Risicokapitaal in België Hoe kan België zijn positie in risicokapitaal uitbouwen?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Risicokapitaal in België Hoe kan België zijn positie in risicokapitaal uitbouwen?"

Transcriptie

1 Risicokapitaal in België Hoe kan België zijn positie in risicokapitaal uitbouwen?

2 VOORSTELLING VAN FEBELFIN Voorstelling van Febelfin vzw is de Belgische federatie van de financiële sector. Ze verzoent de belangen van haar leden met die van de beleidsmakers, toezichthouders, beroepsverenigingen en belangengroepen op nationaal en Europees niveau. neemt standpunten in voor en door haar leden: grootbanken, nichespelers, niet-bancaire financiële instellingen en organisaties, aanbieders van financiële infrastructuur, enz.; vertegenwoordigt leden op nationaal en Europees niveau en voert sociale onderhandelingen; verleent diensten: ze informeert, duidt en geeft advies en verstrekt ook opleiding via Febelfin Academy; communiceert met de leden en het grote publiek en neemt deel aan debatten op professioneel, politiek en maatschappelijk vlak. Bezoek ook Bezoek ook leden 5 deelverenigingen 11leden met bijzonder statuut (dit zijn niet-bancaire financiële instellingen en organisaties): Belgian Venturing Association, Belgische Beroepsvereniging der Factormaatschappijen, Belsipa, Erkenningsraad voor effectenmakelaars, Euroclear, Isabel, LCH. Clearnet, Euronext, SWIFT,Worldline, Dexia

3 INHOUDSTAFEL Inhoudstafel Inleiding en achtergrond...4 Opzet van het onderzoek...6 Risicokapitaal in België: een overzicht...8 Bevindingen van de interviews...12 Aanbevelingen van de interviews...16 Tot slot...24 Bijlage: lijst van aanbevelingen

4 INLEIDING EN ACHTERGROND Inleiding en achtergrond Op 23 april 2014 had Febelfin een constructief onderhoud met Minister Marcourt in aansluiting op de werkgroepen die zijn opgericht in het kader van de Rondetafel Financement des PME van Minister Marcourt in samenwerking met SOWALFIN. Tijdens het onderhoud kwam ook de toegankelijkheid van financiering bij startende bedrijven aan de orde, waarbij het kabinet van Marcourt de mening deelde dat jonge ondernemingen in België onvoldoende vlotte toegang vinden tot risicofinanciering. Daarnaast werd vastgesteld dat bedrijven in de meest beloftevolle fase regelmatig overgenomen worden door buitenlandse risicokapitaalverschaffers en zich niet verankeren in België. In dit kader heeft Febelfin zich geëngageerd om te onderzoeken of ondernemingen in de zaai-, start- en groeifase in België een voldoende vlotte toegang vinden tot risicofinanciering. Daarnaast zal nagegaan worden welke rol de banken kunnen spelen binnen risicofinanciering. Op deze wijze wenst Febelfin bij te dragen tot het stimuleren van innovatie en ondernemerschap in België. De werkgroep, die binnen Febelfin is opgericht om deze problematiek te onderzoeken, heeft de nodige informatie en research rond risicofinanciering geanalyseerd. Hieruit zijn enkele essentiële zaken samengebracht, die mee de basis vormen van het eindrapport. Daarnaast heeft de werkgroep interviews gehouden met diverse specialisten op het terrein om hun visie op de feiten rond risicofinanciering te capteren. Deze zijn actief betrokken bij risicofinanciering in hun functie als investeerder (business angel, venture capitalist, private equity speler, publieke instelling), in hun functie als academicus, in hun functie als business incubator enz. Zij hebben dus elk een eigen referentiekader, waarbinnen hun bevindingen omtrent risicokapitaal zich situeren. Enerzijds heeft dit een brede en diverse waaier aan bevindingen opgeleverd, anderzijds was er ook op meerdere punten een duidelijke consensus. Tijdens de interviews kwam ook vaak de definitiekwestie omtrent risicofinanciering aan de orde. Welke fases van risicofinanciering worden bestudeerd (zaaifase, startfase, groeifase), welke partijen worden bestudeerd (business angels, venture capitalists, private equity spelers, publieke instellingen, crowdfundingplatformen, ) en welke vormen van risicofinanciering worden bestudeerd (kapitaalparticipaties, leningen en/of garanties). We hebben geoordeeld dat een brede definitie van risicofinanciering de meeste toegevoegde waarde kan bieden voor de analyse en hebben dan ook geen bewuste uitzonderingen gemaakt voor bepaalde fases, spelers of vormen van risicofinanciering. 4

5 In het vervolg van de memo wordt eerst even het opzet van het voorliggend rapport geduid. Nadien wordt een overzicht gegeven van risicokapitaal in België op basis van recente studies: wat is de huidige positie van België versus andere Europese landen en wat zijn de sterktes en zwaktes. Vervolgens wordt een overzicht gegeven van de voornaamste bevindingen, die tijdens deze interviews naar voren zijn gekomen. Er wordt eerst besproken wat de algemene bevindingen zijn over het huidige aanbod van risicofinanciering en aanbod van investeringsopportuniteiten. Vervolgens worden een viertal aanbevelingen geformuleerd met bijhorende aandachtspunten, die tot een verbetering kunnen leiden in deze markt. Ook wordt duidelijk gemaakt welke partij een rol van betekenis kan spelen in deze materie. De partijen die aan bod komen zijn de publieke instellingen, de banken en hun zakenbankafdeling en de investeerder. Indien bepaalde bevindingen specifiek zijn voor een bepaalde fase, speler of vorm van risicofinanciering wordt dit eveneens vermeld. 5

6 OPZET VAN HET ONDERZOEK Opzet van het onderzoek Om het opzet van dit rapport te kaderen wordt dieper ingegaan op twee vormen van financiering nl. risicokapitaal en bancaire financiering. Risicokapitaal dient op zijn beurt ingedeeld te worden in twee delen: eigen inbreng door de ondernemer en eigen vermogen door een risicokapitaalverschaffer. Voldoende eigen vermogen is een eerste voorwaarde alvorens bancaire financiering kan aangetrokken worden door een startende onderneming. Naast eigen inbreng, kan een ondernemer zich wenden tot risicokapitaal. Verstrekkers van risicokapitaal kunnen de vorm aannemen van privépersonen, durfkapitaalfondsen of publieke instellingen. Voldoende eigen inbreng en eigen vermogen via risicokapitaal faciliteert later in veel gevallen de bancaire financiering omdat een onderneming via deze weg zijn activiteiten al kan uitbouwen. Zo zal een startende onderneming in het marktsegment van bijvoorbeeld biotech zich dus eerst moeten wenden tot financieringskanalen zoals FFF 1, business angels of crowdfunding, alvorens naar zijn bankier te stappen. De onderneming zal immers enige tijd nodig hebben om zijn product te ontwikkelen en te verkopen alvorens er (stabiele) inkomstenstromen worden gegenereerd. Daarvoor heeft ze een werkkapitaal nodig welke ze kan vinden via risicofinanciering. In dergelijke situatie is de onderneming in opstartfase - vaak nog niet in staat om de bancaire financiering terug te betalen. De onderneming heeft dan voldoende eigen vermogen nodig om zijn zaak gestalte te geven en hoeft zich in die eerste fase nog niet te bekommeren over maandelijkse aflossingen voor een lening. Bancaire kredietverlening is een traditionele vorm van externe financiering. Bij deze vorm van financiering is de doorlooptijd van een kredietaanvraag relatief kort en zijn de toegepaste tarieven competitief, zeker in het huidige renteklimaat. Bancaire financiering is echter niet geschikt voor alle investeringsprojecten. Voor bepaalde types dossiers zijn banken niet onmiddellijk de meest geschikte tegenpartij om in financiering te voorzien. Banken moeten immers telkens een risicoafweging maken wanneer spaargelden worden omgezet in ondernemingskredieten en zich verzekeren van de terugbetalingscapaciteit van de ontlener. Ook de nieuwe financiële regelgeving is erop gericht om de banksector geen ongeoorloofde risico s te laten lopen. Dit betekent echter niet dat spaargeld slaapt. Spaargeld wordt volop ingezet voor de financiering van de economie maar is daarom niet per definitie het meest geschikt voor elk type van investering. Ook de bank moet de spaarder immers op elk ogenblik kunnen terugbetalen. 1 Friends, Family & Fools. 6

7 Een voldoende ontwikkelde markt van risicokapitaal is dan ook van cruciaal belang. Febelfin wenst daarom met dit rapport een licht te werpen op waar deze mogelijk haperingen vertoont en op welke manier deze verder uitgebouwd kan worden. 7

8 RISICOKAPITAAL IN BELGIE: EEN OVERZICHT Risicokapitaal in België: een overzicht Op basis van een aantal Belgische en internationale studies rond risicokapitaal hebben we enkele vaststellingen samengebracht, die een beeld geven van de omvang en positie van risicofinanciering in België versus andere Europese landen. De vaststellingen hebben betrekking op de periode , tenzij anders vermeld. Het bedrag aan opgehaalde middelen (fundraising) door Belgische partijen, geschaald naar BBP, ligt lager dan het Europees gemiddelde: 0,09% voor België versus 0,29% voor Europa. Indien België wil aansluiten met het Europees gemiddelde dient het de jaarlijks opgehaalde middelen te verhogen van 330M naar 1.050M. Risicokapitaalinvesteringen door binnenlandse en buitenlandse investeerders in België bedroegen 0,29% van het BBP. Hiermee scoort België gemiddeld binnen Europa en gelijkaardig aan buurlanden Frankrijk en Nederland. Het valt wel op dat risicokapitaal in België voor een belangrijk deel afhankelijk is van buitenlandse partijen ( meer dan 33% van het risicokapitaal komt uit het buitenland), voornamelijk voor de grotere kapitaalrondes. 8

9 Durfkapitaalinvesteringen in België kennen een belangrijke concentratie in life science (33%) en energie & milieu (17%). Computers & elektronica en telecommunicatie scoren lager dan het Europees gemiddelde. In vergelijking met buurlanden Nederland, Frankrijk en Duitsland is het gemiddelde geïnvesteerde bedrag per onderneming gelijkaardig voor de zaai- en startfase, en lager voor de latere groeifase. Het verschil met het Verenigd Koninkrijk is groot, vooral in de start en groeifase. In het vervolg van de tekst zal naar voren komen dat door de versnippering van het Belgische aanbod van risicokapitaal, vooral de grotere kapitaalrondes gebeuren door buitenlandse investeerders. 9

10 RISICOKAPITAAL IN BELGIE: EEN OVERZICHT Desinvesteringen zijn in België licht lager dan het Europees gemiddelde, mogelijk deels het gevolg van de kleinere markt voor risicofinanciering. Lagere desinvesteringen kunnen evenwel ook wijzen op inefficiënties bij exit scenario s en belemmeren de dynamiek rond risicofinanciering om opnieuw kapitaal op te halen en te investeren. België is de afgelopen jaren enkele plaatsen gezakt in de landenindex 2 voor risicokapitaal (van 13 in 2009 naar 15 in 2014). Dit wordt deels veroorzaakt door de beperkte economische groei en kleine kapitaalmarkt, maar eveneens door een blijvend zwakke positie in flexibiliteit op de arbeidsmarkt en rechtshandhaving. Het algemeen beeld is dat België een positie in de middenmoot inneemt in Europees risicokapitaal. Binnen Europa is het Verenigd Koninkrijk een duidelijke koploper met de Scandinavische landen als belangrijke achtervolgers. België vormt samen met de meeste West-Europese landen een grote middengroep. Er dient wel opgemerkt te worden dat de algemene positie van België in de afgelopen jaren achteruit is gegaan. Zo is er bijvoorbeeld (nog) geen sprake van een heropleving voor fundraising in België zoals voor enkele Europese landen in 2013, zo zijn de investeringen sinds de crisis in België sterker gezakt dan in onze buurlanden en zijn er minder deals in België versus meer deals in Europa in het afgelopen jaar. De afhankelijkheid van buitenlands risicokapitaal duidt bovendien op een gebrek aan slagkracht van binnenlandse partijen, zeker voor latere kapitaalrondes. 2 The Venture Capital and Private Equity Country Attractiveness Index 2014, Alexander Groh, Heinrich Liechtenstein and Karsten Lieser. 10

11 Als België de ambitie wil waarmaken om een sterkere positie binnen risicofinanciering in te nemen, dienen inspanningen gedaan te worden om het huidige beleid te analyseren en bij te sturen waar nodig. In sommige van onze buurlanden zijn er reeds inspanningen geleverd voor het ondersteunen van risicokapitaal zoals het diversifiëren van het aanbod in risicokapitaal (Verenigd Koninkrijk) of het fiscaal stimuleren van investeringen door particulieren (Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland). Bron: European Private Equity and Venture Capital Association (EVCA) Mei 2014 Opgehaalde middelen: Opgehaalde middelen voor directe private equity investeringsfondsen, die voornamelijk focussen op investeringen in Europa. De klassificatie per land is op basis van het team dat het fonds managed. Investeringen van binnenlandse partijen: Investeringen op basis van het land van de investeerder, ongeacht de locatie van de target onderneming. Investeringen van binnenlandse en buitenlandse partijen: Investeringen op basis van het land van de target onderneming, ongeacht het land van de investeerder. Durfkapitaalinvesteringen: Investeringen in ondernemingen, die zich in zaaifase, opstartfase en later stage venture fase bevinden. Desinvesteringen: Desinvesteringen op basis van het land van de target onderneming, ongeacht het land van de desinvesteerder. 11

12 BEVINDINGEN VAN DE INTERVIEWS Bevindingen van de interviews Aanbod van risicofinanciering De belangrijkste bevinding voor het aanbod van risicofinanciering is dat het aanbod over het algemeen voldoende groot is, maar erg versnipperd. Er is een degelijk netwerk van business angels in Vlaanderen en Wallonië, er zijn een veelvoud aan venture capital en private equity fondsen en er zijn diverse publieke initiatieven met betrekking tot risicofinanciering. Nieuwe financieringsvormen zoals het aanbieden van achtergestelde leningen via Private Banking en het oprichten van crowdfundingplatformen vinden - langzaamaan - hun ingang. Bovendien focussen de diverse partijen zich niet op één of enkele sectoren, maar wordt een verscheidenheid aan sectoren ondersteund (Biotech, Cleantech, Medtech, ICT, Food enz.). De versnippering heeft als voordeel dat kapitaal en kennis beschikbaar is voor meerdere sectoren en een brede ontwikkeling mogelijk is. Er zijn echter ook belangrijke nadelen aan deze versnippering van risicokapitaal verbonden zoals (1) leemtes in het aanbod van risicofinanciering en (2) hogere zoekkosten naar het aanbod van risicofinanciering. 1. Leemtes in het aanbod van risicofinanciering Er zijn drie belangrijke vormen van leemtes in het aanbod van risicofinanciering, die verband houden met de grootte van de kapitaalronde, de geografische ligging en de ontwikkelingsfase van de onderneming. a. Een eerste leemte in het aanbod van risicofinanciering manifesteert zich op het niveau van de grootte van de kapitaalronde. Een ondernemer slaagt er met een goed business plan en eigen inbreng meestal wel in kleinere bedragen (tot 1M ) aan te trekken, maar het aantrekken van bedragen boven 1M is een veel groter probleem. Dit komt door de beperkte omvang van het merendeel van de Belgische fondsen, waarvoor een kapitaalronde van meer dan 1M (of een tweede/derde kapitaalronde bij eenzelfde bedrijf met cumulatief meer dan 1M kapitaal) een te groot concentratierisico geeft voor het fonds. De beperkte omvang van de Belgische fondsen is in de afgelopen jaren bovendien nog toegenomen met het wegvallen van de bancaire private equity, voornamelijk vanwege de zeer ongunstige Basel 3 regelgeving voor risicofinanciering (d.i. risicoweging tot 1.250%). Banken hadden verhoudingsgewijs grote fondsen, waarvoor geen andere partij het aanbod heeft kunnen overnemen. Als gevolg hiervan zullen sterke groeiers ofwel hun groei moeten afremmen (met verlies van groeipotentieel) ofwel kapitaal 12

13 moeten aantrekken in een internationale context. Het aantrekken van buitenlandse risicofinanciering hoeft niet per definitie slecht te zijn, maar het zou niet zo mogen zijn dat dit het enige valabele alternatief is. b. Een tweede leemte in het aanbod van risicofinanciering openbaart zich op het geografische niveau: het aanbod van risicofinanciering is algemeen genomen groter in Vlaanderen dan in Wallonië. Bovendien gaat het aanbod in Vlaanderen voornamelijk uit van privé initiatieven, terwijl het aanbod in Wallonië grotendeels komt van publieke initiatieven. In dat laatste geval krijgen privé investeerders niet voldoende ruimte om zich te ontwikkelen, waardoor de omvang van het niet-publiek risicokapitaal laag blijft. Belgische risicofinanciering in een internationale context is ten slotte zeer beperkt, terwijl het ook belangrijk wordt geacht om over de grenzen heen te kijken. Net zoals buitenlands risicokapitaal actief is in België, dient Belgisch risicokapitaal ook - selectief - actief te zijn in het buitenland. c. Een derde leemte in het aanbod van risicofinanciering doet zich voor in de startfase van een onderneming, die een goed bedrijfsplan heeft met een Internal Rate of Return (IRR) lager dan bv. 20%. Een groot deel van de investeerders stappen steeds vaker pas later in de groeicyclus van een onderneming in en een IRR van minder dan 20% wordt algemeen genomen te laag bevonden door investeringsfondsen zonder overheidsparticipatie of overheidsgarantie. Voor meer mature ondernemingen, die het groeipotentieel niet hebben kunnen realiseren en nu een degelijk, stabiel bedrijfsmodel met IRR < 20% hebben, is het eveneens moeilijk om risicokapitaal te vinden. 2. Er zijn hoge(re) zoekkosten naar het aanbod van risicofinanciering Een tweede nadeel is dat door deze versnippering tijd verloren gaat voor de ondernemer in zijn zoektocht naar financiering. Voor de ondernemer is het allereerst meestal niet duidelijk wie welke financieringsinstrumenten aanbiedt en waarbij de samenwerking tussen de verschillende partijen (business angels, venture capitalists, publieke instellingen, banken) meestal suboptimaal is. Zo kan bijvoorbeeld een bank, bij een afwijzing van een krediet, de ondernemer systematisch doorverwijzen naar risicofinancierders. Vervolgens is er dan de veelvoud aan partijen en soms onduidelijkheid - vanwege het gebrek aan kennis bij de ondernemer - over welke partij en welk financieringsinstrument nu het meest geschikt is voor zijn onderneming. Hij wordt bovendien geconfronteerd met de vele voorwaarden en beperkingen die bepaalde (vooral publieke) investeerders opleggen en waar hij zijn weg dient in te vinden. 13

14 BEVINDINGEN VAN DE INTERVIEWS Ten slotte willen we kort vermelden dat de overnames van bedrijven zoals Clear2Pay, MaSTherCell en Layerwise door buitenlandse spelers niet per definitie een probleem hoeven te zijn. Soms is een buitenlandse overname eenvoudigweg de beste oplossing, bijvoorbeeld om te kunnen opereren in een internationale omgeving en verder te kunnen doorgroeien. Bovendien kan een bedrijf in buitenlandse handen prima floreren zolang het innovatief en toonaangevend blijft qua research of zichzelf onderscheidt in performantie. Het hoofddoel dient te zijn om lokaal bedrijven te laten ontstaan en te laten groeien en bloeien zodat toegevoegde waarde en arbeidsplaatsen toenemen. Het verliezen van bedrijven aan buitenlandse spelers is natuurlijk wel een probleem als de oorzaak ligt in het niet vinden van risicokapitaal bij Belgische spelers. Aanbod van investeringsopportuniteiten Er worden voldoende investeringsopportuniteiten aangeboden voor het huidige aanbod aan risicofinanciering, waardoor het natuurlijke selectieproces speelt zoals het moet: mindere rendabele starters of starters zonder bewezen cash-flows vinden moeilijker kapitaal. Men stelt bovendien vast dat de wil om te ondernemen is toegenomen en success stories (Clear2Pay,Sparkcentral, Sunrise, Beatswitch, Ablynx, Mitra ) zorgen voor positieve rolmodellen (= het is mogelijk om een onderneming vanuit het niets op te bouwen tot een succesvolle onderneming). Daarnaast wordt gesteld dat het potentieel aan investeringsopportuniteiten nog hoger wordt geschat. Men benadrukt dat de huidige mindset te terughoudend is versus ondernemerschap: in België denkt minder dan 8% aan het opstarten van een onderneming, voor de peer groep is dit meer dan 12%. België telt ook een groot aantal doctoraatstudenten, maar slechts 1% start een spin-off. Evenzeer is de mindset soms te veel gericht op de innovatie of technologie zelf en niet op het uitbouwen hiervan tot een succesvolle onderneming. Een aantal investeringsopportuniteiten is ten slotte niet realistisch of te weinig onderbouwd. Deels heeft dit te maken met de beperkte kennis en ervaring van de ondernemer in het opstellen van het business plan, waarbij naast het product zelf ook nagedacht dient te worden over productie (opschaling), logistiek, verkoop, financiën, fiscaal en juridisch kader enz. 14

15 15

16 AANBEVELINGEN VAN DE INTERVIEWS Aanbevelingen van de interviews Realiseren van aantrekkelijke omgevingsfactoren Het huidge fiscaal en juridisch kader voor ondernemerschap en risicofinanciering wordt meerdere malen omschreven als onvoldoende stimulerend en instabiel. 1. Een instabiel fiscaal en juridisch kader ontmoedigt ondernemerschap en schrikt investeerders af; 2. Onvoldoende stimulerende maatregelen met complexe regelgeving zorgen voor het niet ten volle benutten van het potentieel; 3. Daarnaast is er veelvuldig de roep naar meer flexibiliteit op de arbeidsmarkt (o.a. inzake werving, afvloeiing, en loonkostenhandicap) en administratieve vereenvoudiging. De overheid speelt een doorslaggevende rol in het realiseren van aantrekkelijke omgevingsfactoren. Elk van de interviews leverde een aantal concrete voorstellen op, waarbij vooral wordt benadrukt dat maatregelen op algemene schaal noodzakelijk zijn en dat maatregelen duurzaam in de tijd moeten zijn. Een verdere versnippering met nieuwe maatregelen in de marge dient absoluut voorkomen te worden, evenals een aanhoudende discussie rond een bepaalde maatregel met telkens kleine aanpassingen. Concreet dient er bijvoorbeeld eerder gedacht te worden aan het verlagen van het bestaand tarief van de vennootschapsbelasting dan aan het verder uitwerken van een aangepast systeem van investeringsaftrek of andere bijzondere aftrekposten / subsidies / premies / tax shelter enz. Deze kleinere maatregelen zijn te complex, te kleinschalig, te veranderlijk of simpelweg onbekend bij de startende ondernemer. Dit hoeft niet per definitie te betekenen dat de middelen van de overheid verhoogd dienen te worden, het betekent vooral het anders (lees: efficiënter, transparanter en stabieler) inzetten van deze middelen. Indien dergelijke algemene maatregelen om budgettaire reden vandaag moeilijk haalbaar zouden zijn, dan zijn ook beperkte maatregelen die bijvoorbeeld de risicofinanciering voor (startende) KMO s faciliteren, zoals de taks shelter en de maatregelen die crowdfunding 3 interessanter maken uit het Start-up plan van Minister De Croo, meer dan welkom. Zij geven alvast een fundamentele stimulans in de goede richting. Daarnaast moet men ook de keuze durven maken om maatregelen, die niet of onvoldoende werken, stop te zetten of structureel aan te passen en maatregelen die goed werken te behouden. 3 Bij het uitwerken van de modaliteiten van de maatregel inzake crowdfunding, dient niet enkel aandacht te worden besteed aan de goede functionering ervan, maar ook aan de potentiële risico s voor de beleggers en het creëren van een level playing field voor alle stakeholders. 16

17 Daarenboven is de regelgeving rond bepaalde onderwerpen zeer uitgebreid, maar wordt er door het niet of inconsistent toepassen van deze regelgeving onduidelijkheid en ondoorzichtigheid gecreëerd. Voorbeelden zijn insider trading, waarvoor in België voldoende wetgeving bestaat maar amper veroordelingsdossiers bestaan; de problematiek rond de Arco aandeelhouders, Sommige regelgeving is dan weer te beperkt of verouderd. Het regelgevend kader rond corporate governance biedt bijvoorbeeld geen mogelijkheid voor aandelen met meervoudig stemrecht (behoud van controle is één van de belangrijkste aandachtspunten voor de ondernemer). Het regelgevend kader rond business angels stemt van 1999 en dient aangepast te worden aan de huidige marktomgeving. Ten slotte dient men voor nieuwe financieringsconcepten zoals crowdfundingplatformen tijdig voldoende regelgeving uit te werken. Evenzo dient op een bredere schaal ingezet te worden op het wegwerken van de loonkostenhandicap versus het huidige kluwen van begunstigingmaatregelen voor enkel R&D personeel, eerste aanwervingen enz. Een groot aantal starters kent deze zeer complexe regelgeving niet of is bijzonder veel tijd kwijt met het bestuderen van de regelgeving en het vervolgens doorlopen van de administratieve procedure (bij alle verschillende instanties). Ten slotte dient de rigiditeit op de arbeidsmarkt afgebouwd te worden qua werving en afvloeiing. De procedure voor het werven van (buitenlands) personeel moet vereenvoudigd worden en afvloeiingen gebeuren in België meestal tegen een heel hoge kost. Hierdoor kunnen startende bedrijven, met soms grote wisselingen in de vraag naar personeel, hier niet op inspelen. In deze materie heeft in het bijzonder de overheid een zeer belangrijke rol. Zij bepaalt de omgeving waarin ondernemerschap mogelijk wordt gemaakt door het geven van de juiste incentives zoals eenvoudige en flexibele juridische en fiscale structuren, efficiënte arbeidsmarkten en correcte vergoedingen van prestaties. De rol van de overheid houdt bovendien niet op bij het realiseren van een aantrekkelijk ondernemingsomgeving. De rol van de overheid bestaat tevens uit het helder communiceren van de nieuwe én bestaande maatregelen en incentives om ondernemerschap te bevorderen, uit het bijstaan van ondernemers rond aanvragen van subsidies en uit het monitoren van het gevoerde beleid. Om dit objectief te verwezenlijken kan een centraal aanspreekpunt of platform worden opgericht ( uniek loket ), wat eveneens een aanbeveling van Europa is. Dergelijk uniek loket kan op regionaal niveau georganiseerd worden of op federaal niveau, indien organisatorisch mogelijk. 17

18 AANBEVELINGEN VAN DE INTERVIEWS Het creëren van zo n omgeving vormt de absolute beginvoorwaarde voor het ontwikkelen van een dynamisch ecosyteem met ondernemers, risicofinancierders, banken en publieke instellingen. Anders geformuleerd, aanbevelingen in het vervolg van deze memo kunnen hun potentieel maar ten volle benutten in een goed georganiseerde omgeving. Stimuleren van ondernemerschap Er heerst de perceptie dat er een (her)opleving is van het ondernemerschap. Het merendeel van de deelnemers erkent een voldoende vraag naar risicokapitaal: er worden jaarlijks een veelvoud van investeringsvoorstellen ontvangen in verhouding tot het aantal gemaakte investeringen. Echter, men is overtuigd dat een groot deel van het ondernemerspotentieel nog onbenut blijft (zie: aanbod van investeringsopportuniteiten). Indien men er in kan slagen bijvoorbeeld 10% van de Belgen te doen nadenken over het opstarten van een onderneming of 5% van de doctorandi te doen starten met een spin-off, geeft dit een enorm potentieel. En meer starters met ondernemingszin realiseren meer economische activiteit, wat meer getalenteerd menselijk kapitaal aantrekt, wat infrastructuur doet ontwikkelen, wat uitstraling geeft naar de buitenwereld toe en wat natuurlijk meer risicofinanciering doet aantrekken. Na de eerste voorwaarde van aantrekkelijke omgevingsfactoren is het stimuleren van ondernemerschap wellicht het belangrijkste aandachtspunt om de ontwikkeling van risicofinanciering te stimuleren. Allereerst kan ondernemerschap gestimuleerd worden via opleiding. Opleidingen bieden nog een te theoretisch kader en dienen zich meer te richten op stages en praktijkervaring om een ondernemende mindset bij studenten en academici te stimuleren. Daarbij zou men een breed kader moeten hanteren: niet alleen het ontwikkelen van het product of de dienst telt, maar eveneens het managen van de onderneming op het commerciële en financiële vlak (= een verdieping van de expertise bij de ondernemer in commerciële slagkracht en financiële vaardigheid is een absolute noodzaak voor te ondernemen en te groeien). Nog te vaak stelt men immers vast dat (startende) ondernemers technisch zeer bekwaam zijn, maar te kort komen in de overige aspecten van ondernemen. 18

19 Een andere manier van stimuleren van ondernemerschap is via succesverhalen of positieve rolmodellen. Het idee om een bedrijf vanuit het niets op te starten tot een succesvolle onderneming manifesteert zich ook steeds vaker in Europa, wat een duidelijke stimulans is voor ondernemerschap en nog verder uitgespeeld dient te worden. Nu komen er al meer en meer succesvolle voorbeelden in de pers, maar zijn volgende succesverhalen genoeg bekend bij het publiek: FNG Group (o.a. kledingmerk Fred & Ginger), Quares (immo), Bone Therapeutics (Biotech) enz. Succesverhalen dienen bovendien niet altijd over bedrijven te gaan: veelbelovende overheidsmaatregelen blijven ook nog vaak onbekend bij de startende ondernemer en dienen meer in de schijnwerpers gezet te worden. Eveneens dient er aan de negatieve perceptie rond ondernemen zoals bij faillissement gewerkt te worden. In plaats van een faillissement te beschouwen als een mogelijke leerrijke ervaring in het proces van ondernemerschap, wordt een faillissement te nadrukkelijk als een mislukking beschouwd (die men bovendien maar één keer kan maken). Alhoewel reeds kort vermeld onder aantrekkelijke omgevingsfactoren, is het correct vergoeden van ondernemerschap natuurlijk ook een belangrijke stimulans. Ondernemen is risicovol en dient correct te worden beloond. Het merendeel van de geïnterviewden kent een belangrijke rol toe aan de publieke instellingen voor het actief promoten van ondernemerschap zoals in bovenstaande voorbeelden. Daarnaast moeten we ook inzetten op private initiatieven voor het stimuleren van ondernemerschap. Banken als BNP Paribas Fortis, ING en KBC hebben in de afgelopen jaren verscheidene initiatieven opgezet als Bryo, Start-it, Co.Station en StartyourBusiness voor het begeleiden van starters. Hierdoor komen ze dichter bij de startende ondernemer te staan en bieden ze diverse tools en contacten om de ondernemer verdere stappen te doen zetten. Denk hierbij enerzijds aan het organiseren van workshops of het bijbrengen van financiële expertise en sectorinformatie en anderzijds aan het in contact brengen met mogelijke investeerders en ondernemingsnetwerken. Daarnaast heeft Belfius in samenwerking met het Europees Investeringsfonds een financieringsenveloppe ter beschikking gesteld voor startende ondernemingen en bedrijfsleiders. Business angels en succesvolle ondernemers kunnen eveneens een verdere boost geven aan ondernemerschap door hun ervaringen en expertise nadrukkelijker in te zetten. 19

20 AANBEVELINGEN VAN DE INTERVIEWS Uitbreiden van aanbod risicofinanciering Na de uitwerking van omgevingsfactoren en ondernemerszin komen we nu aan bij twee aandachtspunten, die specifiek inwerken op risicofinanciering. Het wegwerken van de tekorten in het aanbod in risicofinanciering is het eerste. Zoals eerder besproken wordt er erkend dat er over het algemeen voldoende aanbod van risicofinanciering in de Belgische markt aanwezig is, maar niet in alle segmenten van de markt. Allereerst is er het tekort aan risicofinanciering voor grotere kapitaalrondes (> 1M ) of kapitaalrondes in meerdere fases door de beperkte omvang van de meeste fondsen. Hierdoor blijft financiering uit ofwel verwatert het aandeel bij de initiële investeerder, die zodoende een groot deel van de potentiële meerwaarde misloopt. Er dient derhalve gestreefd te worden naar grotere fondsen, die een onderneming bij grotere kapitaalrondes en in meerdere fases financieel kan begeleiden. Grotere fondsen kunnen gerealiseerd worden door een sterke interne groei van de huidige fondsen, door een fondsenconsolidatie of door een forsere inzet op cofinanciering zoals privé-publieke samenwerking. De Arkimedes fondsen zijn een bekend voorbeeld van privé-publieke samenwerking. Bij privé-publieke samenwerking is het wel belangrijk dat de rol van de publieke instelling zich concentreert op het element van financiering en niet op het inbrengen van expertise. Bovendien dient men een grote regelzucht en het politiseren van investeringsbeslissingen te voorkomen. De inbreng van risicokapitaal dient niet alleen op het niveau van Belgische publieke instellingen onderzocht te worden, ook Europese publieke instellingen zoals het Europees Investeringsfonds (EIF) zijn actieve investeringspartners voor risicokapitaal. Een efficiënte samenwerking tussen het EIF en België is momenteel nog beperkt. Middels privé-publieke samenwerking kan dus gewerkt worden aan grotere fondsen voor risicokapitaal. Daarnaast kan het ook een oplossing bieden voor de beperktere beschikbaarheid van risicokapitaal in Wallonië met een sterke rol voor de overheid. Door meer in te zetten op privé-publieke samenwerking in Wallonië kan er een rijkere voedingsbodem ontstaan voor privé initiatieven in risicofinanciering. De overheid kan bovendien stipuleren om een focus te leggen op de cofinanciering van bedrijven in een vroege fase van de investeringscyclus (d.i. zaai en start-up fase). Dit betreft meestal bedrijven met onbewezen cash-flows, 20

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN Financiering (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden Financiering - MCN De kapitaalmarkt in Beweging Toegang tot bancaire financiering meer onder druk Investeerders schuiven op in het gat dat banken

Nadere informatie

ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN

ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN Lectoraat Sustainable Finance and Accounting (SFA), presentative Kick-off ESB 30 September 2015 SFA DEFINITIE VAN DUURZAAMHEID Duurzaamheid is het vergroten van de weerbaarheid

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Informatieblad 06-07-14 Succesvol financieren Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u bent tegenwoordig voor een financiering niet meer alleen afhankelijk van de bank.

Nadere informatie

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw. Financiering ICT-bedrijven 13/11/2013

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw. Financiering ICT-bedrijven 13/11/2013 Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw Financiering ICT-bedrijven 13/11/2013 Overzicht presentatie 1. Equity Gap : Behoefte aan BA-financiering 2. Keuze van financieringsbron 3. Meer dan geld 4. Profiel

Nadere informatie

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Ministerie van Economische Zaken Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Roland Starmans Manager Product Ontwikkeling Bancair, Investment

Nadere informatie

EDEBEX biedt ondernemingen een alternatief voor bankkrediet. Fonction de l orateur

EDEBEX biedt ondernemingen een alternatief voor bankkrediet. Fonction de l orateur EDEBEX biedt ondernemingen een alternatief voor bankkrediet TITREDavid DE Van LA CONFERENCE der Looven Founder & CCO de - Edebex Prénom & Nom l orateur Fonction de l orateur David Van der Looven Co-founder

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Lentink Accountants/Belastingadviseurs brengt onder uw aandacht Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Huizen, april 2014 1 Introductie Het is voor bedrijven nog steeds lastig

Nadere informatie

De verschillende financieringskanalen en hoe de overheid u hierbij kan helpen Agentschap Ondernemen

De verschillende financieringskanalen en hoe de overheid u hierbij kan helpen Agentschap Ondernemen De verschillende financieringskanalen en hoe de overheid u hierbij kan helpen Agentschap Ondernemen Iris Detavernier Greenbridge, 11 december 2014 Programma Algemene voorstelling AO Subsidiedatabank Overzicht

Nadere informatie

Growth Capital Fund BV

Growth Capital Fund BV Growth Capital Fund BV Groei en ondernemen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Groeibedrijven vormen een belangrijke aanjager van de economie. Sommige bedrijven groeien spectaculair, anderen laten

Nadere informatie

1819 B EL ONS. Zin om uw onderneming op te starten? Denk aan alles! ALLE INFO OM TE ONDERNEMEN IN BRUSSEL

1819 B EL ONS. Zin om uw onderneming op te starten? Denk aan alles! ALLE INFO OM TE ONDERNEMEN IN BRUSSEL Zin om uw onderneming op te starten? Denk aan alles! U hebt beslist een onderneming op te starten. Gefeliciteerd! Voor u ligt een gids in de vorm van een interactieve «checklist». Hierin worden een reeks

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013 Strategische review 2013-2017 14 mei 2013 Samenvatting Duidelijke keuze voor positionering als gespecialiseerde, onafhankelijke wealth manager Ons doel is behoud en opbouw van vermogen voor klanten Wij

Nadere informatie

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Europees Sociaal Fonds Financieringsinstrumenten

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Europees Sociaal Fonds Financieringsinstrumenten vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Europees Sociaal Fonds medegefinancierd door het Europees Sociaal Fonds zijn een duurzame en efficiënte manier om te investeren in de groei

Nadere informatie

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw Het platform waar kapitaalzoekende ondernemers en privé-investeerders elkaar vinden. Ontstaansgeschiedenis Sinds 1997 tot en met 2003 : Vier onafhankelijke Vlaamse

Nadere informatie

Belfius. Gisteren, vandaag, morgen. Jos Clijsters, Voorzitter Raad van Bestuur Belfius. 18 december 2014

Belfius. Gisteren, vandaag, morgen. Jos Clijsters, Voorzitter Raad van Bestuur Belfius. 18 december 2014 Belfius Gisteren, vandaag, morgen. Jos Clijsters, Voorzitter Raad van Bestuur Belfius 18 december 2014 Wat was. 2008-2011 2008 2011 20,8 A+ 11,9 2002 2008 BBB- 2008 2011 ICELAND 30 A 12 2002 2008 Vertrouwen

Nadere informatie

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Met de helpende hand van de overheid meer kans van slagen Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u

Nadere informatie

Een praktische kijk op. KMO financiering

Een praktische kijk op. KMO financiering Een praktische kijk op KMO financiering PMV nv is een Vlaamse investeringsmaatschappij PLAATS VAN PMV IN HET VLAAMSE INVESTERINGSLANDSCHAP PUBLIEK & INSTITUTIONELE INVESTEERDERS VLAAMS GEWEST 100 % 100

Nadere informatie

HANDLEIDING START-UP PLAN

HANDLEIDING START-UP PLAN HANDLEIDING START-UP PLAN HANDLEIDING START-UP PLAN Dit document geeft informatie aan ondernemers, investeerders en burgers die interesse hebben voor het Start-up Plan. Deze handleiding moet samen met

Nadere informatie

Cultura Creative (RF) / Alamy Stock Photo

Cultura Creative (RF) / Alamy Stock Photo Cultura Creative (RF) / Alamy Stock Photo DE EUROPESE STRUCTUUR- EN INVESTERINGSFONDSEN (ESI-FONDSEN) EN HET EUROPEES FONDS VOOR STRATEGISCHE INVESTERINGEN (EFSI) HET VERZEKEREN VAN COÖRDINATIE, SYNERGIEËN

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum. Overheidsondersteuning voor ondernemingsfinanciering

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum. Overheidsondersteuning voor ondernemingsfinanciering > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

HET GAAT NIET ALLEEN OM FINANCIERING, MAAR OM FINANCIERING, CAPACITEITSOPBOUW EN DUURZAAMHEID

HET GAAT NIET ALLEEN OM FINANCIERING, MAAR OM FINANCIERING, CAPACITEITSOPBOUW EN DUURZAAMHEID HET GAAT NIET ALLEEN OM FINANCIERING, MAAR OM FINANCIERING, CAPACITEITSOPBOUW EN DUURZAAMHEID Micro-, kleine en middelgrote ondernemingen financieren = werkgelegenheid en inkomen creëren In ontwikkelingslanden

Nadere informatie

FINANCIERINGS- EN STEUNMAATREGELEN VOOR STARTENDE ONDERNEMINGEN STARTERSDAG UNIZO. 18 mei 2011

FINANCIERINGS- EN STEUNMAATREGELEN VOOR STARTENDE ONDERNEMINGEN STARTERSDAG UNIZO. 18 mei 2011 FINANCIERINGS- EN STEUNMAATREGELEN VOOR STARTENDE ONDERNEMINGEN STARTERSDAG UNIZO 18 mei 2011 1. Voorstelling Agentschap Ondernemen 2. Financieringsinstrumenten via overheid 3. Steunmaatregelen 4. Contact

Nadere informatie

Curatoren middag 2015

Curatoren middag 2015 Curatoren middag 2015 Alternatieve financieringsvormen Wat zijn de mogelijkheden in het huidige financieringslandschap 11 november 2015 Spreker: Onderwerpen 1. Financieringsbehoefte bedrijfsleven 2. Veranderende

Nadere informatie

TOEGANG TOT FINANCIERING

TOEGANG TOT FINANCIERING TOEGANG TOT FINANCIERING Opzet van de enquête De toegang tot financiering is essentieel voor het welslagen van een onderneming en een belangrijke factor voor economische groei in Europa na de economische

Nadere informatie

HANDLEIDING START-UP PLAN

HANDLEIDING START-UP PLAN HANDLEIDING START-UP PLAN HANDLEIDING START-UP PLAN Dit document geeft informatie aan ondernemers, investeerders en burgers die interesse hebben voor het Start-up Plan. Deze handleiding moet samen met

Nadere informatie

Najaarsseminar VAB Geld als Water

Najaarsseminar VAB Geld als Water Najaarsseminar VAB Geld als Water 7 november 2013 Lodewijk Kolfschoten Stelling 1 Mijn klanten willen alleen maar bankfinanciering Page 2 Crowdfunding Page 3 Wat is crowdfunding? Een alternatieve wijze

Nadere informatie

ING steunt de groei van uw onderneming

ING steunt de groei van uw onderneming ING steunt de groei van uw onderneming Als u groot wil worden hebt u een bank nodig die u niet klein houdt Als ondernemer spant u zich dagelijks in voor de groei van uw onderneming. Wat wil ik doen? En

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

De verschillende financieringsinstrumenten en hoe de overheid u hierbij kan helpen Agentschap Ondernemen

De verschillende financieringsinstrumenten en hoe de overheid u hierbij kan helpen Agentschap Ondernemen De verschillende financieringsinstrumenten en hoe de overheid u hierbij kan helpen Agentschap Ondernemen Iris Detavernier Gent, 21 maart 2014 Wat doet het Agentschap Ondernemen? De drijvende kracht achter

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

MKBi-Groeifonds Obligaties

MKBi-Groeifonds Obligaties MKBi-Groeifonds Obligaties Brede kennis en ervaring in zowel de financiële wereld als het ondernemerschap is de basis van het MKBi Groeifonds Geef het mkb de juiste impuls met het MKBi Groeifonds! Meer

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

ernationale - Advocaten gespecialiseerd in sociaal recht - Dis Individueel arbeidsrecht - Collectieve arbeidsrelaties - Alternatief loon en

ernationale - Advocaten gespecialiseerd in sociaal recht - Dis Individueel arbeidsrecht - Collectieve arbeidsrelaties - Alternatief loon en ernationale - Advocaten gespecialiseerd in sociaal recht - Dis Individueel arbeidsrecht - Collectieve arbeidsrelaties - Alternatief loon en fiscaliteit - Herstructureringen en overgang van ondernemingen

Nadere informatie

ING, partner van familiale ondernemers

ING, partner van familiale ondernemers ING, partner van familiale ondernemers Familiebedrijven, de motor van de economie Leidt u een familiebedrijf? Familiebedrijven professionaliseren In België vertegenwoordigen familiebedrijven maar liefst

Nadere informatie

Qredits bestaat vijf jaar. Dat is een felicitatie waard: in de eerste. plaats natuurlijk aan Qredits en haar medewerkers die deze

Qredits bestaat vijf jaar. Dat is een felicitatie waard: in de eerste. plaats natuurlijk aan Qredits en haar medewerkers die deze (GESPROKEN WOORD GELDT) Majesteit, dames en heren! Qredits bestaat vijf jaar. Dat is een felicitatie waard: in de eerste plaats natuurlijk aan Qredits en haar medewerkers die deze organisatie in korte

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende visie op arbeid Traditionele organisatie modellen zijn

Nadere informatie

Ondernemerschap in België: een vergelijkende, internationale studie

Ondernemerschap in België: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap in België: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap is een van de drijfveren van economische groei en heeft als studiedomein de laatste jaren internationaal heel wat aan

Nadere informatie

De Punt broedplaats voor ondernemers met aandacht voor mens en milieu. Willem Lutjeharms 16 februari 2011

De Punt broedplaats voor ondernemers met aandacht voor mens en milieu. Willem Lutjeharms 16 februari 2011 De Punt broedplaats voor ondernemers met aandacht voor mens en milieu. Willem Lutjeharms 16 februari 2011 1 Publiek-private samenwerking 1.1 Ontstaan en evolutie - Faillissement Trefil-Arbed 1993 - Oprichting

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Dutch Summary. Dutch Summary

Dutch Summary. Dutch Summary Dutch Summary Dutch Summary In dit proefschrift worden de effecten van financiële liberalisatie op economische groei, inkomensongelijkheid en financiële instabiliteit onderzocht. Specifiek worden hierbij

Nadere informatie

Wie mag lenen of ontlenen? De kredietgever moet een natuurlijke persoon zijn die woont in het Vlaams Gewest. Bovendien is vereist dat die persoon:

Wie mag lenen of ontlenen? De kredietgever moet een natuurlijke persoon zijn die woont in het Vlaams Gewest. Bovendien is vereist dat die persoon: aangeboden door www.boekhouder.be Trouwe lezers van onze website weten dat we enthousiast zijn over het systeem van de Winwinlening dat in 2006 boven de doopvont werd gehouden door de Vlaamse overheid.

Nadere informatie

Maak kennis met de verschillende financieringsinstrumenten van de overheid

Maak kennis met de verschillende financieringsinstrumenten van de overheid Maak kennis met de verschillende financieringsinstrumenten van de overheid Iris Detavernier, Agentschap Ondernemen Kris Honraet, Innovatiecentrum Oost-Vlaanderen Programma Voorstelling Agentschap Ondernemen

Nadere informatie

Verschillende vormen van financiering. dr. Lex van Teeffelen lector Financiële en Economische Advisering lex.vanteeffelen@hu.nl

Verschillende vormen van financiering. dr. Lex van Teeffelen lector Financiële en Economische Advisering lex.vanteeffelen@hu.nl Verschillende vormen van financiering dr. Lex van Teeffelen lector Financiële en Economische Advisering lex.vanteeffelen@hu.nl Vooraf De beste financiering is geen financiering! Kijk eerst eens goed naar

Nadere informatie

De full service juridische en strategische huisadviseur voor ondernemers met visie

De full service juridische en strategische huisadviseur voor ondernemers met visie De full service juridische en strategische huisadviseur voor ondernemers met visie LexPartners: uw full service juridische sparringpartner en huisadviseur Door het sterk gestegen belang voor ondernemingen

Nadere informatie

Tax Shelter voor Starters - Checklist met betrekking tot RECHTSTREEKSE INVESTERINGEN in Startersvennootschappen

Tax Shelter voor Starters - Checklist met betrekking tot RECHTSTREEKSE INVESTERINGEN in Startersvennootschappen 7 september 2015 Tax Shelter voor Starters - Checklist met betrekking tot RECHTSTREEKSE INVESTERINGEN in Startersvennootschappen Deze checklist heeft betrekking op rechtstreekse investeringen in een Startersvennootschap.

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

TAX SHELTER 2.0. Een veilig product toegankelijk voor zowel kleine als grote ondernemingen

TAX SHELTER 2.0. Een veilig product toegankelijk voor zowel kleine als grote ondernemingen TAX SHELTER 2.0 Een veilig product toegankelijk voor zowel kleine als grote ondernemingen Sprekers Jean-Paul Philippot Casa Kafka Pictures, gedelegeerd bestuurder Dirk Gyselinck Belfius, lid van het directiecomité,

Nadere informatie

UW BEDRIJF FINANCIEREN

UW BEDRIJF FINANCIEREN UW BEDRIJF FINANCIEREN BEDRIJFSFINANCIERING Zonder financiering kan een onderneming niet bestaan. Of het nu gaat om de omvang van het eigen vermogen of de ontwikkeling van uw werkkapitaal: de wijze waarop

Nadere informatie

Ondernemingsfinanciering

Ondernemingsfinanciering Een beknopt overzicht van de financieringsmogelijkheden die de overheid u kan bieden. Ondernemingsfinanciering Introductie Als ondernemer moet u snel en eenvoudig kunnen zien hoe de overheid kan helpen

Nadere informatie

1. Voorstelling Agentschap Ondernemen 2. Financieringsinstrumenten via overheid 3. Steunmaatregelen 4. Contact. Agentschap Ondernemen

1. Voorstelling Agentschap Ondernemen 2. Financieringsinstrumenten via overheid 3. Steunmaatregelen 4. Contact. Agentschap Ondernemen FINANCIERINGS- EN STEUNMAATREGELEN VOOR STARTENDE ONDERNEMINGEN STARTERSDAG UNIZO 18 mei 2011 Agentschap Ondernemen Ondernemingen actief informeren en adviseren over overheidsmaatregelen en stimuli, complementair

Nadere informatie

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband WESTHOEK BUSINESS DISTRICT een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband AGENDA 1. Missie, doelstellingen en taakstellingen van Westhoek Business District 2. Inspirerende

Nadere informatie

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Doel Het doel van de Seed-faciliteit is: De onderkant van de Nederlandse risicokapitaalmarkt zodanig stimuleren en mobiliseren, dat technostarters in hun kapitaalbehoefte

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 1811 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

a) Hoeveel aanvraagdossiers werden in de periode 2009-2014 jaarlijks ingediend voor de Innovatiemezzanine? Over hoeveel ondernemingen gaat het?

a) Hoeveel aanvraagdossiers werden in de periode 2009-2014 jaarlijks ingediend voor de Innovatiemezzanine? Over hoeveel ondernemingen gaat het? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 702 van WILLEM-FREDERIK SCHILTZ datum: 7 juli 2015 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Participatiemaatschappij Vlaanderen - Innovatiemezzanine

Nadere informatie

Kansen voor Financiering in de Zaanstreek. 7 december 2015

Kansen voor Financiering in de Zaanstreek. 7 december 2015 Kansen voor Financiering in de Zaanstreek 7 december 2015 Kansen voor Financiering 2 Maar zo kan het ook! 3 Kansen voor Financiering Noord-Holland Gezamenlijk initiatief van Provincie Noord-Holland en

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 7 februari 2013 Betreft Alternatieve financieringsvormen

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 7 februari 2013 Betreft Alternatieve financieringsvormen > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bedrijfsleven Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Luc Colebunders, CEO CROFUN BVBA

Luc Colebunders, CEO CROFUN BVBA Luc Colebunders, CEO CROFUN BVBA Maak deel uit van de financiële revolutie! Crowdfunding helpt uw dromen en projecten te realiseren CroFun, the crowdfunding company www.crofun.com 2 CroFun, Crowdfunding

Nadere informatie

Banken verlenen recordaantal kredieten aan ondernemingen

Banken verlenen recordaantal kredieten aan ondernemingen Jürgen de Witte Banken verlenen recordaantal kredieten aan ondernemingen Anne-Mie Ooghe Senior Officer Corporate Banking bij Febelfin Het uitstaande volume kredieten aan ondernemingen bereikte in januari

Nadere informatie

Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt onze economie?

Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt onze economie? Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt onze economie? Clarysse, B. (2004). Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt de economie? Antwerpen: Garant Uitgevers. Het geloof in getalenteerde ondernemers

Nadere informatie

Dutch Good Growth Fund (DGGF) Dutch Good Growth Fund (DGGF)

Dutch Good Growth Fund (DGGF) Dutch Good Growth Fund (DGGF) Dutch Good Growth Fund (DGGF) Dutch Good Growth Fund (DGGF) Overview Regeerakkoord: versterkte samenhang tussen buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking Ondersteuning van Nederlands MKB dat wil

Nadere informatie

Recepten voor succesvol financieren

Recepten voor succesvol financieren Recepten voor succesvol financieren Masterclass Bio Based Economy Utrecht, 15 feb 2013 Annemieke Busch Rol MKB financiering bij AgNL Wegwijzer voor de MKB 'er binnen AgNL op financieringsgebied. Borgstellingskrediet,

Nadere informatie

Tax shelter voor startende ondernemingen

Tax shelter voor startende ondernemingen Newsflash Tax shelter voor startende ondernemingen Via de tax shelter wil de Federale overheid natuurlijke personen fiscaal aanmoedigen om risicokapitaal te verschaffen aan startende ondernemingen binnen

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 23199 21 december 2011 Regeling van de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie van 13 december 2011, nr.

Nadere informatie

Hypothecair krediet: duurzame groei

Hypothecair krediet: duurzame groei Beroepsvereniging van het Krediet Persbericht Hypothecair krediet: duurzame groei Brussel, 6 mei 2011 In het eerste trimester van 2011 werden 24% meer hypothecaire kredieten verstrekt dan in het eerste

Nadere informatie

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria Jeff Gielen, 28 oktober 2014 www.biofacilities.nl Inhoud 1. Kadans Biofacilities 2. Expertise en support + services 3. Lessons

Nadere informatie

N Uitzwerming A2 Brussel, 25 november 2014 MH/BL/AS 722-2014 ADVIES. over DE TECHNIEK VOOR OPRICHTING VAN ONDERNEMINGEN, UITZWERMING GENAAMD

N Uitzwerming A2 Brussel, 25 november 2014 MH/BL/AS 722-2014 ADVIES. over DE TECHNIEK VOOR OPRICHTING VAN ONDERNEMINGEN, UITZWERMING GENAAMD N Uitzwerming A2 Brussel, 25 november 2014 MH/BL/AS 722-2014 ADVIES over DE TECHNIEK VOOR OPRICHTING VAN ONDERNEMINGEN, UITZWERMING GENAAMD (goedgekeurd door het bureau op 10 juni 2014, bekrachtigd door

Nadere informatie

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij Financieringsinstrumenten

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij Financieringsinstrumenten vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij medegefinancierd door Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij zijn een duurzame en efficiënte

Nadere informatie

a)hoeveel aanvragen voor microkredieten-microstart zijn er geweest in 2013-2014?

a)hoeveel aanvragen voor microkredieten-microstart zijn er geweest in 2013-2014? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 470 van PAUL VAN MIERT datum: 23 maart 2015 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Microkredieten - Stand van zaken De laatste jaren is het

Nadere informatie

Uitdagingen voor een financiële sector ten dienste van mens en economie. Financial Forum Gent, 29 mei 1

Uitdagingen voor een financiële sector ten dienste van mens en economie. Financial Forum Gent, 29 mei 1 Uitdagingen voor een financiële sector ten dienste van mens en economie Financial Forum Gent, 29 mei 1 Agenda 19.00u. Welkomstwoord 19.15u. Presentatie door Michel Vermaerke, Gedelegeerd Bestuurder Febelfin

Nadere informatie

@ONL @BiesheuvelHans. Vitaal Bedrijvig Veghel. Bijeenkomst Financiering en alternatieve financieringsvormen. 9 juli 2015.

@ONL @BiesheuvelHans. Vitaal Bedrijvig Veghel. Bijeenkomst Financiering en alternatieve financieringsvormen. 9 juli 2015. @ONL @BiesheuvelHans Vitaal Bedrijvig Veghel Bijeenkomst Financiering en alternatieve financieringsvormen 9 juli 2015 Hans Biesheuvel Hans Biesheuvel: Ondernemer Investeerder Initiatiefnemer ONL voor Ondernemers

Nadere informatie

Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie

Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie De Global Entrepreneurship Monitor (GEM) is een jaarlijks onderzoek dat een beeld geeft van de ondernemingsgraad van een land. GEM

Nadere informatie

Bridging The Gap EquiCon Corporate Finance. Financiering van Innovatie

Bridging The Gap EquiCon Corporate Finance. Financiering van Innovatie Financiering van Innovatie Introductie Fred Hoogeland financieringsspecialist (> 25 jr ervaring) van equity tot rekening courant van starters tot groeiers en bedrijfovernames Evelyn Overduin business &

Nadere informatie

Geld Vrijmaken voor Ondernemers

Geld Vrijmaken voor Ondernemers Masterclass Geld Vrijmaken voor Ondernemers Het zijn turbulente tijden voor ondernemers. Een interessante Overname, een tijdelijke dip in de omzet, opzetten van nieuwe business, overal is geld voor nodig.

Nadere informatie

Overwegingen voor verkoop

Overwegingen voor verkoop VERTROUWELIJK VOOR DISCUSSIE Overwegingen voor verkoop Presentatie Navius Corporate Finance & Strategy Utrecht, februari 2006 AGENDA Introductie Navius Rationale van verkoop Het verkoopproces Enkele suggesties

Nadere informatie

HOGE RAAD VOOR DE ZELFSTANDIGEN EN DE KMO

HOGE RAAD VOOR DE ZELFSTANDIGEN EN DE KMO HOGE RAAD VOOR DE ZELFSTANDIGEN EN DE KMO N KMO beleid - BVBA Starter A04 Brussel, 22.10.2009 MH/MG/JDH ADVIES OP EIGEN INITIATIEF over EEN WETSONTWERP TOT WIJZIGING VAN HET WETBOEK VAN VENNOOTSCHAPPEN

Nadere informatie

ONDERNEMEN TUSSEN DE ONDERNEMERS

ONDERNEMEN TUSSEN DE ONDERNEMERS BEN LAMBRECHTS (HOGESCHOOL PXL) EN LUC DE SCHEPPER (UHASSELT) ONDERNEMEN TUSSEN DE ONDERNEMERS Hoe hoger de scholingsgraad van Vlaamse jongeren, hoe kleiner de kans dat ze een eigen onderneming starten.

Nadere informatie

Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010. Herman Daems

Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010. Herman Daems Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010 Banken en ondernemingen Op zoek naar een nieuwe relatie Herman Daems Deze presentatie is onvolledig zonder de mondelinge toelichting van de auteur. Gelieve dit document

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Investeren in de zorg

Investeren in de zorg strikt persoonlijk / vertrouwelijk Investeren in de zorg Zorgobligaties 6 november 2012 JBR Corporate Finance bv Dit rapport is auteursrechtelijk beschermd door JBR Corporate Finance bv en gepubliceerd

Nadere informatie

Audiovisuele Mediacademie

Audiovisuele Mediacademie Audiovisuele Mediacademie mediarte.be, als spil voor talentmanagement in de audiovisuele sector mediacademie.be, als regisseur, moderator, facilitator en monitor voor talentmanagement in de audiovisuele

Nadere informatie

QUEST FOR GROWTH Privak, beleggingsvennootschap met vast kapitaal naar Belgisch recht

QUEST FOR GROWTH Privak, beleggingsvennootschap met vast kapitaal naar Belgisch recht Persmededeling Embargo tot maandag 10 maart 2008 17.40u QUEST FOR GROWTH Privak, beleggingsvennootschap met vast kapitaal naar Belgisch recht Quest for Growth investeert in inewit, een Belgische expert

Nadere informatie

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1 Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven 24 september 2013 1 1 1 Inhoud Alternatieve vormen van financiering Een Europese Private Placement? Financiering van NPEX Contact: Victor Meijer (victor.meijer@nibc.com)

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Vlaamse overheid Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35, bus 10 1030 Brussel

Vlaamse overheid Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35, bus 10 1030 Brussel Evaluatie van beleid en beleidsinstrumenten Protocol tussen de entiteit 1 verantwoordelijk voor de (aansturing van de) evaluatie en (de instelling verantwoordelijk voor) het beleidsinstrument Vlaamse overheid

Nadere informatie

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Geactualiseerde verdeling 100 mln Verdeling nog te bestemmen revolverende

Nadere informatie

17 oktober 2013. cvo. sectoren. in een. Accountant. Diploma. Contact

17 oktober 2013. cvo. sectoren. in een. Accountant. Diploma. Contact Academiejaar 2013-2014 17 oktober 2013 Hogeree Leergangen voor Fiscale en Sociale Wetenschappen cvo PLAATSAANBIEDINGEN oktober 2013 VACATURE 2013-2014/001 Functietitel Accountant Stagiair-accountant Plaats

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Onderzoek over de planning van de bedrijfsoverdracht uitgevoerd met de steun van Agentschap Ondernemen: Executive summary Prof. dr. Tensie Steijvers drs. Ine Umans Universiteit

Nadere informatie

Het crowdfunding platform voor. professionals. Hypotheek

Het crowdfunding platform voor. professionals. Hypotheek Het crowdfunding platform voor professionals Hypotheek Index De lening balie is geopend 03 Meer mogelijkheden met een lening via Purple24 04 Kom ik in aanmerking voor een lening 05 Hoe kan ik mijn pand

Nadere informatie

Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies

Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies drs. Roel van der Sar RC RV Manager Corporate Finance Debt Advisory Introductie drs. Roel van der Sar RC RV Senior Manager

Nadere informatie

Inhoudsopgave SAMENVATTING 9 INLEIDING 11

Inhoudsopgave SAMENVATTING 9 INLEIDING 11 Inhoudsopgave SAMENVATTING 9 INLEIDING 11 HOOFDSTUK I POLITIEK EN WETGEVEND KADER VOOR DE BEVORDERING VAN ENERGIE-EFFICIËNTIE 13 1. Energie-efficiëntie als instrument van het energiebeleid 13 1.1. Doelstellingen

Nadere informatie

Sociaal ondernemen: innovatief ondernemen met dubbele winst

Sociaal ondernemen: innovatief ondernemen met dubbele winst Sociaal ondernemen: innovatief ondernemen met dubbele winst Conferentie Samen werken aan lokaal ondernemerschap 19 november 2015 Bert Otten Radar Advies Lianne Harrewijn IMK Sociaal ondernemen is in! sociaal

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Growth Masterclass Financieren in nieuwe tijden. 20 mei 2014

Growth Masterclass Financieren in nieuwe tijden. 20 mei 2014 Growth Masterclass Financieren in nieuwe tijden 20 mei 2014 Programma 14.30 Ontvangst 14.45 Opening 15.15 Presentatie ondernemer Richard van Yperen - ITON 16.15 Start Masterclass Financieren in nieuwe

Nadere informatie

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen AANLEIDING De creatieve industrie is een sector die de economische en culturele waarde van betekenis centraal stelt en exploiteert. Deze

Nadere informatie