dr. Katrien Antonio en dr. Richard Plat AAG RBA

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "dr. Katrien Antonio en dr. Richard Plat AAG RBA"

Transcriptie

1 dr. Katrien Antonio en dr. Richard Plat AAG RBA 1

2 Micro-Level Stochastic Loss Reserving Katrien Antonio (UvA) Richard Plat (Richard Plat Consultancy) 2

3 Agenda Introductie Schadereservering Huidige technieken Individuele data Stochastische schadereservering op microniveau Resultaten Conclusies 3

4 Introductie Mede door de introductie van Solvency 2 is de aandacht van verzekeraars voor risicomanagement en marktwaardering de laatste jaren sterk toegenomen. Het projecteren van toekomstige kasstromen en de bijbehorende onzekerheid wordt daardoor steeds belangrijker. De vraag rijst dan of de huidige technieken hiervoor nog verbeterd kunnen worden. Hiertoe hebben wij een nieuwe methodiek voor stochastische schadereservering geïntroduceerd. 4

5 Schadereservering huidige technieken (1) De schadevoorziening is gebaseerd op twee soorten incomplete claims: IBNR: Incurred But Not Reported RBNS: Reported But Not Settled Vrijwel alle hedendaags gebruikte technieken worden toegepast op data die geaggregeerd wordt in een schadedriehoek. De aggregatie vindt plaats per schadejaar en ontwikkelingsjaar. De huidige technieken (bijv. Chainladder) zijn erop gericht om door middel van extrapolatie de rest van de driehoek te vullen. 5

6 Schadereservering huidige technieken (2) Echter, dit geeft een aantal issues, waarover al een hele literatuur op zichzelf is verschenen. Vaak zijn er nuttige aanvullingen mogelijk op de Chain Ladder methode, maar daar kan meestal maar één van de vele issues mee opgelost worden. Maar belangrijker nog, er is veel zinvolle en beschikbare data op individueel niveau die niet gebruikt wordt. 6

7 Individuele data (1) Afwikkelingsproces van een individuele schade: Schade Betalingen Melding Afsluiting t 1 t 2 t 3 t 4 t 5 t 6 IBNR RBNS 7

8 Individuele data (2) Databases van verzekeraars bevatten gedetailleerde informatie over het afwikkelingsproces van historische en huidige schades: Exposure, aantal claims Reporting delay, ontwikkelingsproces schades Betalingen Verklarende variabelen (bijv. geboekte voorzieningen) Dus waarom zouden we deze data niet gebruiken? Hiertoe hebben we een stochastisch model op het niveau van individuele schades (microniveau) ontwikkeld. 8

9 Stochastische schadereservering op microniveau (1) Een stochastisch model op microniveau heeft veel voordelen, oa: Flexibiliteit Verklarende variabelen kunnen meegenomen worden (bijv. geboekte voorziening, kalenderjaar, eigen risico, maximum uitkering) Geen robuustheidsproblemen of overparametrisatie Sterke punten van het artikel: Modelleren op microniveau werd gesuggereerd door onder meer England & Verrall, maar niet eerder uitgewerkt Realistische data, uit de Nederlandse markt 9

10 Stochastische schadereservering op microniveau (2) Het model bestaat uit 4 onderdelen: Reporting delay Aantal IBNR schades Afwikkelingsproces Betalingen De stochastische modellen gebruikt bij deze onderdelen worden geschat op basis van de individuele data. Alle processen zijn gefit en gesimuleerd in SAS. 10

11 Stochastische schadereservering op microniveau (3) Reporting delay Reporting delay is een éénmalig event die gemodelleerd kan worden aan de hand van survival analysis. Gebruikt is een mixture van een Weibull en 9 ontaarde verdelingen. Fit Reporting Delay - 'Material' Fit Reporting Delay - 'Injury' Density Weibull / Degenerate Observed Density Weibull / Degenerate Observed In months since occurrence In months since occurrence 11

12 Stochastische schadereservering op microniveau (4) Aantal (IBNR) schades Poisson proces met stuksgewijs constante intensiteit. Dit proces is gefit, conditioneel op het gegeven dat de schade reeds gemeld is. Simulatie van aantal IBNR claims is eenvoudig. 12

13 Stochastische schadereservering op microniveau (5) Afwikkelingsproces Gemodelleerd op basis van het raamwerk van terugkerende gebeurtenissen. Onderscheid tussen de volgende (recurrent) events : Type 1: afsluiting zonder betaling Type 2: afsluiting met betaling (op hetzelfde tijdstip) Type 3: tussentijdse betaling (zonder afsluiting) Gemodelleerd op basis van een stuksgewijs constant (en Weibull) specificatie voor de hazard rate per type event. Als de hazard rate beschikbaar is, kan eenvoudig de tijd tot en het type van een volgend event gesimuleerd worden. 13

14 Stochastische schadereservering op microniveau (6) Betalingen Verschillende verdelingen onderzocht, lognormale verdeling gaf de beste fit. Ontwikkelingsperiode en geboekte voorziening als verklarende variabelen opgenomen. 14

15 Resultaten (1) De resultaten van het model zijn getest en vergeleken met de huidige methoden op basis van een out-of-sample test. Voor een aansprakelijkheidsportefeuille (gesplitst in letsel en materieel) is de reserve per berekend op basis van data t/m Vervolgens zijn de uitkomsten van de modellen vergeleken met de daadwerkelijke realisaties (in de periode tot en met ). 15

16 Resultaten (2) Materiële schades Individueel Model Geaggregeerd Model - Overdispersed Poisson Geaggregeerd Model - Lognormal Frequency verw achting realisatie Frequency verw achting realisatie Frequency verw achting realisatie Reserve Reserve Reserve Conclusie: performance individueel model beter, en de vorm van de verdeling realistischer. 16

17 Resultaten (3) Letsel schades Individueel Model Geaggregeerd Model - Overdispersed Poisson Geaggregeerd Model - Lognormal Frequency verw achting realisatie Frequency verw achting realisatie Frequency verw achting realisatie Reserve Reserve Reserve Conclusie: performance individueel model beter, en de vorm van de verdeling realistischer. 17

18 Conclusie In deze presentatie en bijbehorende artikel is een nieuw model geïntroduceerd voor stochastische schadereservering, op basis van modellering op microniveau. Het model maakt beter gebruik van de beschikbare data en omzeilt issues die er bestaan bij methoden op basis van geaggregeerde data. Een out-of-sample test laat zien dat voor de betreffende portefeuilles het model een betere performance en realistischere verdelingen geeft dan de traditionele technieken. 18

19 Verder onderzoek Het artikel stimuleert verder onderzoek naar het potentieel van micro-level data. Bijv. Antonio & Borgers (2011), een niet-parametrische bootstrap techniek voor individuele schade data (inclusief IBNR). Gebruik van extreme waarden technieken bij schadereservering? Potentieel voor AOV data? Recurrent episodes in plaats van recurrent events, graad van arbeidsongeschiktheid eveneens modelleren. Mogelijkheden voor de herverzekeraar? 19

20 Micro-Level Stochastic Loss Reserving Katrien Antonio (UvA) Richard Plat (Richard Plat Consultancy) 20

Schatten van reserve-risico voor niet-levensverzekeringen bij Solvency II

Schatten van reserve-risico voor niet-levensverzekeringen bij Solvency II Schatten van reserve-risico voor niet-levensverzekeringen bij Solvency II J.P. Kunst ABSTRACT Met de invoering van Solvency II is de nadruk voor het bepalen van reserves van een ultieme horizon naar een

Nadere informatie

Figuur 1. Schematisch overzicht van de structuur van het twee-stadia recourse model.

Figuur 1. Schematisch overzicht van de structuur van het twee-stadia recourse model. Samenvatting In dit proefschrift worden planningsproblemen op het gebied van routering en roostering bestudeerd met behulp van wiskundige modellen en (numerieke) optimalisatie. Kenmerkend voor de bestudeerde

Nadere informatie

Door Hans Waszink Drs. Hans Waszink AAG is eigenaar van Waszink Actuarieel Advies B.V.

Door Hans Waszink Drs. Hans Waszink AAG is eigenaar van Waszink Actuarieel Advies B.V. Standaard en Interne Modellen onder Solvency II Hoe een intern model kan bijdragen tot beter risicobeheer Door Hans Waszink Drs. Hans Waszink AAG is eigenaar van Waszink Actuarieel Advies B.V. Inleiding

Nadere informatie

Tabel 1: Algemene gegevens van de ondernemingen waarop de aanvraag van de ondernemingsspecifieke parameters (USP s) betrekking heeft.

Tabel 1: Algemene gegevens van de ondernemingen waarop de aanvraag van de ondernemingsspecifieke parameters (USP s) betrekking heeft. Tabel 1: Algemene gegevens van de ondernemingen waarop de aanvraag van de ondernemingsspecifieke parameters (USP s) betrekking heeft. Algemene gegevens 1 Statutaire naam en relatienummer van de onderneming

Nadere informatie

Nationale Staat: Zorg

Nationale Staat: Zorg Nationale Staat: Zorg SAMENVATTING 1 Doel Het Nederlandse zorgstelsel is onder meer door het vereveningssysteem uniek in Europa en mede hierom is deze nationale staat ontwikkeld. Het doel van deze nationale

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Kijken in een glazen bol Voorspellen van IBNR schade

Kijken in een glazen bol Voorspellen van IBNR schade Manja van der Meer Kijken in een glazen bol Voorspellen van IBNR schade Doctoraalscriptie, verdedigd op 4 augustus 2006 Afstudeerdocent: Prof. Dr. L.C.M. Kallenberg Afstudeerbegeleider: Dr. E.W. van Zwet

Nadere informatie

Griepepidemie. Modelleren B. Javiér Sijen. Janine Sinke

Griepepidemie. Modelleren B. Javiér Sijen. Janine Sinke Javiér Sijen Janine Sinke Griepepidemie Modelleren B Om de uitbraak van een epidemie te voorspellen, wordt de verspreiding van een griepvirus gemodelleerd. Hierbij wordt zowel een detailbenadering als

Nadere informatie

Prognosetafel AG2016 1

Prognosetafel AG2016 1 1 Agenda 15.00 15.20 uur Inleiding Prognosetafel AG2016 15.20 16.00 uur Technische toelichting Prognosetafel AG2016 16.00 16.30 uur Vragen 16.30 16.35 uur Uitreiking rapport 16.35 17.00 uur Pauze 17.00

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Nieuwe inzichten voor ALM analyse naar aanleiding van de krediet crisis

Nieuwe inzichten voor ALM analyse naar aanleiding van de krediet crisis Nieuwe inzichten voor ALM analyse naar aanleiding van de krediet crisis Peter Vlaar Hoofd ALM modellering APG VBA ALM congres 5 november 2009 Agenda Karakteristieken van de kredietcrisis? Hoe kunnen we

Nadere informatie

HOOFDTAKEN VAN DE ACTUARIËLE FUNCTIE

HOOFDTAKEN VAN DE ACTUARIËLE FUNCTIE HOOFDTAKEN VAN DE ACTUARIËLE FUNCTIE 1. Actuariële functie ADDACTIS Worldwide heeft ervaren en gekwalificeerde consultants die u kunnen ondersteunen bij de acuariële functie. De steun die kan worden geboden

Nadere informatie

jaar ASTIN verleden heden toekomst

jaar ASTIN verleden heden toekomst 50 jaar ASTIN verleden heden toekomst INHOUD 50 jaar ASTIN 2 4 8 10 14 18 20 24 28 32 36 38 41 44 48 50 54 56 Voorwoord door Jan-Huug Lobregt Een terugblik op Astin en op actuariële ontwikkelingen ASTIN,

Nadere informatie

stimuleert ondernemerschap BRochure HENRY

stimuleert ondernemerschap BRochure HENRY BRochure HENRY 2015/2016 DreamStorm presenteert HENry het train de trainer programma Onderwijs & Ondernemen voor docenten Het Train de Trainer programma Onderwijs & Ondernemen is een 12-uurs E- learning

Nadere informatie

Principe Maken van een Monte Carlo data-set populatie-parameters en standaarddeviaties standaarddeviatie van de bepaling statistische verdeling

Principe Maken van een Monte Carlo data-set populatie-parameters en standaarddeviaties standaarddeviatie van de bepaling statistische verdeling Monte Carlo simulatie In MW\Pharm versie 3.30 is een Monte Carlo simulatie-module toegevoegd. Met behulp van deze Monte Carlo procedure kan onder meer de betrouwbaarheid van de berekeningen van KinPop

Nadere informatie

Audit Assurance bij het Applicatiepakket Interne Modellen Solvency II

Audit Assurance bij het Applicatiepakket Interne Modellen Solvency II Confidentieel 1 Audit Assurance bij het Applicatiepakket Interne Modellen Solvency II 1 Inleiding Instellingen die op grond van art. 112, 230 of 231 van de Solvency II richtlijn (richtlijn 2009/139/EC)

Nadere informatie

9e PUG symposium PRINCE2, The Next Generation. Is sturen op budget voldoende?

9e PUG symposium PRINCE2, The Next Generation. Is sturen op budget voldoende? 9e PUG symposium PRINCE2, The Next Generation Is sturen op budget voldoende? Nieuwe ontwikkelingen om de resultaten te volgen! Nicole Claassen Gianni Piazza Performanagement Introductie Performanagement

Nadere informatie

Veranderingen in toezicht en risicomanagement. Emiel Roozen CFO Delta Lloyd Groep

Veranderingen in toezicht en risicomanagement. Emiel Roozen CFO Delta Lloyd Groep Veranderingen in toezicht en risicomanagement Emiel Roozen CFO Delta Lloyd Groep ACIS- UvA symposium, 6 september 2012 Agenda I. Turbulente marktomstandigheden II. Toegenomen levensverwach8ng III. Rentecurves

Nadere informatie

Ontwikkeling schademarkt

Ontwikkeling schademarkt Ontwikkeling schademarkt Waardering Technische Voorzieningen SII Michiel van Dellen & Harold Hendriks DNB heeft zorgen over de Schadesector FD 26-11-2014: Voor verzekeraars zijn er geen eenvoudige oplossingen

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van Waarom gebruiken we Monte Carlo analyses? Bert Brandts Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van gebeurtenissen kunnen een bruikbaar instrument zijn om de post Onvoorzien

Nadere informatie

Verbeterde afsprakenplanning voor patiënt en gipsverbandmeester

Verbeterde afsprakenplanning voor patiënt en gipsverbandmeester Verbeterde afsprakenplanning voor patiënt en gipsverbandmeester Maartje van de Vrugt, Petra Matel, Richard J. Boucherie, Peter van Engelen, Tiny Beukman en John de Laat. De gipsverbandmeesters van het

Nadere informatie

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI Aardbevingen en gaswinning Bernard Dost KNMI Aardbevingen in Nederland (1300-2013) Natuurlijke aardbevingen Rood: 1980-2013 Roze: 1904-1980 Licht roze: 1986

Nadere informatie

De Solvency II risicomarge voor Schade: een vergelijking van vier berekeningsmethodes

De Solvency II risicomarge voor Schade: een vergelijking van vier berekeningsmethodes De Solvency II risicomarge voor Schade: een vergelijking van vier berekeningsmethodes Paulien van de Hoef Studentnummer 6353924 14-8-2011 1 Inhoud 1 Voorwoord... 4 2 Inleiding... 5 3 Reserveren bij schadeverzekeraars...

Nadere informatie

Marktrisico Non-life risico Tegenpartij kredietrisico Operationeel risico Correlatie effecten totaalniveau 500,0% 400,0% 300,0% 200,0% 100,0% 0,0%

Marktrisico Non-life risico Tegenpartij kredietrisico Operationeel risico Correlatie effecten totaalniveau 500,0% 400,0% 300,0% 200,0% 100,0% 0,0% Aan: Van: Directie, XYZ verzekeraar Arcturus Datum: 25 oktober 2010 Betreft: Rapportage QIS 5 op basis boekjaar 2009 (FICTIEF) Management Samenvatting DNB heeft in augustus 2010 verzekeraars gevraagd om

Nadere informatie

Een illiquiditeitspremie bij de waardering van verzekeringsverplichtingen

Een illiquiditeitspremie bij de waardering van verzekeringsverplichtingen drs. Jenneke Meijer Scriptie Jenneke Meijer 27 mei 2011 Onder begeleiding van: Prof. dr. ir. M. H. Vellekoop Prof. dr. R Kaas Drs. P. ter Berg Dr. W. J. Willemse Een illiquiditeitspremie bij de waardering

Nadere informatie

Modelmatige analyse van het Bindend Studieadvies

Modelmatige analyse van het Bindend Studieadvies Modelmatige analyse van het Bindend Studieadvies Rijksuniversiteit Groningen Casper Albers, Hans Beldhuis, Carlien Vermue, Taco de Wolff DAIR Kennissessie, november 2014 Doel kennissessie 1 Inleiding geven

Nadere informatie

Nationale Staat: Zorg

Nationale Staat: Zorg Nationale Staat: Zorg Samenvatting 1 Doel Het Nederlandse zorgstelsel is onder meer door het vereveningssysteem uniek in Europa en mede hierom is deze nationale staat ontwikkeld. Doel is inzicht krijgen

Nadere informatie

Arbeidsongeschiktheid onder zelfstandigen in Nederland: de feiten op een rij

Arbeidsongeschiktheid onder zelfstandigen in Nederland: de feiten op een rij Arbeidsongeschiktheid onder zelfstandigen in Nederland: de feiten op een rij Laura Spierdijk University of Groningen May 2016 Inleiding (1) Zelfstandigen zijn sinds augustus 2004 niet meer verplicht verzekerd

Nadere informatie

Vergelijking verzekeringen voor avontuurlijke reizen in het buitenland Special ISIS - Globetrotter - Lang op Reis

Vergelijking verzekeringen voor avontuurlijke reizen in het buitenland Special ISIS - Globetrotter - Lang op Reis Vergelijking verzekeringen voor avontuurlijke reizen in het buitenland Special ISIS - Globetrotter - Lang op Reis Een lange reis maken is natuurlijk een prachtige ervaring. Maar hoe zorg je dat je goed

Nadere informatie

Toolbox 11: Registratie ongevallen en incidenten

Toolbox 11: Registratie ongevallen en incidenten 38 Toolbox 11: Registratie ongevallen en incidenten De Provincie doet zoveel mogelijk om het werken bij PWD zo veilig mogelijk te maken. Toch kunnen altijd situaties ontstaan dat er tóch ongevallen (met

Nadere informatie

IFM workshop Amsterdam Business School. Den Haag, 23 februari 2015

IFM workshop Amsterdam Business School. Den Haag, 23 februari 2015 IFM workshop Amsterdam Business School Den Haag, 23 februari 2015 Inhoud Workshop Management visie Loss Reserving met IFM o IFM theoretische basis o IFM step by step oifm aan de slag met uitkomsten o Achtergrond

Nadere informatie

Stochastische Modellen in Operations Management (153088)

Stochastische Modellen in Operations Management (153088) S1 S2 X ms X ms Stochastische Modellen in Operations Management (153088) R1 S0 240 ms Ack Internet R2 L1 R3 L2 10 ms 1 10 ms D1 Richard Boucherie Stochastische Operations Research TW, Ravelijn H 219 http://wwwhome.math.utwente.nl/~boucherierj/onderwijs/153088/153088.html

Nadere informatie

Maakt uw organisatie al optimaal gebruik van de diensten van Schadegarant & Glasgarant?

Maakt uw organisatie al optimaal gebruik van de diensten van Schadegarant & Glasgarant? Maakt uw organisatie al optimaal gebruik van de diensten van Schadegarant & Glasgarant? Dossierverrijking Schadegarant en Glasgarant Schademelding Aanmaken in exchange Schadegarant en Glasgarant Dekkingsverificatie

Nadere informatie

Simulatie als hulpmiddel bij het creëren van lean zorgprocessen in het UMCG

Simulatie als hulpmiddel bij het creëren van lean zorgprocessen in het UMCG Simulatie als hulpmiddel bij het creëren van lean zorgprocessen in het UMCG Durk-Jouke van der Zee Peer Goudswaard Lean zorgproces? Lean Lean is Loving is MeanCare Lean is minder waardeloze momenten Complex

Nadere informatie

Kosten-baten analyse in de arbeidshygiëne

Kosten-baten analyse in de arbeidshygiëne in de arbeidshygiëne De kosteneffectiviteit van beheersmaatregelen tegen luchtwegziekten onder bakkerijmedewerkers. 28 maart 2012 2 Inhoud van deze presentatie Waarom kosten-baten analyse? Kwalificaties

Nadere informatie

Interne Modellen vragen en antwoorden (Q&A) Juni 2012

Interne Modellen vragen en antwoorden (Q&A) Juni 2012 Interne Modellen vragen en antwoorden (Q&A) Juni 2012 Categorie Nr Vraag Datum Diversificatie 1 Hoe kan men diversificatieeffecten binnen een intern model onderbouwen in lijn met de voorwaarden die daaraan

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29754 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29754 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29754 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Cao, Lu Title: Biological model representation and analysis Issue Date: 2014-11-20

Nadere informatie

Modelonzekerheid in GeoTOP

Modelonzekerheid in GeoTOP Modelonzekerheid in GeoTOP TNO Geologische Dienst Nederland Versiehistorie Documentversie GeoTOP versie Toelichting 24 juni 2014 GeoTOP v1.2 De in dit document beschreven modelonzekerheid is opgenomen

Nadere informatie

Verzekeraars en klimaatverandering. Timo Brinkman 20 april 2016

Verzekeraars en klimaatverandering. Timo Brinkman 20 april 2016 Verzekeraars en klimaatverandering Timo Brinkman 20 april 2016 Agenda Wat doen het Verbond en de verzekeraars? Welke schades zien verzekeraars? Climate Two Degrees Gezamenlijk risicomanagement: Techniek

Nadere informatie

Kosten-baten analyse met behulp van health impact assessment

Kosten-baten analyse met behulp van health impact assessment Kosten-baten analyse met behulp van health impact assessment Effectiviteit van beheersmaatregelen ter verlaging van gezondheidsklachten onder bakkers Birgit van Duuren 2 Inhoud van deze presentatie Waarom

Nadere informatie

De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing

De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing dr. Jasper Dekkers Afdeling Ruimtelijke Economie, vrije Universiteit amsterdam Korte introductie Economie Geo

Nadere informatie

Waarom testen? Het draait allemaal om: - winst marge - klant tevredenheid - product inzicht (van productie tot eind gebruiker)

Waarom testen? Het draait allemaal om: - winst marge - klant tevredenheid - product inzicht (van productie tot eind gebruiker) Waarom testen? Zorgen dat het ontwikkelde product geschikt is voor zijn einddoel Minimale transportschade, waardoor minder beschadigde producten bij einddoel Voorkomen van schade claims en juridische kosten

Nadere informatie

Het schatten van een kansverdeling uit een rij met data.

Het schatten van een kansverdeling uit een rij met data. KPI S MET WEIBULL Het schatten van een kansverdeling uit een rij met data. Hoe vaak komt het niet voor dat er gegevens beschikbaar zijn om kpi's mee te berekenen? Een setje data met levertijden, doorlooptijden,

Nadere informatie

Inhoud. Humane risico-evaluatie. Probleemstelling. Probleemstelling. Probleemstelling. Page 1. Probabilistische Humane Risicoanalyse in Bodemsanering

Inhoud. Humane risico-evaluatie. Probleemstelling. Probleemstelling. Probleemstelling. Page 1. Probabilistische Humane Risicoanalyse in Bodemsanering Inhoud Probabilistische Humane Risicoanalyse in Bodemsanering Frederik Verdonck, K. Maes, A. Vandercappellen, H. De Lembre, P.A. Vanrolleghem & M. Vangheluwe Doelstelling Denken vanuit onzekerheid Methodologie

Nadere informatie

ALM en het nieuwe pensioencontract. Theo Nijman 17 December 2010

ALM en het nieuwe pensioencontract. Theo Nijman 17 December 2010 ALM en het nieuwe pensioencontract Theo Nijman 17 December 2010 Agenda Schets structuur nieuwe pensioencontracten Mogelijke ontwikkeling toezichtsmodel ALM toepassingen voor nieuwe contract en uitdagingen

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Het voornaamste doel van dit proefschrift is nieuwe methoden te ontwikkelen en te valideren om de effectiviteit van customization te kunnen bepalen en hoe dataverzameling kan worden verbeterd. Om deze

Nadere informatie

Technische keuzes Management Informatie Systeem MeanderGroep

Technische keuzes Management Informatie Systeem MeanderGroep Technische keuzes Management Informatie Systeem MeanderGroep Dit document beschrijft de keuzes die gedaan worden ten aanzien van de hard en software voor het Management Informatie Systeem. Voor de presentatielaag

Nadere informatie

De kwestie van opties en garanties

De kwestie van opties en garanties De kwestie van opties en garanties Een consistente waardering voor alle toepassingen Verzekeringsproducten worden vaak gekenmerkt door garanties of opties die contractueel door de verzekeraar zijn toegezegd

Nadere informatie

Samenvatting Nederlands

Samenvatting Nederlands Samenvatting Nederlands 178 Samenvatting Mis het niet! Incomplete data kan waardevolle informatie bevatten In epidemiologisch onderzoek wordt veel gebruik gemaakt van vragenlijsten om data te verzamelen.

Nadere informatie

REACH nieuw werkveld voor Arbeidshygiënist

REACH nieuw werkveld voor Arbeidshygiënist REACH nieuw werkveld voor Arbeidshygiënist NVvA Symposium Zeist, maart 2012 Caesar Consult: Joost van Rooij @ Caesar_Consult Agenda 1. Introductie 2. Verschillen oude MSDS en nieuwe extsds 3. Exposure

Nadere informatie

Good practice Kostentoerekening. Good practice Kostentoerekening

Good practice Kostentoerekening. Good practice Kostentoerekening Good practice Kostentoerekening Inleiding Dit document bevat een good practice ten aanzien van het onderwerp kostentoerekening. De geformuleerde standpunten vormen een nadere concretisering van de vigerende

Nadere informatie

Koppeling Staatsexamens NT2 aan het Europees Raamwerk (ERK)

Koppeling Staatsexamens NT2 aan het Europees Raamwerk (ERK) Koppeling Staatsexamens NT2 aan het Europees Raamwerk (ERK) De standaardisatiefase uitgelicht Laura van Hofwegen 2009-2010, uitgevoerd i.s.m. Henk Kuijper en Matthieu Brinkhuis Inleiding Aan de orde komen:

Nadere informatie

Nieuwe solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2009

Nieuwe solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2009 Nieuwe solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2009 Ontwikkelde oplossingen voor FOV-leden Out of the box actuaries and risk professionals 1 INTRODUCTIE In 2012 worden op Europese schaal nieuwe solvabiliteitseisen

Nadere informatie

Item-responstheorie (IRT)

Item-responstheorie (IRT) Item-responstheorie (IRT) niet direct voor een dubbeltje, maar wel erg cool op het podium Ruth van Nispen 1 Caroline Terwee 2 1 Afdeling Oogheelkunde 2 Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek VU medisch

Nadere informatie

Conclusies. Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes. KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi.

Conclusies. Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes. KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi. Lotos-Euros v1.7: validatierapport voor 10 en bias-correctie Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi.nl Conclusies Bias-correctie:

Nadere informatie

PROTON II. Waarom en hoe transfunderen wij in Nederland? Dr. Rianne Koopman, internist Manager KCD, Sanquin Bloedbank

PROTON II. Waarom en hoe transfunderen wij in Nederland? Dr. Rianne Koopman, internist Manager KCD, Sanquin Bloedbank PROTON II Waarom en hoe transfunderen wij in Nederland? Dr. Rianne Koopman, internist Manager KCD, Sanquin Bloedbank Opzet presentatie Achtergrond PROTON I (PROfiles of TransfusiON recipients) Studie PROTON

Nadere informatie

Energy Balance Assessment Tool

Energy Balance Assessment Tool Energy Balance Assessment Tool Energy Balance Assessment Tool (EBAT) Verbruik van verschillende soorten energie in de waterkringloop: een Excel tool Energy Balance Assessment Tool (EBAT) Waarom is EBAT

Nadere informatie

Symposium E-coaching: Start van een nieuw tijdperk? Drs. Anne Ribbers. Onderzoeker

Symposium E-coaching: Start van een nieuw tijdperk? Drs. Anne Ribbers. Onderzoeker Symposium E-coaching: Start van een nieuw tijdperk? Drs. Anne Ribbers Onderzoeker Universiteit van Tilburg, Faculteit Sociale Wetenschappen Departement Personeelswetenschappen E-coaching belicht vanuit

Nadere informatie

Tools voor canonieke datamodellering Bert Dingemans

Tools voor canonieke datamodellering Bert Dingemans Tools voor canonieke datamodellering Tools voor canonieke datamodellering Bert Dingemans Abstract Canonieke modellen worden al snel omvangrijk en complex te beheren. Dit whitepaper beschrijft een werkwijze

Nadere informatie

10 trends in Performance testen of: wat hebben we écht te bieden?

10 trends in Performance testen of: wat hebben we écht te bieden? 10 trends in Performance testen of: wat hebben we écht te bieden? Martijn Ruff 30 mei 2012 Agenda Even voorstellen... Introductie 10 Trends Conclusies KETENBEWAKING TM 2 Even voorstellen... KETENBEWAKING

Nadere informatie

training & advies Workshop OBM Het verbeteren van veiligheidsprestaties op project A50

training & advies Workshop OBM Het verbeteren van veiligheidsprestaties op project A50 Workshop OBM Het verbeteren van veiligheidsprestaties op project A50 Agenda Introductie & verwachtingen Het OBM-protocol De Case A50 in de stappen van het protocol Resultaten Evaluatie Koppeling met Veiligheidscultuurladder

Nadere informatie

Op weg naar betere forecasting voor huurauto s optimalisatie. Door Maxim Ivashkov

Op weg naar betere forecasting voor huurauto s optimalisatie. Door Maxim Ivashkov Op weg naar betere forecasting voor huurauto s optimalisatie Door Maxim Ivashkov Voorwoord Plansis wil iedereen bedanken die aan dit onderzoek hebben meegewerkt: Charles Koks, Leun Pronk, Johan Tisscher,

Nadere informatie

CVS en DNB Tabellenboek Schade

CVS en DNB Tabellenboek Schade CVS en DNB Tabellenboek Schade 2013 Een gecombineerde uitgave van het Centrum voor Verzekeringsstatistiek en De Nederlandsche Bank Vijfde editie December 2013 Verbond van Verzekeraars Centrum voor Verzekeringsstatistiek

Nadere informatie

How to build a Business Case for Capital Investments. Presentatie 8e Asset Management Control Seminar 28 en 29 oktober 2009

How to build a Business Case for Capital Investments. Presentatie 8e Asset Management Control Seminar 28 en 29 oktober 2009 How to build a Business Case for Capital Investments Presentatie 8e Asset Management Control Seminar 28 en 29 oktober 2009 Drs.S.A.G.Burgers OAM Consultancy BV 1. Inleiding 2. Business Plan 3. Business

Nadere informatie

Modelleren van onzekerheid, met zekerheid!

Modelleren van onzekerheid, met zekerheid! Modelleren van onzekerheid, met zekerheid! Vergroting van betrouwbaarheid in verkeersmodellen in een onbetrouwbaar systeem Introductie Verkeersmodellen maar waarom? Niet alles in de werkelijkheid testen!

Nadere informatie

CVS en DNB. Tabellenboek Schade

CVS en DNB. Tabellenboek Schade CVS en DNB Tabellenboek Schade 2012 CVS en DNB Tabellenboek Schade 2012 Een gecombineerde uitgave van het Centrum voor Verzekeringsstatistiek en De Nederlandsche Bank Vierde editie Juni 2012 Verbond van

Nadere informatie

S n = tijdstip van de n-de gebeurtenis, T n = S n S n 1 = tijd tussen n-de en (n 1)-de gebeurtenis.

S n = tijdstip van de n-de gebeurtenis, T n = S n S n 1 = tijd tussen n-de en (n 1)-de gebeurtenis. HET POISSON PROCES In veel praktische toepassingen kan het aaankomstproces van personen, orders,..., gemodelleerd worden door een zogenaamd Poisson proces. Definitie van een Poisson proces: Een Poisson

Nadere informatie

De onmisbare actuaris. VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers

De onmisbare actuaris. VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers De onmisbare actuaris VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers Eigenaar van de Black Box Inhoud Introductie Ontwikkelingen in S2 Waar we vandaan komen Waar we heen gaan Waarom we onmisbaar zijn En

Nadere informatie

Towers Watson Replica. Complexe modellen eenvoudig gemaakt

Towers Watson Replica. Complexe modellen eenvoudig gemaakt Towers Watson Replica Complexe modellen eenvoudig gemaakt Towers Watson Replica Complexe modellen eenvoudig gemaakt Regelgeving verhoogt de druk De huidige regelgeving verhoogt de druk op verzekeraars

Nadere informatie

Xedule: stimulator en simulator voor de verbetering van plannen én roosteren

Xedule: stimulator en simulator voor de verbetering van plannen én roosteren Xedule: stimulator en simulator voor de verbetering van plannen én roosteren dr. ir. P.J.A. (Peter) Verdaasdonk 1 Agenda Introductie Onderwijslogistiek Wat is het? Plannen versus roosteren Werken met onzekerheid

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9 SAMENVATTING 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 134 Type 2 diabetes is een veel voorkomende ziekte die een grote impact heeft op zowel degene waarbij

Nadere informatie

Rapportage workfl ow

Rapportage workfl ow Rapportage workflow Rapportage registratie workflow C.G.A.M Wessels Introductie Workflow management (WFM) staat voor de automatisering van bedrijfsprocessen en werkstromen (regels, procedures en processen)

Nadere informatie

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Benne van Popta (voorzitter Detailhandel) Steffanie Spoorenberg (adviseur Atos Consulting) Agenda 1. Risicomanagement 2. Risicomanagement vanuit

Nadere informatie

Hypotheekrecht en - vormen

Hypotheekrecht en - vormen Hypotheekrecht en - vormen Wat is een hypotheek? Een hypotheek is in theorie een zekerheidsrecht. Wanneer u een hypotheek afsluit, geeft u het recht van hypotheek aan de geldverstrekker. Dit recht van

Nadere informatie

Wind Werkt...met Weibull

Wind Werkt...met Weibull Wind Werkt Prof.dr. Gerard J.W. van Bussel Leerstoel Windenergie 9 Januari Wind Werkt...met Weibull Prof.dr. Gerard J.W. van Bussel Leerstoel Windenergie 9 Januari Wie weet wat Weibull functies zijn?.

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

Informatiemanagement, -processen en -implementaties

Informatiemanagement, -processen en -implementaties Informatiemanagement, -processen en -implementaties Spelsimulatie en Organisatieverandering imvalues Presentatie Inhoud Introductie Spelsimulatie Aanpak Toepassing Meer informatie Introductie imvalues

Nadere informatie

Parallelsesssie "Lean bij Aon Nederland"

Parallelsesssie Lean bij Aon Nederland Parallelsesssie "Lean bij Aon Nederland" Lean succesvol implementeren zonder grootscheeps veranderprogramma!! Peter Dijkstra, Senior Business Consultant, @PDleanAon Rob de Bruin, Managing Director Afdeling

Nadere informatie

qis4 legt de risico s van verzekeraars langs de meetlat

qis4 legt de risico s van verzekeraars langs de meetlat Afgelopen zomer hebben maar liefst 125 Nederlandse verzekeraars vrijwillig de impact van een conceptversie van een nieuw Europees kapitaalraamwerk (Solvency ii) op hun financiële positie berekend. Uit

Nadere informatie

Onzekerheid en variabiliteit bij het beoordelen van chemische blootstelling op de werkplek

Onzekerheid en variabiliteit bij het beoordelen van chemische blootstelling op de werkplek Onzekerheid en variabiliteit bij het beoordelen van chemische blootstelling op de werkplek Uncertainty and variability in chemical exposure assessment for the workplace 25e NVvA Symposium, april 2016 Daan

Nadere informatie

De nieuwe generatie testtools Vliegen ze, vliegen ze voor u, of vliegen ze niet?

De nieuwe generatie testtools Vliegen ze, vliegen ze voor u, of vliegen ze niet? De nieuwe generatie testtools Vliegen ze, vliegen ze voor u, of vliegen ze niet? Valori thema avond, Microsoft Auditorium, 6 maart 2012 Inleiding door Egbert Bouman Egbert Bouman, Microsoft auditorium

Nadere informatie

Zo geldt voor o.o. continue s.v.-en en X en Y dat de kansdichtheid van X + Y gegeven wordt door

Zo geldt voor o.o. continue s.v.-en en X en Y dat de kansdichtheid van X + Y gegeven wordt door APP.1 Appendix A.1 Erlang verdeling verdeling met parameters n en λ Voor o.o. discrete s.v.-en X en Y geldt P (X + Y = z) =P (X = x 1 en Y = z x 1 )+P(X = x en Y = z x )+... = P (X = x 1 )P (Y = z x 1

Nadere informatie

Risicomanagement in de energiesector

Risicomanagement in de energiesector De invloed van (project)leiderschap en cultuur Amersfoort 11 januari 2010 Marco Kuijpers Agenda 1. Introductie 2. Case 1 3. Case 2 4. Case 3 5. Conclusie 2 1. Introductie Managing partner Twynstra Gudde:

Nadere informatie

Safe Harbor Statement

Safe Harbor Statement Safe Harbor Statement Onze discussie bevat onder meer voorspellingen, schattingen of andere informatie die kan worden beschouwd als toekomstgericht. Hoewel deze anticiperende statements een actueel oordeel

Nadere informatie

INHOUD. Presentatie ICT werkervaring (voornamelijk) Gericht op databasetoepassingen. Sprekers. Allard van Amerongen Ing. Stefan Boekel 05-02-2008

INHOUD. Presentatie ICT werkervaring (voornamelijk) Gericht op databasetoepassingen. Sprekers. Allard van Amerongen Ing. Stefan Boekel 05-02-2008 INHOUD Presentatie ICT werkervaring (voornamelijk) Gericht op databasetoepassingen Sprekers Datum : : Allard van Amerongen Ing. Stefan Boekel 05-02-2008 INTRODUCTIE WIE BEN IK? Verleden/heden WAT DOE IK?

Nadere informatie

Ervaringen met besturen in onzekerheid

Ervaringen met besturen in onzekerheid Ervaringen met besturen in onzekerheid een probabilistische aanpak Prof.dr.ir. P.H.A.J.M. van Gelder Hoogleraar Safety Science, Faculteit Techniek, Bestuur en Management 1 4 2016, Provinciehuis Groningen

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling van de bacheloropleiding

Onderwijs- en examenregeling van de bacheloropleiding Faculteit der Exacte Wetenschappen Onderwijs- en examenregeling van de bacheloropleiding Bedrijfswiskunde en Informatica Deel B Preambule In dit document wordt een A en een B gedeelte onderscheiden. In

Nadere informatie

Inspiratiedag. Workshop 1: Risicogestuurde interne controle. 15 september 2016

Inspiratiedag. Workshop 1: Risicogestuurde interne controle. 15 september 2016 Inspiratiedag Workshop 1: Risicogestuurde interne controle 15 september 2016 Programma Inleiding Risicomanagement Interne beheersing Relatie met de externe accountant Van interne controle naar beheersing

Nadere informatie

Trombocytenvoorraadbeheer de theorie dichterbij de praktijk

Trombocytenvoorraadbeheer de theorie dichterbij de praktijk Trombocytenvoorraadbeheer de theorie dichterbij de praktijk Situatie tot 2005 Grote schommelingen in productieniveaus van trombocytenconcentraten (TCs) Verloop altijd hoog: gemiddeld 15-20% resterende

Nadere informatie

Patrick Venendaal 1553805. Creative Industries

Patrick Venendaal 1553805. Creative Industries Naam: Cursus: Coördinator: Docent: Patrick Venendaal 1553805 Entrepreneurship Creative Industries Aljan de boer Mark Nutzel Inhoudsopgave Het idee... 3 De doelgroep... 3 Introductie... 3 Wat wordt er getest...

Nadere informatie

6 Ongelijkheden. Verkennen. Uitleg. Theorie en voorbeelden. Los het probleem rond de huur van een kopieermachine op.

6 Ongelijkheden. Verkennen. Uitleg. Theorie en voorbeelden. Los het probleem rond de huur van een kopieermachine op. 6 Ongelijkheden Verkennen Ongelijkheden Inleiding Verkennen Los het probleem rond de huur van een kopieermachine op. Uitleg Ongelijkheden Theorie Opgave 1 In de Uitleg zie je hoe de ongelijkheid 0,05v

Nadere informatie

Opdrachtenblad COACH - UITWERKINGEN

Opdrachtenblad COACH - UITWERKINGEN Opdrachtenblad COACH - UITWERKINGEN 1 Introductie In deze activiteit leer je hoe je de verspreiding van een virus kunt analyseren met een grafisch Coach model. We beginnen met een eenvoudig versie van

Nadere informatie

Samenvatting (in Dutch)

Samenvatting (in Dutch) Samenvatting (in Dutch) Geordende latente klassen modellen voor nonparametrische itemresponstheorie Een geordend latente klassen model kan als een nonparametrisch itemresponstheorie model beschouwd worden.

Nadere informatie

Masterclass Veiligheidsmanagementsysteem

Masterclass Veiligheidsmanagementsysteem Masterclass Veiligheidsmanagementsysteem PART zorg 13 mei 2014 Agenda 1 2 3 4 5 Introductie VMS - huiswerkopdracht Introductie VIM Casus en gespreksoefening Taken VIM-team Discussie + afsluiting Plaats

Nadere informatie

Opgesteld door: drs. G.W. Brandsen. Gecontroleerd door: ing. N.G.C.M. Quaijtaal. Projectnummer: B02015.000151.0100. Ons kenmerk: 077443609:A

Opgesteld door: drs. G.W. Brandsen. Gecontroleerd door: ing. N.G.C.M. Quaijtaal. Projectnummer: B02015.000151.0100. Ons kenmerk: 077443609:A MEMO ARCADIS NEDERLAND BV Mercatorplein 1 Postbus 1018 5200 BA 's-hertogenbosch Tel 073 6809 211 Fax 073 6144 606 www.arcadis.nl Onderwerp: Gebruik Heatsavr in Buitenbad De Bercken in Reuver 's-hertogenbosch,

Nadere informatie

Tijdelijk werk: zegen of vloek?' Ronald Dekker & Irma Mooi-Reçi (VU)

Tijdelijk werk: zegen of vloek?' Ronald Dekker & Irma Mooi-Reçi (VU) Tijdelijk werk: zegen of vloek?' Ronald Dekker & Irma Mooi-Reçi (VU) Inleiding Dynamiek op de Nederlande arbeidsmarkt Focus op kwetsbare groepen Hs.6: Tijdelijk werk: zegen of vloek? Hoofdstuk is coproductie

Nadere informatie

Financiële Educatie aan Jongeren. Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens

Financiële Educatie aan Jongeren. Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens Financiële Educatie aan Jongeren Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens NVVK Studiedag Schuldhulpverlening 28 oktober 2014 WWJB richt zich op jongeren en hun financiën Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB)

Nadere informatie

Social (Media) Networking for eshops

Social (Media) Networking for eshops Social (Media) Networking for eshops Stijn Vanbriel http://strakplan.wordpress.com Promotor: Niels Hendrickx Co promotor: Liesbeth Huybrechts Pagina 1 van 8 Inhoudsopgave Inleiding en motivatie... 3 Derde

Nadere informatie