H 8: Controle van bewegingen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "H 8: Controle van bewegingen"

Transcriptie

1 H 8: Controle van bewegingen 1. Reflexmatige controle van bewegingen: op ruggenmergniveau Bij reflexen: terugkoppeling naar hersenen niet noodzakelijk. Ruggenmerg heeft bepaalde graad van zelfstandigheid. Bepaalde soorten somatosensorische stimuli kan snelle reacties uitlokken door neurale verbindigen in ruggenmerg. eenvoudigste niveau van motorische integratie. 1.1 De monosynaptische strekreflex = reflex waarbij spier samentrekt doordat hij snel gestrekt/verlengd wordt. Sensorische en motorische neuronen zijn betrokken en vertonen een synaps tussen elkaar. (1 neuron van elk en dus 1 synaps) Vb: slag op pees onder knieschijf strekking quadriceps thv dij spier trekt samen been naar voor. Tussen slag & beweging: 50 millisec. Te kort voor tussenkomst hersenen. (Kniereflex soms geen nut, soms wel.) Fig. 8.5 = monosynaptische strekreflex a) neuraal circuit spierspoel (receptor/sensor) afferente impulsen naar eindknoppen in grijze massa ruggenmerg. die eindknoppen: synaps met motorische neuron (effector/motor) die de extrafusale spiervezels van dezelfde spier bezenuwt.! slechts 1 synaps langs weg van receptor naar effector = monosynaptisch b) bruikbare functie: effect van gewicht in hand meer gewicht onderarm naar beneden verlenging spier + meer afferente neuronen vuren door spierspoel eindknoppen van die spierspoel stimuleren motor neuronen ook meer vuren meer samentrekken spier + arm omhoog Fig 8.6 = rol monosynaptische stretchreflex in controle van lichaamshouding Staan: centrum zwaartekracht boven voet; vestibulaire zakken en visueel systeem spelen rol in houding. Deze 2 systemen worden geholpen door monosynaptische strekreflex Leunen naar voor: grote kuitspier gestrekt, spierspoelen vuren, motorneuronen gestimuleerd spier trekt samen lokt compensatorische spiersamentrekking uit dat tenen naar beneden drukt: houding rechtop corrigeert 1.2 Het gamma motorische systeem om ledematen te bewegen Spierspoelen zijn zeer gevoelig voor veranderingen in spierlengte, ze zullen hun snelheid van vuren verhogen wanneer de spier met een kleine hoeveelheid langer wordt. Dit detectiemechanisme is aanpasbaar. De uiteinden van de intrafusale spiervezels kunnen samentrekken door activiteit van de geassocieerde efferente axonen van de motorische neuronen, hun snelheid van vuren bepaalt de graad van contractie. Als spierspoel ontspannen + volledig uitgestrekt: ongevoelig voor strekking. Als motorneuronen actief: korter + gevoeliger voor verandering in spierlengte. Door deze aanpasbare gevoeligheid: rol hersenen eenvoudiger bij controleren beweging. M.a.w meer controle in ruggenmerg = minder signalen van/naar hersenen. naar = afferente axonen van spierspoel: helpen ledenmatenpositie te behouden (ook als massa gedragen door ledenmaat verandert) van/weg = efferente controle van spierspoelen: helpen bij verandering van

2 ledenmatenpositie. Efferente vuurt meer: spierspoel korter - als hele spier ook korter: geen strekking afferente reageert niet - als spierspoel sneller korter dan hele spier: afferentie activiteit Motorische systeem gebruikt dit fenomeen: hersenen sturen efferente neuronen om ledemaat te bewegen naar &. start spiercontractie - bij weinig weerstand: samentrekken van intra & extra fusale spiervezels; weinig aff reactie - bij weerstand: intra verkort meer dan extra; sensorische axonen vuren meer samentrekking 1.3 Polysynaptische reflexen Vb simpele: arm terugtrekken bij vuur; Vb complexe: zaadlozing Reflexen van ruggenmerg niet alleen, worden gecontroleerd door hersenen. Reflexcircuits bevatten 1000en neuronen. Elk axon: synaps met versch neuronen; elk neuron: ontvangt synaps van versch axonen. De afferente axonen van Golgi tendon orgaan zijn detectoren van spierstrekking. 2 populaties van afferente axonen met versch gevoeligheid voor strekking: - meer sensitieve: zeggen hersenen hoe hard de spier trekt - minder sensitieve: bijkomende functie. (fig 8.7) Fig. 8.7 = inhibitorische postsynaptische reflex Eindknoppen minder sensitieve afferente axonen Golgi: synaps met interneuronen ruggemerg (grijze massa, verbinden neuronen) synaps met. De eindknoppen laten glycine vrij en produceren inhibitorische postsynaptische potentialen in de motorneuronen. Functie van dit reflexpad is om kracht van spiersamentrekking te verminderen wanneer het gevaar bestaat schade op te lopen aan de pezen of beenderen waaraan de spieren bevestigd zijn.! Gewichtheffers kunnen zwaardere gewichten heffen wanneer het Golgi tendon orgaan is uitgeschakeld dmv injecties onder plaatselijke verdoving. Risico: pees van bot weg te trekken of bot te breken (remmende werking van Golgipees) Ontdekking inhibitorische Golgi tendon orgaanreflex 1 e evidentie van neurale inhibitie. Nl: decerebrate kat (=hersenstam doorgesneden) heeft decerebrate rigiditeit (= gelijktijdige samentrekking van agonistische & antagonistische spieren, veroorzaakt door doorsnijden of door schade aan caudale reticulaire formatie). Rug gebogen, benen stijf gestrekt. Rigiditeit start bij prikkel in reticulaire formatie (vergemakkelijkt strekreflexen, door verhoging activiteit). Rostraal aan de hersenstams transectie: inhibitorisch gebied van de reticulaire formatie dat normaal gezien compenseert voor de prikkel. Door de doorsnijding (transectie) is de inhibitorische invloed weg en blijft enkel de prikkel over. Als je kracht gebruikt en probeert het stijve been van de kat te buigen: veel weerstand die opeens wegsmelt waardoor je plots wel kan buigen. (alsof je een zakmes toedoet) = Claps knife reflex. Plots kunnen buigen: door activatie Golgi tendon orgaan. Zelfs de monosynaptische strekreflex dient als basis voor de polysynaptische reflexen. De spieren zijn geordend in tegenwerkende paren. agonist beweegt ledemaat in de richting die bestudeerd wordt. Spier zet beweging in gang

3 en vergemakkelijkt ( buigen = buigspier; strekken = strekspier) antagonist duwt spier in tegengestelde richting. Spier houdt enkelvoudige beweging tegen Wanneer een strekreflex uitgelokt wordt in de agonist, trekt het snel samen, zodat de antagonist verlengt. Antagonist ontspant! Afferente axonen van spierspoelen (naast zenden van eindknopen naar en hersenen) heeft synaps met inhibitorische interneuronen. De eindknoppen van deze interneuronen hebben synapsen met, die de antagonistische spier bezenuwt. (fig 8.8) Strekreflex wekt de agonist en weerhoudt de antagonist, zodat de ledemaat kan bewegen in de richting van de gestimuleerde spier. Fig 8.8 = secundaire reflexen Spierspoel vuurt agonist exciteert, antagonist inhibeert. Spierspoel merkt strekking op, dorsale wortels sturen info naar ruggenmerg, hier zitten inhiberende interneuronen, antagonist, spier ontspant Samenvatting Reflexen zijn eenvoudige circuits van sensorische neuronen, interneuronen (gewoonlijk) en efferente neuronen, die simpele reacties op bepaalde stimuli controleert. - Monosynaptische strekreflex: eindknopen van axonen (ontvangen sensorische info van intrafusale spiervezels) hebben synaps met motorneuron (bezenuwen zelfde spier). Plotse verlenging van spier = samentrekken van spier. Door de plaatsing van de lengte van de intrafusale spiervezels en daarbij hun gevoeligheid om in spierlengte toe te nemen, kan het motor systeem van hersenen de beweging van ledematenhouding controleren. Veranderingen in gewicht op hand dat arm doet zakken, zal snel gecompenseerd worden door deze monosynaptische strekreflex. - Polysynaptische reflexen: minstens 1 interneuron tussen sensorische en motorische neuron. Bv: als sterke spiersamentrekking dreigt de spieren of ledematen te beschadigen, stimuleert de verhoogde mate van vuren van de afferente axonen van het Golgi tendon orgaan inhibitorische interneuronen, die de motorneuronen van deze spieren weerhoudt. Wanneer de afferente axonen van de intrafusale spiervezels vuren, wekken ze inhibitorische interneuronen op die de mate van vuren van de vertragen, dat de antagonistische spieren dient, er voor zorgend dat deze zich ontspannen en de agonist doet samentrekken. 2. Controle van beweging door de hersenen Beweging kan op verschillende manieren worden ontlokt. Andere stimuli zetten opeenvolgende bewegingen in gang. Hersenen en ruggenmerg bevatten versch motorische systemen, die bepaalde soorten beweging gelijktijdig kunnen controleren. 2.1 Organisatie Van De Motorische Cortex De primaire motorische cortex (PMC) ligt op de precentrale hersenwinding/gyrus, rostraal (naar neus toe) tegenover de centrale groef/sulcus. Stimulatiestudies tonen dat activatie van de neuronen die gelocaliseerd zijn in bepaalde delen van de PMC beweging in spieren van bepaalde delen van het lichaam veroorzaken = somatotopische organisatie (soma: lichaam, topos: plaats) = topografisch georganiseerde mapping van lichaamsdelen die gerepresenteerd zijn in een bepaald gebied van de hersenen. Dat groepje neuronen staat in voor dat deel van het lichaam. Dit is goed weergegeven op de motor homunculus (figuur 8.9) (projectie van lichaamsschema op prim. mot. cortex) groot deel voor vingers en mond!

4 Fig. 8.9 = motor cortex en motor homunculus Geen gelijke verdeling qua proporties in hoeveelheid van de corticale area meer voor de beweging van de vingers en ook meer voor de spieren die nodig zijn voor spraak Bepaalde bewegingen van bepaalde lichaamsdelen. Verschillende spieren voor één beweging => neurale circuit die een beweging in gang zet heeft betrekking op de prim. motorische cortex én de motorische neuronen in het ruggenmerg. (Motorische neuronen in ruggenmerg zorgen ervoor dat de motorische eenheden samentrekken.) Commando s voor beweging, startend in motorische cortex, worden bijgestaan en gewijzigd door basale ganglia & cerebellum. = systemen betrokken bij initiëren en coördineren van onbewuste cognitieve bewegingen. De beweging van een spier wordt niet gemaakt door één individuele neuron, maar door een groepje van neuronen in een bepaalde regio. Welke regio s werken samen om bewegen in gang te zetten? - Frontale associatiecortex (rostraal van PMC) : corticale input aan PMC - Supplementaire motorische regio SMA (midden; rostraal aan PMC) : controle van beweging - Premotorische cortex (buitenzijde; rostraal aan PMC) : controle van beweging deze laatste 2 krijgen sensorische informatie van de parietale en temporale lobben zenden efferente axonen naar de primaire motorische cortex - Primaire somatosensorische cortex PSC (tgo centrale sulcus): geeft ook info aan PMC Neuronen in de primaire somatosensorische cortex, die reageren op stimuli op bepaalde delen van het lichaam, sturen axonen naar de neuronen in de PMC, die de bewegingen gaan controleren op die plaats van het lichaam. Bv. hand- en vingerbewegingen zijn gecontroleerd door somatosensorische feedback naar de motorische neuronen in de PMC, tijdens manipulatie Weg van informatie: - Sensorische informatie (perceptie van ruimte en locatie (pariëtale lob), auditorische percepties en herinneringen, visuele percepties en herinneringen (temporale lob)) - Deze informatie wordt doorgestuurd naar de prefrontale cortex (plannen voor beweging/executieve functies) - De plannen gaan door naar de associatieve gebieden (Premotorische cortex & SMA) - Van daaruit gaat de informatie door naar de PMC: uitvoering van beweging 2.1 Beginnen, imiteren begrijpen van bewegingen: rol Motorische associatie Cortex De supplementaire motorische regio en de premotorische cortex zijn betrokken bij controle en plannen van bewegingen en voeren deze plannen uit door hun verbindingen met de PMC. Ook betrokken bij imiteren en begrijpen van bewegingen. De supplementaire motorische regio en de premotorische cortex krijgen informatie van associatieregio s van de pariëtale en temporale cortex. Visuele associatiecortex bestaat uit 2 stromen: - ventrale stroom (eindigt in inferior temporale cortex) : waarnemen en herkennen van objecten, WAT - dorsale stroom (eindigt in posterior pariëtale lob) : waarneming van locatie, WAAR pariëtaal ook organiseren van bewegingen, HOE Fig = corticale controle van bewegingen!! Posterior associatiecortex is betrokken bij percepties en herinneringen; frontale associatiecortex bij plannen/initiatief nemen van beweging. Functie van: - SMA: leren en performantie/uitvoeren van gedrag bestaand uit opeenvolgende bewegingen

5 - Premotorische cortex: imiteren van responsen en begrijpen&voorspellen van deze acties Supplementaire motorische regio (SMA) Belangrijke rol bij gedragssequenties/opeenvolgingen van gedrag: uitoefening van een respons = signaal dat volgende respons moet gemaakt worden. Bij schade: moeite om goed geleerde opeenvolgingen van responsen uit te voeren. Studie Gerloff: leerde een opeenvolging op piano maken. Activiteit SMA onderbreken door transcraniale magnetische stimulatie verstoring uitoefening opeenvolging. Maar!, niet onmiddellijk verstoord: eerst nog 1 sec voortgedaan, pas dan geen opeenvolging meer. SMA betrokken bij plannen van elementen die nog moeten komen in een opeenvolging van bewegingen. Echte uitvoering in PMC. Pre-SMA (anterior SMA) : Controle van spontane bewegingen / waarneming ervan Studie Lau: pre-sma is actief juist voor dat een spontane beweging wordt uigevoerd de neurale activiteit die verantwoordelijk is voor de beslissing om te bewegen, is er voordat de persoon weet dat hij die beslissing zal maken (knip wanneer je wil, kijk op klok wanneer je beslist te knippen beslissing was 0,2 sec voor beweging; maar! Volgens fmri was er al activiteit in pre-sma 2-3sec vroeger) Stimulatie MC: niet het verlangen bewegingen te maken, maar is automatisch & onvrijwillig. Stimulatie van SMA en pre-sma: willen maken van de beweging of verwachten dat de beweging zal komen Belangrijkste input van SMA komt van pariëtale lobben!! Studie Sirigu: - mensen met pariëtale letsels kunnen exact zeggen wanneer ze de beweging starten, maar niet bewust van een bedoeling zich te bewegen voor het bewegen zelf info ontvangen van de pariëtale lobben laat de pre-sma toe te ontdekken dat een beslissing om te bewegen werd gemaakt - mensen met prefontaal letsel : verstoort iemands plannen van een vrijwillige actie prefrontale cortex = bron van beslissingen, initëren gedrag Premotorische cortex Rol: Leren en uitvoeren van complexe bewegingen die geleid worden door sensorische informatie. Betrokken bij gebruiken van willekeurige stimuli voor het beslissen van welke beweging er moet gemaakt worden. Onderscheid arbritaire/willekeurige en niet-arbritaire/onwillekeurige stimuli: - Onwillekeurige stimuli: Een beweging die niet geleerd moet worden (Bijvoorbeeld het nemen van het zout, zonder instructie hiertoe) - Willekeurige beweging: beweging die geleerd moet worden, vl: link tussen taal en beweging (Bijvoorbeeld het nemen van het zout omdat iemand het vraagt) Studie Halsband en Freund: mensen met letsel premotorische cortex kunnen leren bewegingen maken op onwillekeurige ruimtelijke, maar niet op willekeurige visuele hints. Ze kunnen leren wijzen naar 1 vd 6 locaties maar kunnen niet leren ze te gebruiken om beweging te maken Spiegelneuronen: rol bij imiteren en begrijpen van bewegingen = gelokaliseerd in rostrale deel van de ventrale premotorische cortex (F5), aan beide kanten verbonden met de inferior pariëtale lobule (een gebied van de posterior pariëtale lob) ook in IPL zitten spiegelneuronen Ze reageren wanneer het individu een willekeurige beweging maakt of ze een ander individu een beweging ziet maken rol in imiteren van bewegingen

6 Ze reageren ook wanneer de persoon een geluid hoort dat geassocieerd is met een beweging = audiovisuele neuronen. - Ventrale stroom visuele associatiecortex (incl. inferior temporale cortex): herkennen WAT - Dorsale stroom (incl. posterior pariëtale cortex) : waarnemen locatie&beweging WAAR bevat ook spiegelneuronencircuit HOE WAAR en HOE samen = WAAROM Studie Rizzolatti: Ze helpen ons anderen hun acties te begrijpen = zien/horen van de actie doet het neuronale circuit -dat verantwoordelijk is voor die actie- activeren of resoneren. Feedback van de activatie van dit neuronale circuit zorgt voor de herkenning van de beweging. Ook bij gezichtsuitdrukkingen van emotie die andere mensen maken, hebben we de neiging ze te kopiëren. Feedback hierover heeft de neiging om eenzelfde emotionele staat in ons op te wekken. Studie Iacoboni: spiegelneuronen helpen andermans intenties te begrijpen. (tas om te drinken of om op te ruimen = andere activatie) 2.3 PMC: Corticale controle van bewegingen: descenderende systemen Twee groepen, genoemd naar hun locatie in de witte massa van het ruggenmerg: - Laterale groep (zijkanten ruggenmerg) controle ONAFH bewegingen o Tractus corticospinalis lateralis (ventrale = eigenlijk ventromediale groep) o Tractus corticobulbaris o Tractus rubrospinalis onafh bewegingen ledematen,handen,vingers (L&R bewegen verschillend, of 1 blijft stil) - Ventromediale groep (buikzijde en midden) controle AUTOMATISCHE bewegingen o Tractus vestibulospinalis o Tractus tectospinalis o Tractus reticulospinalis lateralis o Tractus reticulospinalis mediatus o Tractus corticospinalis ventralis o Tractus corticospinalis automatische (grove) bewegingen: rompspieren, houding, voortbeweging 1) Tractus corticospinalis / Corticospinaal kanaal: Systeem van axonen van corticale neuronen, begint in motorische cortex, eindigt in de ventrale grijze massa van het ruggenmerg. De cellichamen van de axonen zijn vooral gelegen in het PMC, de andere cellichamen in de parietale en temporale lobben. De axonen gaan van de cortex, via de subcorticale witte massa, naar de ventrale middenhersenen. In de ventrale middenhersenen gaan ze binnen in de cerebrale peduncles (stelen) en bij het verlaten van deze (in de medulla) gaan ze over in het pyramidale systeem. Ter hoogte van de medulla caudatus gaan de twee soorten wegen kruisen en dalen ze verder via: - Contralaterale ruggenmerg corticospinalis lateralis (arm,hand,vinger,been,voet,teen) - Ipsilaterale ruggenmerg corticospinalis ventralis (bovenbenen en romp) Studie Lwarence: na opensnijden pyramidale kanalen eerst enkel zitten, later grijpen Houding en motoriek niet verstoord, maar manuele behendigheid was zwak: vingers niet onafhankelijk bewegen. reden: corticospinale pad controleert hand- en vingerbewegingen zodat ze zelfstandig kunnen bewegen. Houding van romp en ledematen motoriek zijn onaangetast want niet door corticospinale pad: andere hersenmechanismen. 2) Tractus corticobulbaris:

7 Axonen die vertrekken uit de motorische cortex naar verschillende hersenzenuwen. Controle van gezicht, nek, tong en oogspieren Cortex middenhersenen pons motorzenuwen van gezicht of tong 3) Tractus rubrospinalis Ontstaat in de nucleus ruber (rood) van de middenhersenen. Die krijgt zijn input van de motorische cortex, via Tractus corticorubralis en cerebellum. Eindigt op motorische neuronen van ruggenmerg dat beweging voorste en achterste ledemaatspieren controleert. (niet vingers) Cortex Tractus rubrospinalis Nucleus ruber pons cervicale ruggenmerg voor de armen of lumbaal ruggenmerg voor de voeten en benen Er is dus een overlap met de tractus corticospinalis, maar hier is er geen controle over de vingers. Studie Lawrence: na vernietigen van tractus rubrospinalis unilateraal bij wie voordien bilateraal letsel van pyramidaal kanaal. Hierdoor probleem met gebruik ipsilaterale arm (arm neigde om recht van schouders te hangen, moeilijk grijpen, wel goed stappen) controleert onafhankelijke bewegingen van onderarmen en handen (onafh van romp) Belangrijkste motorische wegen laterale groep: (onafh ledematen) OORSPRONG EINDPUNT SPIERGROEP FUNCTIE Tractus corticospinalis lateralis Vinger, hand, armgebied vd motorische (contralateraal) ruggenmerg Vingers, handen, armen Grijpen en manipuleren van objecten Tractus corticobulbaris Tractus rubrospinalis cortex Gezichtsgebied vd motorische cortex Craniale/hersenzenuw -nuclei: 5,7,9,10,11,12 Gezicht en tong Rode nucleus Ruggenmerg Handen (geen vingers), onderarmen, voeten, benen 1) Tractus vestibulospinalis axonen van nucleus vestibularis in medulla cervicale ruggenmerg lumbaal ruggenmerg Staat in voor de lichaamshouding Gezicht en tongbewegingen (oogspieren) Beweging van onderarmen en handen, onafh van de romp 2) Tractus tectospinalis axonen van superior colliculus in de middenhersenen pons medulla cervicaal ruggenmerg Coördineren van hoofd- en rompbewegingen met oogbewegingen 3) Tractus reticulospinalis via Mediale weg Medullaire formatio reticularis in de medulla cervicale ruggenmerg lumbaal ruggenmerg Staat in voor het strekken van het been 4) Tractus reticulospinalis via Laterale weg Pontine formatio reticularis in de pons medulla cervicale ruggenmerg lumbaal ruggenmerg Staat in voor het buigen van het been 5) Tractus corticospinalis ventralis Controle van motorische neuronen in ventromediale deel vd grijze massa vh ruggenmerg. Input van PMC (controleert romp & proximale spieren) en subcorticale gebieden (amygdala,

8 hypothalamus, basale ganglia) 6) Tractus corticospinalis! pyramidale streek is deel van corticospinale streek Studie Lawrence: vernietiging van L&R pyramidale tract controle over houding bleef perfect door ventromediale wegen. Maw. Ventromediale wegen controleren rompspieren en proximale ledematenspieren, en supplementaire controle van rompspieren die vd ventrale corticospinale tract komen. Belangrijkste motorische wegen ventromediale groep: (automatische bewegingen) OORSPRONG EINDPUNT SPIERGROEP FUNCTIE Tractus Vestibulaire Ruggenmerg Romp en benen Houding vestibulospinalis nuclei Tractus tectospinalis Superior colliculi Ruggenmerg Nek en romp Coördinatie van oogbewegingen met deze van Tractus reticulospinalis lateralis Tractus reticulospinalis mediatus Tractus corticospinalis ventralis Modulaire reticulaire formatio Pontine reticulaire formatie Romp en bovenbenengebied van motorische cortex Ruggenmerg Ruggenmerg Ruggenmerg Buigspieren van benen Strekspieren van benen Handen (geen vingers), onderarmen, voeten en benen hoofd en romp Wandelen Wandelen Motoriek en houding 2.4 Stoornissen Van Beweging, tekort van skilled movements : Apraxie = Moeilijkheden in het uitvoeren van bewuste bewegingen (lett: zonder actie) zonder dat er een verlamming of spierslapte aanwezig is. Onvermogen bewegingen te imiteren of ze te produceren als respons op verbale instructies of onvermogen bewegingen te demonstreren, die gemaakt zouden worden bij gebruik van een bekend werktuig of instrument. Veroorzaakt door schade aan corpus callosum, frontale en parietale lobben. Soorten: - Ledematenapraxie: problemen met armen, handen en vingers - Constructieapraxie: moeilijkheden in tekenen of ontwerpen van voorwerpen - Verbale/Orale apraxie: moeilijkheden in bewegen van spieren die instaan voor spreken - Apraxische agrafie: een bepaald type van schrijfstoornis Ledematenapraxie Karakteristieken: - Beweging van het verkeerde deel van ledemaat - Verkeerde beweging van het juiste ledemaat - Correcte bewegingen in verkeerde volgorde Moeilijk: Om gedrag op commando uit te voeren zonder echt object, moet je het eerst begrijpen én je moet het ontbrekende object kunnen inbeelden. Uitbeelden van acties zonder voorwerp dat normaal bij de actie worden gebruikt. (prob als onmogelijk spraak begrijpen) Makkelijk: imitatie van gedrag met werkelijk gebruik van objecten. Kan veroorzaakt worden door drie plaatsen van beschadiging en zo dus ook ontstaan er drie soorten van apraxie van de ledematen: 1) Callosale apraxie

9 = Apraxie van het linkse arm geen bewuste beweging van linkerlid kunnen maken door schade aan het anterieure deel van het corpus callosum geen communicatie tussen linkse en rechtse frontale lobben De rechterarm kan de beweging uitvoeren, de linkerarm niet 2) Sympathische apraxie = Apraxie van het linkse arm door schade aan linkse frontale lob verlamming van rechterarm en hand apraxie van linkerarm en hand (een soort sympathische reactie) 3) Linkse parietale apraxie = Beschadiging van beide kanten van de ledematen door schade aan de linkse parietale lob informatie over de sequentie en geometrie van een beweging kan niet worden geanalyseerd en doorgestuurd naar de frontale cortex niet kunnen imiteren van acties of instructies opvolgen of produceren van opeenvolgingen Waarom beide handen/armen aangetast ondertussen enkel de linker parientale lob beschadigd is? Rechter hemisfeer: spatiale locatie van het object of iemand anders zijn beweging Linker hemisfeer: relatieve locatie van eigen hand Linker hemisfeer voegt beide soorten info samen en stuurt deze naar de frontale cortex Constructieapraxie Oorzaak: beschadiging van de rechter parietale lob Moeilijkheden met figuren te tekenen waar spatiale perceptie een rol speelt, kan wel perfect bewegingen controleren Rechter parietale lob staat ook in voor het waarnemen en inbeelden van geometrische relaties ruimtelijke perceptie 2.5 Basale Ganglia: controle trage, simpele bewegingen Autonomie en functie Belangrijke rol in motorisch systeem (als schade: grote motorische probs) Belangrijke kernen: - Nucleus caudatus ) - Putamen ) striatum - Globus pallidus Input: - Cerebrale cortex (PMC en PSC) - Substantia nigra Output: - PMC, SMA en premotorische cortex - Motorische kernen van de hersenstam die bijdragen tot de ventromediale wegen Door de connecties: - basale ganglia beïnvloedt bewegingen die onder de controle van het PMC liggen - basale ganglia: directe controle uitoefenen over het ventromediale systeem Fig a) = locaties van de componenten vd basale ganglia en geassocieerde structuren

10 Componenten: - nucleus caudatus: telencefalische nucleus, input, controle vrijwillige bewegingen - putamen: telencefalische nucleus, input, controle vrijwillige bewegingen - globus pallidus: telencefalische nucleus, output, controle vrijwillige bewegingen Geassocieerde structuren: - Nucleus anterior ventralis - Nucleus ventrolateralis beide zijn thalamische nuclei die projecties krijgen van de basale ganglia en deze doorsturen naar de motorische cortex Fig b) = hoofdverbindingen van basale ganglia en geassocieerde structuren (exitatorische verbindingen = zwart; inhibitorische = rood; indirecte wegen = stippellijn) basale ganglia heeft controle over somatosensorische informatie en is geïnformeerd over de geplande en uitgevoerde bewegingen van de cortex; zo kunnen ze bewegingen die gecontroleerd zijn door de cortex beïnvloeden - Lus gevormd tussen cortex & basale ganglia:! Verbindingen in de lus door excitatorische (glutamate-secretie) én inhibitorische (GABAsecretie). Frontale, parietale en temporale cortex zenden exitatorische axonen naar de nucleus caudatus en putamen. Ze zenden inhibitorische axonen naar de externe en interne afdelingen van globus pallidus (GPe en GPi). De globus pallidus zendt informatie terug naar de motorische cortex via de nucleus anterior ventralis en de nucleus ventrolateris. - direct pad bevat GPi: GPi zendt inh axonen naar ventrale anterior en ventolaterale thalamus (VA/VL thalamus) zenden exc projecties naar motorische cortex net effect vd lus = excitatorisch of neuronen in VA/VL thalamus worden méér geprikkeld (want 2 inh verbindingen, die telkens het signaal vd input van de verbinding omdraaien) - indirecte pad bevat GPe: GPe zendt inh axonen naar subthalamische nucleus die zendt exci input naar GPi GPi zendt inh axonen naar ventrale anterior en ventolaterale thalamus (VA/VL thalamus) zenden exc projecties naar motorische cortex net effect vd lus = inhibitorisch - Andere input dan de cortex: substantia nigra zie Parkinson: degeneratie van nigrostriatale bundel die loopt van de nucleus caudatus naar de putamen Ziekte Parkinson Symptomen: spierstijfheid, vertraagde beweging, schuifelgang, blijvende huivering, houdingsinstabiliteit: moeilijk stoppen met wat je doet, trilling in hand.! Huivering en rigiditeit oorzaak van trage bewegingen. Fig b) afsterven substantia nigra / degeneratie van nigrostriatale bundel (die loopt van de nucleus caudatus naar de putamen) veroorzaakt traagheid van bewegingen en verstoort houdingsaanpassingen normale bewegingen: balans tussen direct (excitatorisch) en indirect (inhibitorisch) wegen SVT: Twee wegen voor corticale basale ganglia verbinding: - Directe weg: excitatorisch effect op beweging - Indirecte weg: inhibitatorisch effect op beweging Twee neuronen bij betrokken: - Glutamaatneuronen: excitatorisch effect - Gaba-neuronen: inhibitatorisch effect - Cerebrale cortex / Substantia nigra

11 Nucleus caudatus en putamen Globus pallidus (intern) Globus pallidus (extern) Ventrale anterior en ventrolaterale thalamus Nucleus subthalamicus Motorische cortex Globus pallidus (intern) Directe weg (exci) VA/VL thalamus Motorische cortex Indirecte weg (exci) Directe weg: De inhibitorische werking van de nucleus caudatus en putamen op de globus pallidus, zorgt ervoor dat de remmende werking van de globus pallidus op de VA/VL thalamus wordt opgegeven. => VA/VL wordt geëxciteerd Indirecte weg: Door de inhibitie van de globus pallidus, wordt de remmende werking op de nucleus subthalamicus opgegeven. Deze exciteert de globus pallidus die dan een remmende werking heeft op de VA/VL thalamus, waardoor deze minder signalen zal doorgeven aan de motorische cortex. Nucleus caudatus en putamen bestaan uit 2 verschillende zones, beide ontvangen input van dopaminerge neuronen vd substantia nigra. - zone 1 bevat D1 dopaminereceptoren excitatorisch effect ( zenden axonen GPi) - zone 2 bevat D2 receptoren inhibitorisch effect ( zenden axonen GPe) allebei excitatorisch, dus: dopaminerge input naar nucleus caudatus & putamen vergemakkelijkt bewegingen oorz Parkinson: vermindering van inhibitorische output spierstijfheid en zwakke controle houding behandeling: meer L-DOPA helpt in het begin om dopaminerge verbindingen te herstellen Ziekte Huntington oorzaak: afsterven / degeneratie neuronen van de nucleus caudatus en putamen laterale ventrikels vergroot verlies van inhibitie meer GPe minder GPi: overdadige bewegingen symptoom: oncontroleerbare bewegingen, vnl: schokkende ledemaatbewegingen, lijken fragmenten van doelgerichte bewegingen, maar zijn onvrijwillig begin: 30-40j, progressief geen behandeling, erfelijk 2.6 Cerebellum: cognitieve en motorische functies: controle SNELLE bewegingen Belangrijke rol van motorisch systeem ( 50biljoen neuronen 22bilj in cerebrale cortex) Output projecteert naar elke grote motorische structuur vd hersenen. Bij schade aan cerebellum: Schokkerige en onregelmatige bewegingen, ongecoördineerd, evenwichtsprobs Bestaat uit: - Laterale zone - Mediaal deel (ouder dan laterale zone; Controle van het ventromediale systeem)

12 - Vermis - Flocculonodulaire lob Flocculonodulaire lob (aan caudale uiteinde van cerebellum) Krijgt input van vestibulaire systeem en projecteert axonen naar de nucleus verstibularis (houdingsreflexen). Vermis/worm: (aan de middellijn) Krijgt visuele&auditorische informatie van tectum en kinstatische informatie van ruggenmerg Stuurt zijn output naar de nucleus fastigii Sturen axonen naar nucleus vestibularis en motorische kernen in formatio reticularis Beïnvloeden gedrag via de tractus vestibulospinalis en reticulospinalis (=2 vd 3 ventromediale paden) De rest van het cerebellum krijgt de meest input van de cerebrale cortex (PMC en associatiecortex) naar Cerebellaire cortex via pontine tegmentale reticular nucleus tussenlob interposed nucleus nucleus ruber ventrolaterale thalamische nucleus motorische cortex De tussenzone beïnvloed dus de controle van het rubrospinale system van armen beenbeweging Laterale zone: controle onafhankelijke SNELLE ledematenbewegingen Info over beoogde beweging van het PMC, associatieve cortex en somatosensorisch systeem laterale zone via pontine nucleus => Motorische cortex begint de beweging te initiëren= cerebellum maakt een overzicht van welke spieren die bewegingen maken wordt doorgezonden naar de dentate nucleus doorzenden naar ventrolaterale thalamus zenden naar motorische cortex Op deze manier kan het cerebellum de voortdurende beweging aanpassen Ook efferente zenuwen, via dentate nucleus, naar de nucleus ruber helpt in de controle van onafhankelijke ledematenbewegingen Fig 8.26 = input en output van cerebellum Fig 8.27 = input en output van laterale zone van cerebellaire cortex Ze ontvangt info over aanstaande bewegingen van frontale lobben en helpt de bewegingen glad te maken en te integreren door zijn verbindingen met de primaire motorische cortex en rode nucleus door de dentate nucleus en ventrale thalamus Beschadigingen aan: - Flocculonadulaire lob of vermis= verstoringen in houding en evenwicht - Tussenzone = storingen in bewegingen die gecontroleerd zijn door de tractus rubrospinalis (ledemaatstijfheid) - Laterale zone = zwakheid en afbraak van beweging = schade aan timing van snelle ballistische (werpende) bewegingen bij snelle bewegingen kan je niet op feedback vertrouwen, beweging is normaal gezien getimed (hier niet ) Dus: functies cerebellum: - Duur snelle bewegingen gecontroleerd door het cerebellum: Owv het feit dat snelle beweging geen beroep kan doen op feedback om de beweging bij te sturen of te stoppen, gaan we steunen op het feit dat de beweging een bepaalde tijd inneemt. Cerebellum gaat de tijd berekenen die spieren nodig hebben om de beweging uit te voeren. Nadat die tijd gepasseerd is, gaat het cerebellum de antagonisten van de spier activeren om zo de beweging te stoppen. - Het cerebellum gaat ook helpen om verschillende opeenvolgende sequenties van bewegingen te integreren:

13 De dentate nucleus gaat de volgende beweging in de sequentie voorspellen ipv de beweging die nu plaatsvindt het cerebellum staat in voor planning 2.7 Reticulaire formatie = groot aantal nuclei, gelegen in kern vd medulla, pons en middenbrein. Functie: controleert activiteit van motorneuronen: - reguleert spiertonus - specifieke motorische functie: controle automatische responsen (niezen) - controle houding - rol in voortbeweging (mesencephalisch voortbewegingsgebied) Samenvatting: Motorische systemen vd hersenen = complex. VB: je ziet iets bewegen in je ooghoek, draait je hoofd en ogen snel naar bron bewegin: vaas die valt. Reactie: je gaat naar voor en grijpt vaas. - snelle beweging hoofd en ogen = superior colliculi en nabijgelegen nuclei - hoofd en rompbeweging = tectospinaal kanaal - zien vallen = activiteit neuronen in visuele associatiecortex - info over ruimtelijke lokatie vaas = visuele associatiecortex rechterpariëtale kwab - info ruimtelijke lokatie + eigen lokatie hand: berekenen afstand = linkerpariëtale kwab - resultaat afstand linkerfrontale lob: beweging start = motorische associatiecortex -! beweging moet ballistisch zijn = cerebellum controleert timing: hand stopt waar vaas - grijpreflex = verbinding tussen somatosensoriscge cortex en PMC - beweging hand gecontroleerd = samenwerking ts corticospinale, rubrospinale, ventromediale wegen! zelfs voor je hand beweegt: aanpassing houding om niet te vallen = ventrale corticospinale tract & ventromediale paden - ver naar voor?: stap = reticulospinale tract - spieren bovenarm gecontroleerd = rubrospinaal kanaal - vinger en handbewegingen gecontroleerd = laterale corticospinale tract - ik heb het : spieren vocale apparatuur = corticobulbaire weg SMA en premot cortex ontvangen info van pariëtale lob en helpen bewegingen te starten door hun verbindingen met de PMC. - SMA = goed geleerde opeenvolgingen bij schade: opeenvolging nt kunnen uitvoeren - Pre-SMA = bewustzijn van beslissingen om spontane bewegingen te maken - Premot cortex = leren en uitvoeren van complexe bewegingen die begeleid worden door willekeurige sensorische info (bv verbale instructies) - Premot cortex & inferior pariëtale lobule = spiegelneuronen: imiteren, begrijpen, voorspellen bewegingen van anderen - Apraxie = probs gecontroleerde bewegingen als reactie op verbale instructie of bij poging imitatie. Oorz: letsel linkerpariëtale lob (die info zendt over gevraagde beweging naar L frontale associatiecortex). Dit controleert direct beweging van de R ledemaat door activatie neuronen in L-PMC en controleert indirect beweging vd L ledemaat door info te zenden nr R frontale associatiecortex. Schade aan L frontale associatiecortex of aan zijn verbindingen met R hemisfeer oorz apraxie - Basale ganglia: cerebrale cortex, subthalamische nucleus, thalamische motorische nuclei, substantia nigra. Functie = coördineren en timen van bewegingen die trager zijn dan degene die gecontroleerd worden door cerebellum. - Ziekte Parkinson: degeneratie dopamine-afscheidende neuronen van subst nigra, die axonen naar basale ganglia zendt. - Ziekte Huntington: mutatie die productie abnormaal huntingtin proteïne veroorzaakt degeneratie van nucleus caudatus en putamen. Geen behandeling.

14 H 9: Slaap en biologische ritmes 1. Een Beschrijving Van Slaap (= motorische inactiviteit) Slapen is vorm van gedrag. Enkel in fase REM: beweging. 1.1 Stadia van de slaap EEG: electroencephalogram: meet elektrische activiteit in hersenen potentiaalverschillen id hersenen geven potentiaalschommelingen thv hoofdhuid over een bepaalde tijd (uni- of bipolair); zo n golf bestaat uit frequentie en amplitude EMG: electromyogram: meet de spieractiviteit (bv in kin) EOG: electro-oculogram: meet de oogbewegingen, contracties van oogspieren Fig. 9.2 = EEG opname vd stadia vd slaap WAKKER: - Alpha activiteit: Ø Normale, regelmatige, mediumfrequentie-golven van 8 12 Hz Ø Deze golven komen voor in een staat van relaxatie/ontspanning Ø Meestal wanneer ogen zijn gesloten - Beta activiteit: Ø Onregelmatige, lage-amplitude golven van Hz Ø Desynchroniteit: veel verschillende neurale circuits in de hersenen zijn op dezelfde tijd bezig met informatieverwerking; Komt voor wanneer een persoon alert en aandachtig is voor gebeurtenissen in de omgeving of wanneer de persoon aandachtig aan t denken is SLAPEN: STAGE 1: (10 min) - Theta activiteit: Hz Ø Een overgang tussen wakker zijn en slapen; ogen draaien weg dommelend STAGE 2: (15 min) EEG is onregelmatig; Afwisseling van 3 activiteiten: - Theta activiteit - Slaapspoelen: Ø Korte explosies van golven die Hz hebben Ø Komen 2 5 keer per minuut voor tijdens stadia 1-4 Ø Tonen de activiteit van mechanismen die de persoon in slaap houdt (oudjes hebben er minder) - K-complexen: Ø Plotselinge, scherpe golven en komen alleen tijdens stadia 2 voor Ø Ongeveer 1 keer per minuut Ø Vaak door (plotselinge) geluiden uitgelokt Ø Onderdrukt om terug wakker te worden STAGE 3: - Delta activiteit: < 3.5 Hz; hoge amplitude % delta activiteit STAGE 4: diepste stadium slaap! - Delta activiteit - Moeilijk te onderscheiden van stadium 3, enkel door het feit dat hier meer als 50% delta activiteit voorkomt

15 REM SLAAP: (90 minuten na inslapen (45 minuten na begin stadium 4) ) Ø EEG: meer desynchronisatie met een beetje theta activiteit (~ St 1) Ø EOG: ogen snel heen en weer Ø EMG: geen spieractiviteit Ø Een hele diepe slaap Ø Paradoxale slaap omdat je geen spieractiviteit hebt, maar wel sterke activiteit van de ogen Onderscheid: - REM-slaap - Non-REM slaap: Stadia 1 en 4 - Slow-wave slaap: Stadia 3 en 4 (delta act) Wakker worden: - Uit stadia 1 en 2: heel gemakkelijk wakker worden - Stadia 4: De diepste slaap omdat alleen luide geluiden de persoon zullen wakker maken Bij wakker worden: verward en suf Geen dromen rapporteren, maar wel een beeld of emotie - REM-slaap: Niet reageren op geluiden, maar gemakkelijk wakker door betekenisvolle stimuli (horen van naam) Bij wakker worden: alert en aandachtig Vaak ook dromen rapporteren: vertellend Fig 9.4 = Verloop van de nacht: - Alterneren tussen de verschillende stadia - Elke cyclus duurt ongeveer 90 minuten (20-30 minuten REM-slaap) 4 of 5 periodes van REM-slaap tijdens de nacht - De slow-wave slaap komt vooral voor in de eerste helft van de nacht - Hoe langer de nacht, hoe meer stadium 2 slaap en hoe langer de REM-episodes Basis rust-activiteit cyclus: - Normaal moet elke periode van slow-wave slaap voorgaan op de REM-slaap - Na iedere REM is er een periode waarin REM-slaap niet opnieuw kan voorkomen - De cyclus van REM-slaap (telkens om de 90 minuten) is precies gecontroleerd door een klok in de hersenen die ook activiteit tijdens wakker zijn controleert. - Een interne klok zou regelmatige veranderingen in gedrag en aandachtigheid, zowel tijdens dag als tijdens nacht, beïnvloeden = basis rust-activiteits cyclus - Dag: eten, drinken, roken, hartactiviteit,... - Nacht: afwisselen van slow-wave slaap en REM-slaap REM-slaap als paradoxale slaap: - Grotendeels verlamd tijdens de slaap - Maar ondertussen zijn de hersenen heel actief: peniserectie of vaginala secretie Het feit dat er een peniserectie kan optreden tijdens de slaap, wordt vaak gebruikt om de oorzaak van impotentie bij mannen te achterhalen. REM-slaap EEG desynchroniteit Geen spieractiviteit Snelle oogbewegingen Peniserectie of vaginale secretie Dromen Slow-wave slaap EEG synchroniteit, trage golven Gemiddelde spieractiviteit Geen of trage oogbewegingen Geen genitale activiteit Geen dromen, mss wel emotie/beeld

16 1.2 Mentale activiteit tijdens de slaap - We zijn in een bewuste staat tijdens de slaap, maar anders dan bij wakker - Activiteit in hersenen tijdens REM-slaap: Ø Veel bloedtoevoer: Ø visuele associatiecortex (door visuele hallucinaties tijdens dromen) Weinig bloedtoevoer: Primaire visuele cortex (ogen krijgen geen visuele input) Prefrontale cortex (dromen zijn weinig georganiseerd) Plannen,Organiseren van gebeurtenissen in tijd, Illusies onderscheiden van realiteit - De oogactiviteit tijdens de REM-slaap: Wss door hetgeen dat we zien tijdens de slaap De specifieke hersenmechanismes die actief worden tijdens de droom, zijn dezelfde die actief zouden worden wanneer de gebeurtenissen van de droom werkelijk zouden gebeuren. - Mentale activiteit komt ook voor tijdens SWS: Vnl. nachtmerries komen voor tijdens stadia 4 2 Stoornissen Van Slaap 2.1 Insomnia (bij 25% af en toe; bij 9% regelmatig) Problemen rond definitie: - Geen bepaald aantal uren op kunnen plakken aangezien het aantal uren die nodig zijn voor iedere persoon verschilt - Gebaseerd op zelfrapportering: krijgen medicatie obv wat ze zelf zeggen; worden niet onderzocht Oorzaken van insomnia: - Slaapmedicatie Ø Reden: vaak is slapeloosheid een symptoom van andere problemen Ø Reden: drugsafhankelijkheid insomnia: neveneffecten van verhoogde dosis van slaapmedicatie - Slaapapneu Ø Wat? Onmogelijkheid tegelijk te slapen en te ademenen Ø Wanneer niet ademenen => persoon wordt wakker en dit gebeurd verschillende cyclussen (hoeveelheid carbon dioxide in het bloed stimuleert chemoreceptoren wakker; terug normale hoeveelheid zuurstof slaap; cyclus opnieuw) 2.2 Narcolepsie = Aanvallen van onbedwingbare slaap - Symptomen: Ø Slaapattack: Ø Kataplexie Ø Slaapverlamming Ø Hypnagoge hallucinaties - Vaak geen slow-wave slaap, gaan direct van wakker zijn naar REM-slaap - Ook is hun slaap vaak verstoord door periodes van wakker zijn Slaapattack: overheersende nood om te slapen (2-5min), vaak tijdens monotome, saaie activiteiten Kataplexie: - Ineenzakken, complete verlamming en hiervan volledig bewust zijn - Dit komt doordat het mechanisme dat instaat voor spierverlamming tijdens de REM-slaap, actief wordt op het verkeerde moment. - Veroorzaakt door sterke emotionele reacties of plotselinge fysieke inspanning Slaapverlamming:

17 - Een onvermogen om te bewegen juist voordat men inslaapt of wakker wordt - Kan eruit gehaald worden door aangeraakt te worden of zijn naam te horen Hypnagoge hallucinaties: - Levendige dromen die voorkomen juist voordat een persoon in slaap valt - Komt vaak voor bij slaapverlamming Behandeling: - slaapattacks: stimulerende middelen (amfetamine) - de andere 3: serotonine agonisten Oorzaak narcolepsie: - Hersenabnormailiteit die de neurale mechanismen die instaan voor de controle van verschillende aspecten van slaap en arousal, onderbreekt - Door genetische factoren en ongekende omgevingsfactoren - Genetische factor: abnormaliteiten in het orexine-systeem: Afwezigheid van orexine (doordat orexine-producerende neuronen weg zijn) Mutatie in een specifiek gen dat de receptor voor orexine / orexine produceert 2.3 REM-slaap gedragsstoornis Wat? Een stoornis waarbij de persoon niet verlamd wordt tijdens de REM-slaap, maar zijn dromen gaat uitbeelden. Oorzaken: - Mindere opname van -synucleinproteïne door degeneratieve neuronen - Hersenbeschadiging 2.4 Problemen door stoornissen in slow-wave slaap (vooral fase 4) Problemen: - Bedplassen - Slaapwandelen (NIET uitbeelden van droom) - Nachtelijke angsten voornamelijk bij kinderen - Slaapgerelateerd eetstoornis: = Een stoornis waarbij de persoon zijn bed verlaat en op zoek gaat naar eten om dit dan op te eten tijdens het slaapwandelen. De persoon heeft er ook meestal geen herinnering aan de volgende dag. - Erfelijkheid speelt een rol 3 Waarom Slapen We? slaap is essentieel om te kunnen functioneren NIET SWS: laat hersenen rusten REM bevordert hersenontwikkeling en leren 3.1 Functies van de slow-wave slaap Slaap blijkt heel belangrijk te zijn om te overleven: - Sommige dieren zouden veel veiliger zijn en dus meer overlevingskans hebben als ze nooit zouden slapen - Dus als slapen slechts een adaptieve respons is, waarom is het dan niet geëlemineerd door het proces van natuurlijke selectie? Sommige dieren een oplossing gevonden om veilig te zijn én toch te kunnen slapen: - Slechts één deel van de hersenhemisfeer slaapt, de andere blijft wakker - Slow-wave slaap kan dus onafhankelijk van elkaar in de hersenhemisferen voorkomen A. EFFECTEN VAN SLAAPDEPRIVATIE Studies met mensen

18 Slaap is niet noodzakelijk voor het uitrusten van het lichaam zelf: - Het fysisch functioneren is niet aangetast - Het cognitief functioneren is moeilijker: hallucinaties, concentratieproblemen,... Wat gebeurt er met de slaap na slaapdeprivatie? - Veel mensen slapen langer de eerste (en de tweede) nacht, maar de verloren uren worden nooit ingehaald. - Er is veel meer REM- en SWS-slaap dan gewoonlijk Waarom is slow-wave slaap belangrijk? - Uit studies blijkt dat tijdens stadium 4 de hersenen aan het rusten zijn. - Evidentie: _ Wanneer mensen ontwaken uit stadium 4 --> suf en verward, alsof de hersenen nog niet aangezet zijn _ Na het missen van een nacht: cognitieve functies zijn niet zoals ze moeten Neurologische bewijs van belang: - Tijdens het wakker zijn worden er veel vrije radicalen geproduceerd. Deze zijn sterk reactief met in zuurstofrijke omgevingen. => door te binden met moleculen in de cel, gaat de cel beschadigd worden = oxidatieve stress - Tijdens slow-wave slaap: _ Minder metabolische activiteit => minder reacties met vrije radicalen _ De metabolische processen die actief zijn, kunnen zo de vrije radicalen vernietigen en beschadigingen tegengaan. Fatale familie-insomnia - Eerst tekenen: minder slaapspoeltjes en K-complexen - Dan: slow-wave slaap verdwijnt helemaal en enkel nog korte perioden van REMslaap (zonder verlamming) - Deze slaap is fataal, de oorzaak is nog niet gekend Studies met dieren Probleem met studies van dieren: - We kunnen niet vragen aan dieren om wakker te blijven => middelen gebruiken => moeilijk om effecten van de middelen te onderscheiden van de effecten van slaapdeprivatie - Probleem is opgelost door een bepaald proefopzet met muizen Proefopzet: - Een platvorm, waar twee ratten op leven, elk in een eigen plastieken kooi - Wanneer het platvorm draaide, is de muis verplicht om te wandelen om te vermijden van in het water te vallen - Het rad begon altijd te draaien wanneer de experimentele rat in slaap viel => een reductie van 87% van slaap van de experimentele rat een reductie van 31% van slaap van de controle rat Resultaten van experimentele rat: - Lijken ziek - Minder kuisen vna haar - Zwak, ongecoördineerd - Geen goede regeling van lichaamstemperatuur - Meer eten - Dood De reden dat ze overleden is onduidelijk omdat alles even normaal is als de controleratten. Bij een hoog-calorie-dieet leefden ze iets langer, maar uiteindelijk gingen ze ook dood. B. EFFECT VAN BEWEGING OP SLAAP

19 Om te kijken of inderdaad enkel de hersenen (en niet het lichaam) de slaap nodig hebben, is er een studie geweest die de mensen deed lichamelijk actief zijn tijdens de dag. Conclusie: geen veranderingen in de slow-wave slaap en REM-slaap na fysieke inspanning of na geen enkele inspanning C. EFFECT VAN MENTALE ACTIVITEIT OP SLAAP Na mentale inspanning: - Overdag: _ Toename van glucose metabole activiteiten _ Waar? Vooral in de frontale lobben, waar de delta activiteit ook het meest intens is tijdens de slow-wave slaap - s nachts: _ Niet langer slapen, maar wel langer in stadia 4 blijven Na mentale inspanning hebben de hersenen blijkbaar meer rust nodig als anders. 3.2 Functies van REM-slaap Na deprivatie: - Rebound fenomeen - De toegenomen frequentie of intensiteit van een fenomeen nadat het tijdelijk onderdrukt is. => Meer REM-slaap nadat er een eind geen REM-slaap is geweest - DUS: er is een bepaalde hoeveelheid aan REM-slaap nodig Hoogste percentages van REM-slaap worden gezien tijdens de hoogste activiteit: - Baby s met minder-ontwikkelde hersenen hebben meer REM-slaap dan baby s met meer-ontwikkelde hersenen Maar als de functie van REM-slaap is het ontwikkelen van het brein, waarom hebben volwassenen dan nog REM-slaap? Mogelijke verklaringen: - REM slaap vergemakkelijkt de masale veranderingen in de hersenen, maar ook kleinere veranderingen die verantwoordelijk zijn voor leren. - Herinneringen en gebeurtenissen van de dag ervoor worden geconsolideerd en geïntegreerd met reeds bestaande herinneringen - Het verwijderen van nutteloze informatie uit de hersenen Studies: - Studies met dieren: eerste verklaring wordt heel sterk bewezen - Studies met mensen: eerste verklaring wordt minder sterk bewezen, maar er is toch een grote evidentie voor doordat men meer REM-slaap heeft bij meer leren. 4. FYSIOLOGISCHE MECHANISMEN VAN SLAPEN EN WAKEN Slaap NIET omdat neuronen moe worden en trager vuren, WEL omdat een specifiek neuraal circuit actief wordt. 4.1 Chemische controle van slaap (niet) Mogelijke verklaring: Het lichaam produceert slaap-bevorderende substanties òf waak-bevorderende substanties - Slaapbevorderende substanties: bouwt zich op tijdens wakker, wordt vernietigd tijdens slaap. Langer wakker = langer slapen om te deactiveren. - Energiebevorderende substanties: bouwt zich op tijdens slaap, wordt vernietigd tijdens wakker Waken wanneer er een verminderd aantal substanties zijn Slapen wanneer er een vermeerderd aantal substanties zijn Het aantal substanties neemt toe tijdens de dag en worden afgebroken tijdens de nacht Waar zijn die substanties gelegen?

20 - Niet in het bloed: Bij dolfijnen slaapt er telkens maar één deel van de hersenen, Als het in het bloed zo zitten, zou dit niet mogelijk zijn - In de hersenen: Adenosine Rol van adenosine in controleren slaap: - Bij het sterk actief zijn van het brein: sneller glucose opgebruiken, dan dat het bloed kan aanbrengen => extra voedingsstoffen aangebracht die glycogen bevatten - Het gebruik van glycogen doet de niveau s van adenosine toenemen, dat inhiberende effecten heeft. - De accumulatie van adenosine produceert toegenomen hoeveelheid van delta-activiteit tijdens de slaap. Waardoor de cellen kunnen uitrusten en de astrocyten glycogen kunnen terug bijmaken. - Wanneer lang wakker blijven => hoge niveau s van adenosine => cognitieve en emotionele effecten die er ook zijn bij slaapdeprivatie Evidentie: cafeïne blokkeert adenosine-receptoren => wakker blijven 4.2 Neurale controle van arousal Vijf neurotransmitters spelen een rol bij arousal=niveau alert/wakker: A. ACETYLCHOLINE ( cellichamen in pons en in basale telencephalon ) Twee soorten acetylcholinerge neuronen die bij stimulatie activatie en corticale desynchronisatie produceren. Acetyl antagonisten: minder corticale arousal ; acetyl agonisten: meer corticale arousal Niveaus van Ach in het striatum, hippocampus en frontale cortex gaan de alertheid van dieren gaan beïnvloeden. Soort flipflop mechanisme, slaap en waak als 2 tegengestelde. B. NOREPINEPHRINE / NORADRENALINE ( locus coeruleus (in dorsale pons) ) - Amphetamine zorgt voor arousal en slaapeloosheid. Neuronen uit de locus coeruleus geven axonen door die norepinephrine vrijgeeft aan de neocortex, hippocampus, thalamus, cerebellums, pons en medulla. Tijdens REM-slaap wordt er bijna geen norepinephrine vrijgegeven. Tijdens het wakker zijn, zijn er wel hoge niveau s; toename tijdens stress. - ze spelen een rol in het controleren van de REM-slaap en controleren spieractiviteit C. SEROTONINE = 5HT( nuclei raphae (formatio reticularis ) ) Axonen naar thalamus, hypothalaums, basale ganglia, hippocampus en neocortex. Bijna geen activiteit van de serotonergische neuronen tijdens de REM-slaap, meest actief tijdens wakkere toestand. Itt tot noradrenergische neuronen gaan de serotonergische neuronen niet reageren op externe stimuli zoals pijn, stressvolle situaties,... Vergemakkelijkt continue, automatische bewegingen; maar daling serot bij nieuwe activiteit D. HISTAMINE (nucleus tuberomammilaris = TMN ( hypothalamus) ) axonen die gaan naar: cerebrale cortex, thalamus, basale ganglia, basale voorhersenen en hpothalamus Histamine-niveau s zijn hoog tijdens wakker zijn en laag tijdens slapen (REM, SWS) Maar (!) de controle van arousal is gedeeld met de andere neuronen: wanneer er alleen iets mis is met histamine, de andere neurotransmitters hebben normale niveaus, dan gaat er niets abnormaals zijn met het slaap-waak patroon. E. OREXINE (neuropeptide van laterale hypothalamus) De axonen komen toe bij regio s die instaan voor arousal: Locus coeruleus, raphe nuclei, tuberomammillary nucleus, acetylcholinergische neuronen in de dorsal pons en basale voorhersenen, en cerebrale cortex. Orexine heeft een excitatorische, waakstimulerend effect in die regio s

Hoofdstuk 8: Control of movement

Hoofdstuk 8: Control of movement SPIEREN Skeletspieren Skeletspieren zijn spieren die ons skelet bewegen en verantwoordelijk zijn voor onze handelingen. Ze zijn vastgehecht aan elk uiteinde van elk been via pezen (sterke bundel bindweefsel).

Nadere informatie

Gedragsneurowetensc happen II

Gedragsneurowetensc happen II Gedragsneurowetensc happen II Samenvatting Carlson Hoofdstuk: beweging 2. Controle van beweging door de hersenen De hersenen en het ruggenmerg bevatten meerdere verschillende motorische systemen, die elk

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Sleep and Biological Rhythms

Hoofdstuk 9: Sleep and Biological Rhythms Hoofdstuk 9: Sleep and Biological Rhythms 1. EEN FYSIOLOGISCHE EN GEDRAGSMATIGE BESCHRIJVING VAN SLAAP 1.1. Fasen van slaap Electromyogram (EMG): elektrisch potentiaal die opgenomen wordt van een elektrode

Nadere informatie

Gedragsneurowetenschappen deel 2. Dit deel gaat over systems neuroscience; gedrag en werking zenuwstelsel. figuren goed kennen met functie!

Gedragsneurowetenschappen deel 2. Dit deel gaat over systems neuroscience; gedrag en werking zenuwstelsel. figuren goed kennen met functie! Gedragsneurowetenschappen deel 2 1. Inleiding Dit deel gaat over systems neuroscience; gedrag en werking zenuwstelsel. figuren goed kennen met functie! 1.1 macroscopische structuur/anatomie van het zenuwstelsel

Nadere informatie

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE?

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE? De Hersenen Oriëntatie, september 2002 Esther Wiersinga-Post Inhoud college de Hersenen historisch overzicht (ideeën vanaf 1800) van de video PAUZE neurofysiologie - opbouw van neuronen - actie potentialen

Nadere informatie

De hersenen. 1. Anatomie en ontwikkeling 2. De grote hersenen

De hersenen. 1. Anatomie en ontwikkeling 2. De grote hersenen LES 13 De hersenen 1. Anatomie en ontwikkeling 2. De grote hersenen NOTA BENE Moeilijk: Complexe anatomie Gezichtspunten: voor, achter, boven, onder, links, rechts Vele functies Bewust / onbewust autonoom

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Begeleidende tekst MOTORISCH 2 (niet exhaustief) P. Janssen

Begeleidende tekst MOTORISCH 2 (niet exhaustief) P. Janssen Begeleidende tekst MOTORISCH 2 (niet exhaustief) P. Janssen 1 Het verband tussen M1 neuronen en de spieren De klassieke manier om M1 neuronen te stimuleren bestaat erin een microelectrode aan te brengen

Nadere informatie

H8: motorische cellen

H8: motorische cellen H8: motorische cellen Reflexbogen Elke gedraging = gevolg van gecoördineerde spierbewegingen = samentrekking (contractie) van skeletspieren is een respons van een prikkel die verwerkt wordt in het centrale

Nadere informatie

Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2010

Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2010 Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2010 Door psychobio.nl SAMENVATTING 30 meerkeuzevragen en 3 open vragen Vraag 1. Bij welke activiteit worden de motor cortex en de premotor cortex geactiveerd? a.

Nadere informatie

Samenvatting neuro deel 2: d hooge

Samenvatting neuro deel 2: d hooge Samenvatting neuro deel 2: d hooge Inleiding Opm: enkel de fotos met zwarte lijn rond kennen. Rest is extra info. Vanaf H 8 is extra info prenten aangeduid met een groene kader (dus niet kennen). Tekst

Nadere informatie

HET MOTORISCH SYSTEEM (2)

HET MOTORISCH SYSTEEM (2) Motorisch systeem (2) 1 HET MOTORISCH SYSTEEM (2) Inleiding Naast de spinale controle over de beweging, wordt elke vrijwillige activiteit gecommandeerd door de hersenen (wat niet wegneemt dat deze banen

Nadere informatie

Gedragsneurowetenschappen

Gedragsneurowetenschappen Hoofdstuk 2: Bouw van het zenuwstelsel Gedragsneurowetenschappen Andries Van Wesel (= auteursnaam: Andreas Vesalius) Wordt als een van de grootste anatomen beschouwd aller tijden Heeft precies beschrijvingen

Nadere informatie

Het brein maakt deel uit van een groter geheel, het zenuwstelsel. Schematisch kan het zenuwstelsel als volgt in kaart worden gebracht:

Het brein maakt deel uit van een groter geheel, het zenuwstelsel. Schematisch kan het zenuwstelsel als volgt in kaart worden gebracht: Ons brein Het brein maakt deel uit van een groter geheel, het zenuwstelsel. Schematisch kan het zenuwstelsel als volgt in kaart worden gebracht: De hersenen zijn onderdeel van het zogenoemde centrale zenuwstelsel.

Nadere informatie

Het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg) en het perifere zenuwstelsel. Figuur 3.7 boek p. 68.

Het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg) en het perifere zenuwstelsel. Figuur 3.7 boek p. 68. 1 Elke gedachte/ gevoel/ actie komt op de één of andere manier door het zenuwstelsel. Ze kunnen niet voorkomen zonder het zenuwstelsel. is een complexe combinatie van cellen (functie: zorgen dat organismen

Nadere informatie

Ruggenmerg Hersenen. Hersenstam Cerebellum Diencephalon Telencephalon. Somatisch zenuwstelsel Autonoom zenuwstelsel

Ruggenmerg Hersenen. Hersenstam Cerebellum Diencephalon Telencephalon. Somatisch zenuwstelsel Autonoom zenuwstelsel HOOFDSTUK 2: BOUW VAN HET ZENUWSTELSEL Onderdelen van het zenuwstelsel Centraal zenuwstelsel Ruggenmerg Hersenen Hersenstam Cerebellum Diencephalon Telencephalon Medulla Pons Mesencephalo Perifeer zenuwstelsel

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Introductie Hersenen sturen onze bewegingen aan. De aansturing van een spier tijdens een beweging verloopt via de motorische gebieden in onze hersenen (primaire motorcortex en secundaire motorgebieden)

Nadere informatie

Neuropathologie van de. Ziekte van Parkinson

Neuropathologie van de. Ziekte van Parkinson Neuropathologie van de Ziekte van Parkinson De progressie van Lewy inclusies vanaf de nervus vagus tot aan de cerebrale cortex Auteur S.H. Uysal Begeleider Dr. E.R. Volkerts Afstudeeropdracht Bachelor

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Samenvatting Nederlandse samenvatting Oorsuizen zit tussen de oren Tussen de oren Behalve fysiek tastbaar weefsel zoals bot, vloeistof en hersenen zit er veel meer tussen de oren, althans zo leert een

Nadere informatie

Chapter 13. Nederlandse samenvatting. A.R.E. Potgieser

Chapter 13. Nederlandse samenvatting. A.R.E. Potgieser Chapter 13 Nederlandse samenvatting A.R.E. Potgieser Chapter 13 Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene introductie over de premotor cortex met een focus op betrokkenheid van deze gebieden

Nadere informatie

18. Gegeven zijn de volgende uitspraken: I. Tyrosine is de precursor van serotonine II. Een overmaat aan serotonine kan leiden tot agressief gedrag.

18. Gegeven zijn de volgende uitspraken: I. Tyrosine is de precursor van serotonine II. Een overmaat aan serotonine kan leiden tot agressief gedrag. 1. Welke uitspraak is WAAR? a. Evertebraten hebben geen zenuwstelsel dat hun toelaat gecoördineerde bewegingen uit te voeren. b. Evertebraten hebben niet meer dan 10.000 zenuwcellen. c. Het telencephalon

Nadere informatie

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger" 19/03/2012

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger 19/03/2012 Leren beheersen van je slaapprobleem Bart De Saeger" 19/03/2012 Bart De Saeger" Klinisch psycholoog - Gedragstherapeut Theorie + Technieken Inzicht krijgen" Leren hoe je het probleem stap voor stap kan

Nadere informatie

1. Welke rol heeft Cajal gespeeld in de geschiedenis van de Neurowetenschappen?

1. Welke rol heeft Cajal gespeeld in de geschiedenis van de Neurowetenschappen? Tentamen Neurobiologie 29 juni 2007 9.00 12.00 hr Naam: Student nr: Het tentamen bestaat uit 28 korte vragen. Het is de bedoeling dat u de vragen beantwoordt in de daarvoor gereserveerde ruimte tussen

Nadere informatie

DEEL 1. Hoofdstuk 8: controle van beweging

DEEL 1. Hoofdstuk 8: controle van beweging DEEL 1 Hoofdstuk 8: controle van beweging 8.1 reflexmatige controle van beweging 8.1.1 de monosympathische stretch reflex = eenvoudigste functionele neurologische baan in het lichaam Tijdsinterval tussen

Nadere informatie

Sandra Veenstra. www.bsl.nl

Sandra Veenstra. www.bsl.nl Sandra Veenstra www.bsl.nl De toepassing van EMDR bij somatische klachten zoals chronische pijn Sandra Veenstra Jaarbeurs Utrecht, 27-09-13 Lichamelijke klachten geschikt voor behandeling met EMDR Wanneer

Nadere informatie

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam.

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. Soorten zenuw cellen Neuronen H2 Bouw en functie Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. De informatie stroom kan maar in een richting vloeien, van dendriet naar het axon. Dendrieten

Nadere informatie

Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2012

Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2012 Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2012 Door psychobio.nl SAMENVATTING 27 meerkeuzevragen, 3 open vragen en 1 bonusvraag Vraag 1. Welke uitspraak over EEG/MEG is waar? a. De neurale bron van EEG-signalen

Nadere informatie

De grijze massa tussen je oren

De grijze massa tussen je oren De grijze massa tussen je oren Centraal zenuwstelsel: Functies bepaald door de interacties tussen gebieden Koppelen van structuur aan rol in gedrag Dierexperimenten Humaan: Spontane en chirurgische lesies

Nadere informatie

Neuropsychologie Boeksamenvatting - Fundamentals of Human Neuropsychology; Kolb & Whishaw; 7th edition; 2015

Neuropsychologie Boeksamenvatting - Fundamentals of Human Neuropsychology; Kolb & Whishaw; 7th edition; 2015 AthenaSummary Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Gedrags- en Bewegingswetenschappen Bachelorjaar 2 Neuropsychologie Boeksamenvatting - Fundamentals of Human Neuropsychology; Kolb & Whishaw; 7th

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen

De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen Samenvatting 125 126 SAMENVATTING De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen waarbij zenuwcellen in de middenhersenen, die de neurotransmitter dopamine produceren, afsterven.

Nadere informatie

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest.

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest. Biologie SE4 Hoofdstuk 14 Paragraaf 1 Het zenuwstelsel kent twee delen: 1. Het centraal zenuwstelsel bevindt zich in het centrum van het lichaam en bestaat uit de neuronen van de hersenen en het ruggenmerg

Nadere informatie

Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2011

Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2011 Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2011 Door psychobio.nl SAMENVATTING 30 meerkeuzevragen, 3 open vragen en 1 bonusvraag Vraag 1. Selectieve aandacht (of top-down aandacht) heeft een paar eigenschappen:

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Bio (EEG) feedback Reflecties vanuit de klinische praktijk Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Neurofeedback -Een vraag uit de spreekkamer- Minimaal 1500 Literatuur 2008 literatuur search

Nadere informatie

13/11/12. General Movements. posturale reacties >4-5m primitieve reflexen <4-6m

13/11/12. General Movements. posturale reacties >4-5m primitieve reflexen <4-6m Is mijn kind normaal dokter? Knipperlichten en alarmsignalen tijdens de ontwikkeling Symposium 15 jaar kinderneurologie Jessa Ziekenhuis Dr. W. Werckx General Movements spontane motoriek van foetus en

Nadere informatie

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Verkeerde lichaamshoudingen veroorzaken klachten. Eén van de meest voorkomende verkeerde houdingen, wordt veroorzaakt door een naar vorend hangend hoofd,

Nadere informatie

H5 Begrippenlijst Zenuwstelsel

H5 Begrippenlijst Zenuwstelsel H5 Begrippenlijst Zenuwstelsel acetylcholine Vaak voorkomende neurotransmitter, bindt aan receptoren en verandert de permeabiliteit van het postsynaptische membraan voor specifieke ionen. animatie synaps

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 9Samenvatting Chapter 9 156 Samenvatting De ziekte van Parkinson is een veel voorkomende neurodegeneratieve aandoening, die vooral de oudere bevolking treft. Behandeling bestaat tot nu toe uit symptomatische

Nadere informatie

A Rewarding View on the Mouse Visual Cortex. Effects of Associative Learning and Cortical State on Early Visual Processing in the Brain P.M.

A Rewarding View on the Mouse Visual Cortex. Effects of Associative Learning and Cortical State on Early Visual Processing in the Brain P.M. A Rewarding View on the Mouse Visual Cortex. Effects of Associative Learning and Cortical State on Early Visual Processing in the Brain P.M. Goltstein Proefschrift samenvatting in het Nederlands. Geschreven

Nadere informatie

MEUBELEN VRANKEN. By Gy 2012

MEUBELEN VRANKEN. By Gy 2012 MEUBELEN VRANKEN By Gy 2012 Hoeveel slaap hebben we nodig? U realiseert het zich misschien niet altijd, maar we brengen gemiddeld een derde deel van ons leven in bed door. Goed en genoeg slapen is een

Nadere informatie

Nederlandse Vertaling van Neuroscience for Dummies

Nederlandse Vertaling van Neuroscience for Dummies Nederlandse Vertaling van Neuroscience for Dummies Door: Mariëlle Grannetia Van Lennepweg 214 2041 LL Zandvoort mmgrannetia@gmail.com Tel: 06 41 21 12 95 Part 1: Introducing your nervous system (Introductie

Nadere informatie

Carol Dweck en andere knappe koppen

Carol Dweck en andere knappe koppen Carol Dweck en andere knappe koppen in de (plus)klas 2011 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com 2 http://hoogbegaafdheid.slo.nl/hoogbegaafdheid/ theorie/heller/ 3 http://www.youtube.com/watch?v=dg5lamqotok

Nadere informatie

Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter

Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter Rekken is een essentieel onderdeel van een evenwichtig trainingsprogramma. Het dagelijks uitvoeren van rekoefeningen kan de flexibiliteit en gezonde gewrichten

Nadere informatie

Belangrijke aanwijzingen voordat u met de oefeningen begint:

Belangrijke aanwijzingen voordat u met de oefeningen begint: Belangrijke aanwijzingen voordat u met de oefeningen begint: Rek/Strek oefeningen mogen nooit pijn veroorzaken. Mocht u pijn krijgen stop dan onmiddellijk met de oefening. Het is belangrijk om de rek niet

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. 'shaking palsy' ofwel 'schudverlamming

Ziekte van Parkinson. 'shaking palsy' ofwel 'schudverlamming Ziekte van Parkinson 'shaking palsy' ofwel 'schudverlamming Aantal patienten Naar schatting zijn er op dit moment tussen de 40.000 en 45.000 mensen in Nederland die aan de ziekte van Parkinson lijden.

Nadere informatie

BPPV komt eerder zelden voor

BPPV komt eerder zelden voor BPPV komt eerder zelden voor Dr.Hélène Valcke NKO Vertigo: tips en valkuilen Een overwegend % vertigo patiënten met positie gebonden vertigo krijgen de diagnose BPPV zonder investigatie. Echter elke vestibulaire

Nadere informatie

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Definitie slaap Terugkerende toestand Van verminderd bewustzijn En tot rust komen van het lichaam Waaruit men vlot gewekt kan worden Representation of consciousness

Nadere informatie

Welke gebieden in de hersenen veroorzaken de ZvH?

Welke gebieden in de hersenen veroorzaken de ZvH? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Het brein bij de ZvH: groter dan de som van zijn delen? Een belangrijke

Nadere informatie

Hoofdstuk 7: Emotie 1. INLEIDING

Hoofdstuk 7: Emotie 1. INLEIDING Hoofdstuk 7: Emotie 1. INLEIDING Ekman: 6 primaire emoties: Angst Blijdschap Weerzin Verrassing Droefnis Woede Damasio: primaire emoties + achtergrondemoties + sociale emoties Achtergrondemoties o verwijst

Nadere informatie

Epilepsie. Wat de docent moet weten.

Epilepsie. Wat de docent moet weten. Epilepsie Wat de docent moet weten. Sommige epileptische aandoeningen zijn moeilijker onder controle te brengen dan andere, maar de kans is groot dat de voorgeschreven medicijnen goed werken. Epilepsie

Nadere informatie

Inhoud. Zenuwstelsel. Inleiding. Basiselementen van het zenuwstelsel. Ruggenmerg en ruggenmergzenuwen

Inhoud. Zenuwstelsel. Inleiding. Basiselementen van het zenuwstelsel. Ruggenmerg en ruggenmergzenuwen Inhoud Zenuwstelsel Inleiding 1 1 Overzicht van het zenuwstelsel 2 Ontwikkeling en indeling 2 Functiecircuits 2 Ligging van het zenuwstelsel in het lichaam 4 Ontwikkeling en bouw van de hersenen 6 Ontwikkeling

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 11 Chapter 11 Traumatisch hersenletsel is de meest voorkomende oorzaak van hersenletsel in onze samenleving. Naar schatting komt traumatisch hersenletsel jaarlijks voor in 235

Nadere informatie

Regeling. Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: Zenuwstelsel.

Regeling. Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: Zenuwstelsel. Regeling Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: (1) Zenuwstelsel (2) Hormoonstelsel Verschillen in bouw en functie: bestaat uit functie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Verpleegkundige aandachtspunten bij een parkinsonpatiënt. Delaere Griet

Verpleegkundige aandachtspunten bij een parkinsonpatiënt. Delaere Griet Verpleegkundige aandachtspunten bij een parkinsonpatiënt Delaere Griet Verpleegkundige aandachtspunten inhoud: 1. Medicatie 2. Mobiliteit 3. Voeding 4. Uitscheiding 5. Slaappatroon 6. Psychische en cognitieve

Nadere informatie

Methoden hersenonderzoek

Methoden hersenonderzoek Methoden hersenonderzoek Beschadigingen Meting van individuele neuronen Elektrische stimulatie Imaging technieken (Pet, fmri) EEG Psychofarmaca/drugs TMS Localisatie Voorbeeld: Het brein van Broca s patient

Nadere informatie

J. den Harder en K.A. den Harder 2012 Alle rechten voorbehouden. Een spier / zenuwziekte

J. den Harder en K.A. den Harder 2012 Alle rechten voorbehouden. Een spier / zenuwziekte Een spier / zenuwziekte HOOFDSTUK 1: SPIEREN HOOFDSTUK 2: WAT ZIJN SPIEREN? HOOFDSTUK 3: HOE WERKT EEN SPIER?? HOOFDSTUK 4: ZENUWEN HOOFDSTUK 5: WAT IS CONGENITAAL MYASTHENIA GRAVIS? HOOFDSTUK 6: ACETYLCHOLINE

Nadere informatie

3. Van welke structuren is het het meest waarschijnlijk dat je ze bij een rat in één (rechte) coronale doorsnede vindt?

3. Van welke structuren is het het meest waarschijnlijk dat je ze bij een rat in één (rechte) coronale doorsnede vindt? Vragen neuroanatomie en neurotransmissie 1. Gegeven zijn de volgende stellingen: I. De globus pallidus ontwikkelt zich uit het telencephalon II. De substantia nigra vindt zijn oorsprong in het mesencephalon

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Elke dag opnieuw een gevecht

Elke dag opnieuw een gevecht Ergotherapie bij personen met de Ziekte van Parkinson Studiedag 16 oktober 2014 Hilde Vandevyvere en Nadine Praet Elke dag opnieuw een gevecht https://www.youtube.com/watch?v=g8z04kqzmp4 Commercial Parkinson

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van een REM sleep behaviour disorder? Niet precies bekend De oorzaak van een REM sleep behaviour disorder is niet precies bekend.

Wat is de oorzaak van een REM sleep behaviour disorder? Niet precies bekend De oorzaak van een REM sleep behaviour disorder is niet precies bekend. REM sleep behaviour disorder Wat is een REM sleep behaviour disorder? Een REM sleep behaviour disorder is een slaapstoornis waarbij de spieren van kinderen en volwassen tijdens het dromen in de REM-slaap

Nadere informatie

Chapter 9. Samenvatting

Chapter 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting Samenvatting Voor de meeste mensen is zien een van de meest vanzelfsprekende zaken die er bestaan. Om goed te kunnen zien hebben we behalve goede ogen en voldoende licht ook een

Nadere informatie

Representatie van de akoestische wereld in de hersenen: normale en abnormale ontwikkeling van tonotopische mappen in het auditieve systeem

Representatie van de akoestische wereld in de hersenen: normale en abnormale ontwikkeling van tonotopische mappen in het auditieve systeem Representatie van de akoestische wereld in de hersenen: normale en abnormale ontwikkeling van tonotopische mappen in het auditieve systeem Robert V. Harrison 2nd Pediatric Conference Chicago 2001 Jojanneke

Nadere informatie

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal Lucia M. Talamini UvA Onderwerpen 1. Intro Geheugen en het brein 2. Factoren die leren en geheugen bevorderen 3. Multimodaal leren 4. Aansluiten

Nadere informatie

Neuronal control of micturition Kuipers, Rutger

Neuronal control of micturition Kuipers, Rutger Neuronal control of micturition Kuipers, Rutger IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

EEG EN SLAAP. Inleiding. I. Het EEG. I.1. Registratie van hersengolven. EEG en slaap

EEG EN SLAAP. Inleiding. I. Het EEG. I.1. Registratie van hersengolven. EEG en slaap 1 EEG EN SLAAP Inleiding Om effectief te overleven in zijn omgeving, moet een dier haar ritmes aanpassen aan die van de natuur. Het voornaamste periodische gedrag dat mensen (en dieren in het algemeen)

Nadere informatie

10/10/2014 ZIEKTE VAN PARKINSON. Ziekte van Parkinson. Inhoud. De ziekte van Parkinson. Ergotherapeutische behandeling van Parkinsonpatiënten

10/10/2014 ZIEKTE VAN PARKINSON. Ziekte van Parkinson. Inhoud. De ziekte van Parkinson. Ergotherapeutische behandeling van Parkinsonpatiënten ZIEKTE VAN PARKINSON ERGOTHERAPIE BIJ DE ZIEKTE VAN PARKINSON 1 Inhoud De ziekte van Parkinson van Parkinsonpatiënten Algemene behandeling Concrete voorbeelden 2 Ziekte van Parkinson 3 1 Ziekte van Parkinson

Nadere informatie

Grijze stof wordt gevormd door de cellichamen van de neuronen en de. Witte stof wordt gevormd door de met myeline omgeven neurieten

Grijze stof wordt gevormd door de cellichamen van de neuronen en de. Witte stof wordt gevormd door de met myeline omgeven neurieten If the brain were so simple we could understand it, we would be so simple we couldn t - Lyall Watson Bart van der Meer theorieles 15 GOI Met bijzonder veel dank aan Ellen Brink, Rita Dijk Bewerkt door

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Natasja Janssen en Hanneke Zwinkels Verpleegkundig specialisten Neuro-Oncologie Introductie Veranderingen in karakter, emotie en

Nadere informatie

Door: Charlotte Simons Arts, yogadocent yin en yang en acupuncturist io

Door: Charlotte Simons Arts, yogadocent yin en yang en acupuncturist io Door: Charlotte Simons Arts, yogadocent yin en yang en acupuncturist io Kracht van herhaling! Homeostase: een proces binnen het interne milieu van meercellige organismen dat voor een stabiel evenwicht

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD)

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1160 Wat zijn periodieke beenbewegingen van de slaap? Bij periodic limb movement

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie. Zenuwstelsel overzicht. Perifeer zenuwstelsel AFI1. Zenuwstelsel 1

Anatomie / fysiologie. Zenuwstelsel overzicht. Perifeer zenuwstelsel AFI1. Zenuwstelsel 1 Anatomie / fysiologie Zenuwstelsel 1 FHV2009 / Cxx56 1+2 / Anatomie & Fysiologie - Zenuwstelsel 1 1 Zenuwstelsel overzicht Encephalon = hersenen Spinalis = wervelkolom Medulla = merg perifeer centraal

Nadere informatie

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011 Inhoud ADHD = medicatie? Dr. Myriam De Roo, kinder- en jeugdpsychiater 1. Wat is ADHD Plaats van het anatomisch letsel Fysiologische moeilijkheid Impact van ADHD. Wat is er aan te doen? Uitleg Multidisciplinaire

Nadere informatie

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT ITON ITON: instituut voor toegepaste neurowetenschappen Hoofddocent: Dr. Ben van Cranenburgh Inhoud presentatie Cijfers t.a.v. CVA Anatomie,informatieverwerking e.d.

Nadere informatie

7 Epilepsie. 1 Inleiding. In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie. 4 Epilepsie-aanvallen. SAW DC 7 Epilepsie

7 Epilepsie. 1 Inleiding. In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie. 4 Epilepsie-aanvallen. SAW DC 7 Epilepsie DC 7 Epilepsie 1 Inleiding In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie 4 Epilepsie-aanvallen 1 1 2 Wat is epilepsie? Een epileptische aanval is een plotselinge kortsluiting

Nadere informatie

HAVO. Inhoud. Momenten... 2 Stappenplan... 6 Opgaven... 8 Opgave: Balanceren... 8 Opgave: Bowlen... 10. Momenten R.H.M.

HAVO. Inhoud. Momenten... 2 Stappenplan... 6 Opgaven... 8 Opgave: Balanceren... 8 Opgave: Bowlen... 10. Momenten R.H.M. Inhoud... 2 Stappenplan... 6 Opgaven... 8 Opgave: Balanceren... 8 Opgave: Bowlen... 10 1/10 HAVO In de modules Beweging en Krachten hebben we vooral naar rechtlijnige bewegingen gekeken. In de praktijk

Nadere informatie

Doel. Programma. NAH symposium workshop balans. Plaats van balans binnen de ICF. Meetinstrument: CTSIB 10-11-2015

Doel. Programma. NAH symposium workshop balans. Plaats van balans binnen de ICF. Meetinstrument: CTSIB 10-11-2015 NAH symposium workshop balans Doel Ilse Oosterom & Myrthe Schwartz 13 oktober 2015 Bewustwording van complexiteit van balansproblemen bij jongeren met NAH en de gevolgen middels ervaren en casuïstiek Programma

Nadere informatie

Serotonergic Control of the Developing Cerebellum M. Oostland

Serotonergic Control of the Developing Cerebellum M. Oostland Serotonergic Control of the Developing Cerebellum M. Oostland Nederlandse samenvatting De ontwikkeling van de hersenen is een proces dat nauwgezet gereguleerd wordt, zowel voor als na de geboorte, en is

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

KNO. Duizeligheid BPPD. Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep

KNO. Duizeligheid BPPD. Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep KNO Duizeligheid BPPD Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Uw KNO-arts heeft vastgesteld dat uw duizeligheid waarschijnlijk komt door Benigne Paroxismale

Nadere informatie

het lerende puberbrein

het lerende puberbrein het lerende puberbrein MRI / fmri onbalans hersenstam of reptielenbrein automatische processen, reflexen, autonoom het limbisch systeem of zoogdierenbrein cortex emotie, gevoel, instinct, primaire behoeften

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu Nachtmerrie Wat is een nachtmerrie? Een nachtmerrie is een slaapprobleem waarbij kinderen of volwassenen plotseling wakker worden nadat ze heel eng gedroomd hebben en deze droom nog heel goed kunnen herinneren.

Nadere informatie

Lichte opwarming van de huid, een methode om slaap en waakzaamheid te veranderen zonder medicijnen.

Lichte opwarming van de huid, een methode om slaap en waakzaamheid te veranderen zonder medicijnen. 249 Nederlandse Samenvatting Lichte opwarming van de huid, een methode om slaap en waakzaamheid te veranderen zonder medicijnen. Ondanks medicatie, gedragstherapie en tal van huis-, tuin- en keukenmiddeltjes

Nadere informatie

H6: zintuigcellen. Zintuiglijke waarneming

H6: zintuigcellen. Zintuiglijke waarneming H6: zintuigcellen Zintuiglijke waarneming *Zintuiglijke waarneming / perceptie = proces dat instaat voor registratie van omgevingsprikkels verwerking interpretatie 4 types van zintuiglijke waarneming 1.

Nadere informatie

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS)

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1159 Wat zijn rusteloze benen? Het rusteloze benen syndroom (ofwel restless legs syndrome, afgekort RLS) is een

Nadere informatie

De behandeling van duizeligheid (BPPD)

De behandeling van duizeligheid (BPPD) Keel-, Neus- en Oorheelkunde Patiënteninformatie De behandeling van duizeligheid (BPPD) U ontvangt deze informatie, omdat uw kno-arts heeft vastgesteld dat uw duizeligheid waarschijnlijk berust op benigne

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut

ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut Zin in zintuigen Waarnemen Sensomotorische informatieverwerking Ervaren De zintuigen Alertheid Verstoorde informatieverwerking Het kind met syndroom van down

Nadere informatie

2012 Editie v1.0 EquestrianMassage.nl F.S.A. Tuinhof. Oefeningen voor een gezond lichaam en geest

2012 Editie v1.0 EquestrianMassage.nl F.S.A. Tuinhof. Oefeningen voor een gezond lichaam en geest 2012 Editie v1.0 EquestrianMassage.nl F.S.A. Tuinhof Oefeningen voor een gezond lichaam en geest De Soldaat Dit is de eerste van de vier warming up oefeningen waarbij het doel is de hartslag te verhogen

Nadere informatie

Networks of Action Control S. Jahfari

Networks of Action Control S. Jahfari Networks of Action Control S. Jahfari . Networks of Action Control Sara Jahfari NEDERLANDSE SAMENVATTING Dagelijks stappen velen van ons op de fiets of in de auto, om in de drukke ochtendspits op weg te

Nadere informatie

Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten

Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten Dr. Sebastiaan Overeem, arts-somnoloog Afd. Neurologie, Donders Instituut, UMC St Radboud, Nijmegen Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe,

Nadere informatie

Uitgangshouding Uitvoering Aandachtspunten Ruglig, benen opgetrokken Eén hand in lordose van de lage rug

Uitgangshouding Uitvoering Aandachtspunten Ruglig, benen opgetrokken Eén hand in lordose van de lage rug Houding Low load o o o Ruglig, benen opgetrokken Eén hand in lordose van de lage rug Kantel je bekken naar achter en vlak hierdoor je rug af Kantel je bekken naar voor en maak hierdoor je rug hol Enkel

Nadere informatie

We hebben allemaal slaap nodig

We hebben allemaal slaap nodig Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. HDBuzz Speciale Rubriek: de ziekte van Huntington en slaap Waarom

Nadere informatie

Doelgericht trainen van functionele stabiliteit

Doelgericht trainen van functionele stabiliteit Doelgericht trainen van functionele stabiliteit Een overzicht van de neurologische regelmechanismen Martin Moons Sportfysiotherapeut Samenvatting van de ochtendlezing en de workshops tijdens het MFT congres

Nadere informatie

Waarom kijkt iedereen boos? Vergelijkend onderzoek van de hersenen van mensen met een depressie

Waarom kijkt iedereen boos? Vergelijkend onderzoek van de hersenen van mensen met een depressie Waarom kijkt iedereen boos? Vergelijkend onderzoek van de hersenen van mensen met een depressie Jojanneke is een studente van 24 jaar en kampt al een tijdje met depressieve klachten. Het valt haar huis-

Nadere informatie

Behandeling met botulinetoxine bij torticollis spasmodica

Behandeling met botulinetoxine bij torticollis spasmodica Behandeling met botulinetoxine bij torticollis spasmodica Inleiding De neuroloog heeft met u besproken dat u een aandoening heeft die behandeld kan worden met botulinetoxine. In deze folder vindt u informatie

Nadere informatie