Breekijzer. Een algoritme voor het afbreken van Nederlandse woorden. D.S.P. Mantione. Augustus 2007

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Breekijzer. Een algoritme voor het afbreken van Nederlandse woorden. D.S.P. Mantione. Augustus 2007"

Transcriptie

1 Breekijzer Een algoritme voor het afbreken van Nederlandse woorden D.S.P. Mantione Augustus 2007 Referaat Kennis over het machinaal afbreken van van Nederlandse woorden is niet eenvoudig te vinden. Veel software zou gebaat zijn indien er een woordafbreking in zou zitten, echter het nemen van licenties op de commercieel beschikbare pakketten daarvoor zijn niet altijd een optie. In dit artikel wordt een algoritme beschreven dat goede resultaten behaalt bij het afbreken van Nederlandse woorden. Het beschrijft de theorie achter het algoritme, het algoritme zelf, en implementatiedetails. Tot slot leveren we een referentieimplementatie.

2 Introductie Nederlandstalige tekstverwerkers en gerelateerde kantoortoepassingen beschikken over zeer degelijke woordafbreekroutines. Deze routines halen een effectiviteit van tegen de honderd procent. Er bestaat echter veel meer software die baat heeft bij woordafbreekroutines, vrijwel ieder programma toont wel ergens een langere tekst. In het Nederlands is een goed werkende woordafbreking harder nodig dan in veel andere talen, omdat onze samenstellingsregels zeer lange woorden op kunnen leveren. Zeker als tekst in smalle kolommen getoond moet kunnen worden, kunnen bij gebrek aan woordafbreking grote gaten ontstaan. Programmeurs moeten of overwegen dat woordafbreking dusdanig belangrijk is dat een licentie op de commercieel beschikbare taalgereedschappen benodigd is, of staan er alleen voor. Kennis over hoe zelf een redelijke woordafbreking te bouwen is echter amper te vinden. Dit artikel beschrijft een eenvoudig implementeerbaar algoritme om woorden af te breken, dat "breekijzer" genoemd is. Het algoritme is van nul af aan ontwikkeld. Natuurlijke taal bevat veel onregelmatigheden. Bovendien speelt de betekenis van een woord een belangrijke rol voor de exacte afbreking. Het is daarom niet goed mogelijk om een algoritme te bouwen dat alleen door naar het woord te kijken voor ieder woord de juiste afbreking geeft. Een daadwerkelijk in de praktijk gebruikte afbreking zal daarom lijsten met uitzonderingen moeten bevatten voor de woorden waar het algoritme niet effectief zijn werk doet. Iedereen kan lijsten uitzonderingen maken, en iedere programmeur kan een lijst uitzonderingen implementeren. In dit artikel concentreren we ons op de techniek een zo goed mogelijk basisalgoritme dat de lijst uitzonderingen zo klein mogelijk houdt. Het daadwerkelijk opstellen van de lijst uitzonderingen is iets waar dit artikel zich niet mee bezig houdt.

3 Basisbeginselen van het afbreken In het Groene Boekje wordt als volgt beschreven hoe men een woord afbreekt: 1. Als het woord een samenstelling is, delen we het op in de afzonderlijke delen. Tussen elk van de afzonderlijke delen kunnen afbreken. 2. We delen de afzonderlijke delen op in lettergrepen. Tussen elk van de lettergrepen kan een afbreking plaatsvinden. 3. We proberen afbrekingen van één letter aan het begin of eind van een samenstellingsdeel te voorkomen Dit is een op het oog eenvoudige verzameling regels en het blijkt dat mensen deze veelal moeiteloos toe te passen. Voor computers is met name regel 1 een zeer moeilijk te nemen hindernis. Immers, om een samenstelling op te breken dient men daarin de afzonderlijke woorden te herkennen. Men zou dat op kunnen lossen door een woordenboek in het programma op te nemen, maar daarmee ontstaan twee problemen: Onbekende specialistische woorden ontbreken veelal in zo'n woordenboek. Met bestaande woorden kunnen nieuwe gemaakt worden door middel van bijvoorbeeld verkleiningen, verbuigingen en afleidingen. Hoe groter men het woordenboek maakt, hoe kleiner deze problemen worden. Echter, hoe groter men het woordenboek maakt, hoe groter de kans op dubbelzinnigheden. Zo is er bijvoorbeeld de instinker "lamplicht", wat opgedeeld kan worden in "lam"+"plicht" en "lamp"+"licht", waarbij alleen de laatste een logische mogelijkheid is. Mensen nemen deze hindernis moeiteloos omdat zij de betekenis van de samenstelling kennen, een computer kent de betekenis van de woorden echter niet en heeft meerdere mogelijkheden. Het eerst opdelen van een samenstelling voordat we een woord afbreken lijkt een moeilijk begaanbare weg. Toch is dat niet altijd nodig, neem bijvoorbeeld "woordenboek": dat kunnen we nooit afbreken als "woor de nboek", want "nboek" kan nooit een geldige lettergreep in het Nederlands zijn. Ook "woord enb oek" kan niet, want ook "enb" komt als lettergreep nooit voor in het Nederlands. Kunnen we eenvoudig bepalen wat en wat geen geldige lettergreep in het Nederlands is? Als dat kan, kunnen we een aantal mogelijke afbrekingen voor een woord opstellen, allen bestaande uit geldige lettergrepen. Vervolgens moeten we dan uit de beschikbare afbrekingen kiezen. Als we op een slimme manier kunnen kiezen, kunnen we wellicht goede resultaten halen. Dat is de basis van het Breekijzeralgoritme.

4 Anatomie van een Nederlandse lettergreep Een lettergreep in een natuurlijke taal bevat in ieder geval een kern. Voor die kern kan een kop komen, en achter die kern een staart. De kern is een klinkerklank, terwijl de kop en staart uit medeklinkers bestaan. Voorbeeld: schaap De kop is hier "sch", de kern "aa", en de staart "p". Voorbeeld: zee De kop is hier "z", de kern "ee", en de staart ontbreekt. Voorbeeld: oogst De kop ontbreekt hier, de kern is "oo" en de staart is "gst". Deze kop kern staartindeling is op klanken gebaseerd, en niet noodzakelijk spelling. In sommige talen levert dit problemen, bijvoorbeeld in het Engels, waar men bijvoorbeeld "joke" schrijft, en "dzjook" zegt. Hier kunnen we alleen de uitspraak in kop kern staart opdelen, voor de geschreven versie wordt het moeilijk, immers de stomme e aan het einde wordt niet uitgesproken, maar beïnvloedt wel de kern, immers, bij "jok" zou men wat anders uitspreken dan bij "joke". Bij talen als het Engels is het daarom buitengewoon lastig vast te stellen welke letters tot de kop, kern en staart behoren. Het Nederlands heeft wat dit betreft een beter schrijfsysteem; in het algemeen kan iedere lettergreep zowel in spreek als schrijftaal eenvoudig in een kop, kern en staart opgedeeld worden. Dit gaat niet moeiteloos, bijvoorbeeld in woorden als "quotiënt", lettergreep "quote" vormt de kw klank "qu" de kop. We kunnen dus niet zomaar aannemen dat ieder klinkerteken bij een kern hoort. Met een beetje programmeerlogica is dit echter goed op te lossen, in dit geval rekent ons algoritme een u die na een q komt altijd tot de kern van een lettergreep. De echte uitzonderingen in de Nederlandse taal worden gevormd door slecht geïntegreerde leenwoorden, vooral Engelse leenwoorden. Dit zijn uitstekende kandidaten om op een uitzonderingslijst te zetten. Ook wat betreft de kernen van lettergrepen treden enige complicaties op. Het gebruik van het trema in de Nederlandse spelling blijkt van cruciaal belang om de juiste kernen te onderscheiden, bijvoorbeeld in het woord "geïnd" voorkomt het trema dat we een kern met een ei klank zien, en omdat een kern maar uit één klinkerklank bestaat, weten we dat een lettergreep altijd endigt bij een trema. Enige complicaties treden op bij woorden als "industrieel", hier dienen we te voorkomen dat een ie gezien wordt, en bij woorden als "zaait", waar de i een j klank voorstelt, die onderdeel van de staart is. Met wat programmeerlogica is dit gelukkig relatief eenvoudig af te vangen, ons algoritme herkent de lettergroep "iee" als één geheel en deelt deze vervolgens op in i+ee. Een i na een dubbele medeklinker wordt als j klank beschouwd, en naar de staart verschoven. Niet iedere combinatie van medeklinkers kan een kop zijn, en niet iedere combinatie van medeklinkers kan een staart zijn. Bovendien bestaat de kern uit een enkele

5 klinkerklank. Na analyse van een groot aantal Nederlandse woorden zijn drie lijstjes gemaakt van geldige koppen, kernen, staarten. Zie hiervoor de referentieimplementatie. Hierbij zijn enige compromissen gesloten betreffende leenwoorden. Zo is "sh" opgenomen als geldige kop, zodat worden als "shampoo" correct afgebroken kunnen worden en er geen of weinig negatieve gevolgen te zien waren. Het opnemen van de kern eau, zoals in "cadeau" geeft echter problemen, omdat we de klinkerklank eau als buitenlands zien plaatsen we bij de lettercombinatie eau in echte Nederlandse woorden geen trema's. Dat zou tot gevolg hebben dat woorden als "geautomatiseerd" verkeerd afgebroken worden, en daarom ontbreekt de eau in de lijst van geldige kernen. Wil men "cadeau" correct afbreken, dan zal men deze op een uitzonderingenlijst moeten zetten. Terug naar het voorbeeld "woordenboek". Met de informatie we nu hebben kunnen we vaststellen dat "nboek" geen geldige Nederlandse lettergreep is, immers, "nb" komt niet in onze lijst van koppen voor. Ook "enb" kunnen we afkeuren, want "nb" komt niet in onze lijst van staarten voor. De enig mogelijke optie is dat er een afbreekteken tussen de n en de b terecht komt, alleen dan krijgen we lettergrepen die koppen en staarten hebben die in onze lijsten voorkomen. Toch zijn we nog niet tevreden. Met de tot nu toe beschreven techniek kunnen we veel woorden correct afbreken, maar we keuren nog veel lettergrepen goed die niet in het Nederlands voorkomen. Bijvoorbeeld "yts" zou goedgekeurd worden, maar er is geen woord bekend waar deze lettergreep in voorkomt. Een samenstelling van een woord dat met "y" eindigt en een woord dat met "ts" lijkt niet onrealistisch, met andere worden, we zouden "yts" liever afkeuren als geldige lettergreep. Omdat te realiseren beschikt het Breekijzeralgoritme over een tabel welke kernen in Nederlandse woorden achter welke koppen kunnen komen, evenals een tabel welke staarten achter welke kernen kunnen komen. "y"+"ts" staat niet in die tabel, dit is voldoende informatie om de lettergreep "yts" als onbestaande te kunnen afschrijven. Uit praktijktesten blijkt dat nog één andere beperking gewenst is: De koppen "pj" en "kj" komen alleen voor als onderdeel van een verkleinlettergreep, en wel na de letters m respectievelijk n. Zo wordt "popje" afgebroken als "pop je", terwijl "boompje" afgebroken wordt als "boom pje". Om te voorkomen dat "popje" als "po pje" kan worden afgebroken herkennen we de kop "pj" alleen als de vorige letter een m was, en de kop "kj" alleen als de vorige letter een "n" was. We zouden dit principe verder kunnen veralgemenen door een tabel in te bouwen welke koppen echter welke staarten kunnen komen, echter praktijktests laten de noodzaak daartoe voorlopig niet zien.

6 Mogelijke afbrekingen zoeken Nu we kunnen bepalen wat wel en wat niet een mogelijke lettergreep is kunnen we een algoritme ontwerpen dat de mogelijke combinaties doorzoekt. We nummeren daartoe de letterposities en bepalen voor iedere (berijkbare) positie op welke positie de volgende lettergreep kan beginnen. We nemen weer "woordenboek" als voorbeeld: We beginnen op positie 1. Daarbij zijn "woo", "woor" en "woord" mogelijke lettergrepen. Alleen "w" kan niet, die heeft geen kern, en "woorde" is te lang voor een lettergreep. Beginnend vanaf positie 1 kan de volgende lettergreep dus op positie 3,4,5 beginnen. 1: 3,4,5 Vanaf positie 3 is geen geldige lettergreep te maken. 3: Vanaf positie 4 kunnen we maken "de" en "den": 4: 6,7 Vanaf positie 5 kunnen we maken "e" en "en": 5: 6,7 Vanaf positie 6 kunnen we geen geldige lettergreep maken. 6: Vanaf positie 7 kunnen we "boe" en "boek" maken. 7: 9,10 Vanaf positie 9 kunnen we geen geldige lettergreep maken. 9: Positie 10 is het eind van het woord. Aldus hebben we het volgende tabelletje afbreekposities verkregen: 1: 3,4,5

7 3: 4: 6,7 5: 6,7 6: 7: 9,10 9: 10: einde woord. Als we de doodlopende posities verwijderen houden we over: 1: 4,5 4: 7 5: 7 7: 10 10: einde woord. Er komt dus een afbreekstreepje voor positie 4 of 5 en eentje voor positie 7. Het woord kan dus op twee manieren in geldige lettergrepen afgebroken worden: woor den boek woord en boek

8 Juiste afbreking kiezen Nu we de mogelijke afbrekingen gevonden hebben dienen we nog de juiste afbreking te kiezen. Het kiezen van de juiste afbreking is niet triviaal, er zijn een aantal middelen waar we gebruik van kunnen maken. Zoveel mogelijk medeklinkers overbrengen Bij de keuze voor de juiste afbreking biedt het Groene Boekje hulp; we dienen zoveel mogelijk medeklinkers naar de volgende lettergreep mee te nemen. Dat betekent dat we zo vroeg mogelijk willen afbreken, en daardoor bij iedere posities het kleinst mogelijke getal willen nemen. Dat betekent dat we hier kiezen "woor den boek" en dat is inderdaad de juiste afbreking. Positieverwisseling Bij bepaalde woorden leidt het kiezen van de eerst mogelijke afbreekpositie niet tot het gewenste resultaat. Aan de hand van heuristieken, kunnen we, indien op een bepaalde positie meerdere mogelijkheden zijn, de eerste twee posities verwisselen. Op dit moment is één heuristiek geïmplementeerd: Lettergrepen eindigen doorgaans niet op een lange klinker. Bijvoorbeeld we breken af "straal antenne" en niet "straa lantenne". Indien dit optreedt worden de eerste twee posities verwisseld, zodat "straal antenne" eerst gekozen zal worden. De heuristiek is niet honderd procent veilig, bijvoorbeeld wordt "mees ter" er correct door afgebroken, maar heeft de heuristiek een nadelig gevolg voor "zee ster", wat foutief afgebroken wordt als "zees ter". De positieve gevolgen zijn echter veel groter dan de negatieve. Zwarte lijst We houden een lijst bij van lettergrepencombinaties die beslist nooit achter elkaar voor mogen komen. Bevat de lijst mogelijke afbrekingen een lettergrepencombinatie die op de zwarte lijst staat, dan wordt deze afgekeurd en wordt verder gezocht naar een juiste afbreking. Door combinaties als "zees ter" en "lam plicht" op de zwarte lijst te plaatsen kan gezorgd worden dat deze instinkers goed afgebroken worden. De zwarte lijst speelt een belangrijke rol in het correct afbreken van samenstellingen en afleidingen. Omdat we samenstellingen niet vooraf opdelen bestaat de kans dat een geldige lettergreep over de grens van een samenstelling heen te vinden valt. Met de zwarte lijst kunnen we deze expliciet verbieden.

9 Prestaties Het algoritme is op een eerdere versie van deze tekst getest. Hierin kwamen 2205 woorden voor, waarvan 650 verschillende. De zwarte lijst was leeg, en geen uitzonderingen werden toegepast: De volgende woorden werden foutief afgebroken (tussen haakjes het aantal maal dat het woord in de tekst voorkomt): soft wa re (2) ne der land sta lige (1) woor daf bre king (5) woor daf breek rou ti nes (2) be lan grijk (1) be lan grij ke (2) on twik keld (1) jui ste (7) lij sten (3) ba si sal go rit me (1) Breek ij ze ral go ritme (2) la stig (1) schrijf sy steem (1) on re a li stisch (1) e ve nals (1) ve ral ge me nen (1) on twer pen (1) 33 fouten op 2205 woorden geeft een foutpercentage van 1,5%, 17 fouten op 650 woorden geeft een foutpercentage van 2,6%. In de praktijk zullen lang niet alle woorden in een tekst afgebroken worden, en zal niet ieder woord op de plaats afgebroken worden waar de fout optreedt. Dat betekent dat, indien het algoritme geheel zonder zwarte lijst toegepast wordt, al richting een acceptabel resultaat komt. Dit is goed nieuws, want bij veel denkbare toepassingen, zoals een mobiele telefoon die een SMS bericht toont, is een grote zwarte lijst geen optie wegens ruimtegebrek. Het Breekijzeralgoritme stelt slechts beperkte eisen aan rekenkracht en geheugen, zodat woordafbreking hier een optie wordt. Indien men de tekst kent, kan men bovendien een kleine zwarte lijst specifiek gericht op de tekst toevoegen. Denk bijvoorbeeld aan een willekeurig programma op een computer

10 dat een tekst toont, door de juiste zwarte lijst mee te geven kan een perfect resultaat voor de getoonde tekst verkregen worden. Mocht echter een 100% juist resultaat voor eender welke tekst wenselijk zijn, zoals een tekstverwerker, dan kan men probleemloos een zeer lange zwarte lijst aan het algoritme voeren. Het Breekijzeralgoritme is dus universeel toepasbaar, afhankelijk van het gewenste niveau van correctheid, kan men het inpassen in de situatie.

11 De Nederlandse lettergreepverzameling Wat is een geldige Nederlandse lettergreep en wat niet? Deze vraag hangt af van de definitie. Het Breekijzeralgoritme hanteert hiervoor als definitie dat kop kern combinatie voorkomt en de kern staart combinatie voorkomt. Veel lettergrepen die het Breekijzeralgoritme als geldig ziet, komen niet in de Nederlandse woordenlijst voor. Een voorbeeld is "trex". Toch voelt een eventueel nieuw woord waarin "trex" voorkomt niet onnatuurlijk aan, bijvoorbeeld "trexen". De lettercombinatie "traux" wordt niet als geldige lettergreep gezien. Het ziet er, zelfstandig of als onderdeel van een woord, veel minder Nederlands uit. Dit leidt tot de vaststelling dat de door Breekijzer herkende lettergrepen een goede benadering zijn van de lettergrepen waaruit regelmatige Nederlandsewoorden kúnnen bestaan. Als we aannemen dát een door Breekijzer herkende lettergreep gelijk staat aan een regelmatige Nederlandse lettergreep kunnen we een interessante redenering maken. De verzameling regelmatige lettergrepen is eindig, en dus aftelbaar. De verzameling regelmatige lettergrepen kan geordend worden door deze op kop te ordenen, daarna op kern, daarna op staart. Het is daarom mogelijk, om met de tabellen uit Breekijzer eenvoudig een bijectie te maken tussen de natuurlijke getallen en de regelmatige lettergrepen. Oftewel: Ieder (regelmatig) Nederlands woord kan gerepresenteerd worden als een reeks van zijn lettergreepnummers. Voor het Nederlands is geen database van bestaande lettergrepen nodig, de tabellen uit Breekijzer zijn voldoende om de conversies te maken, of een dergelijke database te genereren. Met de gekozen tabellen kent het Nederlands geldige lettergrepen. De referentieimplementatie bevat een algortime om een lettergreep om te zetten in zijn nummer en omgekeerd.

Als je woorden goed uit wilt spreken, is het belangrijk dat je weet waar een lettergreep begint en waar hij eindigt.

Als je woorden goed uit wilt spreken, is het belangrijk dat je weet waar een lettergreep begint en waar hij eindigt. Lettergrepen Als je woorden goed uit wilt spreken, is het belangrijk dat je weet waar een lettergreep begint en waar hij eindigt. Om een woord in lettergrepen te verdelen, kijken we naar de klinkers. Als

Nadere informatie

Gevarieerde Spelling is een programma voor het leren van de belangrijkste spellingregels van het Nederlands.

Gevarieerde Spelling is een programma voor het leren van de belangrijkste spellingregels van het Nederlands. Gevarieerde Spelling Gevarieerde Spelling is een programma voor het leren van de belangrijkste spellingregels van het Nederlands. Doelgroep Gevarieerde Spelling Gevarieerde Spelling is bedoeld voor leerlingen

Nadere informatie

BLOK 2: les 1 en 2. groep 4) en leren de woorden correct te schrijven (cat. 14) REGEL: 14: Lange klanken aan het eind van een klankgroep:

BLOK 2: les 1 en 2. groep 4) en leren de woorden correct te schrijven (cat. 14) REGEL: 14: Lange klanken aan het eind van een klankgroep: BLOK 1: les 1 en 2 Het voorvoegsel be-, ge-, ver-, me-, te- in een woord hetkennen en het woord correct teschrijven (cat. 11c) 11c: Wooden met een stomme e vooraan: In woorden die beginnen met be-, ge-,

Nadere informatie

je schrijft het woord zoals je het hoort je schrijft het woord zoals je het hoort je schrijft het woord zoals je het hoort

je schrijft het woord zoals je het hoort je schrijft het woord zoals je het hoort je schrijft het woord zoals je het hoort Groep 4 Spelling Thema 1 Een nieuw huis aan het begin (klas) aan het eind (tent) met st aan het eind (kist) met ts aan het eind (muts) aan het begin en aan het eind (krant) Thema 2 Wat word jij later?

Nadere informatie

Estafette Nieuw Leerlijn Technisch Lezen jaargroep 4

Estafette Nieuw Leerlijn Technisch Lezen jaargroep 4 Estafette Nieuw Leerlijn Technisch Lezen jaargroep 4 AVI-E3 Het op beheersingsniveau (correct en vlot) kunnen lezen van teksten op AVI-niveau E3. Leerinhoud E3: Woorden eindigend op ~b, ~d, ~dt Woorden

Nadere informatie

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van groep 5 en 6 van de basisschool, het praktijkonderwijs, vmbo bbl en mbo 1.

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van groep 5 en 6 van de basisschool, het praktijkonderwijs, vmbo bbl en mbo 1. Spelling op maat 2 De programma s Spelling op maat 1, 2 en 3 vormen een complete leerlijn voor de spelling die op de basisschool moet worden aangeleerd. Spelling op maat 2 is het tweede deel van deze leerlijn.

Nadere informatie

oefenen met spelling A

oefenen met spelling A oefenen met spelling A Oefenen met spelling A 0 Spellingsproblemen Cd-rom A eenvoudige eenlettergrepige woorden eenvoudige eenlettergrepige woorden woordbegin: sp, sl, st, tr woordeind: twee medeklinkers

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen.

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

Van leesplankje naar digitaal leren lezen en spellen

Van leesplankje naar digitaal leren lezen en spellen Van leesplankje naar digitaal leren lezen en spellen Harmen Kooreman Het leesplankje van Hoogeveen begint met de woorden aap, noot, mies. De kinderen leerden lezen door middel van analyse en synthese.

Nadere informatie

8. Complexiteit van algoritmen:

8. Complexiteit van algoritmen: 8. Complexiteit van algoritmen: Voorbeeld: Een gevaarlijk spel 1 Spelboom voor het wespenspel 2 8.1 Complexiteit 4 8.2 NP-problemen 6 8.3 De oplossing 7 8.4 Een vuistregel 8 In dit hoofdstuk wordt het

Nadere informatie

Afspraak 31 weetwoord. Afspraak 30 regelwoord. liniaal, actueel. thermometer. Afspraak 32a weetwoord. Afspraak 32b weetwoord. team.

Afspraak 31 weetwoord. Afspraak 30 regelwoord. liniaal, actueel. thermometer. Afspraak 32a weetwoord. Afspraak 32b weetwoord. team. Afspraak 30 regelwoord liniaal, actueel je een j of een w, maar die schrijf je niet Afspraak 31 weetwoord thermometer je een t, maar je schrijft th Afspraak 32a weetwoord team Leenwoorden uit het Engels

Nadere informatie

1 Delers 1. 3 Grootste gemene deler en kleinste gemene veelvoud 12

1 Delers 1. 3 Grootste gemene deler en kleinste gemene veelvoud 12 Katern 2 Getaltheorie Inhoudsopgave 1 Delers 1 2 Deelbaarheid door 2, 3, 5, 9 en 11 6 3 Grootste gemene deler en kleinste gemene veelvoud 12 1 Delers In Katern 1 heb je geleerd wat een deler van een getal

Nadere informatie

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van eind groep 3 en groep 4 van de basisschool, het praktijkonderwijs, vmbo bbl en mbo 1.

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van eind groep 3 en groep 4 van de basisschool, het praktijkonderwijs, vmbo bbl en mbo 1. Spelling op maat 1 De programma s Spelling op maat 1, 2 en 3 vormen een complete leerlijn voor de spelling die op de basisschool moet worden aangeleerd. Spelling op maat 1 is het eerste deel van deze leerlijn.

Nadere informatie

Dyslexiebehandeling. Informatiepakket leerkracht:

Dyslexiebehandeling. Informatiepakket leerkracht: Dyslexiebehandeling Informatiepakket leerkracht: - Werkwijze bij Onderwijszorg Nederland (ONL) - Klankenschema - Stappenplan - Kopie overzichts-steunkaart - Uitleg losse steunkaarten - Uitleg steunkaart

Nadere informatie

woorden met eer (heer) De /r/ is een plaagletter bij /eer/. volgwoord woorden met oor (oor) De /r/ is een plaagletter bij /oor/.

woorden met eer (heer) De /r/ is een plaagletter bij /eer/. volgwoord woorden met oor (oor) De /r/ is een plaagletter bij /oor/. Groep 5 Spelling Thema 1 Een plek om te werken De /f/ is de fietspompletter. Je hoort met f (fluit) /ffff/. De /v/ is van vlieg. Je hoort /vvvv/. met v (vis) woorden met aar (jaar) luisterwoord woorden

Nadere informatie

Woordenschat blok 04 gr4 Les 1 Enzovoort: en ga zo maar verder. Hierboven: boven iets, bijvoorbeeld een lijn. Hieronder: onder iets, bijvoorbeeld een

Woordenschat blok 04 gr4 Les 1 Enzovoort: en ga zo maar verder. Hierboven: boven iets, bijvoorbeeld een lijn. Hieronder: onder iets, bijvoorbeeld een Woordenschat blok 04 gr4 Les 1 Enzovoort: en ga zo maar verder. Hierboven: boven iets, bijvoorbeeld een lijn. Hieronder: onder iets, bijvoorbeeld een lijn. Ondersteboven: iets staat op zijn kop, de onderkant

Nadere informatie

op zoek naar letters

op zoek naar letters voor wie JA zegt tegen actief en inspirerend onderwijs op zoek naar letters de àndere spellingdidactiek Dolf Janson taalkundige basis leerpsychologische principes doorlopende leerstoflijn rolverdeling

Nadere informatie

6 Het beoordelen van uitspraak

6 Het beoordelen van uitspraak Werkblad 51 Wat vind je van je Nederlandse uitspraak? 1 Wat vind je van je Nederlandse uitspraak? Omcirkel het antwoord. Mijn uitspraak van het Nederlands is 1 niet goed 2 voldoende 3 goed 2 Schrijf op

Nadere informatie

estafette Vloeiend & vlot Snel aan de slag! Achtergrondinformatie

estafette Vloeiend & vlot Snel aan de slag! Achtergrondinformatie estafette Vloeiend & vlot Snel aan de slag! Met Vloeiend en vlot oefent u samen met u kind altijd in drie stappen: 1. U leest de woorden, zinnen of teksten eerst zelf voor. U doet dit in een rustig tempo,

Nadere informatie

Online leren lezen - Overzicht van de oefeningen

Online leren lezen - Overzicht van de oefeningen Online leren - Overzicht van oefeningen Cursief = voorbeeld Kern S ik kim sim MKM KM Zoek (sleep) k van kim en -positie letters m (tussen letters uit ze Klik als je i ziet (flitsletters) Zoek /k/ /i/ /m/

Nadere informatie

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van groep 4 en 5 van de basisschool, het praktijkonderwijs, vmbo bbl en mbo 1.

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van groep 4 en 5 van de basisschool, het praktijkonderwijs, vmbo bbl en mbo 1. Spelling op maat 1 De Muiswerkprogramma s Spelling op maat 1, 2 en 3 vormen een complete leerlijn voor de spelling die op de basisschool moet worden aangeleerd. Spelling op maat 1 is het eerste deel van

Nadere informatie

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van groep 7 en 8 van de basisschool, alle niveaus van het vmbo en mbo 1 en 2.

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van groep 7 en 8 van de basisschool, alle niveaus van het vmbo en mbo 1 en 2. Spelling op maat 3 De Muiswerkprogramma s Spelling op maat 1, 2 en 3 vormen een complete leerlijn voor de spelling die op de basisschool moet worden aangeleerd. Spelling op maat 3 is het derde deel van

Nadere informatie

2 n 1. OPGAVEN 1 Hoeveel cijfers heeft het grootste bekende Mersenne-priemgetal? Met dit getal vult men 320 krantenpagina s.

2 n 1. OPGAVEN 1 Hoeveel cijfers heeft het grootste bekende Mersenne-priemgetal? Met dit getal vult men 320 krantenpagina s. Hoofdstuk 1 Getallenleer 1.1 Priemgetallen 1.1.1 Definitie en eigenschappen Een priemgetal is een natuurlijk getal groter dan 1 dat slechts deelbaar is door 1 en door zichzelf. Om technische redenen wordt

Nadere informatie

Handleiding bij werkbladen uitspraak

Handleiding bij werkbladen uitspraak Handleiding bij werkbladen uitspraak Er zijn drie kopieerbladen voor de uitspraak: overzicht van de klinkers overzicht van de lastige medeklinkers oefentips voor de uitspraak van de r De eerste twee lichten

Nadere informatie

mollen -> de o wordt uitgesproken als o. Dit noemen wij een woord met een woord met een gesloten lettergreep: mol len.

mollen -> de o wordt uitgesproken als o. Dit noemen wij een woord met een woord met een gesloten lettergreep: mol len. Komende week starten wij alweer aan kern 11 van Veilig Leren Lezen. U zult zien dat er in deze kern veel terugkomt wat er in kern 10 is aangeboden. In deze kern staan de volgende onderwerpen (weer) centraal:

Nadere informatie

Wat is een zelfstandig naamwoord?

Wat is een zelfstandig naamwoord? Wat is een zelfstandig naamwoord? 1. Inleiding Zelfstandig naamwoorden zijn woorden die 'een zelfstandigheid' aanduiden: een persoon of dier: vrouw, oom, hond een eigennaam: Sara, Apple een ding: fiets,

Nadere informatie

Index bij Möller, Hieratische Paläographie

Index bij Möller, Hieratische Paläographie Index bij Möller, Hieratische Paläographie F. Vervloesem 24 februari 2006 1 Inleiding Bij het lezen van hiëratische teksten zal men al snel Möllers paleografie gebruiken. Helaas is deze paleografie niet

Nadere informatie

1. poes Luisterweg Ik luister goed naar het woord, Dan schrijf ik het zoals het hoort.

1. poes Luisterweg Ik luister goed naar het woord, Dan schrijf ik het zoals het hoort. 1. poes 2. draak 3. muts 4. wolk Duo betekent twee De /u/ doet dus niet mee 5. krant 6. schaap Hoor je na een s een /g/? Dan schrijf je ch en nooit een g! 7. feest / vier Ik verdeel het woord in klankgroepen.

Nadere informatie

Getallenleer Inleiding op codeertheorie. Cursus voor de vrije ruimte

Getallenleer Inleiding op codeertheorie. Cursus voor de vrije ruimte Getallenleer Inleiding op codeertheorie Liliane Van Maldeghem Hendrik Van Maldeghem Cursus voor de vrije ruimte 2 Hoofdstuk 1 Getallenleer 1.1 Priemgetallen 1.1.1 Definitie en eigenschappen Een priemgetal

Nadere informatie

Opgave Taalkunde-Olympiade 2009: TIGRINYA

Opgave Taalkunde-Olympiade 2009: TIGRINYA Opgave Taalkunde-Olympiade 2009: TIGRINYA Universiteit Leiden Tigrinya (ትግርኛ təgrəñña) is een Semitische taal met ongeveer 5 miljoen sprekers in Eritrea en Noord-Ethiopië. De taal wordt geschreven in een

Nadere informatie

1 Rekenen met gehele getallen

1 Rekenen met gehele getallen 1 Inhoudsopgave 1 Rekenen met gehele getallen... 1.1 De gehele getallen... 1. Optellen... 1. Opgaven... 1. Aftrekken... 1. Opgaven... 1. Vermenigvuldigen... 1. Opgaven... 1.8 Delen... 9 1.9 Opgaven...9

Nadere informatie

Lees U laat uw kind de eerste set woorden van de week voorlezen. Deze woorden staan rechtsboven op iedere uitlegkaart.

Lees U laat uw kind de eerste set woorden van de week voorlezen. Deze woorden staan rechtsboven op iedere uitlegkaart. Snel aan de slag! Wat heeft u nodig? Het juiste Spelling in beeld-oefenboekje Een schriftje waar uw kind in kan werken Een pen waarmee uw kind prettig werkt Een markeerstift of een aantal kleurpotloden

Nadere informatie

Het pakket dolle drietjes Op de bovenstaande foto kunt u zien dat het pakket uit een handleiding, twee leesdelen en een map werkbladen bestaat.

Het pakket dolle drietjes Op de bovenstaande foto kunt u zien dat het pakket uit een handleiding, twee leesdelen en een map werkbladen bestaat. Het pakket dolle drietjes Op de bovenstaande foto kunt u zien dat het pakket uit een handleiding, twee leesdelen en een map werkbladen bestaat. De twee leesdelen bevatten respectievelijk 72 en 56 pagina

Nadere informatie

Groep 3 : Na een lekkere lange zomervakantie zijn we alweer een poos hard aan het werk. Hieronder vindt u de doelen waar wij in groep 3 aan werken.

Groep 3 : Na een lekkere lange zomervakantie zijn we alweer een poos hard aan het werk. Hieronder vindt u de doelen waar wij in groep 3 aan werken. Groep 3 : Na een lekkere lange zomervakantie zijn we alweer een poos hard aan het werk. Hieronder vindt u de doelen waar wij in groep 3 aan werken. Veilig leren lezen Maandag 21 september zijn we begonnen

Nadere informatie

De lessen behandelen de rij-kolom interacties van 1, 2 en 3 ontbrekende cijfers in willekeurig geordende rijen en kolommen.

De lessen behandelen de rij-kolom interacties van 1, 2 en 3 ontbrekende cijfers in willekeurig geordende rijen en kolommen. Voor u ligt de Sudoku cursus 01 SCNL Het oplossen van een Sudoku vanaf het begin. Deze cursus bevat niet voor niets de woorden vanaf het begin. De opbouw ervan is zodanig dat iemand, die geen enkele ervaring

Nadere informatie

Thema 4. Straatmuzikanten

Thema 4. Straatmuzikanten Thema 4 Straatmuzikanten Les 4.1 tinnen ideeën pakketten resultaat passage Les 1 de, jarig Een man met korte, grijze haren, een snor en een aktetas stootte met zijn voet tegen het geldbakje. Waar hoor

Nadere informatie

Basisspelling is onderdeel van de Bundel Basisprogramma's. Deze bundel bevat ook Basis Werkwoordspelling en Basisgrammatica.

Basisspelling is onderdeel van de Bundel Basisprogramma's. Deze bundel bevat ook Basis Werkwoordspelling en Basisgrammatica. Basisspelling Basisspelling is onderdeel van de Bundel Basisprogramma's. Deze bundel bevat ook Basis Werkwoordspelling en Basisgrammatica. Het Muiswerkprogramma Basisspelling bestrijkt de basisregels van

Nadere informatie

Arrangementen dagbesteding VSO Oriëntatiefase Verdiepingsfase Integratiefase Leerjaar 1 (de

Arrangementen dagbesteding VSO Oriëntatiefase Verdiepingsfase Integratiefase Leerjaar 1 (de ARRANGEMENTKAART maart 2013 Arbeid schriftelijke taal VSO- AFDELING Standaarden VSO Leeftijd à 13 14 15 16 17 18 19 Gevorderd 25% 10 10 11 11 11 12 12 Voldoende 75% 7 7 8 8 9 9 10 Minimum 90% 3 4 4 4 5

Nadere informatie

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van Samenvatting Het is niet eenvoudig om te leren spellen. Om een woord te kunnen spellen moet een ingewikkeld proces worden doorlopen. Als een kind een bepaald woord nooit eerder gelezen of gespeld heeft,

Nadere informatie

Kernwoord Uitleg Voorbeeld

Kernwoord Uitleg Voorbeeld Aanhalingstekens Accenttekens Achtervoegsel Afbreekteken Gebruik je voor een citaat of als iets niet letterlijk is bedoeld. Gebruik je om iets nadruk te geven of om dubbelzinnigheid te voorkomen. Een nietzelfstandig

Nadere informatie

De vereenvoudigde beslistabel

De vereenvoudigde beslistabel De vereenvoudigde beslistabel Auteur: Patrick Zweegman Datum: 08-12-2004 Versie: 1.0 De aanleiding Diverse testafdelingen gebruiken de beslistabellen techniek (zie TMap, paragraaf 15.5 Beslissingstabellentest,

Nadere informatie

Zet je hersens op scherp en daag je tegenspelers uit voor een spannende RIJMwoordenstrijd!

Zet je hersens op scherp en daag je tegenspelers uit voor een spannende RIJMwoordenstrijd! Speel de RIJMwoordenstrijd! Oefen spelenderwijs met alle verschillende spraakklanken en letters en vergroot daarbij je rijmwoordenschat! Train je auditief onderscheidingsvermogen, je geheugen en alertheid.

Nadere informatie

WOORDPAKKET 6.2 i in een tweeklank hoofdletter

WOORDPAKKET 6.2 i in een tweeklank hoofdletter WOORDPAKKET 6.1A WOORDPAKKET 6.1B WOORDPAKKET 6.2 Ik hoor een ie maar schrijf een i: woorden net als fabrikant. Ik hoor een ie maar schrijf een i in een tweeklank: woorden net als radio. Aardrijkskundige

Nadere informatie

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van groep 7 en 8 van de basisschool, alle niveaus van het vmbo en mbo 1 en 2.

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van groep 7 en 8 van de basisschool, alle niveaus van het vmbo en mbo 1 en 2. Spelling op maat 3 De Muiswerkprogramma s Spelling op maat 1, 2 en 3 vormen een complete leerlijn voor de spelling die op de basisschool moet worden aangeleerd. Spelling op maat 3 is het derde deel van

Nadere informatie

Kettingbreuken. 20 april 2010 1 K + 1 E + 1 T + 1 T + 1 I + 1 N + 1 G + 1 B + 1 R + 1 E + 1 U + 1 K + E + 1 N 1 2 + 1 0 + 1 A + 1 P + 1 R + 1 I + 1

Kettingbreuken. 20 april 2010 1 K + 1 E + 1 T + 1 T + 1 I + 1 N + 1 G + 1 B + 1 R + 1 E + 1 U + 1 K + E + 1 N 1 2 + 1 0 + 1 A + 1 P + 1 R + 1 I + 1 Kettingbreuken Frédéric Guffens 0 april 00 K + E + T + T + I + N + G + B + R + E + U + K + E + N 0 + A + P + R + I + L + 0 + + 0 Wat zijn Kettingbreuken? Een kettingbreuk is een wiskundige uitdrukking

Nadere informatie

Uitwerkingen Rekenen met cijfers en letters

Uitwerkingen Rekenen met cijfers en letters Uitwerkingen Rekenen met cijfers en letters Maerlant College Brielle 5 oktober 2009 c Swier Garst - RGO Middelharnis 2 Inhoudsopgave Rekenen met gehele getallen 7. De gehele getallen.....................................

Nadere informatie

apen 1 Schrijf het woord op. 2 Schrijf het woord op. Een woord met een lange klank aan het eind van een klankgroep. Net als jager.

apen 1 Schrijf het woord op. 2 Schrijf het woord op. Een woord met een lange klank aan het eind van een klankgroep. Net als jager. spelling 27b 1 Kies uit: ogen tenen samen oren apen zalen muren tegels toren 1 Twee a hebben s : apen 2 vier o, vier o Je leert hoe je woorden met een lange klank aan het eind van een klankgroep schrijft.

Nadere informatie

instapkaarten taal verkennen

instapkaarten taal verkennen instapkaarten inhoud instapkaarten Taal verkennen thema 1 les 2 1 thema 1 les 4 2 thema 1 les 7 3 thema 1 les 9 4 thema 2 les 2 5 thema 2 les 4 6 thema 2 les 7 7 thema 2 les 9 8 thema 3 les 2 9 thema 3

Nadere informatie

Deze weken leren wij:

Deze weken leren wij: Kern 1: ik - maan - roos - vis- sok Letters: m - r - v - i - s - aa - p - e Woorden: ik - maan - roos - vis - sok aan pen - en We leren ook in welke straat de letters horen; korte klankstraat, lange klankstraat,

Nadere informatie

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van groep 5 en 6 van de basisschool, het praktijkonderwijs, vmbo bbl en mbo 1.

Dit programma is gemaakt voor leerlingen van groep 5 en 6 van de basisschool, het praktijkonderwijs, vmbo bbl en mbo 1. Spelling op maat 2 De Muiswerkprogramma s Spelling op maat 1, 2 en 3 vormen een complete leerlijn voor de spelling die op de basisschool moet worden aangeleerd. Spelling op maat 2 is het tweede deel van

Nadere informatie

Gegevens invullen in HOOFDLETTERS en LEESBAAR, aub. Belgische Olympiades in de Informatica (duur : maximum 1u15 )

Gegevens invullen in HOOFDLETTERS en LEESBAAR, aub. Belgische Olympiades in de Informatica (duur : maximum 1u15 ) OI 2010 Finale 12 Mei 2010 Gegevens invullen in HOOFDLETTERS en LEESBAAR, aub VOORNAAM :....................................................... NAAM :..............................................................

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

Projectieve Vlakken en Codes

Projectieve Vlakken en Codes Projectieve Vlakken en Codes 1. De Fanocode Foutdetecterende en foutverbeterende codes. Anna en Bart doen mee aan een spelprogramma voor koppels. De ene helft van de deelnemers krijgt elk een kaart waarop

Nadere informatie

LES 2 KLINKERS Kelley lesson II: 2 Vowels, p. 6 3 Half-Vowels, p. 8

LES 2 KLINKERS Kelley lesson II: 2 Vowels, p. 6 3 Half-Vowels, p. 8 LES 2 KLINKERS Kelley lesson II: 2 Vowels, p. 6 3 Half-Vowels, p. 8 Doel van deze les: het kunnen herkennen en benoemen van de Hebreeuwse klinkers en het kunnen uitspreken van eenvoudige Hebreeuwse woorden.

Nadere informatie

Leerstofaanbod groep 4

Leerstofaanbod groep 4 Leerstofaanbod groep 4 Rekenen Rekenen Methode: RekenZeker De lessen zijn onderverdeeld in een aantal domeinen: getallen, bewerkingen (optellen, aftrekken en tafels en meten van tijd en geld. Optellen

Nadere informatie

Voorwoord. Letters uitspreken zoals de leerkracht dat doet.

Voorwoord. Letters uitspreken zoals de leerkracht dat doet. Voorwoord In groep 3 leert uw kind lezen en schrijven. Uw kind begint niet vanaf nul, want tegenwoordig wordt in groep 1 en 2 al veel gedaan aan voorbereiding. Sommige leren als kleuter al lezen en schrijven.

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

Wij willen u vragen niet vooruit te gaan werken/oefenen. Er kan dan verwarring ontstaan bij het kind. Wij willen dit graag voorkomen!

Wij willen u vragen niet vooruit te gaan werken/oefenen. Er kan dan verwarring ontstaan bij het kind. Wij willen dit graag voorkomen! In dit document kunt u lezen wat de kinderen leren in elke kern. In de eerste zes kernen zal dit voornamelijk ingaan op het aanleren van woorden en letters. In de laatste kernen komt het lezen al wat meer

Nadere informatie

Klankgroep en lettergreep

Klankgroep en lettergreep Spellingwijzers groep 4 Voor de ouders Klankgroep en lettergreep Een klankgroep is een soort hulpmiddel bij het aanleren van spellingregels. Wat hoor je als je een woord langzaam in stukjes uitspreekt.

Nadere informatie

Bilineaire Vormen. Hoofdstuk 9

Bilineaire Vormen. Hoofdstuk 9 Hoofdstuk 9 Bilineaire Vormen In dit hoofdstuk beschouwen we bilineaire vormen op een vectorruimte V nader. Dat doen we onder andere om in het volgende hoofdstuk de begrippen afstand en lengte in een vectorruimte

Nadere informatie

erboven eronder het poppetje staat onder de auto. Ze staat daaronder Het poppetje staat voor de auto. Ze staat daarvoor

erboven eronder het poppetje staat onder de auto. Ze staat daaronder Het poppetje staat voor de auto. Ze staat daarvoor Les 1 erboven De voorkant ernaast eronder daaronder: daarvoor: Daarboven: Voorkant: Vooraan: het poppetje staat onder de auto. Ze staat daaronder Het poppetje staat voor de auto. Ze staat daarvoor Het

Nadere informatie

TAALVERZORGING BK 2 SPORTIEF PERRON 2

TAALVERZORGING BK 2 SPORTIEF PERRON 2 Sportief! TAALVERZORGING BK 2 SPORTIEF PERRON 2 Je zit alweer in het tweede jaar van het vmbo. Vorig jaar heb je veel geleerd bij het onderdeel Taalverzorging, maar misschien ben je ook wel iets vergeten.

Nadere informatie

Meer dan grammatica!

Meer dan grammatica! Gramm@foon Meer dan grammatica! 1e druk 2011 ISBN: 9789490807061 Copyright: KleurRijker B.V., info@kleurrijker.nl Auteurs: Karine Jekel, Vika Lukina, Nynke Oosterhuis Redactie: Karine Jekel, Nynke Oosterhuis,

Nadere informatie

Nederlandse klanken: onuitspreekbaar! Of toch niet?

Nederlandse klanken: onuitspreekbaar! Of toch niet? Nederlandseklanken:onuitspreekbaar!Oftochniet? AliedBlom,ITAVInstituutvoortalenenacademischevaardighedenTUDelft Inditartikelpresenteerikenkeleresultatenvaneenonderzoeknaaruitspraakfouteninhet Nederlands

Nadere informatie

Een Tengwar-mode voor het Nederlands

Een Tengwar-mode voor het Nederlands 1 of 5 20/09/2006 14:05 Een Tengwar-mode voor het Nederlands Let op: Om dit document te kunnen lezen, moet tenminste een van de volgende lettertypen geïnstalleerd zijn: Tengwar Sindarin, Tengwar Quenya

Nadere informatie

Assessment rapport Alicia Jones

Assessment rapport Alicia Jones Assessment rapport Alicia Jones Swift Analysis Bekwaamheid Gegenereerd op: 23-jul-2013 Pagina 2 2014 Saville Consulting. Alle rechten voorbehouden. Inhoud Inleiding tot Assessment rapport... 3 Totale score...4

Nadere informatie

Spelling - Trema en apostrof vmbo-kgt34

Spelling - Trema en apostrof vmbo-kgt34 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 August 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/74623 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten

Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

Ezel- en kikkerwoorden Groep 7 Week 1

Ezel- en kikkerwoorden Groep 7 Week 1 Ezel- en kikkerwoorden Groep 7 Week 1 Als ik aan het eind van een klankgroep een lange klank hoor, dan gebruik ik daar maar één letter voor. Als ik aan het eind van een klankgroep een korte klank hoor,

Nadere informatie

Taal We kunnen nu al echte verhalen schrijven. Daar zien we dan ook echte leuke verhalen van de kinderen.

Taal We kunnen nu al echte verhalen schrijven. Daar zien we dan ook echte leuke verhalen van de kinderen. Vierkantje 4 groep 4 Hallo, De tijd gaat snel, het is alweer voorjaarsvakantie. De komende weken tot de grote vakantie krijgen we nog schoolreis, sportdag etc. kortom voor we het weten zitten we alweer

Nadere informatie

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT Dit is een vereenvoudigde lijst met spijkerschrifttekens uit Mesopotamië. Deze lijst maakt het mogelijk de tijdens de workshop Graven om te Weten bestudeerde tablet te vertalen.

Nadere informatie

WOORDEN VERANDEREN. grap. glas. kras. grijs NIEUWE WOORDEN MAKEN. sterk - kers. ster. Kies een woord uit het woordpakket. gras -

WOORDEN VERANDEREN. grap. glas. kras. grijs NIEUWE WOORDEN MAKEN. sterk - kers. ster. Kies een woord uit het woordpakket. gras - WOORDEN VERANDEREN Kies een woord uit het woordpakket. gras - grap Schrijf dit woord in je schrift. glas kras Maak een nieuw woord door één letter grijs te veranderen. Zoek zoveel mogelijk nieuwe woorden.

Nadere informatie

Breuksplitsen WISNET-HBO NHL. update juli 20014

Breuksplitsen WISNET-HBO NHL. update juli 20014 Breuksplitsen WISNET-HBO NHL update juli 20014 1 Inleiding Bij sommige opleidingen is het belangrijk dat er enige vaardigheid ontwikkeld wordt om grote breuken te manipuleren en om te zetten in een aantal

Nadere informatie

Aan de slag met L2S. versie 8

Aan de slag met L2S. versie 8 Aan de slag met L2S versie 8 1 Aan de slag met L2S Deze handleiding geeft u de basisinformatie over L2S. Een uitgebreide handleiding vindt u in de werkbalk van het programma onder Help. Hieronder staat

Nadere informatie

Verwerkingsideeën bij Pandora - thema - tijd - analoge tijden

Verwerkingsideeën bij Pandora - thema - tijd - analoge tijden Vë P - - - O: D: V: M: T: T D. H? Sy,? P, ; M :? H...: K...? J, ;,. Sy. P - - ; G : 30. I: V: E: D 1. D "H?" D. Z. - D. Z. - D. D. D ( ) ( ). E. D : "K ( )?" D : "J,." D. - I. - D.,, 5/10, 5/10, ;. - D

Nadere informatie

VEILIG LEREN LEZEN. Adaptieve toets: Kern 1

VEILIG LEREN LEZEN. Adaptieve toets: Kern 1 VEILIG LEREN LEZEN 2 e MAANVERSIE Adaptieve toets: Kern 1 1 Grafementoets aangeboden letters kern 1 : instructie voor de leerkracht Algemene informatie: Deze toets bestaat uit letters die tot en met kern

Nadere informatie

Soms kan het nuttig zijn verkeerde gespelde eigennamen te laten opzoeken en te vervangen via de functie Bewerken vervangen

Soms kan het nuttig zijn verkeerde gespelde eigennamen te laten opzoeken en te vervangen via de functie Bewerken vervangen Doelstellingen: module 1 correctie en revisie Tekstfragmenten in een document zoeken en eventueel vervangen. Zich ervan bewust zijn van de risico s verbonden aan automatisch vervangen. Spellingcontrole

Nadere informatie

Onthoudschrift spelling groep 8:

Onthoudschrift spelling groep 8: Onthoudschrift spelling groep 8: THEMA 1 Categorie basiswoord woordgroep 9A -ng tong weet/ 13B -ch lucht weet als je acht, echt, ucht of icht hoort schrijf je ch behalve bij hij ligt, hij legt, hij zegt

Nadere informatie

Het verwoorden van de spellingsregel is belangrijk (bewustwording waarom je iets op een bepaalde manier schrijft).

Het verwoorden van de spellingsregel is belangrijk (bewustwording waarom je iets op een bepaalde manier schrijft). Beste ouders, Wij zijn begonnen aan thema 8 van taal. Dit is het laatste thema van dit schooljaar. Volgend schooljaar krijgt u geen uitleg meer over de spellingscategorieën omdat de categorieën in groep

Nadere informatie

Strategieën voor LINGO

Strategieën voor LINGO Strategieën voor LINGO Erik F. Tjong Kim Sang 1 Rijksuniversiteit Groningen vakgroep Alfa-informatica Postbus 716, 9700 AS Groningen (050) 635936 erikt@let.rug.nl Samenvatting Een onderdeel van het spel

Nadere informatie

Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch?

Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch? Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch? Inhoudsopgave Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch?...1 Wat is een computerprogramma eigenlijk?...2

Nadere informatie

Overzicht categorieën Taal actief groep 7

Overzicht categorieën Taal actief groep 7 Overzicht categorieën Taal actief groep Introductie Onderstaand treft u in de eerste kolom het nummer van de categorie aan zoals die voorkomt in Taal actief, in de tweede kolom de omschrijving, in de derde

Nadere informatie

1 WOORDSOORTEN 3 2 ZINSDELEN 8

1 WOORDSOORTEN 3 2 ZINSDELEN 8 Deel 1 Grammatica 1 1 WOORDSOORTEN 3 1.1 Tot welke woordsoort behoren de onderstreepte woorden in de volgende zinnen? 3 1.2 Multiple choice. Benoem de onderstreepte woorden 4 1.3 Benoem de onderstreepte

Nadere informatie

Vergelijkingen met breuken

Vergelijkingen met breuken Vergelijkingen met breuken WISNET-HBO update juli 2013 De bedoeling van deze les is het doorwerken van begin tot einde met behulp van pen en papier. 1 Oplossen van gebroken vergelijkingen Kijk ook nog

Nadere informatie

2. Syntaxis en semantiek

2. Syntaxis en semantiek 2. Syntaxis en semantiek In dit hoofdstuk worden de begrippen syntaxis en semantiek behandeld. Verder gaan we in op de fouten die hierin gemaakt kunnen worden en waarom dit in de algoritmiek zo desastreus

Nadere informatie

schrijf je meestal ch, behalve bij ik lig, ik leg en ik zeg. Dan schrijf je ij. Dan schrijf je ij.

schrijf je meestal ch, behalve bij ik lig, ik leg en ik zeg. Dan schrijf je ij. Dan schrijf je ij. Groep 6 Spelling Thema 1 Op heterdaad betrapt ng (tong) ch (pech) ei (reis) ij (ijs) Hoor je de zingende /n/, dan schrijf je ng. Hoor je na een korte klank /g/, dan schrijf je meestal ch, behalve bij ik

Nadere informatie

100 Gouden regels voor zakelijke teksten. Pyter Wagenaar & Heidi Aalbrecht

100 Gouden regels voor zakelijke teksten. Pyter Wagenaar & Heidi Aalbrecht 100 Gouden regels voor zakelijke teksten Pyter Wagenaar & Heidi Aalbrecht Inhoud Inleiding 7 Foutloos schrijven 9 Formuleren 41 Leestekens 59 Brieven 73 Offertes 87 E-mail 99 Taaletiquette 113 Verklaring

Nadere informatie

Matrixalgebra (het rekenen met matrices)

Matrixalgebra (het rekenen met matrices) Matrixalgebra (het rek met matrices Definitie A a a n a a n a m a mn is e (m n-matrix Hierbij is m het aantal rij van A n het aantal kolomm (m n noemt m de afmeting( van de matrix A We noter vaak kortweg

Nadere informatie

Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven

Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Klacht concertkaartjes U heeft een paar maanden geleden concertkaartjes besteld bij Concert En Zo. Dit is echter niet helemaal goed gegaan. U schrijft daarom een klachtenbrief naar Concert En Zo. Opdracht

Nadere informatie

Algoritmes in ons dagelijks leven. Leve de Wiskunde! 7 April 2017 Jacobien Carstens

Algoritmes in ons dagelijks leven. Leve de Wiskunde! 7 April 2017 Jacobien Carstens Algoritmes in ons dagelijks leven Leve de Wiskunde! 7 April 2017 Jacobien Carstens Wat is een algoritme? Een algoritme is een eindige reeks instructies die vanuit een gegeven begintoestand naar een beoogd

Nadere informatie

TAALVERZORGING KGT 2 SPORTIEF PERRON 1

TAALVERZORGING KGT 2 SPORTIEF PERRON 1 Sportief! TAALVERZORGING KGT SPORTIEF PERRON Je zit alweer in het tweede jaar van het vmbo. Vorig jaar heb je veel geleerd bij het onderdeel Taalverzorging, maar misschien ben je ook wel iets vergeten.

Nadere informatie

Toelichting bij de kaartjes die in het opzoekboekje spelling en werkwoordspelling zijn opgenomen

Toelichting bij de kaartjes die in het opzoekboekje spelling en werkwoordspelling zijn opgenomen Toelichting bij de kaartjes die in het opzoekboekje spelling en werkwoordspelling zijn opgenomen Van elk kaartje wordt in deze toelichting kort beschreven wat erop staat. Een spellingregel wordt extra

Nadere informatie

JAARGANG 9 / NUMMER 8 APRIL Mede mogelijk dankzij:

JAARGANG 9 / NUMMER 8 APRIL Mede mogelijk dankzij: JAARGANG 9 / NUMMER 8 APRIL 2015 Partners: Mede mogelijk dankzij: VRAAG 1 Maart roert zijn staart In maart kan het soms erg onstuimig weer zijn. Dat was ook dit jaar het geval: de laatste dag was er zelfs

Nadere informatie

slee Ik hoor aan het eind van het woord ee. Ik schrijf ee. Categorie 42 Woorden met een ee aan het eind Thema 7 groep 4

slee Ik hoor aan het eind van het woord ee. Ik schrijf ee. Categorie 42 Woorden met een ee aan het eind Thema 7 groep 4 Categorie 42 Woorden met een ee aan het eind Thema 7 groep 4 Ik hoor aan het eind van het woord ee. Ik schrijf ee. slee Categorie 42 Woorden met een ee aan het eind Thema 7 groep 4 daarmee fee twee tree

Nadere informatie

THEMA 2 BELLEN EN MAILEN - A2

THEMA 2 BELLEN EN MAILEN - A2 s avonds tijdens de avond s middags tijdens de middag s nachts tijdens de nacht s ochtends tijdens de ochtend achter de achternaam de avond (-en) de bal (-len) aan de andere kant van iets of iemand, niet

Nadere informatie

Getaltheorie I. c = c 1 = 1 c (1)

Getaltheorie I. c = c 1 = 1 c (1) Lesbrief 1 Getaltheorie I De getaltheorie houdt zich bezig met het onderzoek van eigenschappen van gehele getallen, en meer in het bijzonder, van natuurlijke getallen. In de getaltheorie is het gebruikelijk

Nadere informatie

Groepsplan groep Vakgebied Schriftelijke taal Tijdsvak

Groepsplan groep Vakgebied Schriftelijke taal Tijdsvak Groepsplan groep Vakgebied Schriftelijke taal Tijdsvak Namen Evaluatie Niveau leerlijn 1 2 3 Functioneringsniveau

Nadere informatie

Na de uitslag moest Rob onmiddellijk een Europese bestemming noemen. Razendsnel dacht hij na.

Na de uitslag moest Rob onmiddellijk een Europese bestemming noemen. Razendsnel dacht hij na. Tekst finale spellingwedstrijd + uitleg probleemwoorden De televisiequiz Stel je voor: je meldt je aan voor een televisiequiz. Tot je verrassing word je uitgenodigd. De vragen beantwoord je zo goed mogelijk.

Nadere informatie

schrijf je meestal ch, behalve bij hij ligt, hij legt en hij zegt dan schrijf je ij dan schrijf je ij

schrijf je meestal ch, behalve bij hij ligt, hij legt en hij zegt dan schrijf je ij dan schrijf je ij Groep 8 Spelling Thema 1 Je zit op mijn lip woorden met ng (tong) woorden met cht (lucht) woorden met ei (reis) woorden met ij (ijs) hoor je de zingende /n/, dan schrijf je -ng hoor je na een korte klank

Nadere informatie