde/trcard, mnitring mbv ECG ivm premature ventriculaire cntracties (VPC), chirurgie na stabilisatie, (pre- en) pst-p mnitring (ECG 3d, Hct, TE, elektrlyten, zuur-basen, 24u vasten kleine maaltijden prgressief terug naar nrmale dsis ver 2-3 maaltijden/dag, inspanningen na maaltijd vermijden). Ziekten van de dunne darm (ddx) acute enterpathieën: vedingsenteritis (alimentair), parasitair (Ascaris, Trichuris), viraal (parv), bacterieel, hemrrhagische gastr-enteritis, bstructie. chrnische/infiltratieve enterpathieën: >7d diarree; lymfplasmcytaire & esinfiele enteritis (gastritis/clitis) wrden gegrepeerd nder de terminlgie 'inflammatry bwel disease' (IBD). Lymfplasmcytaire enteritis, esinfiele enteritis, bacteriële vergrei 5, lymfangiëctasie (sn tgv PLE, Yrkshire gepredispneerd), neplasie. Parvvirus vrkmen: vnl. pups/kittens, Rttweilers en Dbermanns geveliger. sn: anrexie, (hemrrhagische) diarree "parvgeur", braken, (krts), dehydratatie, buikpijn (ddx CA), vaak acuut. dx: leukpenie (geen anemie want RBC langere t1/2), parvvirus in faeces (SNAP). tx: agressieve vleistftx: Hartmann, IV/SC/IO, PO weinig efficiënt, vlume = nderhud + dehydratatie + verlies, snelheid, keuze vleistf, evt hypertne Na/Cl f cllïden bij shck. IV AB bij hemrrhagische diarree, erge leukpenie, hyperthermie, lethargie; amxycilline f cefalsprine; niet flurquinlnes ivm interferentie KBgrei; niet aminglycsiden ivm nefrtxiciteit en al gedehydrateerd. mnitr: glycemie, elektrlytenbalans, Hct, TE braakremmers Prgnse hnd zeer behrlijk bij gede tx, slechter bij kat. Ziekten van het cln (ddx) Sn: tenesmus & dysschezie. Diarree: clitis, neplasie (f pliepen). Cnstipatie: idipathische megacln. 5 SIBO = small intestinal bacterial vergrwth

11 Ziektenleer gezelschapsdieren 11/44 Diagnse van leveraandeningen Signalement: species (hnd cngenitale & rasgebnden aandeningen, CH; kat C/CH, lipidse, leververvetting), ras (prtsystemische shunt Yrkshire, Cairn Terriër, Labradr; rasgebnden hepatitis Dbermann, Bedlingtn Terriër, West Highland White, Ccker), leeftijd, geslacht. Anamnese: mgeving (water lept, medicatie kat valium, hnd trimethprimsulfa, fenbarbital, carprfen), vaccinaties (infectieuze hepatitis, lept), serlgie (FeLV, FIV, FIP). Lever rl in: glucse hmestase, lipiden metablisme, eiwit metablisme & ureum synthese, galzuur synthese en enterhepatische cyclus, regulatie immuniteit, stckage vitamines, TAG en glycgeen, detxificatie & excretie gal. Etilgie: inflammatie, infectieus, neplastisch, txisch. Symptmen: divers, niet specifiek, acuut/chrnisch, primair/secundair, cngenitaal/verwrven; gelijkend tussen verschillende hepatpathieën en andere ziekten, sms symptmls; anrexie, gewichtsverlies, PU/PD (ccasineel, niet uitgesprken), ascites, hepatencephalpatie, abdminale vergrting, icterus, bilirubinurie (1+ nrmaal bij reu), cagulpathie. systemisch gastr-intestinaal urinair slechte grei, slecht haarkleed, anrexie, lethargie, gewicht, icterus, pu/pd 6, dehydratatie, trage recvery na anesthesie braken, diarree pllakisurie/dysurie (urineweginfectie f urlithiase (NH 3 -uraten)) Diagnse: klinische sn, klinisch OZ, lab, MBV, cytlgie, histlgie. Klinisch OZ: icterus: vaak bij chrnische leveraandeningen prehepatisch: hemlyse (erge anemie Hct) hepatisch: tgv hepatcellulaire dysfunctie pst hepatisch: tgv galexcretie (chlestase/bstructie) kat: zachte gehemelte + sclera; hnd: sclera + mndmucsa hepatencephalpathie: tgv accumulatie txines (NH 3, mercaptanen, krte keten VZ, armatische AZ) die niet meer dr lever gedetxifieerd wrden abnrmaal gedrag, neurlgische st (beven, ataxie, cirkelen, agressiviteit, evt. cma), initieel milde & niet specifieke sn (anrexie, lethargie, braken, diarree, hypersalivatie kat). Verergerd dr hypglycemie, hypk, cnstipatie en dehydratatie. Ddx: leverfalen, neurlgische ziekten, hypglycemie, erge uremie. cagulpathie (bledingsneigingen): zelden spntane bledingen, sms, verminderde synthese stllingsfactren, thrmbcytpathie (= slechte werking), vitamine K deficiëntie ( pname), milde DIC, EBDO 7. ascites: tgv prtale hypertensie, hypalbuminemie ( nctische druk) abdmincenthesis + nderzek buikvcht. Lab OZ: vaak essentieel vr identificatie, evaluatie ernst, pvlgen patiënt. Niet specifiek vr bepaalde leverziekte. hematlgie: WBC, RBC, BP, sms micrcytaire & hypchrme anemie bij PSS. bichemie: leverenzymen (zie verder), albumine, ureum, chlesterl, glucse; excretiecapaciteit f functie lever, integriteit hepatcyten (dr bepalen ALT+AST). (urlgie, galzuren functietest, ammniak, stllingstijden, analyse buikvcht) MBV: standaard RX (mvang lever), echgrafie (parenchym, mrflgische veranderingen), (scintigrafie). Cytlgie: dunne naald aspiraten (snel) (zeken naar rzaak). Histlgie: leverbipt (duurt ca. 1w) via lapartmie/echbegeleid/laparscpie, aantnen chrnische aandeningen f tumren (zeken naar rzaak). Leverenzymen: bepalen integriteit celmembraan hepatcyten f drgankelijkheid galgangen; weerspiegelen leverfunctie niet; bij meeste aandeningen gestegen, maar af en te niet (bv. fibrse); verschillen tussen kat en hnd! ALT = alanine transaminase: leverspecifiek, hnd & kat, vaak gestegen bij leverziekten, in cytplasma hepatcyten vrij bij membraanbeschadiging ( lekkage enzym); k mild-matig gestegen bij smmige systemische aandeningen (hypxie, pancreatitis, septicemie, hyperthyrïdie kat, galgangbstructie); grtte verhging geeft idee mvang letsels maar niet van reversibiliteit; t1/2 hnd 48u 2-3x mild, 5-10x matig-ernstig, >10x zeer ernstig, <2x niet significant; t1/2 kat 3u milde stijging significant. 6 glycgeen; ureum dr leverinsufficiëntie cncentrerend vermgen 7 extrahepatic bile duct bstructin

12 Ziektenleer gezelschapsdieren 12/44 AST = aspartaat transaminase: in cytplasma & mitchndria hepatcyten ( lekkage enzym); minder specifiek, want hge activiteit in skeletspieren; t1/2 hnd 12u, kat 1,5u. AF = alkalische fsfatase: stijgt bij intra- f extrahepatische chlestase; gesynthetiseerd dr galgangcellen bij chlestase tragere stijging dan ALT want geen lekkage enzym; endgene en exgene gluccrticïden induceren synthese isenzym bij hnd (niet kat!); k stijging dr barbituraten en fenbarbital; t1/2 3d hnd (2-3x significant), 6u kat (milde stijging significant). GGT (γgt) = γ-glutamyltransferase: cfr AF, minder beïnvled dr niet-hepatische ziekten f enzym-inducerende GM; kat hgere sensitiviteit en lagere specificiteit dan AF (muv bij hepatische lipidse). ureum: dr lever aangemaakt bij leverinsufficiëntie, slechte sensitiviteit, niet specifiek. albumine: in lever aangemaakt bij erge leverinsufficiëntie, slechte sensitiviteit, niet specifiek. glucse: slechte sensitiviteit vr pspren leverziekte, zelden hypglycemie bij leverziekten, als aanwezig vaak bij terminale leveraandeningen f PSS. bilirubine: slechte sensitiviteit vr pspren leverziekte, bij pre-/hepatische/pstaandeningen hepatisch/pst- als geen hemlyse andere leverfunctietesten nndig. Leverfunctietesten: als vermeden leverprblemen maar leverenzymen nrmaal, pspren PSS, pvlgen patiënt, leverfunctie evalueren bij systemische ziekten en leverenzymen. Glucse, ureum en bilirubine k leverfunctietesten, maar slechte sensitiviteit en specificiteit. ammniak: bij ureumcyclus, redelijke sensitiviteit, bij vermeden hepatencephalpathie, in huis bepaald, special handling prcedures als naar lab (NH 3 weinig stabiel). galzuren: in lever gesynthetiseerd, uitgescheiden via gal, stimuleren vetresrptie dd, terug pgenmen thv. ileum (enterhepatische kringlp), klein deel ntsnapt aan herpname in bled gemeten. Stijging bij abnrmale leverfunctie f abnrmale prtale circulatie. Pre- en pstprandiaal bepalen; pstprandiale verhgt sensitiviteit, tgv cntractie galblaas; geen speciale handling vr naar lab, niet bepaald iav icterus. Leverziekten (ddx) Infectieus: CCH 8 (kat!), FIP (kat!), adenvirus type I (hepatitis cntagisa, hnd), lept (hnd, >ANI). Niet-infectieus: CH (hnd!) + familiale CH, Cu 2+ accumulatie (hnd), cirrhse, txisch, lipidse (kat!), PSS (hnd>kat), micrvasculaire dysplasie (= micrshunts) (hnd), neplasie, chlelithiase (zeldzaam). Hematlgie Bleduitstrijkje Macrscpische evaluatie na bledname: agglutinatie: dr immunglbulines (immuungemedieerde hemlytische anemie), nderscheiden van ruleaux vrming dmv wassen in NaCl 0,9% (ruleaux verdwijnt). plasma: na afcentrifugeren micrhct bepalen. Maken van een bleduitstrijkje: zie slides, veervrm = perfect. Kleuren. Evaluatie gekleurd bleduitstrijkje: thv mnlayer (cellen in 1 laag, 50% raakt elkaar) RBC: grtte & mrflgie; bicncaaf centraal pklaring, hnd grter & pklaring, kat kleiner. WBC: aantal en mrflgie, differentiatie BP: aantal, mrflgie, aggregaten bledparasieten RBC mrflgie afwijkingen plychrmasie: blauw-lila RBC + geen centrale pklaring + grter p diff quick kleuring, zijn reticulcyten die ng ribsmen bevatten jngere RBC, wijst p regeneratieve respns aniscytse: variatie in diameter RBC, icm regeneratieve respns (met macrcyten) f bv ijzer deficiëntie (met micrcyten) 8 chlangitis/chlangihepatitis

13 Ziektenleer gezelschapsdieren 13/44 sfercyten: geen centrale pklaring, kleinere diameter tgv verlies celmembraan, geasscieerd met immuun-gemedieerde hemlytische anemie 9 (IMHA) (bij kat niet waar te nemen want RBC geen centrale pklaring), [Hb] tgv vlume. acanthcyten: RBC met spiculen p celmembraan; bij leverprblemen, hemangisarcmen, DIC, artefact, dieren p vleistftx. schistcyten = fragmentcyten: RBC fragmenten met scherpe uiteinden, tgv mechanische beschadiging RBC, typisch hemangisarcma. Hwel-Jlly bdy: klein achtergebleven kernrestantje, kan lijken p parasiet. targetcel: centrale densiteit. WBC mrflgie: ft s p slides. BP: kleiner, kernls; stllingsprbleem thrmbcytentelling; aggregaten: vaak aan rand preparaat mgelijk minder in rest staal; <15000 BP/µl + bleden tekrt BP ws rzaak. Hfdstuk 1: anemie Bleke mucsae anemie ( Hct, n CVT) regeneratief* bledverlies, hemlyse niet-regeneratief shck (n Hct, abn CVT) cardigeen niet-cardigeen trauma, hypvlemie, vasmtrisch *) beenmerg ca. 5d ndig vr nieuwe aanmaak RBC Indeling anemie: nrmcytair/micrcytair/macrcytair, nrmchrm/hypchrm. IJzerdeficiëntie: micrcytaire hypchrme anemie; k bij jngere dieren f neplasie. Milde anemie: frequent bij chrnische ziekten, eerst andere zaken aanpakken. Matige tt ernstige anemie reticulcytentelling vr respns beenmerg regeneratief: hemlytische anemie: bleduitstrijkje: sfercyten, agglutinatie, parasieten, Heinzbdies 10 plasmaprteïne: nrmaal tt verhgd urineanalyse: hemglbinurie bledverlies (intern/extern): anamnese, klinisch OZ (tachycardie) plasmaprteïne: meestal laag tt nrmaal cytlgie: intern bledverlies faeces OZ: haakwrmen, cccidise ijzerdeficiëntie: bledoz: micrcytair, hypchrm RBC: micrcytair dr ijzerdeficiëntie ijzer: [] serum, %verzadiging beenmerg: geen hemsiderine niet-regeneratief: ijzerdeficiëntie (zie hierbven) systemische ziekte: bichemie: aztemie, leverziekten bledoz: anemie dr chrnische ntsteking (niet uitgesprken) endcrinlgie: hypthyrïdie, hypadrencrticisme beenmerg: bledoz: pancytpenie (alle precursren), bicytpenie (2 bledlijnen aangetast) beenmerg: myelfibrse, aplastische pancytpenie, RBC aplasie, lymfma RBC afwijkingen. Oestrgenen kunnen beenmerg nderdrukken (bv. Sertlliceltumr). Nit fenylbutazne geven aan hnd mgelijk irreversiebele beenmergnderdrukking. Regeneratieve anemie Bleduitstrijkje: aniscytse, plychrmasie, reticulcyten. Reticulcytentelling: p bleduitstrijkje met nieuwmethyleenblauw (NMB) 9 acute hemlyse k regeneratief beeld plychrmasie & aniscytse, sfercyten. 10 uitstulpingen celmembraan

14 Ziektenleer gezelschapsdieren 14/44 abslute reticulcytentelling: reticulcyten% * RBC/µl / 100 = reticulcyten/µl crrectie vr Hct en maturatiefactr: reticulcyten% * gemeten Hct/nrmale Hct. reticulcyten (prductie) index hnd: RI = gecrrigeerde reticulcyten% / maturatiefactr >1-3: matige regeneratie, bv. bledverlies >3: uitgesprken regeneratie, bv. hemlytische anemie kat: maturatiefactr niet gekend RI niet berekend. 2 type reticulcyten: aggregate punctate ; naar aggregate kijken. bledverlies hemlyse serum eiwit n laag n hg bledingen frequent (in-/extern, melena) zelden icterus (prehep) nee frequent hemglbinemie nee frequent sfercyten afw mild matig uitgesprken als IMHA inclusies in RBC nee ccasineel agglutinatie nee frequent bij IMHA Cmb s test negatief meestal ps bij IMHA splenmegalie nee frequent RI beenmerg actiever Bledverlies Gepaard met verlies van plasma-eiwit. Ttaal bledvlume hnd 8-10%, kat 6-8%. Hemlyse immuungemedieerde hemlyse (vnl. hnd) primair (IMHA): frequent, As tegen RBC znder aanwijsbare nderliggende rzaak sn: anemie, krts 11, prehepatische icterus lab: matige-erge regeneratieve anemie, sfercyten, plychrmasie, aniscytse, evt. agglutinatie, evt. Cmb s psitief (aantnen cmplement/ As) tx: nderliggende ziekteprcessen behandelen, immunsuppressieve tx: crticsterïden: RBC destructie bijwerkingen crtic s vrkmen, rel gedkp, hge dsis plyfagie minder eten geven, gaan eten stelen, aankmen bijkmend cyclfsfamide (alkaliniserend agens, legt DNA & RNA synthese stil) f azathiprine (purineanalg, legt DNA synthese stil, nevenwerkingen niet snel pgemerkt dus gevaarlijker) pvlgen!: klinisch, Hct 12, geen sfercyten meer afbuwen, sms stppen mgelijk vchttx, bledtransfusie als levensbedreigend (lie p het vuur liever niet), prfylaxie tegen thrmbemblie (heparine, aspirine) cmplicaties: refractaire anemie, bledingen, sepsis, acuut nierfalen, pulmnair thrmbemblisme, GIziekten, pancreatitis. prgnse: afhv nderliggende aandeningen, mrtaliteit ca. 30%. pu/pd plassen in huis vaker uitlaten, waterpname niet beperken vatbaarder vr infecties Cushing-sn: alpecie GI-ulcers, ersies bledingen, melena stelgang in de gaten huden. katten tlereren tx beter. secundair tgv infectie (bledparasieten), neplasie (lymfma), medicatie bledparasieten: Babesia canis: intracellulaire parasieten RBC, via teken, transplacentair, via bledtransfusies, k bij hnden die nit in het buitenland zijn geweest pathgenese: acute fase, peracute fase, carrier fase. sn: depressie, anrexie, zwakte, bleke mucsae, krts, braken, lymfadenpathie, splenmegalie, (neurlgische sn, DIC, hemcncentratie). lab: individuele/gepaarde rganismen in RBC p bleduitstrijkje. tx: imidcarb diprprinaat. 11 krts: infecties, neplasie, immuun-gemedieerde aandeningen, inflammatir 12 hnd velt zich al beter bij iets hgere Hct die ng niet genrmaliseerd is wel ng steeds destructie

15 Ziektenleer gezelschapsdieren 15/44 Mycplasma hemfelis (meer kat) & Hembartnella canis: epicellulaire parasieten, vnl. via vlien, mgelijke rzaken hemlyse kat, vnl. ivm vechtgedrag pathgenese: acute fase, recvery fase, carrier status; geasscieerd met FeLV (tgv imm suppr kan infectie zich uiten, sn, herstel). sn: depressie, anrexie, zwakte, gewicht, bleke mucsa, (icterus) lab: in 50% te herkennen p bleduitstrijkje, PCR-test. ddx: Hwell-Jlly bdies. tx: tetracycline, crtic s (verhinderen imm gemedieerde destructie). Heinz bdy anemie: xidatieve stffen (medicijnen, uien) xideren SH-grepen in glbulinemlecule denaturatie & aggregatie Hb Heinz-bdies (= uitstulpingen celmembraan), vnl. kat (zelden hnd). Cellen dnkerder na kleuring met methyleenblauw. micrangipathische hemlytische anemie: mechanische beschadiging k fragmentcyten (& hemlyse), bv. hemangisarcma (milt, lever, re atrium; Duitse Herder gepredispneerd). Tx: nderliggende rzaak aanpakken. niet-immuungemedieerd: txische RBC schade (bv. Heinz bdy anemie (vnl. kat, 1-2 niet significant)/methemglbinemie), methyleenblauw (kat), acetaminphen (kat), ui (hnd), benzcaïne tpicaal (kat), zink txiciteit (muntstukken). abnrmaliteiten in RBC metablisme en verlevingstijd: ldvergiftiging, hypfsfatemie (zelden). erfelijke aandeningen RBC (zelden). Niet-regeneratieve anemie Gevlg van: nier-/leverziekte, chrnische ntsteking (relatief ijzertekrt), endcriene ziekte (Addisn, hypthyrïdie), medicatie (fenylbutazne, estrgenen), ijzergebrek, beenmergafwijking. Hfdstuk 2: plycythemie Stijging Hct. relatief: plasmavlume (dehydratatie), fysilgisch bij Greyhunds. absluut: prd RBC in beenmerg primair: plycythemia vera (myelprliferatieve aandening (neplasie), zeldzaam) secundair: tgv hypxie ( EPO), niertumren. Hfdstuk 3: thrmbcytpenie en thrmbcytpathie Thrmbcytpathie = kwalitatieve afwijking BP. Thrmbcytpenie = kwantitatieve afwijking BP, tgv prductie, destructie/verbruik (imm gem, primair f secundair), sequestratie (milttrsie). 1 BP bij 100x kmt vereen met BP/µl (mits geen aggregaten). Of autmatisch/manueel tellen. Onderscheid strnissen BP (primaire hemstase afw, rest k geen massale bledingen) f stllingsfactren (secundaire): sn secundaire hemstase BP/primaire petechiën zeldzaam typisch grte uitgesprken hematmen typisch zeldzaam superficiële ecchymsen vaak, grt, slitair klein, multipel hemarthrse vaak zeldzaam uitgesteld bleden na initiële prp kan gebeuren zeldzaam bleden uit pp letsels minimaal persisterend heveelheid bledverlies cpieus persisterend hematurie kan aanwezig zijn kan aanwezig zijn culaire hemrrhagie hyphema 13, sclerale hemrrhagie kleine, retinale hemrrhagie bleden in lichaamshlten vaak zeldzaam Vaak cmbi, sn kunnen verlappen. Zelden bledingen tgv thrmbcytpenie tenzij #BP <20.000/µl (n /µl), variabel. 13 bled in vrste gkamer

16 Ziektenleer gezelschapsdieren 16/44 IMT (caniene immuungemedieerde thrmbcytpenie) sn: gem 6j, 2x zveel ; anrexie, lethargie, epistaxis, hematchezie 14, melena, mucsale & cutane petechiën en ecchymsen, zwakte, hyphema, retinale bledingen, bleke mucsae. dx: uitgesprken thrmbcytpenie, n/ #megakarycyten bij beenmergoz (duur) (cmpensatie, vrming intact perifere destructie), exclusie andere rzaken; geen test vr aantnen As tegen BP. tx: immunsuppressief: gluccrticïden, cyclfsfamide f azathiprine (als geen reactie p crtic s alleen), vincristine? ( vrijgeven BP uit beenmerg). Hfdstuk 4: hemstase Primaire hemstase: BVwand, BP, vwf plaatjesprp. Secundaire hemstase: stllingsfactren, intrinsieke activatie, extrinsieke activatie (stllingsmechanisme), fibrinlytisch systeem (afbreken stlsel), bilgische stllingsremmers (vrkmen stlsel, ATIII) fibrine. Intrinsieke pathway: ppervlak - kiningeen (HMWK) - prekallikreïne activatie XII activatie XI, icm Ca 2+ activatie IX, icm factr VIIIa - Ca 2+ - fsflipide - VIIa activatie X Xa. Extrinsieke pathway: tissuefactr, icm VIIa activatie VII Xa icm Va - Ca 2+ - fsflipide activatie II (prthrmbine thrmbine) fibringeen fibrine icm XIII gestabiliseerd fibrine. Urlgie en nefrlgie Hfdstuk 1: belangrijke definities Nierziekte (renal disease): abnrmaliteit in niermrflgie/-functie; kan leiden tt nierinsufficiëntie. Nierinsufficiëntie (renal failure): als nierziekte leidt tt aztemie, als GFR vldende nderdrukt wrdt (<25%) bun, creatinine en fsfr. Aztemie: [nnprtein nitrgenus substances] bled (ureum & creatinine; NPN); bevinding bleduitslagen, tgv renale en extra-renale rzaken (k bij bv uitgedrgde patiënt). Uremie: ureum & creatinine in bled én klinische sn (suf, anrexie, braken, anemie, ulcus). GFR <33%: tubuli verliezen capaciteit m te cncentreren pu/pd. GFR <25%: ureum & creatinine (aztemie) en fsfr; sn uremie duidelijk. Hfdstuk 2: lkalisatie van de aztemie Pre-renaal ( renale bledvlei) Tgv alle ziekten die leiden tt renale bledvlei, meestal icm dehydratatie (braken, diarree, bledingen, hypadrencrticisme, hartinsufficiëntie, hypvlemie enz.). Nieren zelf nrmaal, evt. secundair aangetast (ischemische schade ANI). Aztemie mild tt matig. Vaak icm renale/pst-renale aztemie. Milde tt matige aztemie icm gecncentreerde urine (gedehydrateerd) karakteristiek vr pre-renale aztemie. Hnd SG >1030, kat >1035. Urine SG bepalen vóór infuustx (leidt tt diurese en isstenurische urine ( )). Renaal ( GFR) Geasscieerd met nierziekte en NI, >75% nefrn massa verlren (GFR <25%). Aztemie mild, matig f aanzienlijk. Ttale aztemie mgelijk verhgd dr pre-renale aztemie. Milde f aanzienlijke aztemie icm SG <1030/1035 diagnstisch vr renale aztemie. Meestal SG issthenurisch ( ). Uitznderingen: ziekte die cncentratiecapaciteit nier aantast en geasscieerd is met pre-renale aztemie (hypadrencrticisme 15, pymetra); sms hebben katten met NI gecncentreerde urine. 14 bled in stelgang 15 aldstern Na + + H 2 O retentie

17 Ziektenleer gezelschapsdieren 17/44 Pst-renaal (prbleem evacuatie urine) Tgv bstructie/ruptuur urinewegen. Obstructie intratubulaire druk & GFR aztemie, evt hydrnefrse. Ruptuur (meestal tgv trauma) urineaccumulatie in abdmen/retrperitneaal urinecmpnenten geabsrbeerd in circulatie aztemie. Urinewegbstructie: aztemie, vlle blaas, dysurie. Ruptuur: aztemie, met vcht gevuld abdmen, niet urineren, blaas niet palpeerbaar, pijn, hematurie, pyurie. bevinding pre-renaal renaal pst-renaal aztemie mild-matig mild-aanzienlijk mild-aanzienlijk urine SG >1030/1035 <1030/1035, vaak 1015 variabel sn bstructie afwezig afwezig aanwezig sn ruptuur afwezig afwezig aanwezig respns infuustx plssen <1-2d partieel/niet plssen partieel/niet plssen Hfdstuk 3: chrnische nierinsufficiëntie Geleidelijk ntstaan van aztemie tgv ziekte/beschadiging renale parenchym ver maanden-jaren. Prgressieve achteruitgang renale functie evt uremie en dd. Niet reversiebel. GFR geleidelijke ntwikkeling pu/pd, anemie, BUN, creatinine en fsfr. Nieren kunnen klein zijn. Orzaken talrijk & multifactrieel, vaak nmgelijk te achterhalen. Ptentiële reversiebele extrarenale factren kunnen NI verergeren. Veelvrkmend. Cnsequenties verlies van nefrnen: mrflgische & functinele veranderingen in verblijvende nefrnen extra-renale respns tgv verlies nefrnen renale secundaire hyperparathyrïdie (RHPTH): subklinisch & klinisch, PTH demineralisatie beenderen, PTH is uremisch txine. nierletsels P - 1αhydrxylase calcitrl (k tgv renale massa) PTH PTH renale secundaire hyperpth Ca 2+ PTH zuur-base evenwicht: metable acidse tgv renale H + secretie kalium: vaak nveranderd, sms bij zeer lage GFR. HypK kan tgv inname en/f urinair verlies, vaak bij katten spierzwakte (ventrflexie hals) anemie: niet-regeneratief tgv EPOsynthese en RBC levensduur, bledverlies immuunsysteem: suppressie septicemie belangrijke cmplicatie hypertensie: 30-40% glmerulsclerse, retinalslating, hypertrfie li hart, lethargie Etilgie: verschillende mechanismen van letsels aan renaal weefsel, weinig reageren p specifieke tx. Vaak nmgelijk initiële rzaak te achterhalen. Meeste end-stage nieren hebben chrnische interstitiële nefritis. ptentiële rzaken: nefrtxische prducten (aminglycsiden, ntstekingsremmers, chemtx), amylïdse (Shar Pei, Beagle, Abessijn; glmerulus aangetast eiwitverlies), neplasie (primair/secundair, in principe bilateraal; lymfma Fe), immunlgisch (SLE, glmerulnefritis, vasculitis (FIP)), renale ischemie (bv hyptensie bij anesthesie, veel braken), inflammatir/infectieus (pyelnefritis (kan lang subklinisch zijn), leptspirse (belangrijkste rzaak ANI, kan evlueren naar CNI dr te late dx)), urlithiasen, erfelijk & cngenitaal (nierhypplasie/-dysplasie, plycysteuze nieren (Pers, DNAtest vr pspren dragers), familiale nierziekten (Lhasa Aps, Shih Tzu, Nrwegische Elkhund, Rttweiler, Berner Sennen, Chw Chw, Newfundland, Sft-cated Wheaten Terriër)), bstructie, hyperca, idipathisch. Pathgenese: Initieel nierletsel hyperpth nefrcalcinse CNI intraglmerulaire druk glmerulsclerse CNI Fysipathlgie: Primair nierletsel stimulatie RAAS hypertensie glmerulaire arterile renaal bleddebiet ph glmerulus & Kf glmerulaire filtratiesnelheid hyperfiltratie.

18 Ziektenleer gezelschapsdieren 18/44 Klinische presentatie: pu/pd, anrexie, suf, gewicht, braken, diarree. Slechte lichaamscnditie, slecht haarkleed, stinkende mndgeur, bleke mucsae, dehydratatie, mnd-/tngulcus, kleine nregelmatige nieren. Lab: niet-regeneratieve anemie, aztemie ( BUN & creatinine), P (tgv excretie, met zeker behandeld wrden), SG <1030/1035, vaak issthenurisch ( ). IRIS-classificatie chrnische nierziekten: stage I: niet-aztemische nierziekte, creatinine <125 µml/l, bv niersteen, prteïnurie, neplasie stage 1. stage II: milde renale aztemie: creatinine µml/l stage III: matige renale aztemie: creatinine µml/l stage IV: uitgesprken renale aztemie: creatinine >440 µml/l Geldt vr stabiele niet-gedehydrateerde patiënt, 2x creatinine meten. Klinische evaluatie: hematlgie, bichemie (Na, K, P, TE, albumine), urineoz. Evt. andere testen: urinecultuur (vaak infecties), RX + ech (vr pspren rzaak, bv stenen, neplasie, pyelnefritis), systemische BD (hypertensie met behandeld wrden), urine eiwit/creatinine rati (zdat SG geen invled). Vregtijdige dx/pspring essentieel. Richtlijnen behandeling: Del: zrgen dat patiënt zich beter velt, kwaliteit leven verbeteren, vertragen evlutie NI. Identificeren & behandelen pre-/pst-renale abnrmaliteiten (bv urlithiasis, infecties, MX). Behandelingen: Reductie eiwitpname veding: diëten verlaagd in eiwitten ergheid uremische sn dr nitrgene afvalprducten, vruitgang CNI. Ideaal, maar eten belangrijker anders katablisme (spier)eiwitten naar nieren. Veel andere effecten: P PTH (tx sec RHPTH), K (kat), alkaliniserend. Tx evt anrexie: cnsistentie veding gelijk huden, pwarmen; metclpramide, anti-h2 (cimetidine, ranitidine), sucralfaat tegen uremische gastritis; desnds sndeveding (esfagaal, maag, neus). Tx sec RHPTH: fsfrrestrictie één van de meest belangrijke tx die evlutie CNI kan vertragen, bledp binnen nrmale waarden brengen. Nierdieet k laag in P, cntrle na 4w. Als dieettx nvldende rale fsfrbinders vr/met veding: Aluminium-hydrxide/-carbnaat, Ipakitine, Renazine (met Ca risic hyperca); cnstipatie neveneffect; serum P m 10-14d mnitren, bled nemen na 12u vasten m pstprandiale fluctuaties te vrkmen. Vleistf: sms nvldende drinken m pu te cmpenseren dehydratatie renale bledflw GFR; steeds tegang tt vers water, IV/SC vcht. K: hyperk vaker bij ANI, hypk (kat>hnd) raal kalium glucnaat, bledk pvlgen. Metable acidse. Anemie: Hr-EPO zeer effectief, psitieve invled kwaliteit leven, 50% kans As tegen EPO (en tegen eigen EPO), EPO hier niet verkrijgbaar enkel als écht ndig dus bij erge anemie met sn; anable sterïden misschien effectief? Systemische hypertensie: liefst BD meten bij elke hnd/kat met CNI ACE-inhibitren: vnl hnd; remming RAAS VD efferente arterile druk thv glmerulus; cntrle na 7-14d (KOZ, bledoz, BD, eiwit/creatinine urine). amldipine: Ca-kanaal blkker, enkel kat; startdsis 0,625 mg PO 1xpd, cntrle na 7-10d, als BD ng >160mmHg 1,25 mg PO 1xpd, risic hyptensie. Glmerulaire hypertensie: ACE-inhibitren, vnl als eiwit/creatinine, vrzichtig als IRIS IV. Hfdstuk 6: urineweginfecties Bacteriële klnisatie urinaire stelsel. Nieren, ureters, blaas en urethra nrmaal steriel. Nrmale dieren vrij resistent tegen UWI (vnl kat dr gecncentreerde urine) enkel infectie als gewijzigde verdedigingsmechanismen f virulent rganisme. Kat zelden bacteriële cystitis tenzij CNI/diabetes/ hyperthyrïdie (= ddx pu/pd ude kat cnc geveligheid). Brn: GI/UG-flra, uitznderlijk hematgeen (nieren) % dieren die gekatheteriseerd wrden ntwikkelen een UWI.

19 Ziektenleer gezelschapsdieren 19/44 Organismen: E. cli (bijna 50%), Staphylcccus (15%), Prteus (15%), Streptcccus, enterbacter, Klebsiella, Pseudmnas. Nrmale GHverdedigingsmechanismen: urinevlei, [urine], systemische + lkale immuniteit, epitheel, glycsaminglycanen-barrière. Gecmpliceerde UWI: UWI met nderdrukte GHverdediging, incl alle katten (nrmaal resistent) en intacte reuen (prstaat meestal k aangetast bacteriën er in verstpt sterkere AB ndig); agressievere tx. Risicpatiënten: nderbreking mechanische/anatmische verdedigingsmechanismen (urinaire bstructie, ectpische ureters ureter in gecntamineerde vagina ipv steriele blaas), nderbreking lkale AB verdedigingsmechanismen (urlithen epitheel beschadigd), nderbreking immuncmpetentie GH. Klinische sn: lagere urinewegen: dysurie, pllakisurie, hematurie, incntinentie, strangurie hgere urinewegen: krts (meestal nieren aangetast), lethargie, sufheid, anrexie, rugpijn, pu/pd (E. cli interfereert met ADH-receptren) asymptmatisch: bv Cushing ( ntsteking), DM (glucsurie + imm) bacteriële cystitis: geen krts, ws te gelkaliseerd. Diagnse: Sediment OZ: pyurie, hematurie, sms bacteriurie, kristallen. Liefst psitieve urine cultuur (zeker bij recidieven). Persisterende alkalische ph kan sms een hint zijn vr UWI, maar niet geneg vr tx. Behandeling: AB keuze bv cultuur met ABgram f gram-kleuring urinesediment f vr meest vrkmende bacteriën en met gede penetratie E. cli: trimetprim-sulfa (gedkp, maar veel nevenwerkingen), 1 e generatie cefalsprine, amxicilline-clavulaanzuur (enkel amxicilline kan k, maar liefst sensitiviteit want resistentie mgelijk) Staphylcccus: amxicilline, TMS, 1 e generatie cefalsprinen Streptcccus: amxicilline, TMS Prteus: amxicilline, TMS, 1 e generatie cefalsprine, amxicilline-clavulaanzuur Pseudmnas: TMS, gentamycine (nefrtxisch); liefst sensitiviteit als langere tx f gecmpliceerde UWI f recidiverend cultuur en sensitiviteit testen Gewne/niet-gecmpliceerde cystitis ( pyelnefritis): eerste/zeldzame episde UWI in nrmaal dier; dx dmv urineoz en evt cultuur; tx juiste AB 10-14d max; ideaal urineoz 5d na stppen AB. Gecmpliceerde cystitis: UWI bij patiënt met GHverdedigingsmechanismen (bv tumr, stenen, Cushing), niet-gesteriliseerde reu (prstaat), recidiverend, kat; dx bv urineoz en cultuur, geen eetlust; tx juiste AB 3-4w, hercntrle 5d na stppen tx, sms 3-5d na beginnen tx; nderliggende rzaak vinden & tx. Pyelnefritis: minder frequent, altijd gecmpliceerd, supprtive care, meestal E. cli; juiste AB bv cultuur 4-6w, hercntrle zeer belangrijk, acuut chrnisch; p ech gedilateerd nierbekken. Na tx: genezing, blijft gepredispneerd/recidief/reïnfectie/persistentie. Hfdstuk 7: urlithiasen Stenen in het urinaire stelsel, benemd vlgens verheersende mineraal aanwezig (>80%). Sms lagen van verschillende materialen f kern met verschillend materiaal. Ok benemd vlgens lcatie in urinewegen: nefrlithen (zeldzaam, eerder kat, vaker Ca-xalaat), ureterlith, urcystlith, urethrlith. Vaak geasscieerd met UWI bij hnd dysurie, strangurie, hematurie. Evt leiden tt bstructie (sped). Meest struviet (= magnesium-ammnium-fsfaat), Ca-xalaat: heel verschillende tx (resp dieet, chirurgie). Vrming van urlithen Supersaturatie: urine ververzadigd met kristallgene substanties kristallen. Matrix nucleatin: vrgevrmde mucprteïne matrix f andere nidus vrmt kern. Verlies kristallisatie inhibitren. Urine ph en SG invled (veel drinken vermindert kans vrming).

20 Ziektenleer gezelschapsdieren 20/44 Diagnstische benadering van een patiënt met urlithiasis Sn: hangen af van lcalisatie hgere urinewegen: hematurie, persisterende UWI, pijn, NI (meestal niet als maar 1 nier aangetast); nefrlithen kunnen asn zijn lagere urinewegen: hematurie, dysurie, strangurie, pllakisurie, recidiverende UWI, bstructie Klinisch OZ: sms palpeerbaar in blaas. MBV: standaard RX: lkalisatie + grtte radi-paque stenen (struviet, Ca-xalaat) evaluatie tx cntrast RX: radilucente stenen + blaaswand ech: lkalisatie stenen, # meilijk te bepalen, k radilucente stenen, niet ureter & urethra (te klein), k geasscieerde abnrmaliteiten, ± cmplementair met standaard RX; kwaliteit afhv testel & gebruiker. Als stenen gevnden vlledige urinewegen evalueren. UrineOZ: hematurie, pyurie (WBC), bacteriurie, ph, kristallen (vaak zelfde substantie als stenen, maar k gecmbineerd f tegengesteld kmt vr), cultuur (vaak UWI). Struvietstenen: vnl in geïnfecteerde alkalische urine iav bacteriën die ureum kunnen splitsen tt ammniak ph urine. Meer bij want geveliger vr UWI. Kat geen infectie ndig vr struvieten. NH 2 C NH 2 + H 2 O NH 3 + CO 2 NH 3 + H 2 O NH OH -. O kristaltype uitzicht urine ph interpretatie struviet 3-6 zijdige prisma s alkalisch n, infectie geïnduceerd, urlith calciumfsfaat amrf neutraal-alk n, CaP f struviet urlith calciumxalaat kleine kleurlze zuur-neutraal n, Ca-x urlithen dihydraat envelppe calciumxalaat mnhydraat klein haltervrmig zuur-neutraal n, Ca/x excretie, ethyleenglycl ammnium uraat drnappels zuur-neutraal-alk metablisch, PSS, Dalmatiër cystine platte kleurlze hexagns zuur-neutraal metablisch cystinuria bilirubine rd/bruin naalden zuur n (hnd), bilirubine afw chlesterl platte platen met inkeping in hek zuur-neutraal n? weefsel destructie? nefrtisch syndrm? Hematlgie/bichemie: vnl bij jnge hnd f algemeen ziek, metablische abnrmaliteiten detecteren (PSS, hypercalcemie). Bepalen van urlith samenstelling Kwantitatieve analyse (welke mineralen & heveel) van verwijderde/uitgeplaste urlith is absluut ndzakelijk! preventief werken m recidieven te vrkmen. Raden van de cmpsitie signalement: leeftijd: jnge dieren vaak struvieten (icm infectie) f ammniumuraten (PSS) geslacht: & vaker struvieten, % vaker ammniumuraten ras: Dalmatiër vaak amm-uraat, mini-schnauzer vaak Ca-xalaat identificeren karakteristieke kristallen in sediment, sms stenen znder kristallen & andersm. Sms leidt urlith (bv Ca-x f amm-uraat) tt infectie struviet kristallen! RX vrkmen: mineraal type radi-paciteit vrm urine ph struviet ++ tt ++++ glad, rnd-vaal >6,5 (steriel), >7 (inf) calciumfsfaat ++++ glad, rnd/facetten >7 calciumxalaat ++++ ruw, rnd-vaal, sms <7 jackstne ammniumuraat 0 tt ++ glad, rnd/vaal <7 cystine + tt ++ glad, klein, rnd-vaal <7 silicaat ++ tt ++++ typisch jackstne <7

DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT

DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT Dierenartsenpraktijk Akuut Leuvensesteenweg 355 3070 Krtenberg 0475/581.563 www.akuut.be inf@akuut.be DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT Mijn hnd/kat heeft diabetes mellitus... Wat is diabetes mellitus? Bij

Nadere informatie

TROMBOTISCHE TROMBOCYTOPENISCHE PURPURA EN HEMOLYTISCH UREMISCH SYNDROOM

TROMBOTISCHE TROMBOCYTOPENISCHE PURPURA EN HEMOLYTISCH UREMISCH SYNDROOM TROMBOTISCHE TROMBOCYTOPENISCHE PURPURA EN HEMOLYTISCH UREMISCH SYNDROOM auteur : Sfie Kindts Trmbtische trmbcytpenische purpura (TTP) en hemlytisch uremisch syndrm (HUS): twee niet z frequente aandeningen

Nadere informatie

Anamneseformulier Gezondheidstest

Anamneseformulier Gezondheidstest Anamnesefrmulier Gezndheidstest LET OP: Vr de kwaliteit van de gezndheidstest is het van belang m het anamnesefrmulier vlledig en naar waarheid in te vullen. Het is mgelijk m meerdere antwrden in te vullen.

Nadere informatie

LABO oplossing examenvragen 2014-2015

LABO oplossing examenvragen 2014-2015 LABO plssing examenvragen 2014-2015 N. Pessaert Labratriumgeneeskunde Wat is CRP en wat kan je eruit leren? Wat det het? Waarm wrdt het in het lab gebruikt? Snelle en sensitieve merker vr inflammatie Helpt

Nadere informatie

PORTOSYSTEMISCHE SHUNT VDT PAEPE ET AL., 2007,76, P. 243-248

PORTOSYSTEMISCHE SHUNT VDT PAEPE ET AL., 2007,76, P. 243-248 PORTOSYSTEMISCHE SHUNT VDT PAEPE ET AL., 2007,76, P. 243-248 GEVAL 1 Signalement - Anamnese Maltezer, Pruts, 4m, V, 1kg Sedert 4w bij eigenaar. Steeds symptomen van sufheid, doelloos rondlopen, tegen voorwerpen

Nadere informatie

Samenvatting Biologie voor Jou 4b Opslag, uitscheiding en bescherming VMBO

Samenvatting Biologie voor Jou 4b Opslag, uitscheiding en bescherming VMBO Samenvatting Bilgie vr Ju 4b Opslag, uitscheiding en bescherming VMBO 8.1 Vleistf tussen cellen van rganen = weefselvleistf Cellen nemen zuurstf en vedingsstffen p uit weefselvleistf en geven CO2 en afvalstffen

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Bijsluiter 1/7 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS,,, Lees ged de hele bijsluiter vrdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem later weer ndig. - Heeft u

Nadere informatie

Protocol behandeling paracetamol intoxicatie

Protocol behandeling paracetamol intoxicatie Prtcl behandeling paracetaml intxicatie 1.Therapie Acute intxicatie: Indien patiënt in cma is: intuberen Extracrprele eliminatie: niet aanbevlen 1-2 uur na inname: maagspeling ng zinvl 4-6 uur na inname:

Nadere informatie

Opname bij Hyperemesis (overmatig braken)

Opname bij Hyperemesis (overmatig braken) Opname bij Hyperemesis (vermatig braken) Gebruik k het prtcl Opname Algemeen Leerdelen Na het drwerken van dit prtcl kan je: De diagnse van hyperemesis stellen. De ndige nderzeken uitveren en drbellen

Nadere informatie

Zwangerschap en epilepsie

Zwangerschap en epilepsie Zwangerschap en epilepsie Prf Dr W Van Paesschen UZ Leuven Reprductieve aspecten van epilepsiebehandeling 1. Anticnceptie 2. Zwangerschap en epilepsie 3. Behandeling van vruwen met epilepsie in de vruchtbare

Nadere informatie

Belangrijke elementen ter bespreking met de vrouw met zwangerschapswens en haar partner

Belangrijke elementen ter bespreking met de vrouw met zwangerschapswens en haar partner Samenvatting In deze samenvatting wrden de belangrijkste punten van de Richtlijn Diabetes en zwangerschap weergegeven waarbij zwel de medisch-inhudelijke als lgistieke en rganisatrische aspecten aan de

Nadere informatie

Pijncentrum. Behandeling van het Carpaal Tunnel Syndroom (CTS)

Pijncentrum. Behandeling van het Carpaal Tunnel Syndroom (CTS) Pijncentrum Behandeling van het Carpaal Tunnel Syndrm (CTS) Inleiding Op het pijncentrum is met u besprken dat uw pijnklachten van het Carpaal Tunnel Syndrm (CTS) behandeld gaan wrden dr middel van een

Nadere informatie

Pemfigoïd patiënteninformatie over auto-immuunblaarziekten

Pemfigoïd patiënteninformatie over auto-immuunblaarziekten Pemfigïd patiënteninfrmatie ver aut-immuunblaarziekten Bulleus pemfigïd Lineaire IgA dermatse Slijmvliespemfigïd Epidermlysis bullsa acquisita Een aut-immuunziekte Het immuunsysteem van het lichaam beschermt,

Nadere informatie

FELINE LEUKEMIE. (door het Feline leukemie virus (FELV) veroorzaakte leukose en sarcomen bij de kat) Inleiding. Ziektebeeld. o o o

FELINE LEUKEMIE. (door het Feline leukemie virus (FELV) veroorzaakte leukose en sarcomen bij de kat) Inleiding. Ziektebeeld. o o o FELINE LEUKEMIE (dr het Feline leukemie virus (FELV) verrzaakte leukse en sarcmen bij de kat) dr dr. Herman F. Egberink, Vakgrep Infectieziekten en Immunlgie Afdeling: Virlgie, Faculteit Diergeneeskunde,

Nadere informatie

ZUUR-BASE ANALYSE. N. Van Regenmortel, ZNA Campus Stuivenberg, Antwerpen

ZUUR-BASE ANALYSE. N. Van Regenmortel, ZNA Campus Stuivenberg, Antwerpen Jaarbek vr de Intensievezrgenverpleegkundige 2008 ZUUR-BASE ANALYSE N. Van Regenmrtel, ZNA Campus Stuivenberg, Antwerpen Het del van deze bijschlingsmdule is inzicht te bieden in de analyse en behandeling

Nadere informatie

Aanpak van Neonatale Erythrodermie. Een praktische handleiding voor artsen Op basis van de flowchart uit het protocol

Aanpak van Neonatale Erythrodermie. Een praktische handleiding voor artsen Op basis van de flowchart uit het protocol Aanpak van Nenatale Erythrdermie Een praktische handleiding vr artsen Op basis van de flwchart uit het prtcl Flwchart aanpak cngenitale en nenatale erythrdermie Cngenitale / nenatale erythrdermie (A) Multidisciplinaire

Nadere informatie

Allerdaagse voet- en enkel pathologie: diagnose en behandeling

Allerdaagse voet- en enkel pathologie: diagnose en behandeling Allerdaagse vet- en enkel pathlgie: diagnse en behandeling G. A. Matricali, MD, PhD Ft & Ankle Surgery Diabetic Ft Clinic UZ Leuven KU Leuven Pathlgie Anatmie! btten / gewrichten bt, kraakbeen, kapsel

Nadere informatie

Inleiding. Lange termijnsverwikkelingen van HIV-infectie en therapie. Dr. Paul De Munter Dienst Algemene Interne - UZ Leuven

Inleiding. Lange termijnsverwikkelingen van HIV-infectie en therapie. Dr. Paul De Munter Dienst Algemene Interne - UZ Leuven Lange termijnsverwikkelingen van HIV-infectie en therapie Dr. Paul De Munter Dienst Algemene Interne - UZ Leuven Inleiding Chrnische infectie met HIV Prgressieve immuundeficiëntie Chrnische inflammatie

Nadere informatie

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT HOND ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT HOND ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT HOND ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE HOND BIJ ELKAAR

Nadere informatie

Bijsluiter: Informatie voor de patiënt. Forlax 10g, poeder voor drank in sachet. Macrogol 4000

Bijsluiter: Informatie voor de patiënt. Forlax 10g, poeder voor drank in sachet. Macrogol 4000 Bijsluiter: Infrmatie vr de patiënt Frlax 10g, peder vr drank in sachet Macrgl 4000 Lees ged de hele bijsluiter vrdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke infrmatie in vr u. Gebruik

Nadere informatie

Huisbereiding in de kijker

Huisbereiding in de kijker NIEUWSBRIEF NUMMER 5 JANUARI 2010 P1 In dit nummer 1 Inleiding 2 Huisbereiding in de kijker 2 Stppen met rken 4 Zelftest 5 Vrdelen van stppen met rken Inleiding Beste nieuwslezer, 2009 det zijn uittrede,

Nadere informatie

ABVD. Uw arts heeft u een ABVD-chemotherapie voorgeschreven in het kader van de behandeling van Hodgkin lymfoma.

ABVD. Uw arts heeft u een ABVD-chemotherapie voorgeschreven in het kader van de behandeling van Hodgkin lymfoma. Uw arts heeft u een -chemtherapie vrgeschreven in het kader van de behandeling van Hdgkin lymfma. Wat is? is een cmbinatie van vier verschillende geneesmiddelen: dxrubicine (merknaam: Adriamycine ), blemycine,

Nadere informatie

DE BEHANDELING VAN BEWEGINGSPROBLEMEN BIJ DE HOND. Cauda Equina Syndroom*

DE BEHANDELING VAN BEWEGINGSPROBLEMEN BIJ DE HOND. Cauda Equina Syndroom* Een andere kijk p DE BEHANDELING VAN BEWEGINGSPROBLEMEN BIJ DE HOND Deel 1: Cauda Equina Syndrm* Atj Westerhuis, dierenarts WHG Westerhuis Kliniek vr Gezelschapsdieren, Dalwagen 29c, 6669 CA Ddewaard Telefn:

Nadere informatie

2. WANNEER MAG U DIT MIDDEL NIET GEBRUIKEN OF MOET U ER EXTRA VOORZICHTIG MEE ZIJN?

2. WANNEER MAG U DIT MIDDEL NIET GEBRUIKEN OF MOET U ER EXTRA VOORZICHTIG MEE ZIJN? BIJSLUITER 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Xcyst 500 mg, maagsapresistente tabletten Methenamine Amygdalaat Lees ged de hele bijsluiter vrdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken. Bewaar deze bijsluiter.

Nadere informatie

Voedingsadviezen bij IBD de praktijk

Voedingsadviezen bij IBD de praktijk Vedingsadviezen bij IBD de praktijk Niclette Wierdsma Petra Tap He zit het met veding en IBD? Met dat? Waarm niet? Dat bepaal ik zelf wel! Vedingsinterventies: de praktijk Mijn zn (20) heeft al 6 jaar

Nadere informatie

Voedingsadviezen bij een energie- en eiwitverrijkt dieet

Voedingsadviezen bij een energie- en eiwitverrijkt dieet Vedingsadviezen bij een energie- en eiwitverrijkt dieet 2 Inleiding We eten mdat we trek hebben, een hngergevel hebben f mdat we iets erg lekker vinden. Tijdens ziekte en herstel heeft ns lichaam extra

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Leidapharm Ibuprofen 400mg Liquid Caps, capsules, zacht. Ibuprofen

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Leidapharm Ibuprofen 400mg Liquid Caps, capsules, zacht. Ibuprofen Leidapharm Ibuprfen 400mg Liquid Caps, capsules, zacht Mdule 1.3.1.1 Versin 2013_05 Page 1 f 9 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Leidapharm Ibuprfen 400mg Liquid Caps, capsules, zacht Vr gebruik

Nadere informatie

BESTRALING BIJ GYNAECOLOGISCHE TUMOREN

BESTRALING BIJ GYNAECOLOGISCHE TUMOREN BESTRALING BIJ GYNAECOLOGISCHE TUMOREN Van uw arts hebt u vernmen dat een bestraling p het bekken ndzakelijk is in het kader van uw behandeling vr een gynaeclgische tumr (kanker van de baarmeder(hals),

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Kruidvat Ibuprofen Liquid Caps 400 mg, capsules, zacht. Ibuprofen

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Kruidvat Ibuprofen Liquid Caps 400 mg, capsules, zacht. Ibuprofen BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Kruidvat Ibuprfen Liquid Caps 400 mg, capsules, zacht Vr gebruik bij vlwassenen en adlescenten van 40 kg f zwaarder (12 jaar f uder) Ibuprfen Lees ged de hele bijsluiter

Nadere informatie

BESTRALING BIJ RECTALE EN ANALE TUMOREN

BESTRALING BIJ RECTALE EN ANALE TUMOREN BESTRALING BIJ RECTALE EN ANALE TUMOREN Van uw arts hebt u vernmen dat een bestraling p het bekken ndzakelijk is in het kader van uw behandeling vr een rectale f anale tumr (kanker van de endeldarm f het

Nadere informatie

De aandachtspuntenlijst

De aandachtspuntenlijst De aandachtspuntenlijst Wat is de aandachtspuntenlijst? De aandachtspuntenlijst is een verzicht van nderwerpen die aan de rde kunnen kmen tijdens een afspraak met de neurlg. Onderwerpen waarver u meer

Nadere informatie

Welkom. Migraine. Patrick De Wit. donderdag 30 mei 13

Welkom. Migraine. Patrick De Wit. donderdag 30 mei 13 Welkm Migraine Patrick De Wit Laat uw dag niet verzieken dr migraine! Migraine is een chrnische hersenziekte Wereld Gezndheidsrganisatie: migraine bij vruwen p nr. 12, bij mannen p nr. 18. Ter vergelijking

Nadere informatie

Workup Plan Neonatale Erythrodermie EEN PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR ARTSEN. Op basis van de flowchart uit het protocol

Workup Plan Neonatale Erythrodermie EEN PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR ARTSEN. Op basis van de flowchart uit het protocol Wrkup Plan Nenatale Erythrdermie EEN PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR ARTSEN Op basis van de flwchart uit het prtcl Drs. E. Cuperus, dermatlg Prf. Dr. S.G.M.A. Pasmans, kinderdermatlg-immunlg 1 Flwchart aanpak

Nadere informatie

SPREEKBEURT GEWONE DOOSSCHILDPAD

SPREEKBEURT GEWONE DOOSSCHILDPAD SPREEKBEURT GEWONE DOOSSCHILDPAD l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE GEWONE

Nadere informatie

erfelijke defecten van de ureumcyclus: 5 autosomaal recessief overerfbaar lactaat acidemie: pyruvaat dehydrogenase deficiëntie, respiratoir

erfelijke defecten van de ureumcyclus: 5 autosomaal recessief overerfbaar lactaat acidemie: pyruvaat dehydrogenase deficiëntie, respiratoir Ureumcyclysdefecten Inleiding, pathway ureumcyclus Orzaken hyperammniemie: transiënt nenataal hyperammniëmie syndrm erfelijke defecten van de ureumcyclus: 5 autsmaal recessief vererfbaar 1 X-gebnden vererfbaar:

Nadere informatie

Pijn in crisis Pijnverpleegkundigen Apotheker Paul Coolen, 22 maart 13

Pijn in crisis Pijnverpleegkundigen Apotheker Paul Coolen, 22 maart 13 Pijn in crisis Pijnverpleegkundigen Aptheker Paul Clen, 22 maart 13 1 Pijn in crisis Pijnverpleegkundigen INHOUD: 1. Merken f generiek, een verstandige beslissing? 2. Bereidingen en pijnmedicatie 3. 4

Nadere informatie

Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 4a Ecologie. = studie over alle relaties tussen organismen en hun milieu

Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 4a Ecologie. = studie over alle relaties tussen organismen en hun milieu Samenvatting Bilgie vr Ju VMBO 4a Eclgie 3.1 Eclgie = studie ver alle relaties tussen rganismen en hun milieu 2 grepen invleden uit milieu: Bitische factren: afkmstig van rganismen Abitische factren: invleden

Nadere informatie

Ibuprofen Apotex 400 mg Soft Gelatin Capsules

Ibuprofen Apotex 400 mg Soft Gelatin Capsules Ibuprfen Aptex 400 mg Sft Gelatin Capsules Mdule 1.3 Prduct Infrmatin Versin: 2015-01 Mdule 1.3.1 Package Leaflet Replaces : N/A BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Ibuprfen Aptex 400 mg capsules,

Nadere informatie

MET ONTSLAG! Ontslaginformatie voor neurologie/neurochirurgie patiënten

MET ONTSLAG! Ontslaginformatie voor neurologie/neurochirurgie patiënten MET ONTSLAG! Ontslaginfrmatie vr neurlgie/neurchirurgie patiënten Het ntslag U bent pgenmen p de afdeling neurlgie/neurchirurgie en u mag met ntslag. Wij hebben de meest gestelde vragen met betrekking

Nadere informatie

4.1. Therapeutische indicaties

4.1. Therapeutische indicaties 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Sfta-Man 45% / 18%, plssing vr cutaan gebruik. 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING 100 ml plssing bevatten: Ethanl 96 %, 47,90 g Prpylalchl 18,00 g. Vr de vlledige

Nadere informatie

Dossier : drugs in het verkeer

Dossier : drugs in het verkeer Dssier : drugs in het verkeer 1 Enkele gangbare pvattingen ver illegale drugs Ik merk het direct wanneer iemand drugs heeft genmen. Ik lp dus geen risic m mee te rijden met iemand die nder invled rijdt.

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. GESTOFEME30 75 microgram/30 microgram omhulde tabletten gestodeen/ethinylestradiol

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. GESTOFEME30 75 microgram/30 microgram omhulde tabletten gestodeen/ethinylestradiol BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER GESTOFEME30 75 micrgram/30 micrgram mhulde tabletten gestdeen/ethinylestradil Lees de hele bijsluiter zrgvuldig dr vrdat u start met het innemen van dit geneesmiddel.

Nadere informatie

TEST INHOUD: HEEFT MIJN KIND EEN EETSTOORNIS? 1. Onderzoek het eetgedrag van uw kind. 2. In welke fase zit mijn kind nu?

TEST INHOUD: HEEFT MIJN KIND EEN EETSTOORNIS? 1. Onderzoek het eetgedrag van uw kind. 2. In welke fase zit mijn kind nu? TEST HEEFT MIJN KIND EEN EETSTOORNIS? INHOUD: 1. Onderzek het eetgedrag van uw kind 2. In welke fase zit mijn kind nu? 3. Heeft mijn kind een geznd BMI? 4. Tips vr uders www.mijnkindheefteeneetstrnis.nl

Nadere informatie

Acne (jeugdpuistjes) Welke factoren zijn van invloed op de ernst van de acne?

Acne (jeugdpuistjes) Welke factoren zijn van invloed op de ernst van de acne? Acne (jeugdpuistjes) Wat is het? Acne is een van de meest algemeen vrkmende aandeningen bij de mens. Het is een ntstekingsziekte van de talgklieren van de huid. Iedereen heeft er in meer f mindere mate

Nadere informatie

Nascholingsprogramma 2013

Nascholingsprogramma 2013 Naschlingsprgramma 2013 14-2-12 Spagyriek Energetische geneeskunde Klassieke hmepathie In de klassieke hmepathie maken we gebruik van het gelijksrtigheidsprincipe. Hierbij gelden de vlgende uitgangspunten:

Nadere informatie

Suprapubische katheter (buikkatheter)

Suprapubische katheter (buikkatheter) Suprapubische katheter (buikkatheter) Inleiding In verleg met uw arts zal er bij u een suprapubische katheter (= buikkatheter) ingebracht wrden. Met deze katheter kan de urine de blaas uitlpen. De meest

Nadere informatie

Bloedafname gebeurt bij voorkeur in liggende positie, nooit zittend zonder rugsteun of staand.

Bloedafname gebeurt bij voorkeur in liggende positie, nooit zittend zonder rugsteun of staand. AFNAMERICHTLIJNEN Vrbereiding patiënt Psitie Bledafname gebeurt bij vrkeur in liggende psitie, nit zittend znder rugsteun f staand. Nuchter nderzek Geen vedselinname vanaf 12 uur vóór de afname Vedselinname

Nadere informatie

SPREEKBEURT BAARDAGAME

SPREEKBEURT BAARDAGAME SPREEKBEURT BAARDAGAME l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE BAARDAGAME

Nadere informatie

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies BETER IN BEDRIJF Vel je Beter in Bedrijf! Uw rganisatie Beter in Bedrijf Verzuimbegeleiding & Arbadvies Beter in Bedrijf levert, naast reguliere arbdienstverlening, vral maatwerk in verzuimbegeleiding

Nadere informatie

PET/CT scan met koolhydraatarm dieet

PET/CT scan met koolhydraatarm dieet PET/CT scan met klhydraatarm dieet H14.025-01 Inhudspgave Inhudspgave... 1 Inleiding... 2 Wat is een PET/CT-scan?... 2 He bereidt u zich vr p het nderzek?... 3 Wat mag u drinken?... 3 Wat mag u eten?...

Nadere informatie

SPREEKBEURT ZOETWATERGARNAAL

SPREEKBEURT ZOETWATERGARNAAL SPREEKBEURT ZOETWATERGARNAAL l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ONGEWERVELDEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE ZOETWATERGARNAAL

Nadere informatie

SPREEKBEURT KERKUIL VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT KERKUIL VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KERKUIL l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE KERKUIL BIJ ELKAAR

Nadere informatie

ack-aquaconcept.com, concept GmbH en Microdyn-Nadir Nadir,, Slotgrachtstraat 25, 9940 Telephone: +32 (0)9 3445176, Fax: +32 (0)9 3445176

ack-aquaconcept.com, concept GmbH en Microdyn-Nadir Nadir,, Slotgrachtstraat 25, 9940 Telephone: +32 (0)9 3445176, Fax: +32 (0)9 3445176 Kwaliteitsverbetering in prductieprcessen dr tepassing van aangepaste UV desinfectiemethdes en geavanceerde UV xidatie. Van Daele Drine. 1, www.dvd-technlgy.be www.ack-aquacncept.cm aquacncept.cm. 1 a.c.k.

Nadere informatie

Schildklier, essentiële regulator voor vele processen door Esther Janssen

Schildklier, essentiële regulator voor vele processen door Esther Janssen Schildklier, essentiële regulatr vr vele prcessen dr Esther Janssen De schildklier bestaat uit twee kwabben en ligt vr het strttenhfd, tegen de luchtpijp aan en weegt ngeveer 10 tt 20 gram.. De schildklier

Nadere informatie

James Boswell Examen Scheikunde Havo

James Boswell Examen Scheikunde Havo Datum: Tijd: 10:00-13:00 Aantal pgaven: 5 Aantal subvragen: 25 Ttaal aantal punten: 81 James Bswell Examen Scheikunde Hav Zet uw naam p alle blaadjes die u inlevert. Laat bij iedere pgave dr middel van

Nadere informatie

Zorg op K.S.T.S. Temse-Velle

Zorg op K.S.T.S. Temse-Velle Zrg p K.S.T.S. Temse-Velle Beste uders, De zrgwerking p nze schl bestaat al heel wat jaren en is vrtdurend in beweging. Enerzijds mdat de wetgeving i.v.m. zrg verandert, anderzijds mdat leerlingzrg zelf

Nadere informatie

SPREEKBEURT TIJGERPYTHON

SPREEKBEURT TIJGERPYTHON SPREEKBEURT TIJGERPYTHON l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE TIJGERPYTHON

Nadere informatie

Chic, zo n gedragspatroongrafiek!

Chic, zo n gedragspatroongrafiek! Chic, z n gedragspatrngrafiek! Leerdelen: De leerlingen kunnen nder begeleiding de verwevenheid tussen ecnmische, sciale en eclgische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen. De leerlingen krijgen

Nadere informatie

Activiteitenfiche timmerhoek 1. Nagels en schroeven. bronnen : http://www.techniekinjeklas.nl/ http://www.eerstehulpwiki.nl/wiki/index.

Activiteitenfiche timmerhoek 1. Nagels en schroeven. bronnen : http://www.techniekinjeklas.nl/ http://www.eerstehulpwiki.nl/wiki/index. Activiteitenfiche timmerhek 1 Nagels en schreven brnnen : http://www.techniekinjeklas.nl/ http://www.eerstehulpwiki.nl/wiki/index.php/ogletsel Leeftijd : vierjarigen Aantal kinderen : maximaal 3 Lcatie

Nadere informatie

De kans is groot dat uw testament niet voldoet aan uw wensen, geen gebruik maakt van

De kans is groot dat uw testament niet voldoet aan uw wensen, geen gebruik maakt van Testamenten check Streep dr wat niet van tepassing is VRAAG 1 Is uw testament van vóór 2003? De kans is grt dat uw testament niet vldet aan uw wensen, geen gebruik maakt van de mgelijkheden sinds de invering

Nadere informatie

Kenniscentrum en ASS. Achtergrond

Kenniscentrum en ASS. Achtergrond Kenniscentrum en ASS Bij hulpvragen die betrekking hebben p ASS (strnissen in het autistisch spectrum) gaan we in het Kenniscentrum uit van de mschrijving van de DSM IV. In de DSM IV wrdt een aantal strnissen

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Marsim 5 mg filmmhulde tabletten Marsim 10 mg filmmhulde tabletten Marsim 20 mg filmmhulde tabletten Marsim 40 mg filmmhulde tabletten Simvastatine Lees de

Nadere informatie

Chapter VI. Samenvatting en conclusies. -9t-

Chapter VI. Samenvatting en conclusies. -9t- Chapter VI Samenvatting en cnclusies Schl is een cmmercieel belangrijke platvissrt die algemeen vrkmt in de Nrdzee en de daaraan grenzende gebieden. De paaigebieden van de schl bevinden zich p pen zee,

Nadere informatie

2 Leerstoornissen, ontwikkelings- en gedragsstoornissen: achtergrondinformatie

2 Leerstoornissen, ontwikkelings- en gedragsstoornissen: achtergrondinformatie 2 Leerstrnissen, ntwikkelings- en gedragsstrnissen: achtergrndinfrmatie 2.1 Leerlingen met een (ernstige) leervertraging Dit zijn leerlingen met een vertraagde ntwikkeling in alle dmeinen van het schlse

Nadere informatie

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT SCHAAP ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT SCHAAP ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN SPREEKBEURT SCHAAP l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER HET SCHAAP BIJ ELKAAR

Nadere informatie

Grainne 30 0,075 mg/0,030 mg omhulde tabletten

Grainne 30 0,075 mg/0,030 mg omhulde tabletten BIJSLUITER 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Grainne 30 0,075 mg/0,030 mg mhulde tabletten Gestdeen en Ethinylestradil Belangrijke dingen die u met weten ver gecmbineerde hrmnale anticnceptiva:

Nadere informatie

Geschreven door Diernet Team dinsdag, 23 augustus 2011 13:31 - Laatst aangepast donderdag, 15 september 2011 22:17

Geschreven door Diernet Team dinsdag, 23 augustus 2011 13:31 - Laatst aangepast donderdag, 15 september 2011 22:17 Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Hyperthyreoïdie is een ziekte die wordt veroorzaakt door een overmatige hoeveelheid schildklierhormonen. Schildklierhormonen

Nadere informatie

Inleiding. Het gipsverband

Inleiding. Het gipsverband Gipsverbanden 2 Inleiding U heeft p de afdeling Spedeisende Hulp f p de gipskamer een (kunststf) gipsverband gekregen. Deze flder infrmeert u he u hiermee m met gaan; waar u rekening mee met huden bij

Nadere informatie

Pestprotocol Cazemierschool 2012

Pestprotocol Cazemierschool 2012 Pestprtcl Cazemierschl 2012 Vrwrd De Cazemierschl is een Prtestants Christelijke schl, die werkt vanuit de Jenaplanvisie. Dat betekent dat vr nze schl de algemeen menselijke waarden zals gemeenschapszin,

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT WALLABY ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT WALLABY ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT WALLABY ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE WALLABY BIJ ELKAAR

Nadere informatie

Nieuwe endoscopische therapieën voor obesitas, metabool syndroom en diabetes: een stand van zaken. Ingrid Demedts Gastro-enterologie, UZ Leuven

Nieuwe endoscopische therapieën voor obesitas, metabool syndroom en diabetes: een stand van zaken. Ingrid Demedts Gastro-enterologie, UZ Leuven Nieuwe endscpische therapieën vr besitas, metabl syndrm en diabetes: een stand van zaken Ingrid Demedts Gastr-enterlgie, UZ Leuven DISCLAIMER! Bariatrische heelkunde Restrictie: eet minder Vb: lap band,

Nadere informatie

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KONIJN ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KONIJN ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KONIJN ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER HET KONIJN BIJ ELKAAR

Nadere informatie

Huisdieren en vakantie

Huisdieren en vakantie Huisdieren en vakantie Huisdieren en Vakantie 1. Wat te regelen m ze thuis te laten 2. Wat te regelen als ze naar een pensin f lgeeradres gaan 3. Wat te regelen als ze meegaan p vakantie 1. Wat te regelen

Nadere informatie

De Patiënt Specifiek Klachten (PSK)

De Patiënt Specifiek Klachten (PSK) De Patiënt Specifiek Klachten (PSK) Naam patiënt: Datum:. Telichting vr de patiënt Uw klachten hebben invled p de activiteiten en bewegingen die u dagelijks det en meilijk te vermijden zijn. De gevlgen

Nadere informatie

Pedagogisch klimaat en autisme. Pedagogisch klimaat en de Klimaatschaal. Groepsprocessen bij jongeren: rol van de leerkracht.

Pedagogisch klimaat en autisme. Pedagogisch klimaat en de Klimaatschaal. Groepsprocessen bij jongeren: rol van de leerkracht. Pedaggisch klimaat en autisme dr Ad Dnkers Klimaatschaal SIGA Dinsdag 9 december 2014 Inleiding Even vrstellen.. Pedaggisch klimaat en de Klimaatschaal Grepsprcessen bij jngeren: rl van de leerkracht.

Nadere informatie

bijlage 1 (voor het steekproefsgewijs verzamelen van borstvoedingscijfers)

bijlage 1 (voor het steekproefsgewijs verzamelen van borstvoedingscijfers) Bijlagen bij het mdel Plan van Aanpak vr de kraamtijd bijlage 1 (vr het steekprefsgewijs verzamelen van brstvedingscijfers) Zrg vr brstveding certificering vraagt bij (re) certificering naar de brstvedingscijfers.

Nadere informatie

Cliëntprofielen sector visueel 2015

Cliëntprofielen sector visueel 2015 Cliëntprfielen sectr visueel 2015 Nr Naam prfiel Aard en mvang *) Lptijd 0 Infrmatie, advies & Vrlichting Betreft specifieke functie, niet p individuele cliënt/hulpvraag gericht, delgrep, infrmatie, advies

Nadere informatie

Differentiaal-diagnostiek en comorbiditeit van ADHD bij volwassenen

Differentiaal-diagnostiek en comorbiditeit van ADHD bij volwassenen Differentiaal-diagnstiek en cmrbiditeit van ADHD bij vlwassenen Eenvudig en tch cmplex!? Dminique Walschaerts Anekdte Enkele fascinerende misverstanden rnd mijn takenpakket. 1. Aah jij werkt rnd ADHD.

Nadere informatie

Lithium en de bipolaire stoornis

Lithium en de bipolaire stoornis Lithium en de biplaire strnis Plikliniek Hfddrp, Academische zrglijn biplair Inleiding Lithium, dat behrt tt de grep stemmingsstabilisatren, vrmt met het meeste bewijs vr effectiviteit, ng steeds de basis

Nadere informatie

Ouders die heftig strijden hebben vaak te weinig inzicht in het effect van hun strijd op hun kinderen.

Ouders die heftig strijden hebben vaak te weinig inzicht in het effect van hun strijd op hun kinderen. Bijlage 10: SEMINARIE VECHTSCHEIDING VAN HET VLAAMS FORUM KINDERMISHANDELING (11.12.2012). Presentatie signalen uit de werkgrep hgcnflictueuze scheiding IJH Deinze-Eekl-Gent en de bezekruimten. Werktekst

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER DESO 30 150/30 micrgram filmmhulde tabletten Desgestrel/ethinylestradil Lees de hele bijsluiter vrdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke

Nadere informatie

Geschreven door Diernet Team maandag, 24 januari 2011 22:02 - Laatst aangepast dinsdag, 15 november 2011 16:17

Geschreven door Diernet Team maandag, 24 januari 2011 22:02 - Laatst aangepast dinsdag, 15 november 2011 16:17 Omschrijving Oorzaken Risicofactoren Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Hyperglycemie (verhoogd suiker gehalte in het bloed) bij diabetes mellitus (suikerziekte) is het gevolg van een

Nadere informatie

Informatiebrief over deelname aan het onderzoek Food2Learn

Informatiebrief over deelname aan het onderzoek Food2Learn Infrmatiebrief ver deelname aan het nderzek Fd2Learn Beste leerlingen, uders en/f wettelijk vertegenwrdigers, Dat het eten van vis (rijk aan mega- 3 vetzuren) ged is vr het functineren van de hersenen

Nadere informatie

SPREEKBEURT KALKOEN VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT KALKOEN VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KALKOEN VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE KALKOEN BIJ ELKAAR

Nadere informatie

Richtlijn Kolven bij de à terme pasgeborene

Richtlijn Kolven bij de à terme pasgeborene Richtlijn Klven bij de à terme pasgebrene Juli 2012 Reginale Brstvedingswerkgrep Eindhven e.. Wanneer starten met klven He Afbuwen van klven Als een kind echt niet aan de brst wil drinken. Eerste 24 uur

Nadere informatie

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest Asbestbeleidsplan Beleid en beheer asbest Dcumenttitel. Asbestbeleidsplan Status. Cncept Definitief Versie. 1.1 Datum. 22-03-2014 Organisatie. Wningcrpratie Rentree Opstellers. Wningcrpratie Rentree i.s.m.

Nadere informatie

SUIKERZIEKTE? Herken de symptomen! Informatie over veelvoorkomende symptomen en risicofactoren. www.dierensuikerziekte.nl

SUIKERZIEKTE? Herken de symptomen! Informatie over veelvoorkomende symptomen en risicofactoren. www.dierensuikerziekte.nl SUIKERZIEKTE? Herken de symptomen! Informatie over veelvoorkomende symptomen en risicofactoren Wat is suikerziekte? Suikerziekte - ofwel diabetes mellitus, de medische naam voor suikerziekte - is een aandoening

Nadere informatie

Klinisch-neurologisch onderzoek als sleutel voor behandeling. Vragen naar aanleiding van de thuisstudie. Klinisch redeneren in de neurorevalidatie

Klinisch-neurologisch onderzoek als sleutel voor behandeling. Vragen naar aanleiding van de thuisstudie. Klinisch redeneren in de neurorevalidatie KNO verzicht Klinisch-neurlgisch nderzek als sleutel vr behandeling Dag 2 en 3 Vrijdag 8 en zaterdag 9 januari 2016 Dag 1 14 nvember 2015 Anamnese, KNO en de website Dag 2 8 januari 2016 Klinisch redeneren

Nadere informatie

Anti Pestbeleid Uitgangspunt: Ieder kind heeft recht op een veilige omgeving en een plezierige schooltijd. Achtergrond

Anti Pestbeleid Uitgangspunt: Ieder kind heeft recht op een veilige omgeving en een plezierige schooltijd. Achtergrond Anti Pestbeleid Uitgangspunt: Ieder kind heeft recht p een veilige mgeving en een plezierige schltijd Achtergrnd - Wat is pesten? 'Iemand wrdt getreiterd f is het mikpunt van pesterijen als hij f zij herhaaldelijk

Nadere informatie

Overzicht. Cijfers Prenatale blootstelling aan illegale drugs en de gevolgen Substitutie behandeling bij opioïden afhankelijkheid Borstvoeding

Overzicht. Cijfers Prenatale blootstelling aan illegale drugs en de gevolgen Substitutie behandeling bij opioïden afhankelijkheid Borstvoeding Zwangerschap en illegaal druggebruik Prf. Catharina Matheï ACHG, KULeuven Free Clinic, Antwerpen Prenatale bltstelling aan illegale drugs en de gevlgen Substitutie behandeling bij piïden afhankelijkheid

Nadere informatie

DIABETISCHE NEFROPATHIE

DIABETISCHE NEFROPATHIE DIABETISCHE NEFROPATHIE Onderdeel van de micro-angiopathie bij diabetes mellitus. Insuline-afhankelijke DM 30% vd ptn krijgt nefropathie Niet-insuline-dependente DM 5% vd ptn Pathogenese: Meerdere factoren

Nadere informatie

Ballondilatatie aan de beenslagaders.

Ballondilatatie aan de beenslagaders. Ballndilatatie aan de beenslagaders. Infrmatiebrchure vr patiënten en familie. Vrwrd. Een ziekenhuispname is een ingrijpende gebeurtenis die heel wat vragen en nzekerheden met zich mee kan brengen. Deze

Nadere informatie

ADAPTIL HALSBAND. ADAPTIL HALSBAND (niet geneesmiddel) Ceva Santé Animale. Samenstelling

ADAPTIL HALSBAND. ADAPTIL HALSBAND (niet geneesmiddel) Ceva Santé Animale. Samenstelling ADAPTIL HALSBAND ADAPTIL HALSBAND (niet geneesmiddel) Ceva Santé Animale 17 Samenstelling Analg van geruststellend fermn van de hnd:...5% Excipients q.s.p. 1 halsband:...100% Farmaceutische vrm Halsband

Nadere informatie

Blaasstenen bij de Engelse Bulldog

Blaasstenen bij de Engelse Bulldog Blaasstenen bij de Engelse Bulldog Er zijn een aantal verschillende blaasstenen die bij alle honden kunnen voorkomen, daarnaast zijn er blaasstenen die rasspecifiek zijn. Deze laatste groep blaasstenen

Nadere informatie

SPREEKBEURT WANDELENDE TAK

SPREEKBEURT WANDELENDE TAK l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT WANDELENDE TAK ONGEWERVELDEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE WANDELENDE

Nadere informatie