EEN COMMERCIËLE UITGAVE VAN MEDIAPLANET, GEDISTRIBUEERD DOOR HET FINANCIEELE DAGBLAD. FAMILY BUSINESS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EEN COMMERCIËLE UITGAVE VAN MEDIAPLANET, GEDISTRIBUEERD DOOR HET FINANCIEELE DAGBLAD. FAMILY BUSINESS"

Transcriptie

1 6426 BTB Corporate advertentie-banner 266x50mm.indd :18 EEN COMMERCIËLE UITGAVE VAN MEDIAPLANET, GEDISTRIBUEERD DOOR HET FINANCIEELE DAGBLAD. Overdracht familiebedrijf De crisis biedt volop kansen om concrete stappen te zetten Up to date testament Bevordert het voortbestaan van het familiebedrijf Overname Familiebedrijf gaat hierbij doorgaans doordachter te werk Nummer 2 / Mei 12 FAMILY BUSINESS PROFESSIONALISEREN MET MEERDERE GENERATIES Colette Cloosterman - van Eerd: Onze hele ziel en zaligheid zit erin. Dat is het karakter van de familie: niet rusten totdat het beste resultaat er is. FOTO: JUMBO Nathalie Idsinga: Geven aan goede doelen kan een boost geven aan de sfeer die een bedrijf uitstraalt Joost Vat: Het bespreekbaar maken en objectiveren van emoties is van cruciaal belang in een familiebedrijf ACCOUNTANTS EN BELASTINGADVISEURS

2 2 MEI 2012 DE UITDAGING In veel familiebedrijven volgen nieuwe bestuurders de naoorlogse generatie op die het bedrijf begonnen is of in de economische groei-jaren het bedrijf een stevige basis gaf. Familiebedrijven worden dan ook in één adem genoemd met woorden als duurzaam en lange termijn. Peter Verbaas van het Nyenrode Wealthmanagement center vertelt: Het familiebedrijf: nieuwe kansen na de crisis Het familiebedrijf wordt vaak geroemd als drijvende kracht voor de Nederlandse economie. Talloze studies wezen er de afgelopen jaren op dat familiebedrijven vaak minder in de schijnwerpers komen, maar die kwalificatie zeker verdienen. Enkele familiebedrijven kent het grote publiek wel en er is amper verbazing, eerder trots en waardering als een familiebedrijf het spel met de grote beursgenoteerde concurrenten lijkt te winnen. De familiebedrijven worden in één adem genoemd met woorden als duurzaam en lange termijn. Ook wordt hun maatschappelijke betekenis keer op keer bewezen. Dit staat ook allemaal in tegenstelling tot de korte termijn van het streven naar financiële aandeelhouderswaarde. De afgelopen crisisjaren hebben we de gevolgen van dat kortetermijn denken en het overmatige krediet waarop de groei van die financiële waardes op stoelde, kunnen ondervinden. Professionaliseringsslag In veel familiebedrijven volgen nieuwe bestuurders de naoorlogse generatie op die het bedrijf begonnen is of in de economische groeijaren het bedrijf een stevige basis gaf. Goed opgeleid, vaak al een aantal jaren ingewerkt, zal deze generatie een professionaliseringsslag in het management tot stand brengen. Overnames, internationalisering en samenwerkingen zullen de agenda gaan beheersen. We zien daar de voorbeelden van. Overdracht Overdracht in een familie is tijd weer een uitdaging. Onder- alzoek wijst uit dat de meeste families het zoeken in goede financiële planning en begeleiding, fiscale adviezen en juridische oplossingen. Op de vraag waar denk je dat de overdracht naar de volgende generatie op fout zal kun- nen gaan, wordt steevast in de richting van deze harde onderwerpen gewezen. In eenzelfde onderzoek waar de overdracht volledig fout is gegaan, het bedrijf verloren ging en het vermogen op was, werden de antwoorden geheel anders. Slechte en zelfs ontbrekende communicatie bleek nagenoeg de enige oorzaak te zijn. Zelfs als het goed gaat is de bedrijfsopvolging niet altijd binnen de familie te ren. organise- Importeer je hiermee het ele groei- denken? Ga je de waarden financi- van het familiebedrijf verliezen? Of hoe richt je bestuur en toezicht zo- Peter Verbaas Nyenrode Wealthmanagement center danig in dat je het beste van twee werelden tot een optimale uitkomst brengt in de meerdoeligheid die het familiebedrijf kenmerkt? Name- lijk duurzame maatschappelijke én financiële winst. Er zijn wel wat voorbeelden van goede corporate be- stuurders die binnen de kaders van een familiebedrijf aanzienlijk min- der uit de verf kwamen. Duurzame identiteit De betrokkenheid van de fami- lie bij het bedrijf neemt af, eerst in bestuur en later misschien in ei- gendom. Daarmee komt een ontwik- keling dat families de duurzaamheid en gezamenlijkheid in andere ge- bieden zoekt. Bijvoorbeeld met in- vesteringen met een lange termijn overtuiging zoals in andere bedrij- ven of onroerend goed. De duurzame identiteit van een familie wordt ook vaak gezocht in filantropie. Dat een familiestatuut ineens zoveel aandacht heeft is niet verwonderlijk met zo n uitdagende agenda. Afrondend wil ik James Hughes citeren: Paradoxically, families often learn more about long-term wealth preservation through the process of learning to give away than by the process of learning to accumulate and spend. PETER VERBAAS WIJ RADEN AAN PAGINA 9 Constantijn Voogt Notaris en partner bij De Brauw Blackstone Westbroek Het is belangrijk dat familiebedrijven zich realiseren dat ze een invulling aan de governance moeten geven om het bedrijf op een goede manier over te dragen binnen de familie We make our readers succeed! FAMILY BUSINESS 2E EDITIE, MEI 2012 Managing Director: Marc Reineman Editorial Manager: Stella van der Werf Business Development Manager: Thomas de Vries Project Managers: Ewout Lieben Telefoon: Gedistribueerd: Het Financieele dagblad, mei 2012 Drukkerij: Dijkman Offset Mediaplanet contact informatie: Telefoon: Fax: De inhoud van deze bijlage valt niet onder de hoofdredactionele verantwoordelijkheid van het FD. Mediaplanet ontwikkelt hoogwaardige bijlagen die zich richten op een specifiek thema en de daarbij behorende doelgroep. Zo brengen wij lezer en adverteerder dichter bij elkaar. Legal experience denkt niet in dossiers, maar in cliënten. De focus ligt op ondernemers in het MKB+ en small cap bedrijven. Familiebedrijven maken daarvan een belangrijk onderdeel uit. Wij bieden specialistische ondersteuning bij alle onderwerpen die deze ondernemers aangaan, zoals op het gebied van financieringen, fusies en overnames, management buy-outs, contracten, arbeidsrecht en intellectuele eigendom. Een langdurige relatie met de cliënt staat bij ons voorop. Wij kunnen dan doen waar we goed in zijn: oplossings- en resultaatgericht adviseren, en zonodig procederen. Legal experience werkt in teams die volledig op elkaar zijn ingespeeld. Dit verzekert korte lijnen en directe toegang tot de partner/contactpersoon die volledig van uw zaak op de hoogte is. Legal experience heeft vestigingen in Amsterdam en Den Bosch. Kijk op: voor de contactgegevens.

3 Investeren in vastgoed IBUS Asset Management is een vastgoedmaatschappij die (familie)bedrijven bijstaat met beheer en het op orde brengen van de vastgoedportefeuille. Het vijftien man tellende bedrijf is een sterk kennisgedreven organisatie, die gewend is transparant en open te communiceren en meedenkt vanuit de eigendomspositie van opdrachtgevers. Volgens managing director Max Berkelder gaat IBUS voor kwaliteit en rendement en denkt het in oplossingen, niet in omvang. IBUS bestaat sinds begin jaren 90 en kan dus putten uit een groot aantal dossiers met praktijkervaring. IBUS voert vastgoed asset management opdrachten uit voor banken, fondsbeheerders, pensioenfondsen, vermogende families en vermogende particulieren. IBUS heeft sinds begin jaren 90 voor meer dan EUR 1,3 miljard aangekocht in binnen- en buitenland en voor EUR 800 miljoen verkocht. managing director Max Berkelder Wat is vastgoed asset management en wat levert het op? Vastgoed asset management is het geheel van strategische beslissingen over aankoop, beheer en verkoop van vastgoed. Als vastgoed asset managers adviseren wij over welke objecten gekocht, aangehouden of verkocht dienen te worden, investeringen die in de panden gedaan dienen te worden, de keuze van het soort huurders ( huurstrategie ) en het optimale moment van verkoop of herfinanciering. Dit gaat in overleg met onze opdrachtgevers. IBUS levert altijd maatwerk. Elke vastgoedportefeuille is anders en we bepalen samen met de opdrachtgever aan welke werkzaamheden behoefte is. Vaak weten we complexe situaties op te lossen voor de eigenaar van het vastgoed. Veel eigenaren denken dat ze er met het aanstellen van een beheerder en makelaar zijn. Maar beheerders en makelaars hebben andere belangen dan de eigenaar. Met vastgoed asset management kunnen we problemen boven tafel krijgen en realiseren we oplossingen. Asset management is het verschil tussen underperformance of outperformance in een lastige vastgoedmarkt zoals de huidige. We werken met een vaste vergoeding en een vergoeding die afhankelijk is van het realiseren van te voren vastgestelde doelen zodat belangen gelijk gericht zijn. Waarom investeren vermogende familiebedrijven graag in vastgoed? Investeren in vastgoed is een manier om een stabiele kasstroom te genereren. Daarmee kan een familie investeringen doen in de eigen bedrijfsactiviteiten. Vastgoed leidt daarnaast tot diversificatie ( niet alle eieren in één mandje ). Maar de vastgoedmarkt is soms weerbarstig. Leegstand, dubieuze debiteuren, kostbare financiering en gebrekkig onderhoud kunnen een vastgoedportefeuille flink in waarde laten dalen. Wat niet iedereen zich realiseert, is dat het aansturen van een vastgoedportefeuille een lastige en tijdrovende bezigheid is, die doorspekt is van fiscale, juridische en economische beslissingen. Voor welke uitdagingen zien familiebedrijven zich gesteld bij investeringen in vastgoed? Er zijn twee belangrijke uitdagingen. De operationele en de markt uitdagingen. De operationele uitdagingen hebben vooral te maken met aansturing, controle en overzicht. Je kunt een beheerder aanstellen die ervoor zorgt dat het vastgoed wordt onderhouden en dat huurpenningen worden geïnd. Je kunt ook een makelaar inschakelen voor verhuur, aan- en verkoop. Een beheerder wacht echter tot de eigenaar actie onderneemt en een makelaar heeft ook andere opdrachtgevers die misschien wel beter betalen. Als vastgoedeigenaar moet je de portefeuille met een visie aansturen. Sommige eigenaren missen daarvoor de kennis, de tijd, het netwerk of soms de ambitie om dat zelf te doen. Generatie-overdracht is vaak een moment om na te denken om samen te gaan werken met een klankbord zoals IBUS. De vastgoedmarkt biedt uitdagingen. De leegstand van kantoren en winkelpanden loopt op. Dat roept de vraag op: hoe zorg ik dat mijn panden goed verhuurd blijven, hoe los ik mijn financieringsprobleem op, of hoe komen we tot verkoop van een gedeelte van ons bezit. Je zoekt als eigenaar van vastgoed iemand die denkt vanuit jouw portemonnee en je kan bijstaan bij het nemen van de noodzakelijke beslissingen. Hoe kan IBUS hierbij helpen? We brengen eerst in kaart wat de doelstelling van de vastgoedinvesteringen is. Waarom wil men in vastgoed investeren, vanwege kasstroom, waardegroei of behoud van vermogen? Vervolgens kijken we, samen met de opdrachtgever, naar de risico s die men aanvaardbaar vindt. Er ontstaat in samenspraak een strategie die we gaan implementeren. In het geval de familie al een portefeuille heeft opgebouwd, bezoeken het vastgoed ter plekke, kijken naar de gedane investeringen in de portefeuille (onderhoud en verbeteringen) en wat het heeft opgeleverd. Per pand wordt een hold-sell analyse gemaakt: wat gaan we behouden, wat gaan we verkopen. Er komt een stappenplan om de huidige situatie om te buigen naar waar de opdrachtgever naartoe wil: een gezonde vastgoedportefeuille. IBUS kijkt naar alle strategische uitdagingen en helpt bedrijven hun cashflow te maximaliseren, want vastgoed is in de basis niet meer dan cash flow management. De Weenatoren in het centrum van Rotterdam, onderdeel van een vastgoed portefeuille waarvan IBUS in opdracht het asset management verzorgt. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Eva Mogendorff (Investor Relations) via of Meer informatie over IBUS kunt u vinden op

4 4 MEI 2012 NIEUWS MET HET FAMILIEBEDR Prof. dr. R.H. Flören Nyenrode Business Universiteit ca, automotive en architecten) waren de gevolgen direct merkbaar. In andere branches, zoals elektrotechniek, waren de gevolgen pas veel later merkbaar. Deze familiebedrijven ervaren de gevolgen van de crisis in financiële zin, maar geven aan niet in substantiële financiële problemen te zijn gekomen. Wel hebben deze ondernemers maatregelen moeten nemen, maar zij hebben de crisis ook in belangrijke mate aangegrepen voor beleidswijzigingen en innovatie. S.F. Jansen RA Baker Tilly Berk N.V. Het is niet vreemd, dat familiebedrijven ook te maken hebben met de huidige crisis. Ruim 70 procent van alle familiebedrijven geeft aan dat zij de laatste twee jaar in financiële zin als zwaar hebben ondervonden; meer dan éénderde van hen zelfs als zeer zwaar. Die groep familiebedrijven kampte bijvoorbeeld met omzetdalingen van 20 tot 40 procent, een sterke en snelle terugval van de vraag naar hun producten en diensten, of het wegvallen van één of meer grote afnemers. Toch menen zij, dat zij de economische malaise tot nu toe beter hebben doorstaan dan niet-familiebedrijven en dat dit naar verwachting ook de komende jaren zo zal zijn. Dit blijkt uit recent onderzoek naar familiebedrijven in samenwerking tussen Nyenrode Business Universiteit en Baker Tilly Berk accountants en belastingadviseurs. Stevig in het zadel Overigens is het opvallend dat 18 procent van de familiebedrijven juist aangeeft niet of nauwelijks last van de crisis te hebben gehad. De branche waarin het familiebedrijf zich begeeft, is zeker van invloed op de mate waarin het bedrijf last heeft van de crisis. Een aantal ondernemers geeft als verklaring de goede naam en betrouwbare reputatie van het bedrijf, de goede contacten, het kwalitatief hoogstaande product en de reeds voor de crisis in Onze kracht is de lange termijnvisie en open communicatie gang gezette verbetering van kwaliteit en organisatie. Daarentegen worden ondernemers in deze groep ook met belangrijke bedreigingen geconfronteerd. Voorbeelden hiervan zijn de stijging van grondstofen brandstofprijzen die niet zijn door te belasten aan de afnemer, de toegenomen kritische houding van klanten, langere betalingstermijnen en de prijsdruk. onder staat een aantal redenen voor de kracht van het familiebedrijf. Leiderschap. Vooral in tijden van crisis is er een grote behoefte aan leiderschap binnen organisaties. Juist bij familiebedrijven is de leider zeer herkenbaar. In korte tijd kan de leider ingrijpende veranderingen bewerkstelligen, die hun uitwerking hebben op het bedrijf, de familie en de eigendom. Verder heeft die ondernemer een belangrijke voorbeeldfunctie. De hoge mate van betrokkenheid van de ondernemer en zijn bedrijfsfamilie stimuleren de medewerkers om ook een tandje bij te schakelen. Zij weten allen voor wie zij werken en veelal is de ondernemer benaderbaar voor alle medewerkers zonder al te veel rekening te moeten houden met politieke consequenties. Door deze korte lijnen komen goede ideeën snel door bij de ondernemer, die slechts met weinigen hoeft te overleggen alvorens tot een besluit te komen. Juist in crisissituaties heeft de voor familiebedrijven typerende platte organisatie met haar snelle besluitvormingsproces een grote commerciële waarde. Moeilijke tijden Bij een aantal van de onderzochte ondernemingen was de financiële buffer beperkt of waren de financiele gevolgen dusdanig dat substantiële ingrepen noodzakelijk bleken. De meeste ondernemingen moesten in gesprek met hun bankier dan wel werden, al dan niet op eigen verzoek, bij de afdeling Bijzonder Beheer geplaatst. Kostensaneringen en ontslag van werknemers waren veelal onvermijdelijk. Vaak werden ook de overheadkosten sterk teruggebracht. Een van de getroffen ondernemers stelde dat er schoon schip werd gemaakt. Ook blijkt dat in deze omstandigheden de relatie met de bankier op zeer gespannen voet komt te staan. Een van de ondernemers constateert een wantrouwen tussen banken, bedrijven en afnemers. Een grote middengroep van 43 procent van de familieondernemers zegt in meer of mindere mate last te hebben gehad van de crisis. Deze familiebedrijven kregen te maken met een sterke vermindering van de vraag bij klanten en ondervonden dat de marges door de scherpe prijsconcurrentie onder druk kwamen te staan. In sommige branches (bijvoorbeeld bouw, transport, hore- De concurrentie de baas Ondanks het feit dat veel familiebedrijven tot nu toe al last hebben gehad van de crisis, zijn de directeuren redelijk positief over hun eigen bedrijf in vergelijking met andere bedrijven. Zo stelt bijna de helft van de directeuren van de familiebedrijven (48 procent) dat hun bedrijf minder last van de crisis heeft gehad dan concurrenten. Minder dan 24 procent van de directeuren vindt juist dat hun bedrijf meer last van de crisis heeft gehad dan hun concurrenten. Al met al kan dus gesteld worden dat directeuren van familiebedrijven in Nederland van mening zijn dat hun bedrijf in vergelijking met hun concurrenten goed door de crisis heen komt. Hoe kan dit succes van familiebedrijven ook ten tijde van crises worden verklaard? Verklaring succes familiebedrijven Familiebedrijven zijn succesvoller dan niet familiebedrijven, niet alleen financieel, maar ook bestaan familiebedrijven langer en is het personeel tevredener. Ook ten tijde van economische recessie blijkt dat het familiebedrijf minder krimpt. Er zijn vele verklaringen voor het succes van familiebedrijven. Hier- Goed werkgeverschap. Uit het onderzoek blijkt dat veel directeuren van familiebedrijven aangeven (ruim 44 procent) dat het behouden van de werkgelegenheid het belangrijkste doel was tijdens de crisis, belangrijker nog dan het in stand houden van de winstgevendheid. Het behouden van werkgelegenheid is het belangrijkste doel tijdens de crisis. Hierbij is zeker geen sprake van filantropie. Het bewust interen op eigen vermogen ten gunste van het behoud van werkgelegenheid stelt de familiebedrijven in staat om in andere tijden schaars personeel te binden. Tevens zijn veel familiebe- drijven hiermee klaar voor betere economische tijden. Geduldig kapitaal. Eigenaren in familiebedrijven zijn echte aandeelhouders. Dit in tegenstelling tot de aandeelhandelaren die bij beursgenoteerde bedrijven veelvuldig voorkomen. Daar waar de aandeelhandelaren bij wijze van spreken dagelijks hun eigendom kopen en verkopen om het maximale persoonlijke rendement te behalen, blijken de eigenaren van familiebedrijven nauwelijks geïnteresseerd in het maximaliseren van aandeelhouderswaarde. Veelal houden zij hun bezit gedurende een gehele generatie of zelfs tot hun dood De crisis geeft mij weer de gelegenheid om ondernemer te zijn aan. Hierdoor creëren de aandeelhouders in familiebedrijven een stabiele omgeving voor de lei-

5 MEI IJF DE CRISIS DOOR! NYENRODE Center for Entrepreneurship FOTO: NYENRODE beschikbaarheid en aandacht van de familie zeer op prijs. Hierdoor worden langdurige samenwerkingsverbanden in stand gehouden. Innovatie. Juist een crisis is het moment dat ondernemers en ondernemerschap naar boven kunnen komen. Zo kan tijdens een crisis door een bedrijf extra aandacht worden besteed aan innovaties. Het is kenmerkend voor het ondernemerschap van familiebedrijven, dat 50 procent van alle directeuren aangeeft dat zij daadwerkelijk de crisis hebben gebruikt voor innovaties. Het bedrijf heeft de crisis gebruikt voor innovaties Hierbij kan gedacht worden aan: investeringen in duurzaamheid en milieu, het uitbreiden van het productassortiment en product/marktcombinaties, innovatie van het machinepark en productielijnen, het bundelen van inkopen, het samenwerken met branchegenoten en het opstarten van webshops en voordeelshops. Al deze krachten helpen het familiebedrijf met het doorstaan van de crisis. Dit betekent niet dat familieondernemers zitten te wachten op een crisis. Echter conflicten in een relatie hoeven niet altijd slecht te zijn. Hetzelfde kan gelden voor het bedrijfsleven: een crisis kan ook een positieve invloed op de toekomst van een bedrijf hebben. Tijdens economisch goede tijden kunnen directies wel eens moeilijke beslissingen voor zich uit schuiven. Dit kan een familiebedrijf zich in een crisis echter niet veroorloven. Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat 40 procent van de directeuren van familiebedrijven van mening is dat de crisis goed is geweest voor hun bedrijf. Deze directeuren hebben de crisis tot nu toe vooral gebruikt voor de innovatie van productietechnieken, producten, diensten en voor innovaties op het gebied van procesbesturing. En natuurlijk hebben zij ook gekeken naar overtollig vet op de botten van de verschillende bedrijfsprocessen. Aan de andere kant geeft ruim 28 procent van de directeuren van familiebedrijven aan dat de crisis juist niet goed geweest is voor hun bedrijf. Lessen voor de toekomst De huidige crisis lijkt bijzonder hardnekkig te zijn. De bankencrisis van 2008 werd in 2009 gevolgd door een landencrisis, die op dit moment verhevigd doorzet. Daar overheen is in de tweede helft van 2011 de vastgoedcrisis geconstateerd, die blijvende invloed lijkt te gaan hebben op het kantoren- en winkellandschap in Nederland. Hierdoor is het consumentenvertrouwen verder onder druk komen te staan. Inmiddels hebben we in Nederland met elkaar meer dan 200 miljard gespaard, in plaats van te besteden aan huizen, verbouwingen, huisraad, kleding en andere consumptieve uitgaven. Overheidsmaatregelen als de tijdelijke Onze kracht is vooruit kijken en risico s afwegen verlaging van de overdrachtsbelasting, blijken niet effectief te zijn. Nu een nieuw huis kopen en straks de hypotheekrenteaftrek kwijt zijn: denken ze in Den Haag nu echt, dat onze klanten naïef zijn?, aldus een gedupeerde dienstverlener in die sector. Wat kunnen ondernemers van de bevindin-! gen en maatregelen van familiebedrijven leren? Investeer nu in kwalitatief goed personeel Zorg voor een dynamiek die leidt tot kennisoverdracht tussen oudere en jonge werknemers Maak ondernemingsprocessen transparant en beheersbaar Verhoog de kwaliteit van producten en diensten Stel de klant (weer) centraal dinggevenden, zodat deze niet bij iedere kwartaalpublicatie van concerncijfers angstig moeten kijken naar de invloed hiervan op de beurskoers. Ondernemers in familiebedrijven kunnen vertrouwen op geduldig kapitaal dat door de aandeelhouders wordt verschaft. Hoge solvabiliteit. Veel familieondernemers stellen dat zij de wijze waarop zij de onderneming hebben gefinancierd als een belangrijke kracht beschouwen. Vaak is een groot deel van het familiekapitaal geinvesteerd in de onderneming en wordt er beperkt gebruik gemaakt van externe financieringen. Niet het rendement op korte termijn, maar juist continuïteit op lange termijn is de belangrijkste drijfveer voor familieondernemers. Veelal nemen zij genoegen met een reële arbeidsbeloning en wordt het resterende rendement weer belegd in de familieonderneming. Door het maar beperkt onttrekken van middelen aan de onderneming ontstaat er vet op de botten. Dit zorgt ervoor dat familieondernemingen in tijden van economische teruggang in staat zijn de storm uit te zitten. Betrokkenheid familie. Maar liefst 85 procent van de ondernemers in familiebedrijven stelt dat de betrokkenheid van de familie één van de grote krachten van het bedrijf is. Dit zorgt voor rust en straalt betrouwbaarheid uit. Hiermee wordt een bedrijfscultuur in stand gehouden, waarbinnen de werknemers zich prettig en tot op zekere hoogte geborgen voelen. Ook relaties zoals klanten en leveranciers stellen de De crisis heeft het bedrijf goed gedaan! Op welke wijze kunnen de markt in het algemeen en de overheid in het bijzonder hierop inspelen? Onderken de kracht van het familiebedrijf en haar lange termijnvisie Investeer in kennis over de dynamiek van familiebedrijven Stimuleer innovatieve initiatieven van familiebedrijven Creëer een financieringsmarkt als alternatief voor banken

6 6 MEI 2012 INSPIRATIE 1TIP Professionaliseren met meerdere generaties Vraag: Een nieuwe generatie treedt toe tot het familiebedrijf. Wat brengt dat voor veranderingen mee en hoe gaan families daarmee om? Antwoord: Professionaliseren in een familiebedrijf waar ratio, emotie en tradities elkaar soms in hoog tempo afwisselen kan lastig zijn. Het bespreekbaar maken en objectiveren van emoties is dan van cruciaal belang. ADVIES Joost Vat Verantwoordelijk voor de Adviesgroep Familiebedrijven bij BDO en Bestuurslid van het Centrum van het Familiebedrijf Een klassiek thema dat bij familiebedrijven speelt, is de zoektocht naar de balans tussen bedrijfsbelangen en familiebelangen. Joost Vat, binnen BDO Consultants verantwoordelijk voor de Adviesgroep Familiebedrijven en tevens Bestuurslid van het Centrum van het Familiebedrijf. Tegenwoordig is er in toenemende mate aandacht voor de professionalisering binnen familiebedrijven. Dit wordt ingegeven door marktontwikkelingen, maar ook door wisseling van de wacht. Bij dit laatste speelt mee dat je steeds meer externe bestuurders (niet familieleden) binnen familiebedrijven tegenkomt met eigen ideeën en opvattingen over strategievorming en bedrijfsvoering. Maar ook de jongere, vaak hoger opgeleide nieuwe generatie geeft meestal een impuls aan de professionaliseringsslag binnen familiebedrijven. Speerpunten Wat zijn dan de belangrijkste speerpunten bij de professionalisering van familiebedrijven? Vat: Als Adviesgroep Familiebedrijven zijn wij gespecialiseerd in het professionaliseren van familiebedrijven. Vanuit dat perspectief herkennen wij een aantal vraagstukken: het op maat inregelen van Goed Bestuur is hier één van (zie kolom). Daarnaast zien we een toenemende vraag naar strategievorming en het efficiënter inrichten van de bedrijfsvoering binnen familiebedrijven. Vanuit de continuïteitsgedachte hebben veel familiebedrijven een gezond eigen vermogen. Dit geduldig kapitaal is prachtig (zeker in deze tijd), maar kent ook een keerzijde. Doordat financieel geen noodzaak wordt gevoeld, kan het familiebedrijf in deze sterk veranderende samenleving en markt de boot gaan missen. Externe bestuurders of een nieuwe generatie moet hier nog Martin Jager Partner BDO Westfriesland wel eens een gevecht over aangaan met de vorige generatie. Een ander vraagstuk is de eigenaarsstrategie. Hoe wenst de familie om te gaan met het opgebouwde kapitaal in relatie tot het bedrijf? Het automatisme van de DGA die het vermogen weer terug in het bedrijf stopt als dat nodig is, wordt anders als het vermogen in handen van de kinderen komt. Belangrijke aandachtspunten zijn dan of ze allemaal werkzaam zijn binnen het bedrijf, of ze dezelfde visie op de toekomst hebben en welke rol de partners van de kinderen spelen bij de beslissingen De eigenaarsstrategie hangt daarmee onlosmakelijk samen met de bedrijfsstrategie (welke investeringen zijn nodig of welke solvabiliteit) en Goed Bestuur (hoe organiseren we een klankbord en/of toezicht op de bedrijfsvoering en de inzet van vermogen). Externe begeleiding Een externe partner kan een belangrijke rol spelen doordat hij minder persoonlijk betrokken is. Martin Jager, Partner BDO Westfriesland werkt voornamelijk als accountant aan diverse vraagstukken rondom familiebedrijven. Als accountant heb je een controlerende, maar ook adviserende functie. Je werkt veel samen met de mensen in het bedrijf. Door het intensieve contact, groei je in de rol van vertrouwenspersoon. Vanuit die rol krijg ik snel signalen ZOEK DE BALANS TUSSEN FAMILIE- EN BEDRIJFS- BELANGEN PROFESSIONALISERING De nieuwe generatie geeft vaak een impuls aan de professionalisering van een familiebedrijf. FOTO: SHUTTERSTOCK als families onenigheid krijgen of de neiging hebben om af te wijken van de strategie die ze gezamenlijk hebben uitgestippeld. Op dat moment kun je als externe partner aan de bel trekken. Voorkomen is altijd beter dan genezen en daarom is het belangrijk om frequent als familie en directie om de tafel te gaan over een verscheidenheid aan onderwerpen. Vat: Dat begint met het voeren van gesprekken met betrokkenen. Vaak ook de partners. Uit ervaring weten we dat zij van grote invloed kunnen zijn op de besluitvorming van een familielid. Families zijn immers van nature gesloten systemen, waarbij het lastig kan zijn om als familie zelf de kern van de zaak op tafel te krijgen. Deze gesprekken leveren duidelijke afspraken en richtlijnen op die als fundament voor de toekomst gelden. NIENKE HOEK IN HET KORT Professionalisering in het familiebedrijf Door de ontwikkelingen in de samenleving en de markt is Goed Bestuur, in het kader van professionalisering, een actueel onderwerp binnen familiebedrijven. Waar lopen familiebedrijven tegenaan? Vat: Familiebedrijven zijn in onze ogen de bedrijven van de toekomst. Toekomstbestendige waarden zitten bij familiebedrijven namelijk in het DNA. Denk hierbij aan het rentmeesterschap, langetermijn denken en de omgang met geduldig kapitaal. Belangrijk is daarbij wel dat familiebedrijven voldoende oog houden voor de ontwikkelingen in de markt en de samenleving en dat vertalen naar een professionele bedrijfsvoering en transparant bestuur. Zeker dit laatste kan beter binnen familiebedrijven. Bij het gesprek over Goed Bestuur worstelen ondernemers of familieleden nog wel eens met de verschillende rollen die ze vervullen. Ze zijn soms ouder, eigenaar en directeur of toezichthouder tegelijkertijd. Vat: Het gebeurt regelmatig dat je de betrokkene moet vragen: met welke pet op wordt deze conclusie getrokken? Dit is vaak binnen de familie/ onderneming onduidelijk, laat staan voor de buitenwacht. Organisatie Externe bestuurders, adviseurs of toezichthouders kunnen een belangrijke rol spelen bij het inregelen van goed bestuur en daarmee een krachtige impuls geven aan de verdere professionalisering van familiebedrijven. Jager: Goed Bestuur is belangrijk voor de continuïteit van het bedrijf en de harmonie in de familie, maar welke rollen ga je daarvoor inzetten en hoe verhouden die zich tot elkaar? Extern toezicht wordt gelukkig niet altijd als lastig ervaren. Jager: Ik hoorde laatst een cliënt roepen dat hij geen RvC maar een Raad van inspiratie in het leven had geroepen. Zo kan het dus ook gaan. Vat: Je ziet ook familiebedrijven die al lang met extern toezicht werken. Een actueel onderwerp met deze familiebedrijven is het evalueren van dit orgaan. Vat: In welke levensfase je je als onderneming ook bevindt en wat het vraagstuk ook is, de oplossing moet passen bij het specifieke karakter van jouw familiebedrijf. Een ondernemer omschreef dat voor zichzelf als volgt: Wij hebben het bedrijf in bruikleen van de volgende generatie. De verdere professionalisering en daarmee ook de maatregelen rondom Goed Bestuur moeten dan daarbij aansluiten. NIENKE HOEK

7 INZICHT MEI DE PRAKTIJK ARNOLD VAN DER SMEEDE Advocat en belastingadviseur bij Arcagna FOTO: SANDER COLLEWIJN EXPERT Juist nu de tijd voor overdracht van het familiebedrijf Alle hens aan dek is misschien wat veel familiebedrijven nu denken tijdens de crisis, maar objectief gezien is dit het moment voor een overdracht aan de volgende generatie vanwege de wellicht lagere waarde van het bedrijf, zegt advocaat en belastingadviseur Arnold van der Smeede van Arcagna Dat kan in de toekomst heel veel geld schelen voor de kinderen. Als ondernemer wil je de familieoverdracht zo voordelig mogelijk maken voor de kinderen. Juist de crisis biedt nu die mogelijkheid. Waarschijnlijk zijn we nu wel op de bodem van de winsten en dus de waarde van het bedrijf, zegt Van der Smeede. Het is logisch dat ondernemers nu even niet nadenken over de structurering van hun bedrijf, maar juist als je nu de familieoverdracht regelt kunnen kinderen straks profiteren van een upswing omdat de winsten en dus de waarde weer zal stijgen in goede tijden. Een familiebedrijf weet ook dat een periode als deze tijdelijk is. De crisis biedt dus volop kansen om nu al concrete stappen te zetten voor de bedrijfsoverdracht aan de volgende generatie! Verschilende manieren De manier waarop een ondernemer de overdracht kan regelen verschilt nogal. Ook de leeftijd waarop de kinderen daarbij worden betrokken varieert. Zo zijn er genoeg veertigers met jonge kinderen die nu regelingen treffen voor hun kinderen om later voordeliger uit te zijn. Van der Smeede: Het kan zijn dat de ouder de De crisis biedt dus volop kansen om nu al concrete stappen te zetten voor de bedrijfsoverdracht aan de volgende generatie!. vennootschap overdraagt met een lening die later afbetaald wordt door winsten (dividend). De ouder kan ook verschillende soorten aandelen creëren, zoals preferente aandelen die recht geven op de huidige waarde van het bedrijf plus een vast dividend en gewone aandelen voor de kinderen, welke aandelen meer waard worden als de dip achter de rug is. Natuurlijk blijft de belastingdienst altijd kritisch kijken naar dit soort transacties:is de waarde juist en is het bijvoorbeeld geen schenking? De bedrijfsoverdracht hoeft niet te betekenen dat ook de zeggenschap moet worden overgedragen. Het kan ook gaan om een puur economische transactie. Wil ik de kinderen nu al wel zeggenschap geven? Dat is wat veel ouders denken, maar die kun je bij jezelf houden. Sterker nog, een overdracht kan ook worden geregeld zonder dat de kinderen er weet van hebben, maar waarbij alle flexibiliteit bestaat om de kinderen in de toekomst geleidelijk te betrekken bij het bedrijf, zegt Van der Smeede. En mocht er onverhoopt iets gebeuren, dan zorg je met de bedrijfsoverdracht dat de waarde al geheel of gedeeltelijk bij de kinderen ligt en er dus veel minder erf- en inkomstenbelasting wordt betaald. SANDER COLLEWIJN AFBEELDING: SHUTTERSTOCK Vergeet bij een bedrijfsoverdracht de privacy niet! Nogal wat klanten besparen veel geld met structuren die leiden tot aanzienlijke belastingbesparingen, maar in de praktijk zijn ze nog blijer met het behoud van hun privacy, weet Van der Smeede die meerdere families uit de Quote 500 fiscaal maar ook op het vlak van de privacy begeleidt en ervaart dat voor gefortuneerde ondernemers privacy goud waard is. Veel families willen niet dat het familievermogen op straat ligt. Bij een bedrijfsoverdracht is de privacy daarom een cruciaal element, want voor je het weet komt de waarde van het bedrijf terug in een jaarrekening die moet worden neergelegd bij de Kamer van Koophandel. Als je daar geen rekening mee houdt heb je een ontevreden cliënt., zegt Van der Smeede die zich al meer dan 10 jaar bezighoudt met structuren die in het teken staan van het behoud van privacy. Veel vermogende families vinden die privacy om verschillende redenen heel belangrijk. Het werkt extern, omdat ongewenste derden geen inzage hebben in het familievermogen. Maar het werkt zeker ook intern omdat de kinderen nog geen kennis hoeven te hebben van het vermogen en dit dus ook geen belasting voor ze is. Daarmee geeft Van der Smeede dus soms een andere invulling aan zijn beroep van belastingadviseur. SANDER COLLEWIJN

8 8 MEI 2012 NIEUWS Kennis ontwikkelen over het familiebedrijf Zo n 60% van alle bedrijven in Nederland zijn familiebedrijven, maar er is weinig specifieke aandacht voor deze bedrijven. Het Centrum van het Familiebedrijf brengt hier verandering in. Ilse Matser Directeur van het Centrum van het Familiebedrijf Een klankbord bieden aan ondernemers en families die inzicht en praktische kennis zoeken over eigendoms- en managementvraagstukken van familiebedrijven. Dat is in het kort waar het Centrum van het Familiebedrijf voor staat. We willen meer kennis vergaren en bewustzijn creëren, begint Ilse Matser, directeur van het centrum. De overheid steekt veel energie in starters. Die aandacht mag best een beetje naar de familiebedrijven worden verlegd. Deze bedrijven kennen een geheel eigen dynamiek en problematiek. Veel familiebedrijven hebben bijvoorbeeld moeite met de opvolging. Hoeveel dat er zijn, is moeilijk te zeggen. Uit onderzoek blijkt dat de helft van de ondernemers hun bedrijf graag wil overdragen aan de volgende generatie. Uit een ander onderzoek komt naar voren dat slechts een derde van de bedrijven daadwerkelijk overgaat op de volgende generatie. Hoe groter de familiebedrijven zijn, hoe vaker ze wordt doorgegeven binnen de familie. Platform Dankzij het Centrum kunnen familiebedrijven diverse instrumenten gebruiken om hun bedrijfsvoering en de familiebelangen op elkaar af te stemmen. Een veelgehoorde vraag van ondernemers is; hoe doen andere familiebedrijven dat? vertelt Joost Vat, bestuurslid van het Centrum van het Familiebedrijf en binnen BDO Consultants verantwoordelijk voor de Adviesgroep Familiebedrijven. Het Centrum biedt een mooi platform om ondernemers met elkaar in contact te brengen. Ze kunnen met elkaar in gesprek gaan over actuele onderwerpen, waarbij we het gesprek kunnen voeden met onze praktijkervaring en met de uitkomsten van het praktijkgerichte onderzoek. Tussenfase Slechts een deel van de familiebedrijven maakt gebruik van alle tools die er zijn. Matser: Weinig familiebedrijven voeren bijvoorbeeld een familiestatuut in. Dat komt echt door onbekendheid met de materie. Veel bedrijven weten gewoonweg niet wat de mogelijkheden zijn. Volgens Matser is dat te wijten aan de brancheverenigingen die maar weinig aandacht schenken aan familiebedrijven in het bijzonder. Hetzelfde geldt voor het onderwijs: adviseurs en accountants worden nog altijd opgeleid om alleen naar de bedrijfsresultaten te kijken en niet naar de mensen die de eigenaren van die bedrijven zijn. Het familiebedrijf werd nooit onder de loep genomen, omdat men er altijd vanuit ging dat een familiebedrijf slechts een tussenfase zou zijn. Zodra het bedrijf wilde groeien en er meer kapitaal zou komen, dacht men dat het automatisch zou leiden tot een extern professioneel bestuur. Daar komt men nu deels van terug. Kennisontwikkeling Joost Vat: Wij vinden het als BDO belangrijk om middels het Centrum te investeren in kennisontwikkeling en kennisdeling. Zo doet op dit moment het Centrum onderzoek naar het opstarten van de Raad van Advies bij een familiebedrijf. Matser: Goed Bestuur is een actueel thema. Het onderzoek gebeurt in samenwerking met de Hogeschool Windesheim. Er zijn verschillende pilot-familiebedrijven die hier aan deelnemen. Daarnaast voeren we een onderzoek uit naar de diverse overlegstructuren binnen familiebedrijven. In het verlengde hiervan werken wij aan modules voor het onderwijs zodat de kennis over het familiebedrijf wordt overgedragen. Wij doen vervolgens weer ervaring op vanuit de praktijk. Hiermee slaan we een brug tussen de praktijk en het onderwijs. Laagdrempelig In Zuid-Europese landen, zoals Italië waar de familiecultuur sterker is, zijn er hoogleraren op het gebied van familiebedrijven, merkt Matser op. Ik hoop dat we dat in Nederland over een paar jaar ook kunnen zeggen. Nederland loopt echter niet ver achter op de rest van de wereld als het gaat om kennis over familiebedrijven. Het is wereldwijd een jonge discipline. NIENKE HOEK DE PRAKTIJK Familie Fundament Award 2012 Is uw familiebedrijf het beste familiebedrijf van Nederland? Het Centrum van het Familiebedrijf reikt de Familie Fundament Award uit, de prijs voor het beste familiebedrijf van Nederland. Doordat toekomstbestendige waarden bij familiebedrijven in het DNA zit, zijn dit de bedrijven van de toekomst, vertelt Joost Vat, bestuurslid van het Centrum van het Familiebedrijf. Denk hierbij aan het rentmeesterschap, lange termijn denken en de omgang met geduldig kapitaal. Belangrijk is daarbij wel dat familiebedrijven voldoende oog houden voor de ontwikkelingen in de markt en de samenleving en dat vervolgens vertalen naar een professionele bedrijfsvoering en transparant bestuur. Omdat wij vinden dat familiebedrijven de bedrijven van de toekomst zijn, organiseren wij de verkiezing van Familiebedrijf van het jaar. Kracht van het familiebedrijf Met de verkiezing wordt niet de nadruk gelegd op alle strubbelingen binnen een familiebedrijf zoals de opvolging en professionalisering door de volgende generatie. Ilse Matser, directeur van het Centrum van het Familiebedrijf: Het is belangrijk om familiebedrijven in het zonnetje te zetten, waarbij de kracht van het familiebedrijf centraal staat. Uit ervaring weten we namelijk dat families vaak bescheiden zijn en niet zo snel op hun borst kloppen. Betrokken eigenaren Het vorige winnende familiebedrijf, aannemersbedrijf Gebr. van Doorn, ontving de prijs omdat het zulke betrokken eigenaren heeft. Matser: De derde generatie trad net aan in het bedrijf met een grote dosis ondernemerszin. Daarnaast deed het bedrijf veel aan MVO, ze waren bijvoorbeeld erg betrokken bij de regio. Voor deze editie zoekt het Centrum nieuwe prachtvoorbeelden van familiebedrijven. Welk familiebedrijf scoort het best als het gaat om klant- en medewerkertevredenheid, MVO en het hebben van een duidelijke toekomstvisie? Stel uw bedrijf kandidaat Voldoet uw familiebedrijf aan de criteria? Geef uw bedrijf dan voor 25 mei 2012 op als kandidaat via de website en ding mee naar de Familie Fundament Award! De uitreiking vindt plaats op 5 oktober NIENKE HOEK

9 INSPIRATIE MEI Governance in een familiebedrijf: vastleggen van een duidelijke rolverdeling Vraag: DGA s van familiebedrijven komen op een gegeven moment op het onvermijdelijke punt: wie gaat mij opvolgen en wat wordt de rolverdeling? Antwoord: Een langetermijnvisie is een belangrijk fundament voor de continuïteit van het familiebedrijf en om onduidelijkheden bij externe bestuurders en commissarissen en conflicten binnen de familie te voorkomen. EXPERT IN HET KORT Anonimiseren van vermogen Veel aandeelhouders van familiebedrijven vinden het niet prettig dat buitenstaanders inzicht kunnen hebben in de omvang van het familiekapitaal. Het anonimiseren van het familievermogen kan dit tegengaan. Constantijn Voogt, notaris en partner bij De Brauw Blackstone Westbroek legt uit: We leven in een samenleving waar bijna geen privacy meer is. Ik hoef maar via mijn smartphone op Google maps te kijken terwijl ik door een willekeurige straat rijd en de BV s verschijnen op mijn telefoonscherm. Informatie over het bedrijf en dus ook gegevens over het vermogen daarvan zijn steeds makkelijker te achterhalen. Ieder bedrijf en iedere familie is anders, daarom is het belangrijk persoonlijke gesprekken aan te gaan Constantijn Voogt Notaris en partner bij De Brauw Blackstone Westbroek Een soepele opvolging van generatie op generatie in een familiebedrijf kan bijna niet zonder een goede corporate governance, meent Constantijn Voogt, notaris en partner bij De Brauw Blackstone Westbroek. Corporate governance is het geheel van spelregels tussen de diverse spelers binnen het bedrijf. Je legt vast wat aandeelhouders, het bestuur en de raad van commissarissen in bepaalde omstandigheden moeten doen of hoe zij zich moeten gedragen. Het toepassen van governance bij een familiebedrijf is van groot belang omdat het ervoor zorgt dat lange termijn doelstellingen als continuïteit en (financiële) onafhankelijkheid kunnen worden bereikt en gehandhaafd. Het is belangrijk dat familiebedrijven die een dergelijke organisatiestructuur (nog) niet hebben ingevoerd, zich realiseren dat ze een invulling aan de governance moeten geven om het bedrijf op een goede manier over te dragen binnen de familie. Voor de kwaliteit van de governance is een juiste rolverdeling tussen de diverse spelers, zoals aandeelhouders, bestuur en raad van commissarissen, cruciaal. Ieder bedrijf en iedere familie is anders, aldus Voogt. Daarom is het belangrijk persoonlijke gesprekken aan te gaan met de familieleden en de betrokkenen afzonderlijk te benaderen waardoor ze eerder geneigd zullen zijn om eventuele bezwaren kenbaar te maken. In een groep, in dit geval de familie, gebeurt dit minder snel. Terwijl het van belang is de onderwerpen in kaart te brengen waarover consensus bestaat en dat knelpunten omhoog komen, wil je uiteindelijk een langetermijnvisie tot stand te brengen waar iedereen achter staat. Governance van de familie Naast de governance van het familiebedrijf is het van belang aandacht te besteden aan de governance van de familie zelf. Voor een familiebedrijf is het van groot belang dat de familie standvastig achter de - regels en structuur van de - onderneming staat. De verhouding tussen de familieleden onderling en de verhouding van de familie tot het familiebedrijf kunnen als richtlijnen in een familiestatuut worden vastgelegd. In een familiestatuut staat onder meer hoe het karakter en de identiteit van het familiebedrijf behouden kunnen worden en wat het familiale gedachtegoed is. Ook wordt de bedrijfsopvolging veilig gesteld en worden er afspraken vastgelegd over de overdracht van aandelen. De richtlijnen vermelden tevens de continuïteit en ontwikkeling van de onderneming en het dividendbeleid. Constantijn Voogt: Wat ook in een familiestatuut kan staan is of het vermogen in de onderneming zit en of familieleden ervan moeten kunnen leven of niet. Maar ook de overgang van zeggenschap. Wat is een goed moment om de zeggenschap over te dragen? Tevens kun je er in opnemen over welke ondernemerskwaliteiten en managementvaardigheden familieleden moeten beschikken voordat ze een actieve rol in het familiebedrijf kunnen spelen. GOVERNANCE Het is verstandig om commissarissen te benoemen die geen familie zijn. FOTO: SHUTTERSTOCK Flex-bv Voogt: Ik adviseer altijd om de structuur en de onderliggende afspraken eens in de drie tot vijf jaar tegen het licht te houden. Kloppen de afspraken nog met de bedrijfsstructuur? Voldoet de structuur nog aan de op dat moment geldende wetgeving? De introductie van de flexibilisering en vereenvoudiging van het bv-recht, hoogstwaarschijnlijk later dit jaar, biedt de familie meer vrijheid om de onderneming naar eigen inzicht en wensen in te richten. Met de flex-bv als rechtsvorm kan de governance binnen de familie én het familiebedrijf verder worden geoptimaliseerd. Zo kunnen bijvoorbeeld (klein-)kinderen straks aandelen krijgen waaraan slechts winstrechten zijn verbonden zonder dat ze daarmee stemrecht hebben. Focus op onderneming Bij de raad van commissarissen ligt de focus op de onderneming. Uiteraard kunnen daar familieleden deel van uitmaken. Toch is het verstandig om commissarissen te benoemen die geen familie zijn, benadrukt Voogt. Mochten er conflicten ontstaan over de opvolging of andere emoties een rol spelen dan kunnen zij een objectief oordeel vellen. Juist vanwege het feit dat hij extern is, kan de externe commissaris het functioneren van de directie makkelijker toetsen. Naast het toezichthouden en adviseren kan een externe commissaris in een faciliterende rol een toegevoegde waarde zijn voor het familiebedrijf. Hij kan zijn netwerk ter beschikking stellen en nieuwe markten introduceren. NIENKE HOEK Kamer van Koophandel Elke BV moet een jaarrekening deponeren bij de Kamer van Koophandel. Daarin is ook de omvang van het eigen vermogen opgenomen. Buitenstaanders kunnen de openbare gegevens uit het handelsregister van de Kamer van Koophandel raadplegen. Op die manier krijgen ze zicht op de omvang van het familiekapitaal. Volgende generaties Het kan zijn dat een familiebedrijf er geen problemen mee heeft dat buitenstaanders inzicht kunnen hebben in de omvang van het familievermogen, maar dat de volgende generatie het toch geen prettige gedachte vindt dat derden deze gegevens kunnen raadplegen. Zo kan een aantal maatregelen worden getroffen die de privacy van het vermogen van het familiebedrijf bevorderen. De persoonlijke houdstermaatschappij kan door een professionele partij worden opgericht met een naam en adres die niet in verband kunnen worden gebracht met de familie en het familiebedrijf. Meerdere aandeelhouders Is er slechts één aandeelhouder? Dan staat dit geregistreerd in het handelsregister. Zodra één aandeel op naam van iemand anders wordt gezet, worden de aandeelhouders niet meer vermeld. Dit is slechts een voorbeeld van de verschillende maatregelen die genomen kunnen worden. Beperken inzichtelijkheid Anonimiseren betekent overigens niet dat vermogen voor de overheid en fiscus verborgen wordt gehouden. Er zijn genoeg mogelijkheden waarop op legale wijze kan worden voorkomen dat (ongewenste) buitenstaanders inzicht krijgen in het familievermogen en de familiale aandeelhoudersbelangen in het familiebedrijf. Er zijn verschillende gradaties aan juridische constructies waarop het vermogen geanonimiseerd kan worden als de wens er is om verder te gaan dan (slechts) een naamswijziging. NIENKE HOEK

10 10 MEI 2012 INZICHT 2TIP OVERWEEG EEG DE BELANGEN N VAN BETROKKENEN BIJ EEN ERFENIS DE PRAKTIJK PIETER VAN ONZENOORT (L) Notaris FRANK DEURVORST (R) Advocaat-belastingkundige FOTO: SANDER COLLEWIJN EXPERT Up to date testament essentieel voor continuïteit familiebedrijf Een actueel en goed testament geeft duidelijkheid en bevordert het voortbestaan van het familiebedrijf. Je kunt een prachtig familiebedrijf hebben, maar de continuïteit kan zwaar onder druk komen te staan als de ondernemer overlijdt en er geen goed testament is, zegt Pieter van Onzenoort, notaris bij Greenille. Persoonlijke lotgevallen van de familieleden kunnen grote impact hebben op het bedrijf. Bij veel familiebedrijven rust op het bespreken van dit soort kwesties nog een taboe en is de ondernemer niet of maar mondjesmaat bereid er met zijn kinderen over te praten. Je ziet langzaam maar zeker een kentering. Ik heb altijd veel bewondering voor ondernemers die al vroeg met hun kinderen rond de tafel gaan zitten en hen betrekken bij het bedrijf en alles wat daarbij komt kijken. Ze zitten geregeld om de tafel met de kinderen, dragen zo hun visie over en wekken de belangstelling van de kinderen voor het bedrijf. Het geeft de partner en de kinderen de geruststelling dat hun financiële toekomst zoveel mogelijk gewaarborgd is. Het is verstandig na te denken over regelingen waarin de financiële afhankelijkheid niet te groot wordt en een platform te creëren waarin de, soms tegengestelde, belangen van alle betrokkenen goed afgewogen kunnen worden. Wij helpen families bij het opzetten van een kader voor het familieoverleg en zijn ook vaak bij dat overleg betrokken. En als er spanningen zijn, kan het goed zijn dit tijdig te signaleren en naar een oplossing te zoeken. Dat voorkomt een mogelijk lange juridische strijd. Het verdient aanbeveling om ten minste eens in de vijf jaar goed naar het testament te laten kijken Regelgeving Een testament moet fiscaal en juridisch goed in elkaar zitten. De regelgeving verandert regelmatig en vaak blijkt dat het testament niet goed meer aansluit bij de situatie, weet ook advocaat-belastingkundige Frank Deurvorst van Greenille. Soms is een testament jaren geleden gemaakt en is er daarna niet meer naar gekeken. Dat is op zichzelf wel begrijpelijk, want als ondernemer focus je je op het bedrijf. Maar het verdient aanbeveling om ten minste eens in de vijf jaar goed naar het testament te laten kijken. Als het testament goed in elkaar zit, kun je na het overlijden binnen korte tijd de nalatenschap regelen. De emoties duren veel langer, maar je wilt niet dat je na jaren nog steeds aan het steggelen bent over de erfenis en het familiebedrijf. De regelingen in het testament moeten zodanig worden ingericht dat optimaal gebruik kan worden gemaakt van de fiscale bedrijfsopvolgingsfaciliteiten. Dit zijn faciliteiten die de belastingdruk bij vererving beperken en hebben als doel de continuïteit van het bedrijf zoveel mogelijk te waarborgen. De regels in dezen zijn per 1 januari 2010 gewijzigd, zijn zeer ingewikkeld en stellen hoge eisen aan het testament. Een verkeerd testament kan tot gevolg hebben dat de faciliteiten niet benut kunnen worden en dat de belasting toch betaald moet worden. Alles op elkaar afstemmen Het testament kan niet los worden gezien van de huwelijkse voorwaarden, de holdingstructuur en de familiale en vennootschappelijke regelingen; alle regelingen moeten goed op elkaar zijn afgestemd en elkaar niet tegenspreken. De familieleden zijn door hun structuren en door de documenten onderling en juridisch met elkaar vervlochten. Een geïntegreerd advies, waarin dit alles wordt meegenomen is dan noodzakelijk. Internationaal Grote familiebedrijven opereren internationaal en ook daarmee moet in het testament rekening worden gehouden. Leden van het familiebedrijf wonen soms in het buitenland of er is sprake van meer nationaliteiten. Deurvorst: Er is weinig uniformiteit in de regelgeving van landen en bij het opmaken van het testament moet je er dan ook voor zorgen dat het in meer landen past, zowel fiscaal als juridisch. SANDER COLLEWIJN FOTO: SHUTTERSTOCK Herziening testamenten Ouders op leeftijd, kinderen en schoonkinderen die al in het familiebedrijf werken. De vraag die aan notaris Pieter van Onzenoort en advocaatbelastingkundige Frank Deurvorst van Greenille werd gesteld was: zijn de testamenten van de ouders goed ingericht? Toen wij inzage kregen in de oude testamenten bleek dat niet optimaal gebruik werd gemaakt van de fiscale bedrijfsopvolgingsfaciliteiten, verklaart Van Onzenoort. Nu zijn de testamenten zo opgesteld dat hiervan wel optimaal gebruik wordt gemaakt, hetgeen veel geld bespaart en de voortgang van het bedrijf veiligstelt. Het adviestraject duurde een paar maanden, waarin uitgebreid met de familie werd overlegd over de toekomst van het bedrijf en de rol van de ouders, kinderen, schoonkinderen en kleinkinderen. Dat is een dynamisch proces waarbij je als adviseur de discussie aanzwengelt, zegt Deurvorst. Uiteindelijk moest de familie een strategie kiezen. Het was goed te zien dat de familie gezamenlijk en eensgezind optrok. Inmiddels is een van de ouders overleden en zijn de aandelen in het familiebedrijf fiscaal vriendelijk overgegaan op de kinderen. De tijdige aanpassing van de testamenten heeft de familie veel geld bespaard en ervoor gezorgd dat het bedrijf niet in de problemen is komen te verkeren. Bovendien is het proces in goede harmonie verlopen. SANDER COLLEWIJN

11 NIEUWS Familiebedrijf moet snel nadenken over toekomst Raad van Commissarissen Vraag: Welke gevolgen heeft de nieuwe wet Bestuur en Toezicht op familiebedrijven? Antwoord: Voor een goede commissaris moet straks meer worden betaald. ALBERT JAN THOMASSEN. Directeur van de Vereniging Nederlandse Familiebedrijven (FBNned) FEITEN In Nederland zijn ongeveer 3500 commissarissen actief bij beursgenoteerde bedrijven en grote vennootschappen. Commissarissen besteden gemiddeld per maand 13 uur aan een commissariaat, dat is 156 uur per jaar. Voorzitters besteden gemiddeld 8 uur meer aan een commissariaat. Bij familiebedrijven is de gemiddelde tijdsbesteding 11 uur per maand. De gemiddelde leeftijd van commissarissen is ongeveer 58 jaar. 31 procent van de commissarissen is tussen de 60 en 65 jaar, 17 procent tussen de 55 en 60 jaar. Het gemiddeld uurtarief van een commissaris bij een beursgenoteerde onderneming is 180 euro per uur. Bij een familiebedrijf is dat 130 euro. Bij familiebedrijven is 76 procent tevreden met de vergoeding. BRON: COMMISSARISSENONDERZOEK DOOR PROF. DR. AUKE DE BOS RA, ERASMUS UNIVERSITEIT ROTTERDAM EN PARTNER ERNST & YOUNG. ONDERZOEK STREKT ZICH UIT OVER DE JAREN 2007 TOT EN MET Familiebedrijven kunnen nadeel ondervinden van de nieuwe Wet bestuur en Toezicht. Deze wet maximaliseert het aantal commissariaatsfuncties die iemand mag bekleden. Nu het kabinet demissionair is, wordt de oorspronkelijke ingangsdatum van 1 juli wellicht verschoven, maar Albert Jan Thomassen, directeur van de Vereniging Nederlandse Familiebedrijven (FBNned), twijfelt er niet aan dat de wet er komt. Het aantal commissariaten dat iemand mag bekleden bij grote vennootschappen wordt straks maximaal vijf, waarbij een voorzittersfunctie dubbel telt. De overheid wil hiermee bereiken dat er beter toezicht wordt gehouden en men wil af van het zogenoemde old boys network. Het idee is dat door een teveel aan commissariaten de kwaliteit van het toezicht achteruit gaat, omdat je je dan niet goed genoeg kunt verdiepen in het reilen en zeilen binnen een onderneming. Een mening die wordt gesterkt door de recente problemen bij het COA en Vestia waarbij ook de kwaliteit van het toezicht ter discussie staat. Voor beursgenoteerde ondernemingen gelden al beperkingen, onder meer ingegeven door de monitoring commissie corporate governance code. Maar nu wordt het bij wet ook voor grote vennootschappen geregeld. En dat heeft gevolgen voor familiebedrijven, meent Thomassen. Deze bedrijven hebben de laatste jaren een professionaliseringsslag gemaakt door onafhankelijke commissarissen aan te stellen. Maar tot een jaar of twee geleden vonden velen het nog interessanter om commissaris te worden bij een beursgenoteerde onderneming. Goed voor de eigen profilering, meer dynamiek en een beter salaris, zo werd gedacht. Maar een dergelijk commissariaat richt zich nogal eens op cijfers, risico s en aansprakelijkheden. Reden waarom sommigen kozen voor een commissariaat in een familiebedrijf waar men vooral als klankbord fungeert en meer van de eigen ervaring kan toevoegen. Kiezen Door de nieuwe wet moeten commissarissen straks gaan kiezen. Thomassen denkt dat velen dan toch kiezen voor een commissariaat bij een grote beursgenoteerde onderneming. Omdat zo n onderneming interessanter wordt gevonden, meer status biedt en een hoger salaris. Voor familiebedrijven betekent het dat zij wellicht meer moeten betalen om een ervaren commissaris binnen te halen of te houden. Dat heeft een prijsopdrijvend effect en dat is nou juist wat we niet wilden. Gevolg is dat de kwaliteit van het bestuur en toezicht op bedrijven met de nieuwe wet eerder achteruit dan vooruit gaat. Anticiperen Familiebedrijven anticiperen al op de nieuwe wet. In sommige familiebedrijven is het onderwerp van gesprek tussen de RvC en het familiebedrijf. Er zijn er ook die de gevolgen accepteren en met hun commissarissen bekijken of de samenstelling van de RvC gaat veranderen. Het is ook mogelijk om van de Raad van Commissarissen een Raad van Advies te maken. Dezelfde mensen kunnen dan blijven, want voor een RvA geldt de wet niet. Een andere, maar wel tijdelijke, oplossing is dat familiebedrijven, nog voor de nieuwe wet ingaat, de huidige commissarissen herbenoemen. Want de wet geldt alleen voor nieuwe benoemingen. HELEEN DE BRUIJN MEI Investeringen van grensoverschrijdende families Vermogende families met gezinsleden aan weerskanten van de oceaan spreiden hun vermogen over verschillende jurisdicties. Welke tendensen spelen als het gaat om grensoverschrijdend familie bezit? Dominique van Hilten, managing partner van Highmount, een internationaal opererend multi family office, is bekend met dit fenomeen. Highmount heeft vestigingen in Amerika en Europa. Door de samenwerking met haar collega s in het buitenland kan ze snel schakelen en weet ze precies wat er speelt op de verschillende continenten. Van Hilten: Door de aangescherpte regelgeving in Amerika is er nu veel vraag naar duurzame oplossingen en grensoverschrijdende expertise van families met Amerikaans/Europese roots. Geografische spreiding vanuit politiek of economische risico overwegingen is een ander fenomeen. Behoud van het familievermogen over generaties brengt een andere tendens teweeg. Van Hilten: De jongere generatie richt zich in toenemende mate ook op impact investeringen. Dat is private equity met een combinatie van financieel en sociaal rendement. Het is geen modeverschijnsel dat bij een bepaald tijdsbeeld hoort. Met het inbedden van altruïstische tradities in een familie, creëer je een verticaal bindmiddel. Nederland heeft hier baat bij. We zijn specialisten op het gebied van watermanagement en agricultuur. Dat is aantrekkelijk voor families die grensoverschrijdend impact gerelateerde investeringen wensen. NIENKE HOEK Een sterk beveiligd online communicatieplatform» Gemaakt door families, voor families» Op maat ontworpen voor familiebedrijven, family offices, en hun adviseurs» Bevordert communicatie, samenwerking en interactie» Interactief, efficiënt en gebruiksvriendelijk» Omschreven als 'een centrale informatie-spil in het familiaal ecosysteem'» Gevestigde oplossing, gebruikt door meer dan 55 vooraanstaande families wereldwijd» Vraag vandaag uw vrijblijvende demo aan: ref 'MediaPlanet' the url: Reach TrustedFamily Belgium: USA: +1 (917) The TrustedFamily platform acts as a binding force creating strong links between different family members, across generations, our advisors and our family office. It is a great solution for us to share confidential information about our family and our businesses, to create events, to swap ideas, to share photographs and to keep in touch. A European business family

12 12 MEI 2012 DESKUNDIG ADVIES Een familiebedrijf gaat doorgaans doordachter te werk bij de overname van een andere onderneming, dan beursgenoteerde bedrijven. Het belangrijkste is dat het eigen DNA intact blijft, aldus M&A-advocaat Jan Louis Burggraaf. Overname door familiebedrijf niet ten koste van alles De overname van een bedrijf is een zeer complexe transactie, waarbij vaak enorme strategische en financiële belangen een rol spelen. Dat geldt voor alle bedrijven. Familiebedrijven echter onderscheiden zich op de merger & acquisition markt sterk van bijvoorbeeld beursgenoteerde bedrijven, als het gaat om de overnames. Jan Louis Burggraaf werkt als M&A-advocaat bij Allen & Overy. Hij adviseert bedrijven van het begin tot het eind van een overnameproces. Van waarom doen we het?, de inrichting van het overnameproces tot het verzorgen van de uiteindelijke overeenkomst. Een proces dat doorgaans vier tot vijf maanden in beslag neemt. Burggraaf: Ik vind het belangrijk om iets te hebben met de mensen van het bedrijf met wie je in zee gaat. Je moet elkaar vertrouwen, het moet klikken, want in de maanden dat je met een overname bezig bent, zit je erg op elkaars lip. Je bent er 24 uur per dag mee bezig. EXPERT Familiebedrijven onderscheiden zich sterk van bijvoorbeeld beursgenoteerde bedrijven, als het gaat om de overnames Jan Louis Burggraaf M&A-advocaat bij Allen & Overy Eigen DNA De grote familiebedrijven, zoal Jumbo, V&D, Zeeman, Dirk van den Broek, maar ook verschillende bouwbedrijven, kenmerken zich volgens Burggraaf door een veelal lange bestaansgeschiedenis in Nederland of daarbuiten. Zij hebben zogezegd hun eigen DNA. Als het gaat om overnames, onderscheiden zij zich vooral van andere bedrijven op de aspecten prijsvorming, voorbereiding van een transactie, cultuur en de focus op: wat doen we na de transactie. Een familiebedrijf heeft vaak een familietraditie en familiekapitaal dat is opgebouwd in vijftig of honderd jaar. In dat licht beginnen zij niet aan overnames ten koste van alles. Ze zijn minder geneigd te kopen tegen elke prijs. Het geld komt tenslotte van de familie, de eigen portemonnee. En er heerst de moraal dat je niet alleen goed moet zorgen voor het familiebedrijf en -kapitaal nu, maar ook dat het in de toekomst in stand blijft. Men neemt dus minder risico s. Volgens Burggraaf kijken familiebedrijven daarom ook heel zorgvuldig naar de overnamekandidaat. We noemen dat due-diligence, langdurig en gedegen onderzoek naar eventuele risico s en lijken in de kast. Daarnaast moet een overnamekandidaat passen bij de cultuur van het familiebedrijf; komen de normen en waarden overeen, past het over te nemen bedrijf in de cultuur van het familiebedrijf? En tot slot: hoe schuif je twee ondernemingen in elkaar, kijkend naar onder meer IT-systemen, het loongebouw en treasurefuncties. Het gaat erom dat je de aankoop zo integreert dat het succes én zeker ook de cultuur van het familiebedrijf prevaleert. Zo n relatie tot een succes maken is erg ingewikkeld. Gevaar Burggraaf adviseert zeker niet altijd een ander bedrijf te kopen. Een bedrijf kan op twee manieren groeien. Door acquisitie, het overnemen van andere bedrijven of door zelf nieuwe producten te ontwikkelen en te verkopen óf nieuwe markten, bijvoorbeeld in andere landen, aan te boren. Bij een acquisitie is het gevaar dat je in één keer een groot bedrag moet neertellen, zonder dat je zeker weet dat het een succes wordt. Ga je zelf ontwikkelen, dan zijn de kosten aanzienlijk lager. Overweegt een familiebedrijf een ander bedrijf te kopen, dan hanteert een M&A-advocaat zeker bepaalde criteria, zoals: betaalt het familiebedrijf niet te veel, is de onderste steen boven en blijft het DNA van het familiebedrijf intact. Het kan namelijk zijn dat de overnamekandidaat twee of meer zetels in de raad van bestuur of de raad van commissarissen wil hebben. Als het familiebedrijf de helft van de zetels in die organen verliest, dan raad ik zo n overname zeker af. Immers, dan verliest de familie vaak controle. HELEEN DE BRUIJN PROFIEL Beste M&A Lawyer Jan Louis Burggraaf (1964) is partner bij Allen & Overy LLP. Hij is gespecialiseerd in fusies en overnames. Hij adviseerde de afgelopen jaren talloze bedrijven, onder meer het familiebedrijf Jumbo, dat al meer dan negentig jaar bestaat. Jumbo nam onlangs de C1000 supermarkten over. Daarnaast stond Bruggraaf SHV Holdings bij in het openbaar bod op Eriks, een industrieel dienstverlener. SHV ontstond in 1896 uit een fusie van een aantal belangrijke kolenhandelsbedrijven. Inmiddels is SHV een multinationaal familiebedrijf met tal van verschillende activiteiten. Als M&A-advocaat won Burggraaf flink wat prijzen. In 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2010 en 2011 werd hij door klanten en collega s verkozen tot beste M&A lawyer en in 2008 tot de dealmaker van Nederland. Ook won hij eenmaal een titel, uitgereikt door de Orde van Advocaten. Naast enkele familiebedrijven heeft hij onder meer KLM bijgestaan bij haar fusie met Air France, Swiss Air bij haar fusie met Lufthansa, KPN bij haar openbaar bod op Getronics en Numico bij het openbaar bod door Danone. Recent adviseerde hij Nuon Energy bij de overname door Vattenfall, de Persgroep bij haar meerderheidsdeelneming in uitgever PCM en TNT bij de overname door UPS. HELEEN DE BRUIJN Gedegen onderzoek bij koop familiebedrijf Naar verwachting zullen meer dan familiebedrijven op korte termijn onderwerp van koop en verkoop worden. Bij meer dan de helft is bedrijfsopvolging binnen de familie of binnen de eigen organisatie niet mogelijk. Vooral die laatste categorie ondernemingen biedt mogelijkheden om door middel van acquisitie de eigen activiteiten uit te bouwen. Volgens statistieken van onder andere het Ministerie van Economische Zaken mislukt 10% tot 30% van de bedrijfsovernames, vaak door een gebrekkige voorbereiding. De overname kan zo eindigen in een nachtmerrie. Gedegen onderzoeken, waaronder een door specialisten uitgevoerd juridisch onderzoek, maken onderdeel uit van een professionele voorbereiding. Immers, een goede voorbereiding is het halve werk. De overnemende partij is met de risico s van de te koop staande onderneming namelijk niet bekend, terwijl deze aanzienlijk kunnen zijn. Pellicaan Advocaten voert zelfstandig, maar ook samen met fiscalisten en accountants onder zoeken uit. Pellicaan Advocaten heeft daar vaak een leidende rol in. Vooraf identificeren wij met betrokken partijen het risicoprofiel van de aangeboden onderneming. Nadat die zijn onderzocht vervolgen wij ons onderzoek om tot een volledig beeld van de risico s te komen. De uitkomsten van het onderzoek gebruiken we voor het opstellen van bepalingen in de koopovereenkomst over garanties, aansprakelijkheden en vrijwaringen, of voor de bijstelling van de koopsom in het voordeel van de koper. Pellicaan Advocaten N.V. werkt vanuit Amsterdam, Rotterdam en Utrecht.

13 INZICHT 3TIP MEI NEEM BIJ OVER- NAME DE TIJD OM ELKAAR TE LEREN KENNEN DE PRAKTIJK NATHALIE VAN WOERKOM M&A advocaat bij AKD advocaten EXPERT Nog steeds veel interesse in koop familiebedrijf Als een bekende M&A advocaat komt Nathalie van Woerkom van AKD advocaten- en notarissen vaak in contact met familiebedrijven. Medio 2012 zijn er steeds minder opvolgers binnen de eigen familie voorhanden. Dan zijn er meerdere opties mogelijk, waaronder uitstappen, cashen en het bedrijf aan een externe partij verkopen of aan het management overlaten. Het is ook een mogelijkheid om er gedeeltelijk uit te stappen. Investeerders en financiers vinden het vaak aantrekkelijk als de familie voor een deel in het familiebedrijf blijft zitten, zodat continuïteit is gewaarborgd. Van Woerkom is een toonaangevend advocaat met veel ervaring binnen de M&A wereld en zij kent dan ook goed het verschil tussen een familiebedrijf en andere bedrijven. Bij familiebedrijven spelen emoties een veel grotere rol, zegt Van Woerkom. Wat familiebedrijven erg belangrijk vinden bij het zaken doen en waar wij vanuit AKD als externe partner sterk rekening mee houden, is vertrouwen. Goede afspraken maken en nakomen, veel persoonlijk contact en veel commitment naar elkaar toe is cruciaal. Financiering Nu banken ook bij interne verkoop minder bereidheid tonen om als financierende partij op te treden, moet je als familiebedrijf creatief zijn. Er is minder geld bij de banken, maar er is nog veel mogelijk met hen als je een goede lange termijn visie hebt. Daarnaast is private equity een goede combinatie met bankfinanciering. Wij zien de keuze voor deze mogelijkheid dan ook toenemen in deze tijden. AKD werkt met verschillende PE-huizen samen. Het verkoopproces kan lang duren, omdat het om meer draait dan alleen de cijfers. Het draait bij een familie om emoties en het gaat meer om maatwerk In het geval van een familiebedrijf kan het hele verkoopproces lang duren, omdat het om meer draait dan alleen de cijfers. Het draait bij een familie om emoties en het gaat meer om maatwerk in vergelijking tot bedrijven met een andere achtergrond. Iedere familie heeft zijn specifieke kenmerken. Wat over het algemeen geldt voor het familiebedrijf is de langetermijnvisie en de goede relatie die het bedrijf onderhoudt met de bank. Familiebedrijven hebben meestal meer vet op de botten door hun terughoudendheid ter zake winstuitkering. Toch komt het voor dat bij de financiering van het familiebedrijf door middel van bankkrediet vaak een financieringsgat onstaat waarin op een andere manier moet worden voorzien. Dan vragen zij soms aan PE-huizen om in het tekort aan vreemd vermogen te voorzien, maar daar zijn zij niet altijd toe bereid. Aandeelhoudersovereenkomst Een goede voorbereiding is erg belangrijk wanneer een familiebedrijf een relatie aangaat met een PE- huis, stelt Van Woerkom. De aandeelhoudersovereenkomst is cruciaal. Hierin moet je duidelijke afspraken maken over een aantal belangrijke zaken. Voorbeelden hiervan zijn de exit en de corporate governancestructuur, wanneer de lening wordt terugbetaald. Maar ook of een toekomstige behoefte aan extra vermogen uit bankfinanciering of eigen vermogen wordt behaald. Mijn ervaring leert mij dat vooraf de tijd nemen om elkaar te leren kennen en duidelijk weer te geven waar je met elkaar naartoe wil de beste basis is voor een goed huwelijk tussen beide partijen. Het gaat om de vertrouwensrelatie, besluit Van Woerkom. SANDER COLLEWIJN AFBEELDING: AKD Nathalie van Woerkom werkt op de Rotterdamse vestiging van AKD, in de Maastoren. Het Ondernemingsrechtteam van dit kantoor telt bijna 80 advocaten en (kandidaat-)notarissen. In totaal werken er ruim 200 juridisch specialisten bij AKD. Door de omvang en 5 vestigingen in Nederland en België staan zij letterlijk en figuurlijk dicht bij hun cliënten. Van Woerkom begeleidde alleen het afgelopen jaar al voor 500 miljoen aan deals. Hieronder een overzicht van andere deals waarbij AKD betrokken was: 1 ABN AMRO Participaties heeft de meerderheid van de aandelen verworven in bewegwijzeringbedrijf Agmi Group in Tegelen. 2 AKD adviseert Macintosh Retail Group bij verkoop van 176 BelCompany- en 34 Telefoonkopen.nl winkels aan Vodafone. 3 Vayama. 4 CheapTickets fuseerde met Vliegwinkel, Budgetair en De Hoge Dennen Capital verkoopt Mennens Holding aan Axload. Deze nieuwe combinatie heeft een omzet van ca. 350 miljoen. AKD adviseerde Newion Investments Management bij 5 het opzetten van hun nieuwe fonds, Newion II. 6 AKD adviseert De Hoge Dennen Capital bij verkoop Star Group. Sapiens, spin-off van Philips, 7 haalt 13 miljoen op in de series A investeringsronde. 8 AKD adviseert private equityhuis De Hoge Dennen Capital bij het verkrijgen van een meerderheidsbelang in folieproducent Wiefferink.

14 14 MEI 2012 INSPIRATIE Vraag: Jumbo is het tweede supermarktbedrijf van Nederland met ruim twintig procent marktaandeel. In 2006 was dit nog drie procent. Hoe is Jumbo zo snel zo succesvol geworden? Antwoord: De familie Van Eerd vormt de bakermat voor het succes. De familie weet waar het zelf in excelleert, maar luistert nadrukkelijk naar van buiten aangetrokken professionals. Wij hebben ons vastgehouden aan onze visie waarin de klant centraal staat, zegt directeur formule en marketing Colette Cloosterman-van Eerd. Winnaarsmentaliteit Jumbo zit diep in de genen UIT DE PRAKTIJK Ton van Veen Financieel directeur bij Jumbo De klant als het middelpunt van het universum van het bedrijf. Het klinkt als een clichématig dogma, maar Jumbo vaart er zichtbaar wel bij. Sinds 1996 is het roer omgegooid bij Jumbo, toen de derde generatie Van Eerds, Frits, Colette en Monique, allemaal familie van oprichter (1921) Johan van Eerd, besloot om de beste supermarkt van Nederland te worden. Van oudsher was Jumbo geen supermarktketen maar groothandel en de nieuwste generatie was niet trots op de paar winkels die het in bezit had. Toenmalig-directeur Karel van Eerd, thans president-commissaris, en zijn drie kinderen hebben toen besloten tot een unieke supermarktformule van grootste assortiment, laagste prijs, beste service en de zeven zekerheden van Jumbo waarbij de klant centraal staat. Hoe zou de klant het willen? En zijn we de goedkoopste? Dat zit tot in het extreme in het DNA van ons bedrijf, zegt Colette Cloosterman-van Eerd. De klant heeft dat gemerkt. Als die Perla koffie van Albert Heijn wil kopen bij Jumbo regelen we dat, ook al zit daar geen marge op voor ons. Maar eerlijk gezegd is deze visie misschien nog wel belangrijker geweest binnen het bedrijf. Het houdt ons altijd scherp. Wij willen de beste supermarkt zijn van Nederland. Gepassioneerd met een visie Het DNA van Jumbo bestaat uit de speerpunten samen, ondernemen en winnen. De familie Van Eerd bestaat nadrukkelijk uit winnaars die van nature de beste willen zijn. Ik zou de familie willen omschrijven als gepassioneerde mensen met een duidelijke visie. Het is nooit saai met ze, zegt financieel directeur Ton van Veen, die in 2004 bewust de keuze nam om in het bestuur van het familiebedrijf in Veghel plaats te nemen maar er eerst wel over moest nadenken om het gespreide bedje van de corporate wereld te verlaten. De mindere eigenschappen van de familie? Nou, eigenwijs en soms wat opportunistisch misschien. Maar niet beroerd om naar anderen te luisteren. Precies zo ging het in 2006, toen Jumbo met de aankoop van Konmar vestigingen haar eerste grote overname wilde doen. Intern ontstond de discussie of het wel haalbaar was om alle winkels over te nemen. Uiteindelijk was het Van Veen die vond dat het verstandiger was om slechts een derde van de winkels over te nemen, omdat het hele bedrijf nog niet was ingericht op zo n grote overname. De familie nam zijn advies ter harte en besloot om een derde van de Konmars te kopen. Dat was het bewijs dat de familie ook een relatieve buitenstaander zoals ik serieus neemt, zegt Van Veen. Ik kan me voorstellen dat je bij een ander familiebedrijf niet zomaar zoveel verantwoordelijkheid krijgt. De familie weet waar hun eigen kracht ligt. Succesvol door korte lijnen De combinatie van een hecht familiebedrijf met aanvulling van professionele externe krachten is extreem succesvol in de moeilijke supermarktwereld waar de marges klein zijn. In 2009 nam Jumbo heel Super de Boer over, een bedrijf groter dan Jumbo zelf. Na de eerdere succesvolle overname van de winkels van Konmar, Edah en eerdere Super de Boer vestigingen een manier om op een verantwoorde manier uit te breiden. In 2012 volgden ruim vierhonderd vestigingen van C1000, een overname van 900 miljoen euro. Van Veen speelde bij deze overname een cruciale rol. De manier waarop de financiering door de Rabobank, ING en de ABN AM- RO werd geregeld, bevestigt het vertrouwen in het familiebedrijf Jumbo. Bij ons bestaan er korte lijnen omdat we niet beursgenoteerd zijn, aldus Van Veen. Snelheid en slagvaardigheid zijn een groot voordeel in dit soort processen. Ook de banken houden van bedrijven waar de aandeelhouders er al lang zijn en ze weten dat de familie de eigen inkomsten meteen herinvesteert. De familie had allang kunnen cashen, maar wil dat niet. Ze willen groeien. Iedereen profiteert Nu krijgt Jumbo het razend druk met de geplande integratie van C1000. Een enorme operatie waarmee Jumbo daarna met Albert Heijn samen de supermarktwereld domineert. Een geweldige kans om echt de ideale supermarkt voor de klant neer te zetten. We gaan daarvoor de Jumbo positionering verrijken met C1000 elementen, zegt Cloosterman-van Eerd. Ook Van Veen wil benadrukken dat de onrust onder alle trotse C1000 ondernemers, die bang zijn om extra kosten te maken en hun oude kindje vaarwel te zeggen, begrijpelijk maar uiteindelijk onterecht zal blijken: Wij weten ook dat die ondernemers allemaal familiebedrijven zijn, net zoals Jumbo. Wij zullen alle ondernemers meenemen in het Jumbo verhaal. Uiteindelijk profiteert iedereen daarvan. SANDER COLLEWIJN De vraagstukken rondom een familievermogen zijn door de jaren heen steeds complexer geworden. Hierdoor doen steeds meer families een beroep op een Multi Family Office. U krijgt hierbij dan toegang tot een multi-disciplinair en onafhankelijk team dat uitsluitend in dienst staat van uw familie. Wilton Investment Services helpt u graag verder. Wij begeleiden en adviseren familievermogens, stichtingen en verenigingen op diverse onderdelen. Hierbij werken wij nauw samen met uw en onze eigen adviseurs. Onze werkwijze is duidelijk vastgelegd en zo gaan wij ook om met uw wensen en voorkeuren. Op deze manier wordt de kwaliteit van onze dienstverlening gewaarborgd en staat uw belang centraal. Voor meer informatie verwijzen wij u graag naar onze website: of kunt u contact opnemen met ons kantoor:

15 MEI Het behouden van de eigen familiecultuur HET BEGIN Van oudsher was Jumbo geen supermarktketen maar groothandel, hier te zien in FOTO: JUMBO Colette Cloosterman-vanEerd Directeur marketing en formule bij Jumbo Hier heb je de Hallo, het blad van de Jumbo. Kijk maar eens. De biefstukjes zijn extra voordelig en ze zijn echt heel lekker. Zo worden we door directeur marketing en formule Colette Cloosterman-van Eerd uitgeluid na het uitgebreide interview over Jumbo en de overname van C1000 op het hoofdkantoor in Veghel. Ze staat met beide benen op de werkvloer, zoals het hele bedrijf. Moeilijkheden gaan we hier niet uit de weg, zegt Cloosterman-van Eerd. Soms kan het misschien makkelijker, maar wij willen altijd de beste zijn. Ook de overname van C1000 was echt spannend. Onze hele ziel en zaligheid zit erin. Dat is het karakter van de familie: niet rusten totdat het beste resultaat er is. Doen wat de klant wil Het DNA van het bedrijf is eenvoudig te verdelen in een periode van 1921 tot 1996 en van 1996 tot nu. De eerste Van Eerd bezat een groothandel die veel business to business leverde. Uit dat bedrijf ontstonden langzaam supermarkten, maar dat was toen nog niet de core business. Wij wilden winkels waar je trots op kunt zijn, zegt Cloosterman-van Eerd. Wij doen nu wat de klant wil. We hebben ruim 30 duizend mensen voor Jumbo werken en met C1000 erbij is dat 65 duizend. Dus alles wat wij beslissen in de bestuurskamer heeft invloed op zoveel mensen. Dat is weleens raar om te bedenken natuurlijk. Maar met de klant in het achterhoofd en de behoefte van de familie om de beste en goedkoopste te willen zijn gaat dat altijd goed. Met Kerst omzet doornemen Cloosterman-van Eerd zelf had met haar vier kinderen thuis kunnen gaan zitten, maar dat zit niet in haar karakter. Maar hoe houd je dat familiekarakter in zo n groot bedrijf? Wij willen succes bereiken met onze familie, aangevuld met professionals. Natuurlijk nemen we aan de keukentafel of met Kerst ook weleens de omzet met elkaar door, daar ben je familie voor, maar alle beslissingen worden maar op één plaats genomen: in de bestuurskamer. SANDER COLLEWIJN Goed advies, beter resultaat Enkele recente transacties: Ondernemers en bedrijfseigenaren worden op een beperkt aantal momenten in hun carrière geconfronteerd met de uitdaging hun bedrijf te verkopen of een andere onderneming over te nemen. Het gaat hierbij vaak om intensieve en tijdrovende processen die specialistische kennis vereisen. Een deskundige adviseur kan helpen om een optimaal resultaat te realiseren en het proces efficiënt te laten verlopen. Wester Partners heeft jarenlange ervaring op het gebied van advisering en bemiddeling bij koop en verkoop van ondernemingen, management buy-out s, waardebepalingen en financieringen. Onze dienstverlening onderscheidt zich door de hoge kwaliteit en persoonlijk aanpak. Kluwer BV verkoopt HR, Arbo, OR, Facilities en Secretaressen titels aan Vakmedianet BV Adviseur van verkoper Kluwer BV verkoopt Adformatie Groep aan Sijthoff Media Groep BV Adviseur van verkoper Overname van Veenstra Instrumenten BV door Comecer S.p.A. Adviseur van verkoper koop en verkoop management buy-out s waardebepaling en financieringen

16 16 MEI 2012 INSPIRATIE 4TIP INVESTEREN Aandeelhouders die een werkmaatschappij verkopen, doen er goed aan om het vermogen dat vrij komt in de houdstervennootschap opnieuw te inversteren vanuit deze B.V. FOTO: SHUTTERSTOCK Het vermogen veiligstellen door te investeren Vraag: Steeds meer familiebedrijven investeren in start-ups en andere bedrijven. Waar komt deze tendens vandaan en waarom is het fiscaal aantrekkelijk? Antwoord: Niet alleen zit ondernemen in het bloed van deze groep ondernemers, via deze weg stellen ze tevens hun vermogen veilig voor de volgende generatie. Banken zijn niet zo makkelijk meer met het verstrekken van kredieten, maar er blijft behoefte aan kapitaal. Start-ups zijn genoodzaakt om naar andere geldschieters te zoeken. Je ziet dat familiebedrijven in dit gat springen, vertellen Maarten Merkus en Olaf Leurs, belastingadviseurs bij KPMG Meijburg & Co. Merkus: Investeerders die hun aandelen in het familiebedrijf hebben verkocht of hun bedrijf van de hand hebben gedaan, willen niet stilzitten. Het zijn in de meeste gevallen ondernemers die de drang hebben om te investeren. Ze nemen een aandeel in een start-up, omdat ze erin geloven en verbinden zich als adviseur of commissaris aan de onderneming. Leurs vult aan: Wat je ook ziet,is dat investeren in een start-up onderdeel uitmaakt van het totaalportfolio van een familiebedrijf. Voordelen voor start-ups Voor start-ups kent het vele voordelen als een investeerder vanuit een familiebedrijf aandelen in hun onderneming koopt. Merkus: Maarten Merkus Partner KPMG Meijburg & Co Familie en bedrijf Waar een bank slechts een lening verstrekt, brengen de aandeelhouders kennis en een netwerk het bedrijf binnen. Het zijn vaak ondernemers die investeren in markten die ze goed kennen. Bovendien is deze groep over het algemeen meer betrokken bij de onderneming dan private equity investeerders, voegt Leurs toe. Daar komt nog bij dat investeerders van familiebedrijven vaak voor een langere termijn investeren dan private equity investeerders. Laatstgenoemde partijen hebben een kortere tijdshorizon. Vermogen in aandelen Los van de kennis, de betrokkenheid en de ondernemerszin van familiebedrijven, zijn er ook fiscale voordelen verbonden aan investeren in start-ups en andere ondernemingen. Merkus: Tot voor kort bracht men zijn vermogen voornamelijk onder bij banken en in onroerend goed. Dat is fiscaal onaantrekkelijk gemaakt door de verandering in regel- en wetgeving. Olaf Leurs Partner KPMG Meijburg & Co Familie en bedrijf AANDEELHOUDERS BRENGEN KENNIS EN EEN NETWERK MET ZICH MEE Om een voorbeeld te noemen: een BV heeft na verkoop van een werkmaatschappij 100 miljoen op de bank. Bij het overlijden van de DGA, moeten de erven daar per saldo ongeveer 40% belasting over betalen. Doordat het vermogen van familie en bedrijf zo verweven zijn, betekent dit bij de meeste familiebedrijven een grote hap uit het vermogen van het bedrijf. Ben je echter aandeelhouder en heb je de aandelen ondergebracht in een BV waar een actieve onderneming in zit, dan is de erfgenaam aan het eind van de rit slechts 3,4% aan belasting kwijt. (Zie kolom voor details.) Niet alleen is dit aantrekkelijker als het gaat om erfgenamen. Leurs: Ook aandeelhouders die een werkmaatschappij verkopen, doen er goed aan om het vermogen dat vrijkomt in de houdstervennootschap opnieuw te investeren vanuit deze B.V. Dat voorkomt dat er 25% aanmerkelijk belangheffing moet worden betaald. Door de werking van de deelnemingsvrijstelling is het bedrijf meestal zonder belastingheffing verkocht. Datzelfde kan ook weer bereikt worden met investeringen in start ups. BV of VBI? Als toch de wens bestaat om te beleggen in beursaandelen en obligaties kan de BV ook worden omgezet in een vrijgestelde beleggingsinstelling (VBI), aldus Leurs. Een VBI is een NV of fonds voor gemene rekening, die vrijgesteld is van vennootschapsbelasting en dividendbelasting. Het nadeel van een VBI is dat je alleen mag investeren in effecten, opties, derivatencontracten en deposito s. Je kan geen vastgoed kopen en ook geen leningen verstrekken. In de praktijk wordt een BV dan vaak gesplitst in een VBI voor de echte beleggingen en een houdster BV voor de investeringen in bijvoorbeeld start ups. Wil je investeringen kunnen doen én ondernemen, dan is het dus beter om vanuit de BV te werken. Zorg er dan wel voor dat je meer dan vijf procent aandelen verkrijgt in een bedrijf, aldus Merkus en Leurs. Pas dan kun je het rendement op je investering onbelast in de BV ontvangen. Uiteraard loop je met aandelen in start ups meer risico, maar je deelt ook meer in de winst als het bedrijf succesvol is. NIENKE HOEK INFORMATIE Fiscaal belang actief en passief Met ingang van 2010 is het fiscale belang van het onderscheid tussen actief vermogen (waaronder aanmerkelijk belangaandelen in vennootschappen die een materiële onderneming drijven ) en passief vermogen aanzienlijk toegenomen. Actieve vennootschappen Inkomstenbelasting Indien sprake is van een aanmerkelijk belang in een vennootschap die een actieve onderneming drijft, kan afrekening voor het aanmerkelijk belang (25% inkomstenbelasting) worden voorkomen door het doorschuiven van de fiscale verkrijgingsprijs naar de verkrijgers. In geval van overdracht krachtens schenking geldt de additionele eis dat de verkrijger gedurende 36 maanden voorafgaand aan de verkrijging bij de verkregen vennootschap (of een deelneming daarvan) in dienst is geweest. Bijzondere regels gelden indien de verkrijger niet in Nederland woonachtig is. Schenk- en erfbelasting Voor de heffing van schenk- en erfbelasting geldt dat ingevolge de bedrijfsopvolgingsfaciliteit (hierna: BOF) een deel van de waarde (voorwaardelijk) wordt vrijgesteld. Deze vrijstelling bedraagt 100% (over de eerste [2012]) en daarboven 83%. Voor de resterende 17% kan overigens (rentedragend) uitstel van betaling worden verkregen. De belangrijkste voorwaarden betreffen de zogenoemde bezitsen voortzettingseisen. Er is sprake van bezitseisen bij de erflater c.q. schenker (minimaal één jaar in geval van overlijden en minimaal vijf jaar in geval van schenking) alsook voortzettingseisen bij de verkrijgers (de aandelen mogen minimaal vijf jaar niet worden vervreemd en de onderneming moet minimaal vijf jaar worden voortgezet). Passieve vennootschappen Inkomstenbelasting In geval van passieve vennootschappen is bij schenking of vererving 25% inkomstenbelasting verschuldigd. Schenk- en erfbelasting Over de waarde van de verkrijging (100% -/- 25% inkomstenbelasting) is schenk-/erfbelasting verschuldigd. Indien kinderen van ouders verkrijgen, bedragen de tarieven 10% (eerste [2012]) en daarboven 20%. In geval van verervingen of schenkingen aan derden (waaronder neven en nichten) bedragen de tarieven 30% respectievelijk 40%. De totale belastingdruk loopt dan op tot zo n 40% (25% inkomstenbelasting en 15% [20% * 75%(1)] schenk-/ erfbelasting) in geval van kinderen en 55% in geval van derden. (1) 100% MINUS 25% (INKOMSTENBELASTING). NIENKE HOEK

17 INZICHT MEI ERVARING Senior adviseur bij Loyens & Loeff Nathalie Idsinga EXPERT Boost je maatschappelijk karakter met filantropie Vraag: Waarom is investeren in filantropie interessant voor familiebedrijven? Antwoord: Het geeft een boost aan het maatschappelijke karakter van je onderneming en brengt fiscale voordelen met zich mee. Ondanks de professionalisering toch het maatschappelijk betrokken karakter van het familiebedrijf behouden lijkt makkelijker dan dat het is, maar een goede manier blijft investeren in goede doelen. Nathalie Idsinga, senior adviseur bij Loyens & Loeff, een onafhankelijke dienstverlener gespecialiseerd in juridisch en fiscaal advies aan ondernemingen, financiële instellingen en overheden, geeft haar visie op het investeren in filantropie. Extraatje Investeren in goede doelen is interessant voor familiebedrijven omdat het ervoor zorgt dat klanten, werknemers en andere stakeholders van de familiebedrijven zich verbonden voelen met de organisatie. Daarnaast draagt het bij aan het maatschappelijk verantwoord ondernemen en zegt het veel over de bedrijfscultuur. Geven aan goede doelen kan een boost geven aan de sfeer die een bedrijf uitstraalt, het moet eigenlijk gezien worden als een extraatje bovenop de standaard dienstverlening. Opzet Er zijn talloze mogelijkheden voor het investeren in goede doelen. Het is hoe dan ook belangrijk dat je vooraf Een recente ontwikkeling in het geven aan goede doelen is het afwisselen van geefgeld en investeringen goed nadenkt over wat je wilt en wat voor doel bij je past als familiebedrijf. Ook over de structuur moet goed worden nagedacht. Het goede doel moet net zo zakelijk worden behandeld als het bedrijf zelf, er moet dus gekwalificeerd personeel voor worden ingezet en er moet een beleid komen om de continuïteit te waarborgen. Bij de opzet moet ook rekening gehouden worden met eventueel te behalen fiscale voordelen. Het verschilt per soort gift maar vaak is het geschonken bedrag aftrekbaar van de vennootschapsbelasting, het is dus zeker interessant om hier naar te kijken bij het opzetten van een plan. Toekomst Een recente ontwikkeling in het geven aan goede doelen is het afwisselen van geefgeld en investeringen. Zo is het bij de financiering van een school in Nairobi interessant om daarnaast te investeren in de bedrijfjes van de moeders, zodat zij geld kunnen verdienen waarmee ze hun kinderen in kunnen schrijven bij een school aldus Idsinga. Als we kijken naar de fiscale voordelen en de boost van het bedrijfskarakter die de investeringen met zich meebrengen dan zien we talloze voordelen. ANNE DE VOGEL RONALD VAN DER GIESSEN Directeur van het Oranje Fonds Goed doen vanuit een Fonds op Naam Voor familiebedrijven met een maatschappelijk betrokken karakter biedt een Fonds op Naam veel voordelen, zowel fiscaal als organisatorisch. Ronald van der Giessen, directeur Oranje Fonds, vertelt over de mogelijkheden. Waarom een Fonds op Naam? Familiebedrijven, die op! een fiscaal aantrekkelijke manier goed willen doen voor de samenleving, kunnen dit op verschillende manieren aanpakken. Bijvoorbeeld met een periodieke schenking aan een goed doel, of door de oprichting van een eigen stichting. Dat laatste kost veel tijd en vergt specialistische kennis. Een Fonds op Naam biedt de publicitaire voordelen van een eigen stichting en neemt tegelijkertijd de organisatorische lasten uit handen. Het is een afgezonderd deel van het vermogen dat wordt ondergebracht bij een goed doel. Wij maken hierbij duidelijke afspraken over de naamgeving, de doelstelling, de zichtbaarheid en de bestedingen. Uit welke soorten Fonds op Naam kan men kiezen? Er zijn globaal gezien twee! varianten waaruit de oprichter kan kiezen. Bij de eerste optie wordt de hoofdsom in stand gehouden en de opbrengst gebruikt voor het vastgestelde doel van het Fonds op Naam. De andere variant is dat de geschonken hoofdsom gebruikt wordt voor de doelstelling. Dan spreekt u af dat gedurende een bepaalde tijd, bijvoorbeeld vijf of tien jaar, het Fonds volledig besteed wordt. ANNE DE VOGEL Schoonheid zoekt steun Educatieproject mogelijk gemaakt door de Vandenbroek Foundation Foto: Myra May

18 Het geven aan kunst en cultuur is al zo oud als de weg naar Rome Uw familiebedrijf heeft altijd al een bijdrage aan cultuur willen leveren, maar wist niet hoe? Het Prins Bernhard Cultuurfonds helpt u graag bij de inrichting van uw eigen fonds voor cultuur of natuurbehoud, desgewenst anoniem. Als mecenaatexpert hebben wij alle kennis en ervaring in huis. Van projectselectie tot administratie en beheer; zo heeft u zelf geen eigen stichting nodig. Het Cultuurfonds houdt nauw contact met alle betrokkenen, ook uw familieleden, over de keuze van de bestedingen. Wij denken graag met u mee over de diverse vormen van strategische filantropie binnen de culturele sector, ook over het fiscale voordeel daarvan. Natuurlijk betrekken wij u graag in ons ruime netwerk en kunnen wij toezicht houden op de uitvoering van de projecten. Een eigen cultuurfonds, noem het een eigentijdse vorm van maatschappelijk ondernemen Velen gingen u voor. Zit filantropie ook in de genen van uw familie? Laat u informeren door het Prins Bernhard Cultuurfonds, de mecenaatexpert. Ga naar Gratis! Bestel gratis het interessante boekje De staat van het mecenaat Lees over de ontwikkeling van het fenomeen geven aan cultuur. Het mecenaat als statussymbool, deugd of aflaat. Over het mecenaat in het heden en het verleden. Over de grootste mecenas aller tijden. En over de rol van de overheid, de wetenschap en het bedrijfsleven in het moderne mecenaat. Bestel het, lees het, juist nu! Bel (020) of stuur een naar Uw eigen familiefonds maakt echt een verschil in de strijd tegen armoede Veel familiebedrijven staan voor uitdagingen als bedrijfscontinuïteit, groei en bedrijfsopvolging door de nieuwe generatie. Daarin past ook de vraag hoe het familiebedrijf zich maatschappelijk betrokken kan tonen. Een Fonds op Naam via Cordaid is een mooie en effectieve manier van sociaal investeren. Cordaid is een Nederlandse organisatie met bijna 100 jaar ervaring op het gebied van noodhulp, gezondheidszorg en armoedebestrijding. Dit doen we hand in hand met onze partnerorganisaties in 28 landen. Cordaid anticipeert op de ontwikkeling dat veel familiestichtingen, vanwege de recent doorgevoerde wetswijzigingen aangaande ANBI (Algemeen Nut Beogende Instellingen) en IB (Inkomstenbelasting), worstelen met bestuurlijke continuïteit, bestedingsdruk en de druk van toezicht. Een Fonds op Naam is een binnen Cordaid afgezonderd vermogen met eigen doelstellingen en kan zodanig worden ingericht dat het functioneert als een eigen stichting, maar dan zonder bestuurlijke beslommeringen. Het instellen van een Fonds op Naam is maatwerk. De schenker van het vermogen bepaalt in overleg met Cordaid de naam van het fonds, de doelstelling en de looptijd. In samenspraak met u wordt het fonds vormgegeven en worden de besteding en verantwoording besproken en vastgelegd. Ook kunt u aangeven op welke manier u of uw familieleden persoonlijk betrokken willen worden bij het gekozen project. U kunt hierbij denken aan projectbezoek en persoonlijke verhalen van mensen die dankzij uw Fonds hun leven kunnen veranderen. Zo heeft Stichting Local Heroes, met foundingfathers voormalig NAVO-topman Jaap de Hoop Scheffer, oud-topatleet Jos Hermens en Ronald Migo bij Cordaid het Local Heroes Fonds ingesteld met als doel om loopsport en gezondheidszorg in Ethiopië met elkaar te verbinden. Wij informeren u en uw familie graag over alle mogelijkheden binnen Cordaid. U kunt contact opnemen met Yvo Baeten, Relatiemanagement Cordaid Corporate, via / of mail

19 MEI EXPERT PANEL Adriana Esmeijer Directeur bij het Prins Bernhard Cultuurfonds Henri van Eeghen Directeur van Cordaid FOTO: REBKE KLOKKE Wim Pijbes Hoofddirecteur van het Rijksmuseum te Amsterdam Barbara Hellendoorn Hoofd fondsenwerving bij KWF Kankerbestrijding Vraag 1: Waarom hebben jullie de mogelijkheid voor een Fonds op Naam opgezet? Het Fonds op Naam is gestart in de jaren tachtig vanuit de grote hoeveelheid nalatenschappen en de opkomende wens om te geven bij leven. Een Fonds op Naam bij het Prins Bernhard Cultuurfonds is interessant voor familiebedrijven die graag hun betrokkenheid willen benadrukken door te in- vesteren in culturele projecten. Wij nemen diverse lasten uit handen, uit handen de donateur nemen hoeft de structuur niet zelf op te zetten. Wel is er een Lasten nauwe samenwerking. De donateur kan zelf een naam voor het fonds kiezen, maar kan ook anoniem blijven. Het is ook mogelijk om te doneren aan een bestaand Fonds op Naam. Wij anticiperen hiermee op de sterke behoefte van grote donateurs aan betrokkenheid bij projecten met impact. Met een Fonds op Naam maken Cordaid en de oprichter van het fonds een afspraak om meerjarige ondersteuning te bieden aan een sa- men geformuleerde doelstelling. Dit is heel specifiek maatwerk en dat vergt een goede onder- linge communicatie en afstem- ming. Feitelijk functioneert zo n fonds als een goed alter- natief voor een eigen stichting, maar dan wel zonder de forme- le bestuurlijke beslommeringen. Fonds op Naam bouwt verder op een maatwerkprincipe, net als de toenemende trend van social investing. Betrokkenheid van particulie- ren is al van oudsher de ruggen- graat van de collectie van het Rijksmuseum. Een eigen Fonds is de manier om inten- sief persoonlijk betrokken te zijn. Samen stellen wij de doelstelling vast en uiteraard kan de schenker een naam verbinden aan het fonds. Dat kan een familienaam zijn, een anoniem fonds of verwijzing naar een thema. Zoals het Flora Fonds voor het digitaliseren van prenten, Migelien Gerritzen Fonds voor masterclasses voor jonge wetenschappers en het Veluvine Molijn Fonds dat kinderen naar het Rijksmuseum brengt. Projecten die zonder deze steun niet gerealiseerd kunnen worden. Intensief persoonlijk betrokken zijn Voor onderzoek en preventie van kanker zijn grote investerin- gen nodig. Soms krijgt KWF Kan- kerbestrijding een grote gift van een particulier, een bedrijf of uit een erfenis. In 1997 heeft KWF voor het eerst een Fonds op Naam opgericht. De be- hoefte ontstond om de naam van de gever voor langere tijd te laten voortleven en te koppelen aan het goede doel waar zijn hart ligt. Het Fonds op Naam is fiscaal aantrekkelijk voor zowel de gever als KWF. KWF betaalt geen belasting over schenkingen en erfenissen en voor de gever is de schenking fiscaal aftrekbaar mits deze binnen de 1 en 10 procent van het verzamelinkomen blijft. Vraag 2: Hoe vullen jullie deze mogelijkheid in? Donateurs zijn altijd op zoek naar de effectiefste manier om geld in te zetten en hierdoor veranderen hun wensen continu. We kunnen op die wensen inspelen dankzij nieuwe financieringsvormen die ontstaan zoals venture philantropy, maar ook door de nieuwe Geefwet die donaties aan cultuur fiscaal extra aftrekbaar maakt. We krijgen jaarlijks zesduizend tot zevenduizend verzoeken voor financiering. Wij kiezen hier de projecten uit die inte- ressant zijn voor een Fonds op Naam, hiervoor hebben we di- verse commissies ingesteld met experts in alle mogelijke deelgebieden. Deze commissies zitten door heel Nederland, waardoor we zowel landelijk als regionaal actief zijn. Wij hanteren geen minimale kapitaalstorting, maar wel een minimale jaarlijkse besteding aan de doelstelling. Dat betekent dat niet alleen het rendement op het ingebrachte kapitaal wordt gebruikt maar ook dat daarop ingeteerd wordt. Wij zoeken samen met de oprichter van het fonds naar een goede balans tussen de geformu- leerde doelstelling, de meest effectieve mate van de jaar- Streven lijkse besteding naar aan die doel- maximale stelling en de impact totale looptijd van het fonds. Met deze combina- tie streven wij naar maximale impact, want daar gaat het tenslotte om. Juist voor familiebedrijven is een Fonds op Naam interessant. Door de breedte van de collectie, het onderzoek en de wens tot het ontwikkelen van educatieve activiteiten zijn er binnen het Rijksmuseum veel mogelijkheden om doelgericht te schenken. Voor schenkers hebben we leuke extra s, tij- dens en na de afronding van een project dat gefinancierd is uit een Fonds op Naam nodigen we de oprichter ervan vaak uit voor een kleine festiviteit. En bij donaties boven een bepaald bedrag laten we de schenkers vereeuwigen in glas-in-lood in het gebouw van het Rijksmuseum, zoals ook bij de oplevering van het Rijksmuseum in 1885 gebeurde. De oprichter van het fonds bepaalt naar welk deelgebied de steun gaat, bijvoorbeeld een specifiek on- derzoek. Hij kiest ook zelf een naam voor het fonds. De minimale in- leg is euro en heeft een loop- tijd van vijf of tien jaar, waarin steeds een deel van het geld aan het fonds wordt onttrokken ten gunste van het gewenste doel. Een Fonds op Naam kan worden opgericht bij leven, maar wordt vaak door een overledene testamentair bepaald. Met nabestaanden wordt contact onderhouden over de voortgang van een bepaald project. Daardoor zijn ook zij weer langere tijd aan KWF verbonden. Contact houden over voortgang projecten Wij zijn trots op ons Fonds! > bestuur van de familiestichting Elisabeth van der Werf Het Elisabeth van der Werf/KWF Fonds is een Fonds op Naam voor KWF Kankerbestrijding. Met ons Fonds bepalen wij zelf, volledig op maat, naar welk onderzoek onze steun gaat. Wilt u meer weten over Fonds op Naam en de scale voordelen daarvan? Neem dan contact op met Liaan Jansen, T of iedereen verdient een morgen

20 Steun sociale initiatieven in Nederland met uw eigen Fonds op Naam. Kinderen met een taalachterstand worden wekelijks thuis voorgelezen door enthousiaste vrijwilligers van De Voorleesexpress. Dit stimuleert de taalontwikkeling van kinderen, verrijkt de taalomgeving in huis en brengt mensen met elkaar in contact. De Voorleesexpress is één van meer dan honderd initiatieven die worden gesteund vanuit een Fonds op Naam van het Oranje Fonds. Investeren in sociaal welzijn Fondsen op Naam ontstaan op initiatief van betrokken mensen die willen investeren in sociaal welzijn. Zij brengen daarvoor een deel van hun vermogen onder bij het Oranje Fonds. Dat kan door een schenking bij leven of door een testamentaire beschikking ten gunste van het Oranje Fonds. Het kapitaal voor uw Fonds op Naam kunt u desgewenst in vijf jaarlijkse termijnen opbouwen via een notariële schenking. Dat is fiscaal extra aantrekkelijk. De initiatiefnemer kiest zelf de naam en het bestedingsdoel van zijn Fonds op Naam, mits dat bij ons werkterrein past. Zichtbaarheid Uw Fonds op Naam is een zichtbaar onderdeel van het Oranje Fonds. In het jaarverslag, op de website en op de jaarrekening staan de schenk ingen uit de Fondsen van het afgelopen jaar vermeld. Meer weten? Wilt u meer weten over onze werkwijze en over schenken aan het Oranje Fonds? Neemt u dan contact op met Ellen van Gerven via , of kijk op oranjefonds.nl/fonds opnaam. Eenmalige giften zijn altijd welkom op rekeningnummer t.n.v. Stichting Oranje Fonds te Utrecht.

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012 Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven 20 juni 2012 Samenvatting De waardering van het familiebedrijf vormt een belangrijk obstakel bij de overdracht van de onderneming. Vooral de waardering

Nadere informatie

Stappenplan bedrijfsoverdracht

Stappenplan bedrijfsoverdracht Stappenplan bedrijfsoverdracht Voor een succesvolle overdracht naar de volgende generatie Baker Tilly Berk An independent member of Baker Tilly International VOORWOORD Het proces van overdracht van eigendom,

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Voor een bedrijfsopvolging binnen de familie zijn er fiscale faciliteiten Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Er komt een moment waarop u uw onderneming

Nadere informatie

Robert de Vries. Oud DGA van keukenbladenfabriek. Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging. Specialisatie: Het Familiebedrijf

Robert de Vries. Oud DGA van keukenbladenfabriek. Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging. Specialisatie: Het Familiebedrijf Robert de Vries Oud DGA van keukenbladenfabriek Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging Specialisatie: Het Familiebedrijf 2 Wanneer besluit tot overdracht? als men het zat is als de DGA niet meer

Nadere informatie

Inhoud. In het kort. Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht. Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen. Uw wens is ons startpunt

Inhoud. In het kort. Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht. Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen. Uw wens is ons startpunt VERMOGENS PLANNING Inhoud In het kort Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen Uw wens is ons startpunt Adequate vermogensplanning voor directeuren/grootaandeelhouders

Nadere informatie

ING, partner van familiale ondernemers

ING, partner van familiale ondernemers ING, partner van familiale ondernemers Familiebedrijven, de motor van de economie Leidt u een familiebedrijf? Familiebedrijven professionaliseren In België vertegenwoordigen familiebedrijven maar liefst

Nadere informatie

FAMILY OFFICE & ESTATE PLANNING

FAMILY OFFICE & ESTATE PLANNING FAMILY OFFICE & ESTATE PLANNING Een must voor iedereen met vermogen en onroerend goed in Spanje. WAAROM FAMILY OFFICE? Family Office betreft een meer complete dienstverlening dan Estate Planning. Estate

Nadere informatie

Een wijs man overbrugt een kloof door het pad uit te stippelen dat hem brengt van waar hij is naar waar hij naartoe wil. John Pierpont Morgan.

Een wijs man overbrugt een kloof door het pad uit te stippelen dat hem brengt van waar hij is naar waar hij naartoe wil. John Pierpont Morgan. Groei Voordat u vraagt: Hoe kan ik mijn bedrijf laten groeien? is het verstandig om eerst antwoord te krijgen op deze elementaire vragen: waarom moet ik groeien?, kan ik groeien? en wat is groei? Een wijs

Nadere informatie

in 12 slides Code Buysse II, samengevat in 12 slides

in 12 slides Code Buysse II, samengevat in 12 slides in 12 slides Code Buysse II, samengevat in 12 slides 1 Governance principes De ondernemers hebben hun bedrijf nog niet in een vennootschapsstructuur ondergebracht. De ondernemers activeren een raad van

Nadere informatie

Inhoud. In het kort. Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht. Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen. Uw wens is ons startpunt

Inhoud. In het kort. Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht. Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen. Uw wens is ons startpunt VERMOGENS PLANNING Inhoud In het kort Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen Uw wens is ons startpunt Adequate vermogensplanning voor directeuren/grootaandeelhouders

Nadere informatie

Stappenplan bedrijfsoverdracht

Stappenplan bedrijfsoverdracht Stappenplan bedrijfsoverdracht t.b.v. verkoper FASE 1: ORIËNTATIE 1 Wat wilt u precies overdragen? Het hele bedrijf? Het onroerend goed? Wordt de onderneming na overdracht voortgezet? 2 Hoe lang blijft

Nadere informatie

Specialisten. bedrijfsovernames. Company Brokers, Bedrijfsopvolging, altijd maatwerk. Specialist. Serieus en betrouwbaar. Resultaat georiënteerd

Specialisten. bedrijfsovernames. Company Brokers, Bedrijfsopvolging, altijd maatwerk. Specialist. Serieus en betrouwbaar. Resultaat georiënteerd Specialisten bedrijfsovernames Company Brokers, Bedrijfsopvolging, altijd maatwerk Al meer dan 15 jaar ondersteunt Company Brokers ondernemers bij de overdracht of aankoop van de onderneming en richt zich

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht binnen de familie

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Lentink Accountants/Belastingadviseurs brengt onder uw aandacht Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Huizen, november 2013 1 Introductie Er komt een moment

Nadere informatie

Masterclass Bedrijfsoverdracht Wout van der Goot ING Bank. 0 ING Bank

Masterclass Bedrijfsoverdracht Wout van der Goot ING Bank. 0 ING Bank Masterclass Bedrijfsoverdracht Wout van der Goot ING Bank 0 ING Bank Bedrijfsoverdracht Een zaak van gevoel en verstand 1 ING Bank Vormen van bedrijfsoverdracht Familie Persoon MBO Verkoop/ opvolging MBI

Nadere informatie

Actueel. Fiscale adviezen op maat voor ondernemers Creëer rust met fiscale planning

Actueel. Fiscale adviezen op maat voor ondernemers Creëer rust met fiscale planning Actueel EEN UITGAVE VAN zoys ACCOUNTANts & BELASTINGADVISEURS jaargang 1 NR. 2 SEPTEMBER 2011 Fiscale adviezen op maat voor ondernemers Creëer rust met fiscale planning Zoys Actueel is een uitgave voor

Nadere informatie

UW BEDRIJF FINANCIEREN

UW BEDRIJF FINANCIEREN UW BEDRIJF FINANCIEREN BEDRIJFSFINANCIERING Zonder financiering kan een onderneming niet bestaan. Of het nu gaat om de omvang van het eigen vermogen of de ontwikkeling van uw werkkapitaal: de wijze waarop

Nadere informatie

7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening.

7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening. 7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening. Familiebedrijven spelen overal ter wereld een belangrijke rol in onze economie.

Nadere informatie

Tijdig Starten met Stoppen

Tijdig Starten met Stoppen NJU/VGZ Themadag Tijdig Starten met Stoppen Paul Overwater Manager MKB Adviseurs & Henri Brom Senior adviseur Overname & Opvolging Programma Inleiding Fasen in proces Waardebepaling Fiscale aspecten Mogelijkheden

Nadere informatie

Roberto H. Flören. Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht. 2 december 2010

Roberto H. Flören. Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht. 2 december 2010 Groeiende familiebedrijven: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie Prof.dr. Roberto H. Flören Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht 2 december 2010

Nadere informatie

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan De Automotivescan 2014 is 464 x ingevuld: 4 van de respondenten heeft een merk-garagebedrijf en 5 is universeel. 71% heeft een

Nadere informatie

De meerwaarde van RSM Niehe Lancée

De meerwaarde van RSM Niehe Lancée De meerwaarde van RSM Niehe Lancée De ambitie om uw organisatie te laten excelleren RSM Niehe Lancée geniet een uitstekende reputatie op het gebied van accountancy en belastingadvies. Opdrachtgevers kunnen

Nadere informatie

ESTATE PLANNING. Meester in advies. Huwelijkse voorwaarden. Schenken. Testament

ESTATE PLANNING. Meester in advies. Huwelijkse voorwaarden. Schenken. Testament ESTATE PLANNING Schenken Huwelijkse voorwaarden Testament Wat is estate planning? Estate planning is het nemen van maatregelen gericht op de besparing van schenk- en erfbelasting bij de overgang of overdracht

Nadere informatie

Informatieblad 03-10-14. Bedrijfsoverdracht

Informatieblad 03-10-14. Bedrijfsoverdracht Informatieblad 03-10-14 Bedrijfsoverdracht Er komt een moment dat u uw bedrijf gaat overdragen. Of dat nu is om gezondheidsredenen, uw leeftijd of als appeltje voor de dorst. Wat de reden ook is, een bedrijfsoverdracht

Nadere informatie

Het besturen van een familie en een bedrijf

Het besturen van een familie en een bedrijf Het besturen van een familie en een bedrijf Een familiebedrijf runnen is als jongleren. De doelstellingen van het bedrijf groei en goede resultaten realiseren moeten worden afgewogen tegen de behoeften

Nadere informatie

Bedrijfsovername. Arnhem De Liemers Doetinchem e.o.

Bedrijfsovername. Arnhem De Liemers Doetinchem e.o. Bedrijfsovername 16 met gecontroleerde risico s Er is een fusie- en overnamegolf aanstaande in Nederland. Investeerders kunnen goedkoop financiering ophalen en het investeringssentiment is positief, schreef

Nadere informatie

Checklist voor het opzetten van een aandelenparticipatieplan voor medewerkers

Checklist voor het opzetten van een aandelenparticipatieplan voor medewerkers 1 Checklist voor het opzetten van een aandelenparticipatieplan voor medewerkers Duurzaam aandeelhouderschap begint met een goede voorbereiding Een beter bedrijfsresultaat, een hogere productiviteit en

Nadere informatie

Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen.

Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen. Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen. Introductie Familiebedrijven zijn in Nederland veruit in de meerderheid. Zij leveren

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Onderzoek over de planning van de bedrijfsoverdracht uitgevoerd met de steun van Agentschap Ondernemen: Executive summary Prof. dr. Tensie Steijvers drs. Ine Umans Universiteit

Nadere informatie

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN NVZD najaarscongres 25 november 2015, Nyenrode Business Universiteit, Breukelen GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN Naar permanente leiderschapsontwikkeling Ambitie De NVZD wil met dit congres onderstrepen

Nadere informatie

Wat is Waar(de)? & De P van People

Wat is Waar(de)? & De P van People Wat is Waar(de)? & De P van People Door: Tamme de Vries AA RV Register Valuator Blauwzaam Workshop 08 oktober 2015 Mijn winkel; Tamme B.V. Waardering bestaat uit twee componenten: EN Wat is kasstroom?

Nadere informatie

FISCALE TIPS & BLUNDERS. 2016 1e druk Copyright Finovion

FISCALE TIPS & BLUNDERS. 2016 1e druk Copyright Finovion FISCALE TIPS & BLUNDERS 2016 1e druk Copyright Finovion Wij heten u van harte welkom. WELKOM Dit handzame boekje met financiële blunders en fiscale tips ontvangt u van Finovion. Wij zijn een ondernemend

Nadere informatie

Team notariaat. www.dehaanlaw.nl

Team notariaat. www.dehaanlaw.nl Team notariaat www.dehaanlaw.nl De Haan team notariaat Sinds al weer meer dan 10 jaar geleden de overheid een einde heeft gemaakt aan de vaste tarieven, heeft het notariaat in Nederland een onstuimige

Nadere informatie

Hoofdstuk 9. Rechtsvormen. Voorbeelden: Eenmanszaak Vennootschap Onder Firma Besloten vennootschap Naamloze vennootschap Vereniging Stichting

Hoofdstuk 9. Rechtsvormen. Voorbeelden: Eenmanszaak Vennootschap Onder Firma Besloten vennootschap Naamloze vennootschap Vereniging Stichting www.jooplengkeek.nl Rechtsvormen Voorbeelden: Eenmanszaak Vennootschap Onder Firma Besloten vennootschap Naamloze vennootschap Vereniging Stichting 1 Rechtsvormen Natuurlijk persoon Een mens met rechten

Nadere informatie

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S Algemeen Het beleid van Imtech N.V. is gericht op de continuïteit van de onderneming als een winstgevende organisatie, die met haar bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

Bij familiebedrijven staat het ondernemerschap en de continuïteit van generatie op generatie centraal.

Bij familiebedrijven staat het ondernemerschap en de continuïteit van generatie op generatie centraal. Position Paper van FBNed September 2009 In zake T.b.v. : Wijzigingsvoorstellen op de Successiewet : rondetafelgesprek vaste commissie voor Financiën woensdag 23 september 2009 Samenvatting Rode draad Belastingplan

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht: hoe werkt dat? Due diligence. Overnamecontract

Bedrijfsoverdracht: hoe werkt dat? Due diligence. Overnamecontract Bedrijfsoverdracht: hoe werkt dat? Een bedrijf wordt om verschillende redenen overgedragen. Dit kan zijn om organisatorische redenen, verschuivingen binnen een concern of met het oog op het pensioen van

Nadere informatie

FAMILIEVERMOGEN MOET EEN ZEGEN ZIJN

FAMILIEVERMOGEN MOET EEN ZEGEN ZIJN ANTWERP MANAGEMENT SCHOOL HEEFT EEN FAMILY WEALTH INSTITUTE FAMILIEVERMOGEN MOET EEN ZEGEN ZIJN Veel ondernemende families willen zich professioneel laten begeleiden om hun patrimonium samen te houden,

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Retailscan De Retailscan 2014 is 350 x ingevuld. 24% van de respondenten is werkzaam in de foodsector en 76% in de non food. Van de respondenten

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

Het nieuwe groeien in het Familiebedrijf

Het nieuwe groeien in het Familiebedrijf Mei 2014 Bakkenist - Custom Management - MESA FBC Het nieuwe groeien in het Familiebedrijf ROL VAN DE COMMISSARIS IN TURBULENTE TIJDEN De turbulentie van het Familiebedrijf Uit operational failure literatuur

Nadere informatie

Henk Oostdam is fiscaal adviseur bij zijn eigen praktijk Tax Consult Network en is de vertrouwenspersoon van Tim Coronel en Peter Ouwehand

Henk Oostdam is fiscaal adviseur bij zijn eigen praktijk Tax Consult Network en is de vertrouwenspersoon van Tim Coronel en Peter Ouwehand Henk Oostdam is fiscaal bij zijn eigen praktijk Tax Consult Network en is de vertrouwenspersoon van Tim Coronel en Peter Ouwehand 30 RBA_Fiscale Opleidingen 2015-2016 30 mijn Henk Oostdam We kijken samen

Nadere informatie

Actueel. de essentie! Keuzes voor de juiste richting. Dat is. EEN UITGAVE VAN DE JAGER ACCOUNTANCY jaargang 2 I MAART 2011

Actueel. de essentie! Keuzes voor de juiste richting. Dat is. EEN UITGAVE VAN DE JAGER ACCOUNTANCY jaargang 2 I MAART 2011 Actueel EEN UITGAVE VAN DE JAGER ACCOUNTANCY jaargang 2 I MAART 2011 Keuzes voor de juiste richting. Dat is de essentie! De Jager Actueel is een uitgave voor ondernemers. Met dit blad informeren wij u

Nadere informatie

De VBI wordt langzaam volwassen

De VBI wordt langzaam volwassen De VBI wordt langzaam volwassen Met de aanblijvende kritiek op internationale geldstromen, klinkt een fiscaal gunstige structuur binnen eigen landsgrenzen als een welkome afwisseling. De vrijgestelde beleggingsinstelling

Nadere informatie

Fiscale zaken voor BV ondernemers

Fiscale zaken voor BV ondernemers Fiscale zaken voor BV ondernemers Countus accountants + adviseurs Apeldoorn 28 mei 2013 Henk-Jan Roersma FB Programma Introductie Aandelenoverdracht Activa/passiva transactie Bedrijfsopvolging Pensioenvoorzieningen

Nadere informatie

1-11-2012. Tijdig Starten met Stoppen Praktijkoverdracht. Workshop overdracht KNGF. Overnames. Booming business?? Programma

1-11-2012. Tijdig Starten met Stoppen Praktijkoverdracht. Workshop overdracht KNGF. Overnames. Booming business?? Programma Tijdig Starten met Stoppen Praktijkoverdracht 30 oktober 2012 Henri Brom T: 06-54200497 E: hgtbrom@mkbadviseurs.nl Senior Adviseur Opvolging en Overdracht Workshop overdracht KNGF Programma Inleiding Fasen

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Bedrijfsopvolging: Financiering vanuit. Mr. dr. Mascha Hoogeveen Fiscal Institute Tilburg

Bedrijfsopvolging: Financiering vanuit. Mr. dr. Mascha Hoogeveen Fiscal Institute Tilburg Bedrijfsopvolging: Financiering vanuit fiscaal perspectief Mr. dr. Mascha Hoogeveen Fiscal Institute Tilburg Fiscaliteit knelpunt in de praktijk? Grootste knelpunten: Vinden van een opvolger Financiering

Nadere informatie

Slimme ondernemers kennen de weg...

Slimme ondernemers kennen de weg... Slimme ondernemers kennen de weg... Als je de route kent, kom je nog eens ergens......en bereiken zo trefzeker hun bestemming Verspeek/Mutsaers zorgt voor trefzekere (financiële) begeleiding van het MKB.

Nadere informatie

Wat u als ondernemer hoort te weten omtrent de Flex B.V.

Wat u als ondernemer hoort te weten omtrent de Flex B.V. Wat u als ondernemer hoort te weten omtrent de Flex B.V. Sprekers Mr. M.J.G. Kleine Punte Notariskantoor Sprang-Capelle Raadhuisplein 4a Sprang-Capelle J.F. Hettema Hettema Interim Controlling www.hettemainterimcontrolling.nl

Nadere informatie

Het managen van opvolging en de volgende generatie

Het managen van opvolging en de volgende generatie Het managen van opvolging en de volgende generatie U hebt jarenlang hard gewerkt om uw bedrijf op te bouwen en tot een succes te maken en u wilt dat het in de familie blijft. Je kunt je kinderen het beste

Nadere informatie

Kennisbijeenkomst Bedrijfsoverdracht. 16 mei 2013

Kennisbijeenkomst Bedrijfsoverdracht. 16 mei 2013 Kennisbijeenkomst Bedrijfsoverdracht 16 mei 2013 Van bedrijf naar kapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht drsj.j.a. Knol, 06-8197 2288 Agenda 1. Verkoop klaar maken van uw onderneming 2. Bedrijf verkocht:

Nadere informatie

van havermaet groenweghe familieadviseurs

van havermaet groenweghe familieadviseurs van havermaet groenweghe familieadviseurs van havermaet familieadviseurs groenweghe Heeft u al aan het volgende gedacht Wanneer is het ideale moment om over te dragen? Is de opvolging financieel verantwoord

Nadere informatie

Naheffing Jaarreken. Vergunningen. De MKB-accountant: een goede adviseur DAAROM EEN ACCOUNTANT

Naheffing Jaarreken. Vergunningen. De MKB-accountant: een goede adviseur DAAROM EEN ACCOUNTANT Naheffing tsvorm Jaarreken Vergunningen De MKB-accountant: een goede adviseur DAAROM EEN ACCOUNTANT maart 2013 DE MKB-ACCOUNTANT: EEN GOEDE ADVISEUR Elke ondernemer heeft behoefte aan een goede adviseur,

Nadere informatie

Bedrijfsopvolgingsregelingen voor het familiebedrijf onder druk

Bedrijfsopvolgingsregelingen voor het familiebedrijf onder druk Spotlight Bedrijfsopvolgingsregelingen voor het familiebedrijf onder druk Renate de Lange - Family Business/Private Wealth, Tax & Human Resource Services Jan Nieuwenhuizen - Family Business/Private Wealth,

Nadere informatie

Een bv was nog nooit zo interessant Hoe overstappen naar een flex-bv u nieuwe kansen biedt. WHITEPAPER

Een bv was nog nooit zo interessant Hoe overstappen naar een flex-bv u nieuwe kansen biedt. WHITEPAPER Een bv was nog nooit zo interessant Hoe overstappen naar een flex-bv u nieuwe kansen biedt. WHITEPAPER Gemaakt door: info@tavernemeun.nl www.tavernemeun.nl 0318-518810 Introductie van de flex-bv Per 1

Nadere informatie

Family Office Services

Family Office Services www.switzerland-family-office.com/nl/family-office-services/ Family Office Services Een kwalitatief goede family office biedt een breed pallet aan diensten aan. Op deze pagina treft u een uitgebreid overzicht

Nadere informatie

Gevolgen voor de werkgelegenheid

Gevolgen voor de werkgelegenheid KRACHTIG ADVISEREN BIJ FUSIES EN OVERNAMES Met een divers team van organisatieadviseurs ondersteunen we ondernemingsraden bij het beoordelen van voorgenomen verkoop, fusies en overnames van bedrijven.

Nadere informatie

Bovenop zaken. Goede dienstverlening is een professionele mentaliteit.

Bovenop zaken. Goede dienstverlening is een professionele mentaliteit. Bovenop zaken Bovenop zaken Joanknecht & Van Zelst bestaat ruim 65 jaar. Maakte alle golven van de conjunctuur mee. Bleef altijd scherp, zowel vakinhoudelijk als qua dienstverlenende mentaliteit. Decennia

Nadere informatie

Tijdig Starten met Stoppen Praktijkoverdracht. Henri Brom T: 06-54200497 E: hgtbrom@mkbadviseurs.nl Senior Adviseur Opvolging en Overdracht

Tijdig Starten met Stoppen Praktijkoverdracht. Henri Brom T: 06-54200497 E: hgtbrom@mkbadviseurs.nl Senior Adviseur Opvolging en Overdracht Tijdig Starten met Stoppen Praktijkoverdracht Henri Brom T: 06-54200497 E: hgtbrom@mkbadviseurs.nl Senior Adviseur Opvolging en Overdracht Workshop overdracht KNGF Programma Inleiding Fasen in proces Waardebepaling

Nadere informatie

De full service juridische en strategische huisadviseur voor ondernemers met visie

De full service juridische en strategische huisadviseur voor ondernemers met visie De full service juridische en strategische huisadviseur voor ondernemers met visie LexPartners: uw full service juridische sparringpartner en huisadviseur Door het sterk gestegen belang voor ondernemingen

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

PROFIELSCHETS RVC ALLIANDER N.V.

PROFIELSCHETS RVC ALLIANDER N.V. BIJLAGE B BIJ DE TOELICHTING OP DE AGENDA VOOR DE EERSTE ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN ALLIANDER N.V. TE HOUDEN OP 12 MEI 2011 PROFIELSCHETS RVC ALLIANDER N.V. 1. OMVANG EN SAMENSTELLING

Nadere informatie

New rules New choices New opportunities. Flex BV Joint Ventures

New rules New choices New opportunities. Flex BV Joint Ventures New rules New choices New opportunities Flex BV Joint Ventures Geen noodzaak tot wijzigingen wel kansen voor nieuwe joint ventures New rules New choices New opportunities Inleiding Per 1 oktober 2012 wordt

Nadere informatie

1 Waarom de AA-Accountant?

1 Waarom de AA-Accountant? Bedrijfsovername Inleiding Wilt u een onderneming starten? Overweeg dan eens het kopen van een bedrijf. Een bedrijfsovername biedt veel voordelen. U hebt al een goede startpositie, een basis waar u op

Nadere informatie

Van familiebedrijf naar familiekapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht

Van familiebedrijf naar familiekapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht Objectief Onafhankelijk Overzichtelijk & ondernemend Van familiebedrijf naar familiekapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht Praktijkdag: 'De Switch naar Advieskantoor' Bunnik, 18 november 2014 drsj.j.a.

Nadere informatie

U doet goede zaken met een accountant

U doet goede zaken met een accountant U doet goede zaken met een accountant Onno Kobus, directeur P&O bureau: Nu ik weet dat de financiën goed geregeld zijn, kan ik al mijn energie richten op mijn bedrijf. U doet goede zaken met een accountant

Nadere informatie

De AA-Accountant: uw vertrouwenspersoon

De AA-Accountant: uw vertrouwenspersoon De AA-Accountant: uw vertrouwenspersoon De AA-Accountant: uw vertrouwens persoon Als mkb er bent u druk bezig met uw bedrijfsvoering. Een belangrijk onderdeel van uw werkzaamheden is het op orde houden

Nadere informatie

Aanmelden. Wij verzoeken u bij aanmelding kenbaar te maken: welke twee workshops u bij voorkeur wilt volgen

Aanmelden. Wij verzoeken u bij aanmelding kenbaar te maken: welke twee workshops u bij voorkeur wilt volgen Aanmelden U kunt zich aanmelden tot en met vrijdag 15 januari 2010: Scan en mail het door u ingevulde aanmeldingsformulier naar bedrijven@maashorst.rabobank.nl Stuur het door u ingevulde aanmeldingsformulier

Nadere informatie

MKBi-Groeifonds Obligaties

MKBi-Groeifonds Obligaties MKBi-Groeifonds Obligaties Brede kennis en ervaring in zowel de financiële wereld als het ondernemerschap is de basis van het MKBi Groeifonds Geef het mkb de juiste impuls met het MKBi Groeifonds! Meer

Nadere informatie

Estate planning Fiscaal voordelig vermogen nalaten

Estate planning Fiscaal voordelig vermogen nalaten Estate planning Fiscaal voordelig vermogen nalaten U betaalt pas als het bedrag van de erfenis of schenking hoger is dan de vrijstelling Estate planning Fiscaal voordelig vermogen nalaten U denkt er misschien

Nadere informatie

DE ERKEND HYPOTHECAIR PLANNER WIL U GRAAG HELPEN. Ook bij vragen rondom. Echtscheiding

DE ERKEND HYPOTHECAIR PLANNER WIL U GRAAG HELPEN. Ook bij vragen rondom. Echtscheiding DE ERKEND HYPOTHECAIR PLANNER WIL U GRAAG HELPEN Ook bij vragen rondom Echtscheiding 1 Er zijn geen eenvoudige scheidingen. Naast emotie maken de aanwezigheid van kinderen, vermogen, eigen woning maar

Nadere informatie

Checklist beleggen in vastgoed

Checklist beleggen in vastgoed i van 5 Checklist beleggen in vastgoed Je kunt beleggen in beursgenoteerde vastgoedfondsen (vaak aandelen die dagelijks verhandelbaar zijn op de beurs) en in niet-beursgenoteerde vastgoedfondsen. Deze

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken. beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt

Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken. beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt van onze dienstverlening. Deze tijd vraagt om transparantie. Wij regelen

Nadere informatie

Familiebedrijfskunde is. inmiddels een volwassen. discipline en bevordert de. integratie van disciplines. uit verschillende terreinen

Familiebedrijfskunde is. inmiddels een volwassen. discipline en bevordert de. integratie van disciplines. uit verschillende terreinen Familiebedrijfskunde is inmiddels een volwassen discipline en bevordert de integratie van disciplines uit verschillende terreinen Financiële planning is een cruciale succes factor voor de continuïteit

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht, geen afbouwen maar opbouwen

Bedrijfsoverdracht, geen afbouwen maar opbouwen Bedrijfsoverdracht, geen afbouwen maar opbouwen Bedrijfsoverdracht of -aankoop Een eigen bedrijf is vaak een levenswerk. Maar er komt een moment dat u de touwtjes uit handen zult geven. Moeilijk? Soms.

Nadere informatie

De kredietverzekering

De kredietverzekering Euler Hermes Nederland De kredietverzekering Met een gerust hart zaken doen. Exclusief voor klanten van de Rabobank www.eulerhermes.nl Euler Hermes is wereldmarktleider op het gebied van kredietverzekeren

Nadere informatie

levingscontract Informatie over samenwonen

levingscontract Informatie over samenwonen etsamen levingscontract Informatie over samenwonen Formaat Notarissen is een landelijk netwerk van samenwerkende notariskantoren in Nederland. Kwaliteit, vernieuwing en optimale service zijn de kernwoorden

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

De ultieme manier om als klein merk machtig te worden

De ultieme manier om als klein merk machtig te worden De ultieme manier om als klein merk machtig te worden Independent Insurances Whitepaper 8/10 05-2015 De ultieme manier om als klein merk machtig te worden Independent Insurances Whitepaper 8/10 05-2015

Nadere informatie

Versterk uw focus op vastgoed met ICT

Versterk uw focus op vastgoed met ICT Versterk uw focus op vastgoed met ICT Johan André de la Porte Real Estate IT September 2012 Voorwoord De wereld van het vastgoed staat onder druk en verandert in hoog tempo. Uit onderzoek dat in samenwerking

Nadere informatie

CHECKLIST. HVK Stevens Legal Prins Bernhardplein 200 1097 JB Amsterdam

CHECKLIST. HVK Stevens Legal Prins Bernhardplein 200 1097 JB Amsterdam Aan de hand van deze checklist kan worden nagedacht over de positie van de familie ten opzichte van het familiebedrijf, alsmede over eventuele vermogensplanning. 1 VOORBESCHOUWING 1.1 Doelstellingen Wat

Nadere informatie

Marktlink Fusies & Overnames

Marktlink Fusies & Overnames Marktlink Fusies & Overnames Workshop Zoeken en vinden van een koper / verkoper Jeroen Oldengarm j.oldengarm@marktlink.nl 06 30 39 42 11 Mei 2013 Inhoud Doel Introductie Marktlink Marktontwikkelingen en

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Vlaanderen is ondernemen. Overname kompas Continuïteit voor je onderneming AGENTSCHAP ONDERNEMEN. AGENTSCHAPONDERNEMEN.be

Vlaanderen is ondernemen. Overname kompas Continuïteit voor je onderneming AGENTSCHAP ONDERNEMEN. AGENTSCHAPONDERNEMEN.be Vlaanderen is ondernemen Overname kompas Continuïteit voor je onderneming AGENTSCHAP ONDERNEMEN AGENTSCHAPONDERNEMEN.be Werken aan de continuïteit van uw onderneming is een heel proces en kan verschillende

Nadere informatie

Wat was uw brutomarge in 2013? De brutomarge is de verhouding tussen de brutowinst en de omzet, uitgedrukt in een percentage van de omzet

Wat was uw brutomarge in 2013? De brutomarge is de verhouding tussen de brutowinst en de omzet, uitgedrukt in een percentage van de omzet Bouwscan deelnemer: 1055277 Hoe staat u ervoor? Uw persoonlijke adviesrapport Algemeen De bouwsector is harder dan gemiddeld getroffen door de crisis, maar inmiddels zijn de eerste tekenen van herstel

Nadere informatie

Het crowdfunding platform voor. professionals. Hypotheek

Het crowdfunding platform voor. professionals. Hypotheek Het crowdfunding platform voor professionals Hypotheek Index De lening balie is geopend 03 Meer mogelijkheden met een lening via Purple24 04 Kom ik in aanmerking voor een lening 05 Hoe kan ik mijn pand

Nadere informatie

Nieuwe schenk- en erfbelasting in 2010

Nieuwe schenk- en erfbelasting in 2010 Nieuwe schenk- en erfbelasting in 2010 Nieuwe schenk- en erfbelasting De nieuwe Successiewet (deze wet regelt de schenk- en erfbelasting) is op 1 januari 2010 ingegaan en heeft gevolgen voor bijna iedereen!

Nadere informatie

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN EEN NIEUW SOORT ONDERNEMERSCHAP RESULTAAT KOERS VISIE PERSOONLIJK LEIDERSCHAP MEERWAARDE & RENDEMENT WAARDEN BEWUST WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN ANNO 2013 Waarden Bewust Ondernemen

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Van cijfers naar visie

Van cijfers naar visie Van cijfers naar visie De ontwikkeling van KroeseWevers heden 2008 Aantal werknemers 350 De missie van KroeseWevers Het is de missie van KroeseWevers om onze positie in de top van de accountants- en belastingadviesorganisatie

Nadere informatie

10 punten bij het voorleggen van een aandelenplan voor werknemers aan de Belastingdienst

10 punten bij het voorleggen van een aandelenplan voor werknemers aan de Belastingdienst 10 punten bij het voorleggen van een aandelenplan voor werknemers aan de Belastingdienst 10 punten bij het voorleggen van een aandelenplan voor werknemers aan de Belastingdienst Als uw onderneming wil

Nadere informatie

MEER GRIP OP UW BEDRIJFSVOERING IN EEN SNEL VERANDERENDE WERELD DAT TELT.

MEER GRIP OP UW BEDRIJFSVOERING IN EEN SNEL VERANDERENDE WERELD DAT TELT. MEER GRIP OP UW BEDRIJFSVOERING IN EEN SNEL VERANDERENDE WERELD Omdat mensen tellen. DE TIJD VOOR VERANDERING IS NU De wereld verandert. Misschien wel sneller dan ooit. Snel schakelen wordt steeds belangrijker

Nadere informatie

Vestigen en verstevigen van de relatie tussen RvC en OR. Handreiking voor leden van Raden van Commissarissen en Raden van Toezicht

Vestigen en verstevigen van de relatie tussen RvC en OR. Handreiking voor leden van Raden van Commissarissen en Raden van Toezicht COMMISSIE BEVORDERING MEDEZEGGENSCHAP Vestigen en verstevigen van de relatie tussen RvC en OR Handreiking voor leden van Raden van Commissarissen en Raden van Toezicht SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD Bezuidenhoutseweg

Nadere informatie

Breman: continuïteit van werk en inkomen door delen zeggenschap en winst

Breman: continuïteit van werk en inkomen door delen zeggenschap en winst Breman: continuïteit van werk en inkomen door delen zeggenschap en winst Jan van Popta en Sjiera de Vries De Breman Installatiegroep uit Genemuiden is een bijzonder bedrijf: zowel de zeggenschap over het

Nadere informatie