Marktwerking in het watersysteembeheer een verkenning van de mogelijkheden van marktwerking - eindrapport -

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Marktwerking in het watersysteembeheer een verkenning van de mogelijkheden van marktwerking - eindrapport -"

Transcriptie

1 Marktwerking in het watersysteembeheer een verkenning van de mogelijkheden van marktwerking - eindrapport - juni 2003 Dit rapport heeft 99 pagina s WIM3528

2 Inhoudsopgave 0 Samenvatting Inleiding Aanpak Bevindingen marktwerking en watersysteembeheer Leerpunten Aanbevelingen 4 1 Inleiding op de studie Doel van de studie Leeswijzer 7 2 Aanpak Inleiding op de aanpak Onderzoeksbenadering Stappenplan 10 3 Theoretisch kader Inleiding Definities Marktwerking de theorie Vormen van marktwerking Publieke en sectorale belangen 18 4 Marktwerking in referentiesectoren Inleiding Vormen van marktwerking Effecten op de markt Effecten op het publiek belang Leerpunten marktwerking in de referentiesectoren Marktwerking en watersysteembeheer in het buitenland 23 5 Ruimte voor water en marktwerking Omschrijving Opties voor marktwerking 30 6 Waterpeilbeheer en marktwerking Omschrijving Opties voor marktwerking 46

3 7 Waterbodemsanering en marktwerking Omschrijving Opties voor marktwerking 59 8 Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen 68 A Bijlage marktwerking in referentiesectoren 70 A.1 Inleiding 70 A.2 Afvalverwijdering en -verwerking 70 A.3 Natuur en recreatie 75 A.4 Stads- en streekvervoer 81 A.5 Elektriciteit 83 A.6 Analyse marktwerking in referentiesectoren 88 A.7 Analyse leerpunten marktwerking 89 B Buitenlandse cases en marktwerking 91 B.1 Marktwerking in de waterketen 91 B.2 (Verhandelbare) waterrechten 92 B.3 Leerervaringen met introductie van marktwerking 94 C Geïnterviewde personen en deelnemers workshop 95 C.1 Geïnterviewde personen en organisaties 95 C.2 Deelnemerslijst workshop 96

4 0 Samenvatting 0.1 Inleiding Er bestaan in de watersector verschillende visies over de noodzaak dan wel de behoefte om marktwerking in het watersysteem te introduceren. Ondanks de vele discussies en opinies is de vraag onbeantwoord gebleven of marktwerking toegevoegde waarde kan hebben voor het watersysteembeheer. Om die reden heeft het Rijksinstituut voor integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling (RIZA) opdracht gegeven aan Atos KPMG Consulting in combinatie met KPMG BEA en Sterk Consulting om een verkenning uit te voeren naar de volgende vraag: Kan het instrument marktwerking bijdragen aan het verwezenlijken van doelstellingen in het watersysteembeheer, zonder dat hierbij de publieke belangen in het gedrang komen en zo ja onder welke voorwaarden en met welke consequenties? Het project is onderdeel van het programma Waterverkenningen van het Directoraat Generaal Water van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. 0.2 Aanpak De essentie van onze aanpak bestaat uit drie stappen. Wij zijn begonnen met het inventariseren van alle mogelijke vormen van marktwerking die zich in theorie en praktijk voordoen. De tweede stap bestond uit het traceren van de kansen en knelpunten die zich, voor een aantal specifieke thema's in het watersysteembeheer, voordoen. Tenslotte hebben wij deze kansen en knelpunten uit het watersysteembeheer gekoppeld aan de gevonden opties voor marktwerking. Hiermee is een beeld ontstaan van welke bijdrage de marktwerkingervaringen kunnen leveren aan het benutten van de gesignaleerde kansen en het oplossen van de geselecteerde knelpunten in het watersysteembeheer. De inventarisatie van vormen van marktwerking heeft plaatsgevonden door enerzijds literatuur te bestuderen over marktwerking in het algemeen en door anderzijds zogenaamde referentiesectoren te onderzoeken (door middel van interviews en literatuuronderzoek) 1. De inventarisatie van kansen en knelpunten in het watersysteembeheer heeft plaatsgevonden door het bestuderen van literatuur en het afnemen van interviews. 1 uiteindelijk zijn de volgende sectoren geselecteerd en onderzocht: afvalverwerking, natuur en recreatie, stad- en streekvervoer en elektriciteit. 1

5 In het Watersysteembeheer zijn voor 3 thema's kansen en knelpunten geïnventariseerd, te weten ruimte voor water, waterpeilbeheer en waterbodemsanering. Hierover heeft een workshop plaatsgevonden met deskundigen uit de watersector en referentiesectoren. 0.3 Bevindingen marktwerking en watersysteembeheer Voor marktwerking in het watersysteembeheer komen wij tot de volgende conclusies: Marktwerking in het watersysteem is niet nieuw. Diverse vormen van marktwerking worden reeds ingezet. De meest in het oog springende zijn benchmarking en aanbesteden. Binnen de sector bestaan verschillende initiatieven om deze vormen van marktwerking verder te verbeteren (bijvoorbeeld professionalisering van aanbestedingen). Binnen de watersector bestaat een positief kritische houding ten aanzien van de mogelijkheden van marktwerking in het watersysteem. De teneur is dat het niet eenvoudig is en dat het ook niet altijd meteen te verwezenlijken is, maar dat de waterbeheerder alert moet zijn en kansen moet benutten. Voor de thema s ruimte voor water, waterpeilbeheer en waterbodemsanering zijn diverse mogelijkheden voor marktwerking geïdentificeerd. Deze kunnen bijdragen aan het benutten van de kansen en het oplossen van de knelpunten binnen de thema s. In de navolgende tabel schetsen we per thema de meest kansrijke opties. 2

6 Thema Marktwerkingsopties met mogelijkheden Ruimte voor water - Creatieve financiering: functiecombinatie - Profijtbeginsel: - variabel veiligheidsniveau - verhandelbare retentieplichten - Concurrentie op de markt: waterschappen en regionale directies mogen overal ruimte voor water vraagstukken aannemen. - Aanbesteden ruimte voor water opgave - Benchmarking van de prestaties in het kader van ruimte voor water: Waterpeilbeheer - Profijtbeginsel: binnen technische mogelijkheden afstemmen van peil op behoefte klanten tegen een passende vergoeding. - Voldoen aan eisen van marktomgeving: vraaggericht werken: - Werken met prestatiecontracten - Informatie en com. dienstverlening - Aanbesteden technische innovaties - Benchmarking van waterpeilbeheer Waterbodemsanering - Vervuiler betaalt beginsel: heffing op belastende stoffen en materialen - Concurrentie op de markt voor exploitatie van baggerdepot. 0.4 Leerpunten Wij adviseren om de volgende algemene en aan de referentiesectoren ontleende leerpunten in acht te nemen bij het verder uitwerken van de marktwerkingsopties in het watersysteembeheer. De effecten van marktwerking op de prestaties van een sector blijken moeilijk meetbaar. Er worden geen voor- en nametingen gedaan en bovendien is men niet in staat de effecten van marktwerking te abstraheren van andere factoren. Referentiesectoren zijn niet in staat kwantitatieve uitspraken te doen over de effecten van marktwerking op de markt, het publieke belang en de prijs, de kwaliteit en de toegankelijkheid van de producten en diensten. Een beweging van marktwerking dient continu te worden gemonitord op de balans tussen het publieke belang en de beoogde voordelen van marktwerking (bijvoorbeeld kostenbesparing). 3

7 Het blijkt dan ook dat men de effecten van marktwerking op het publieke belang nauwlettend volgt en indien nodig, ingrijpt (denk aan de NS, het niet doorgaan van de privatisering van de distributiebedrijven van elektriciteit). De implicaties en consequenties van de invoering van marktwerking moeten niet onderschat worden. De impact van het introduceren van marktwerking is altijd verstrekkend. Marktwerking vereist in iedere omgeving zijn eigen aanpak. Alleen door een nauwkeurige analyse van de omgeving is een adequate realisatie van marktwerking mogelijk. Marktwerking is een stapsgewijs proces. Een stap voor stap benadering verhoogt de kans op een succesvolle invoering van marktwerking De overheid hoeft niet de initiatiefnemer van marktwerking te zijn. Ook marktpartijen zetten in de praktijk stappen en nemen initiatieven om activiteiten ten behoeve van het publieke belang aan te bieden. Voorwaarde is in dat geval wel, dat er een economische prikkel is. Het borgen van publieke belangen, het op gang brengen van concurrentie en het dirigeren van kostenvoordelen in de richting van afnemers vereist specifieke regulering. Het mededingingsrecht is niet ontworpen voor toezicht op natuurlijke monopolies. 2 Marktwerking is een middel en geen doel. Marktwerking moet worden beschouwd als een instrument om publieke belangen te dienen. Voorop staat dat marktwerking niet tot doel verheven mag worden, maar ten dienste staat aan het publieke belang: gezondheid, milieu, veiligheid en economie. 0.5 Aanbevelingen Vanuit het proces bezien bevelen wij aan: - deze verkennende studie een vervolg te geven. Gezien de positief kritische houding van betrokkenen over de mogelijkheden van marktwerking in het watersysteem en gezien de identificatie van een aantal kansrijke marktwerkingopties - belanghebbenden te mobiliseren en te informeren over de resultaten van de verkennende studie (bijvoorbeeld artikelen, presentaties, fora en brochures) en vervolgens gezamenlijke met hen te bepalen hoe verder te gaan. Hierbij kan gedacht worden aan het organiseren van een roadshow waarbij de resultaten worden toegelicht, bijvoorbeeld bij regionale directies en waterschappen. Bovendien kunnen dan projecten van deze organisaties gescreend worden op de mogelijkheden van marktwerking. 2 Overheid en netwerksectoren, Ministerie van Economische Zaken, januari

8 - zowel een beleidsspoor in te zetten als een spoor waarin concrete pilots worden gewerkt. Vanuit de inhoud bezien, bevelen wij aan: - een instrumentarium te ontwikkelen waarmee de prestatie ten aanzien van het publieke belang gemeten kan worden. Alleen op die manier kan het effect van marktwerking op het publieke belang objectief gemeten worden; - te overwegen of het mogelijk is via een studie de eventuele financiële voordelen van nieuwe of aangepaste vormen van marktwerking in beeld te brengen. 5

9 1 Inleiding op de studie Minder overheid, meer markt. Vanuit deze ambitie heeft de regering in de laatste kabinetsperiodes diverse sectoren marktwerking geïntroduceerd. De resultaten daarvan verschillen en de oordelen over het succes van dit beleid lopen uiteen. In een aantal sectoren lijkt marktwerking te brengen wat ervan werd gehoopt, in andere sectoren lijkt de efficiency en kwaliteit sinds de introductie van marktwerking eerder te zijn afgenomen. Daarnaast zijn er sectoren waar het zelfs voor een eerste oordeel nog te vroeg is. In de recente publieke en politieke discussies over marktwerking zijn het vooral de negatieve uitkomsten die de aandacht krijgen. Uitkomsten die - ook - aan het (vermeende) publieke belang raken dat in het geding zou zijn. De berichtgeving over de ontwikkelingen op aansprekende markten als spoorwegen, UMTS en taxi s dreigt de positieve effecten van marktwerking op andere markten te overstemmen. Binnen de watersector speelt een zelfde discussie. Uit tal van nota s en rapporten blijkt dat er op een andere manier met water omgegaan moet worden. 3 Centrale vragen hierbij zijn Welke toegevoegde waarde heeft marktwerking? en Hoe worden de publieke en private belangen in het watersysteembeheer geborgd? Binnen (en buiten) de watersector bestaan verschillende visies over de noodzaak dan wel de behoefte om marktwerking in het watersysteem te introduceren Ondanks de vele discussies en opinies is de vraag onbeantwoord gebleven of marktwerking toegevoegde waarde kan hebben voor het watersysteembeheer? Om goed beleid te kunnen voeren ten aanzien van marktwerking is het immers noodzakelijk dat een helder en objectief beeld bestaat van enerzijds de mogelijkheden tot en werkelijke effecten van marktwerking en anderzijds de aard van de publieke belangen die in het spel zijn. 1.1 Doel van de studie Het doel van de beleidsverkenning is om te komen tot een oordeel over de vraag of, en zo ja onder welke voorwaarden en met welke consequenties, het instrument marktwerking kan bijdragen aan het verwezenlijken van doelstellingen in het watersysteembeheer, zonder dat hierbij de publieke belangen in het gedrang komen. Deze vraag staat centraal in het project beleidsverkenning naar marktwerking in het watersysteembeheer van het Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling (RIZA). 3 Bijvoorbeeld: kabinetsstandpunt Anders omgaan met Water. Waterbeleid in de 21 e eeuw (2000), diverse trendstudies (Trends in water, Scanning the Policy en watercactussen en zeeëgels), het rapport Over stromen en natuurlijk het rapport van de Commissie waterbeleid 21 e eeuw (Commissie Tielrooij). 6

10 Het project is onderdeel van het programma Waterverkenningen van het Directoraat Generaal Water en wordt uitgevoerd door Atos KPMG Consulting, KPMG BEA en Sterk Consulting. 1.2 Leeswijzer Hoofdstuk 2 gaat in op de aanpak en de onderzoeksmethoden van het onderzoek. In het onderzoek is gewerkt met een aantal referentiesectoren. Het gaat hierbij om sectoren waar reeds ervaringen opgedaan zijn met marktwerking. In het onderzoek is een analyse gemaakt van deze ervaringen. Marktwerking en publieke belangen zijn complexe begrippen die nadere duiding behoeven. Hoofdstuk 3 presenteert het theoretisch kader voor deze studie en gaat daarbij in op de gehanteerde werkdefinities van deze begrippen. In hoofdstuk 4 worden de ervaringen met marktwerking in de referentiesectoren: afvalverwijdering en -verwerking, natuur en recreatie, stad- en streekvervoer en elektriciteit besproken. Dit resulteert in een overzicht van ervaringen in leerpunten uit de praktijk van marktwerking. Vervolgens voordelen in de hoofdstukken 5 tot en met 7, worden drie thema's uit het Watersysteembeheer besproken en worden voor deze thema's mogelijkheden van marktwerking benoemd en getoetst. Het gaat om de thema's Ruimte voor water, Waterpeilbeheer en Waterbodemsanering. Het rapport wordt in hoofdstuk 8 afgesloten met de conclusies en aanbevelingen. 7

11 2 Aanpak 2.1 Inleiding op de aanpak Het beoogd resultaat van de verkenning is transparant te maken of, en zo ja onder welke voorwaarden en met welke consequenties (waaronder de invloed op de publieke belangen), het instrument marktwerking kan bijdragen aan het verwezenlijken van doelstellingen in het watersysteembeheer. Een beleidsverkenning is gebaat bij een vrije uitwisseling van meningen. Immers, de discussie over het publiek belang en marktwerking is niet waardevrij, en heeft daardoor ook een subjectief karakter. Des te meer is het van belang om deze discussie op grond van gedeelde kennis en ervaringen te voeren. 2.2 Onderzoeksbenadering De essentie van onze aanpak is het koppelen van de mogelijkheden van marktwerking (paragraaf 2.2.1) aan de kansen en knelpunten die zich in het watersysteembeheer voordoen (paragraaf 2.2.2) Mogelijkheden van marktwerking Om een goed beeld te krijgen van de mogelijkheden van marktwerking hebben we, naast bestuderen van literatuur over marktwerking in het algemeen, tevens een aantal referentiesectoren bestudeerd. De hypothese daarbij is geweest dat er in diverse sectoren meer ervaring is opgedaan met marktwerking dan in de watersector en specifiek het watersysteembeheer. Voor deze zogenoemde referentiesectoren is onderzocht welke vormen van marktwerking zijn toegepast, welk effect marktwerking heeft op de markt en op de publieke belangen in die markt, wat we van de ervaringen kunnen leren en welke knelpunten zich voordoen. Bij de selectie van sectoren is rekening gehouden met een aantal overwegingen 4. Gezocht is naar sectoren waarvan bekend is dat marktwerking een issue is en tevens in diverse vormen wordt toegepast. 4 Belangrijke criteria/overwegingen bij de keuze waren: Aard diensten; Aard van de publieke belangen; Minstens één V&W sector; Minstens één netwerksector; Beschikbaarheid informatie. 8

12 Bij de selectie is een belangrijk uitgangspunt geweest dat de aard van de diensten, activiteiten en publieke belangen enigszins vergelijkbaar zijn met de diensten, activiteiten en publieke belangen in het watersysteembeheer. Tevens zijn de sectoren zo gekozen dat deze goed aansluiten bij het werkveld van Verkeer en Waterstaat. Uiteindelijk zijn de volgende sectoren geselecteerd en onderzocht: Afvalverwerking; Natuur en recreatie; Stad- en streekvervoer; Electriciteit Kansen en knelpunten watersysteembeheer De kansen en knelpunten in het watersysteembeheer vormen het aanknopingspunt voor marktwerking. Het uiteindelijk doel is immers om mogelijkheden van marktwerking (uit de literatuur en de ervaringen uit referentiesectoren) te koppelen aan de kansen en knelpunten die voor het watersysteembeheer geïdentificeerd kunnen worden. Het watersysteembeheer is een veelomvattend begrip. In hoofdstuk 3 is een definitie uitgewerkt. Hieruit blijkt dat het watersysteem bestaat uit een geografisch afgebakend, samenhangend en functionerend geheel van fysische, chemische en biologische kenmerken en processen. Bij de inrichting en het beheer van het watersysteem spelen de gebruiksfuncties van het systeem een belangrijke rol, zoals drinkwater, recreatie, visserij, natuur en scheepvaart. Het is dan ook niet verwonderlijk dat in een watersysteembeheer diverse thema s te onderscheiden zijn. Het begrip watersysteembeheer omvat immers zoveel dat dit het komen tot concrete analyses over de mogelijkheden van marktwerking belemmert. In dit onderzoek is er dan ook voor gekozen om een aantal thema s centraal te zetten. De geselecteerde thema s 5 zijn: Ruimte voor water; Waterpeilbeheer; Waterbodems. De beschrijving van de waterthema s geeft inzicht in het beleid en de achterliggende actoren en belangen. 5 Bij de selectie van thema s hebben de volgende overwegingen een rol gespeeld: Gezocht is naar thema s waar meerdere, bij voorkeur tegenstrijdige, belangen een rol spelen; Gezocht is naar thema s waarvoor wij perspectief voor marktwerking verwachtten. 9

13 Vervolgens is voor ieder van de thema s in beeld gebracht welke activiteiten ondernomen worden om het thema te dienen. Een analyse van deze activiteiten resulteert in een overzicht van de zwakke punten en de kansen van het betreffende beleidsthema. Door deze knelpunten en kansen te koppelen aan de opties voor marktwerking ontstaat een beeld van welke bijdrage de marktwerkingervaringen kunnen leveren aan het oplossen van de geselecteerde knelpunten 2.3 Stappenplan Bovenstaande benadering heeft geleid tot het volgende stappenplan voor het onderzoek: 1. Uitwerken definities; 2. Organiseren startbijeenkomst; 3. Bronnenonderzoek; 4. Bepalen referentiesectoren en keuze waterthema s; 5. Uitwerken referentiesectoren en waterthema s aan de hand van interviews en literatuur; 6. Workshop; 7. Rapportage. In het onderzoek heeft een 10-tal interviews plaatsgevonden met vertegenwoordigers van de onderzochte sectoren en waterthema s (zie bijlage C voor een lijst met geïnterviewde personen). De workshop (stap 6) heeft op 19 maart plaatsgevonden. Aanwezig was een vertegenwoordiging van (Unie van) waterschappen, RIZA, RIKZ, DG Water, het ministerie van Economische Zaken en de elektriciteitssector (zie bijlage D voor een lijst met deelnemers aan de workshop). Tijdens de workshop zijn voorlopige resultaten besproken en is nagedacht voor (on)mogelijkheden van marktwerking voor ieder van de thema s. 10

14 3 Theoretisch kader 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk beschrijven we de theoretische achtergrond van dit project. Het gaat dan om het vaststellen van definities en een uitgebreide toelichting op de centrale begrippen van deze studie, te weten marktwerking en publieke belangen. 3.2 Definities Om te komen tot een helder en eenduidig referentiekader, is het van belang voor een aantal begrippen de definities vast te leggen. In onderstaande worden de belangrijkste begrippen gedefinieerd. Waterbeheer Dat deel van de zorg van de overheid, dat betrekking heeft op de kering van het water, de waterhuishouding (grond- en oppervlaktewaterbeheer, zowel in kwantitatieve als kwalitatieve zin) en dat als zodanig is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bruikbaarheid van de bodem en de bescherming en verbetering van het leefmilieu. Watersysteem en watersysteembeheer Watersysteem: - Een samenhangend geheel van oppervlaktewateren en grondwatervoorkomens (uit Wet op de waterhuishouding); - Een samenhangend geografisch afgebakend geheel van grond- en oppervlaktewater inclusief de ruimte die relevant is voor het functioneren van dit systeem en de daarbij behorende ecologische component. Watersysteembeheer: dat deel van de overheidszorg (zie hierboven onder waterbeheer) dat zich richt op het watersysteem. Publieke belangen Belangen waarvan de realisatie voor de maatschappij als geheel wenselijk wordt geacht en waarbij de overheid zich deze belangen dusdanig aantrekt dat de behartiging tot taak van de overheid geworden is. Vanuit economisch perspectief betekent dit een optimale afstemming van de productie (de inzet van mensen en middelen) op de maatschappelijke behoefte. Ten aanzien van zuiver individuele goederen hoeft de overheid zich daarover geen zorgen te maken. Dat kan ze overlaten aan de markt (denk aan auto s of voedings- en genotmiddelen). 11

15 In het watersysteembeheer gaat het echter om meer collectieve goederen. Deze goederen zijn op de markt niet te verkopen: iedereen wil het, maar niemand wil er individueel voor betalen. Het is mogelijk een lange lijst van belangen op te sommen die passen binnen de gehanteerde definitie voor publieke belangen. Voorgesteld wordt om bij het identificeren van de relevante publieke belangen uit te gaan van de (eind)verantwoordelijkheden van de overheid in het watersysteembeheer. De verantwoordelijkheden van de overheid in het watersysteem beheer vallen grofweg uiteen in het beheer oppervlaktewater en beheer van grondwater, waarbij voor beide onderscheid wordt gemaakt tussen kwaliteitsbeheer en kwantiteitsbeheer. Uitgaande van deze activiteiten komen wij tot de volgende indeling van publieke belangen: Gezondheid: publieke belangen welke gericht zijn op het waarborgen van de volksgezondheid als geheel en/of de gebruikers van het watersysteem (bijvoorbeeld voorkomen van ziektes); Veiligheid: publieke belangen welke gericht zijn op het waarborgen van de veiligheid van de maatschappij (burgers, kapitaal) (bijvoorbeeld voorkomen van overstromingen); Milieu: publieke belangen welke gericht zijn op het waarborgen van de belangen van natuur en milieu (bijvoorbeeld het voorkomen van schade aan natuurgebieden of het uitsterven van een bepaalde diersoort); Economie: publieke belangen welke gericht zijn op het waarborgen van de belangen van en de randvoorwaarden voor een goed functionerende economie (b.v. een bewoonbaar land). Maar ook de randvoorwaarden waaronder de publieke goederen en diensten worden verleend, zijn te definiëren als publiek belang, te weten de: Prijs; Kwaliteit; Beschikbaarheid/toegankelijkheid. van publieke producten en diensten. Het gaat hier dus bijvoorbeeld om de kwaliteit, prijs en toegankelijkheid van drinkwater, de kwaliteit van openbare straatverlichting en de beschikbaarheid van elektriciteit. Marktwerking Marktwerking wordt besproken als mechanisme om de maatschappelijke productie te coördineren en af te stemmen op de maatschappelijke behoefte 6. 6 Raad voor Verkeer en Waterstaat, Meer markt andere overheid, maart

16 Een vergelijkbare definitie luidt de situatie waarin vraag en aanbod zorgen voor de coördinatie van economische beslissingen. 3.3 Marktwerking de theorie In deze paragraaf gaan we dieper in op het begrip marktwerking. Marktwerking wordt besproken als mechanisme om de maatschappelijke productie te coördineren en af te gaan stemmen op de maatschappelijke behoefte. Marktwerking kan worden gezien als alternatief voor andere coördinatiemechanismen zoals hiërarchische aansturing. Hiërarchische aansturing is het coördinatiemechanisme dat binnen een bedrijf en in een planeconomie wordt gehanteerd Functies van marktwerking Marktwerking is een mechanisme dat zorgt voor de onderlinge afstemming van vraag en aanbod op elkaar. In dat kader vervult marktwerking drie functies: Marktwerking zorgt voor besluitvorming over de maatschappelijke vraag. Op de markt kunnen consumenten duidelijk maken aan welke producten ze behoefte hebben. Het prijsmechanisme heeft bovendien een rantsoeneringsfunctie: het dwingt consumenten een afweging tussen producten te maken; Marktwerking zorgt voor financiering van de productie doordat afnemers bij de transactie een prijs betalen; Marktwerking zorgt voor coördinatie van de productie. Het prijsmechanisme zorgt voor de afstemming van de maatschappelijke productie op de maatschappelijke behoefte. Bij voldoende onderlinge concurrentie tussen aanbieders zorgt dit mechanisme bovendien voor een efficiënte taakverdeling over de aanbieders Functies van hiërarchische/democratische aansturing Marktwerking is een alternatief voor democratische c.q. hiërarchische coördinatie van de productie. Bij hiërarchische coördinatie van de productie worden de betreffende functies op een andere wijze vervuld: Besluitvorming over de maatschappelijke vraag vindt plaats door middel van het democratische proces. Bij producten met een individueel karakter vindt rantsoenering vervolgens plaats door enigerlei wijze van toekenning, bijvoorbeeld volgens het principe wie het eerst komt, wie het eerst maalt. Bij dit rantsoeneringsprincipe ontstaan zogeheten wachtlijsten. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de wachtlijsten in de zorg; Financiering van de productie vindt plaats via heffingen. Denk bijvoorbeeld aan de afvalstoffenheffing; 13

17 Coördinatie van de productie vindt plaats door hiërarchische aansturing en budgettering. Denk bijvoorbeeld aan de door de overheid gecoördineerde bouw van afvalverbrandingsinstallaties Collectieve goederen versus individuele goederen In de economische wetenschap wordt ervan uitgegaan dat het te hanteren coördinatieprincipe aan de vraagzijde afhankelijk is van de aard van het product. In extremis worden twee typen goederen onderscheiden, te weten individuele goederen en collectieve goederen. Collectieve goederen (zoals een stadspark) onderscheiden zich van individuele goederen (zoals een appel) doordat: De consumptie niet rivaliserend is (het feit dat A in het park wandelt, sluit niet uit dat ook B in het park wandelt). Bij individuele goederen is de consumptie wel rivaliserend (het feit dat A een appel eet, sluit uit dat B die appel ook eet); Uitsluiting niet mogelijk of niet zinvol is (het is economisch zinloos om een hek rond het park te zetten met een loket waar de bezoekers moeten betalen, omdat de kosten daarvan hoger zijn dan de opbrengsten uit kaartverkoop). Bij individuele goederen is uitsluiting wel mogelijk (wie niet betaalt voor een appel, krijgt hem niet). Goederen zijn zelden zuiver collectief of zuiver individueel. Individuele goederen kunnen (positieve) externe effecten hebben. Het gaat dan bijvoorbeeld om monumentenpanden. Daarvan profiteren niet alleen degenen die ervoor betalen en erin wonen, maar ook de mensen die er niet voor betalen en er alleen naar kijken. Hier zijn de externe effecten nog zo beperkt dat we toch spreken van een individueel goed. Van straatverlichting profiteren mensen die er niet voor betalen net zoveel als mensen die er wel voor betalen. Het profijt is niet-rivaliserend. In dit geval zijn de externe effecten zo groot dat we spreken van een collectief goed Marktwerking aan de vraagzijde Marktwerking aan de vraagzijde is hetzelfde als uitsluiting. Consumenten/burgers mogen van een voorziening alleen gebruik maken als ze daarvoor betalen. In de jaren zeventig werd in dit verband gesproken van de introductie van het profijtbeginsel. Een noodzakelijke voorwaarde voor marktwerking aan de vraagzijde is dat uitsluiting mogelijk is. Of het product al dan niet rivaliserend is, doet minder ter zake. Om het stadspark kán immers ook een hek worden gezet. Het profijtbeginsel heeft vooral als functie de vraag te rantsoeneren. Bovendien draagt dit beginsel bij aan de financiering van de productie, maar het is niet per se noodzakelijk dat er een verband bestaat tussen productiekosten en de door de afnemer te betalen bijdrage (vergelijk enerzijds openbaar vervoer, waar de reiziger een beperkte bijdrage betaalt en anderzijds UMTS-licenties, waar de bijdrage veel groter is dan de feitelijke productiekosten). 14

18 3.3.5 Marktwerking aan de aanbodzijde Marktwerking aan de aanbodzijde houdt in dat de overheid werkzaamheden uitbesteedt. Dit type marktwerking is niet specifiek voor de overheid. Het bedrijfsleven staat zelf ook voor de keuze tussen zelfdoen en uitbesteden. Bij uitbesteding vervult marktwerking de functie van coördinatie van de productie. Uitbesteding draagt niet bij aan de besluitvorming over de vraag of de financiering van de productie. Over de vraag wanneer het zinvol is om werk binnen de organisatie te laten verrichten en wanneer het zinvol is dit uit te besteden, zijn theorieboeken vol geschreven. In het algemeen geldt dat uitbesteden zinvol is wanneer het beoogde resultaat uiteindelijk goedkoper kan worden bereikt dan bij zelfdoen. Aanbesteding in concurrentie kan daarin een functie vervullen Marktwerking aan vraag- en aanbodzijde Bij marktwerking aan vraag- en aanbodzijde treedt de overheid volledig terug en laat ze de totstandkoming van bepaalde goederen over aan het marktmechanisme. Introductie van totale marktwerking kan alleen indien uitsluiting mogelijk is en het gewenst is dat de prijs een afspiegeling vormt van de feitelijke productiekosten. Dat is niet het geval bij externe effecten. Marktwerking moet dan gepaard gaan met een flankerend beleid waarin de overheid de afnemer voor die externe effecten een vergoeding betaalt in de vorm van subsidies of belastingkortingen. Samenvattend is in een economie is een coördinatieprincipe nodig voor: - Besluitvorming over de maatschappelijke vraag; - Financiering van de productie; - Coördinatie van de productie. Welk coördinatiemechanisme leidt tot de beste resultaten is afhankelijk van de aard van het product. Bij een zuiver individueel goed leidt marktwerking in theorie tot een goede besluitvorming over de maatschappelijke vraag en een evenwichtige financiering. Bij collectieve goederen is daarentegen democratische besluitvorming en financiering middels heffingen te verkiezen. Bij de coördinatie van de productie moet een keuze worden gemaakt tussen zelfdoen (hiërarchische aansturing ) en uitbesteden (marktwerking). Zowel in het bedrijfsleven als bij de overheid zou deze keuze moeten afhangen van de vraag op welke wijze het beoogde resultaat tegen de laagste kosten kan worden bereikt. 15

19 3.4 Vormen van marktwerking Marktwerking fungeert feitelijk als een containerbegrip. Het kent vele verschijningsvormen, hetgeen tot verwarring kan leiden. De één denkt bij marktwerking aan privatisering, terwijl de ander aan bedrijfsmatig werken denkt. In onderstaande tabel presenteren wij een overzicht van verschijningsvormen van marktwerking. Uitgangspunt is geweest dat marktwerking veelal gebaseerd is op een beginsel, zoals vraaggericht werken of het profijtbeginsel. In onderstaande tabel zijn deze beginselen en de bijbehorende marktwerkinginstrumenten geïdentificeerd. Per instrument zijn tevens de randvoorwaarden waaronder een instrument effectief ingezet kan worden aangegeven. Beginsel Concurrentie Concurrentie om de markt Eén aanbieder op de markt met het recht om op die markt op te treden, verkregen in concurrentie met andere potentiële aanbieders Concurrentie op de markt Concurrentie die plaatsvindt tussen verschillende aanbieders op eenzelfde markt Voldoen aan condities die in een marktomgeving gelden Aanbod: kwaliteit en kosten van het aanbod optimaliseren Mogelijke marktwerkinginstrumenten - Concessieverlening: periodieke aanbesteding van alleenrecht op de markt - Wettelijk afschaffen van natuurlijke of regionale monopolies (opheffen van gedwongen winkelnering). - Professionalisering inkoop - Aanbesteden - Werving en selectie - Productieprocessen - Marketing en sales Randvoorwaarden - Verhandelbaarheid van het product - Lage toe- en uittredingsbarrières - Lage frictiekosten bij toeen uittreden - Eigendom van infrastructuur bij onafhankelijke derde (indien relevant) - Verhandelbaarheid van het product - Lage toe- en uittredingsbarrières - Lage frictiekosten bij toeen uittreden - Eigendom van infrastructuur bij onafhankelijke derde (indien relevant) - Voldoende kennis en middelen - Passende organisatiestructuur 16

20 Beginsel Vraag: Maximaal vraaggericht werken Organisatie en structuur: Optimaliseren van passende organisatie en structuur Vergelijking van prestaties op basis van indicatoren Profijtbeginsel en vervuiler betaalt beginsel Bij deze beginselen wordt een directe en individuele relatie gelegd tussen de afnemer of de vervuiler. Bij het profijtbeginsel gaat het dan om de mate waarin men ergens gebruik van maakt, bij het de vervuiler betaalt beginsel gaat het om de mate waarin men bijdraagt in de vervuiling richting Andere financiering/bekostiging Het voor overheidstaken zoeken naarnadere kostendragers en/of financiers. Mogelijke marktwerkinginstrumenten - Marktonderzoek - Productdifferentiatie - Tariefdifferentiatie - Informatie en communicatie over dienstverlening - Wijzigen rechtsvorm: - Privatisering - Verzelfstandiging - Op afstand plaatsen - Benchmarking - Maatstafvergelijking - Heffing te betalen door belanghebbende(n) of vervuiler - Prijs te betalen door belanghebbende(n) of vervuiler - Vervuilingsrechten - Koppeling van functies - PPS-constructies Randvoorwaarden - Differentiatie moet technisch, juridisch en financieel mogelijk zijn - Aanwezigheid van verschil in kwaliteit en condities - Markt voor prod. noodzak. - Duidelijke doelgroep - Aanwijsbare vrager en aanbieder - Klant moet geïnformeerd zijn over dienstverlening - Waarborging publieke belangen - Wettelijk kader - Homogene/vergelijkbare producten - Voldoende organisaties - Bereidbaarheid tot medewerking - Onafh. onderzoek - Individuele toerekenbaarheid - Verdeelsleutel/grondslag voor afrekenen - Meetbaarheid en monitoring - Handhaafbaarheid - Transparante kosten en opbrengsten - Beschikbaarheid grondslag voor allocatie - Kansen voor win-win situaties Tabel 1. Vormen van marktwerking. 17

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 29 304 Certificatie en accreditatie in het kader van het overheidsbeleid Nr. 5 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Verklaring van Hoog & Droog

Verklaring van Hoog & Droog Verklaring van Hoog & Droog Aangenomen bij acclamatie op woensdag 6 juni bij Burgers Zoo te Arnhem Over de andere kant van de Delta Verklaring van Hoog & Droog Conclusies en adviezen geformuleerd tijdens

Nadere informatie

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale.

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. 1 Geachte heer/mevrouw Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. Bij verschillende gemeenten en instellingen

Nadere informatie

VOORBEELD OPLEIDINGSPROGRAMMA BESTUUR EN/OF RAAD VAN TOEZICHT

VOORBEELD OPLEIDINGSPROGRAMMA BESTUUR EN/OF RAAD VAN TOEZICHT VOORBEELD OPLEIDINGSPROGRAMMA BESTUUR EN/OF RAAD VAN TOEZICHT Inleiding Door de ontwikkelingen bij woningcorporaties worden de bestuurlijke organen gedwongen om zich te professionaliseren. Een bestuurder

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 682 Vragen van de leden

Nadere informatie

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming werkt wel André de Waal Prestatiebeloning wordt steeds populairder bij organisaties. Echter, deze soort van beloning werkt in veel gevallen

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment

Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment Versie 2.1 Datum : 1 januari 2013 Status : Definitief Colofon Projectnaam : DigiD Versienummer : 2.0 Contactpersoon : Servicecentrum Logius Postbus 96810

Nadere informatie

WAT WIJ WILLEN MET WATER

WAT WIJ WILLEN MET WATER WAT WIJ WILLEN MET WATER Programma 2015-2019 voor de waterschapsverkiezingen Waterschap Amstel Gooi en Vecht Wij willen droge voeten houden als het heeft gestortregend. Maar wij willen ook, dat in droge

Nadere informatie

Advies van de consumentenorganisaties in het LOCOV inzake exploitatie van stationsstallingen

Advies van de consumentenorganisaties in het LOCOV inzake exploitatie van stationsstallingen Advies van de consumentenorganisaties in het LOCOV inzake exploitatie van stationsstallingen Landelijk Overleg Consumentenbelangen Openbaar Vervoer LOCOV-99/18 8 maart 1999 Advies van de consumentenorganisaties

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Contractvormen in de curatieve GGZ

Contractvormen in de curatieve GGZ 1 Contractvormen in de curatieve GGZ Drs. Marja Appelman Jan Sonneveld, MSc Drs. Johan Visser Mr. Mirjam de Bruin SiRM Strategies in Regulated Markets Nieuwe Uitleg 24 2514 BR Den Haag Den Haag, 26 februari

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL RAADSVOORSTEL Registr.nr. 1423468 R.nr. 52.1 Datum besluit B&W 6juni 2016 Portefeuillehouder J. Versluijs Raadsvoorstel over de evaluatie van participatie Vlaardingen, 6juni 2016 Aan de gemeenteraad. Aanleiding

Nadere informatie

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen.

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen. tekst raadsvoorstel Inleiding Vanaf januari 2015 (met de invoering van de nieuwe jeugdwet) worden de gemeenten verantwoordelijk voor alle ondersteuning, hulp en zorg aan kinderen, jongeren en opvoeders.

Nadere informatie

MVO-PROFIEL Bedrijf X

MVO-PROFIEL Bedrijf X MVO-PROFIEL Bedrijf X 2008 BouwMVO De in deze uitgave vermelde gegevens zijn strikt vertrouwelijk en alle hierop betrekking hebbende auteursrechten, databankrechten en overige (intellectuele) eigendomsrechten

Nadere informatie

Geef aan in hoeverre u het eens bent met onderstaande stellingen (1 = volstrekt mee oneens, 5 = helemaal mee eens)

Geef aan in hoeverre u het eens bent met onderstaande stellingen (1 = volstrekt mee oneens, 5 = helemaal mee eens) Knowledge Performance Scan De Knowledge Performance Scan geeft relatief snel en goedkoop inzicht in de stand van zaken met betrekking tot de manier waarop met kennis wordt omgegaan in een organisatie(onderdeel).

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Ivo Opstelten Minister van Veiligheid en Justitie Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG

Ivo Opstelten Minister van Veiligheid en Justitie Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG Post Bits of Freedom Bank 55 47 06 512 M +31 613380036 Postbus 10746 KvK 34 12 12 86 E ton.siedsma@bof.nl 1001 ES Amsterdam W https://www.bof.nl Ivo Opstelten Minister van Veiligheid en Justitie Postbus

Nadere informatie

Bestuurlijke programmaopdrachten 2009-2010 Regio Groningen-Assen

Bestuurlijke programmaopdrachten 2009-2010 Regio Groningen-Assen Bestuurlijke programmaopdrachten - Regio Groningen-Assen stuurgroep 22 juni Bijlage 3 Bestuurlijke programmaopdrachten.doc Bestuurlijke programmaopdracht bereikbaarheid Verbetering en waarborging bereikbaarheid

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE

Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE Bestuurlijke begeleidingsgroep Visie Amstelland Aantal bijlagen:

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Weert, 6 september 2011. Rekenkamer Weert Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. De wijze van onderzoek 4. Deelvragen

Nadere informatie

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit.

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling/RIZA Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Thema s voor samenwerken aan waterprojecten in de Achterhoek; Aanzet tot een werkplan voor gezamenlijke waterprojecten voor 2010 en 2011.

Thema s voor samenwerken aan waterprojecten in de Achterhoek; Aanzet tot een werkplan voor gezamenlijke waterprojecten voor 2010 en 2011. Thema s voor samenwerken aan waterprojecten in de Achterhoek; Aanzet tot een werkplan voor gezamenlijke waterprojecten voor 2010 en 2011. Doel van dit document en voorstel tot uitwerking. Document ten

Nadere informatie

In deze brief ga ik in op de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van het evaluatierapport.

In deze brief ga ik in op de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van het evaluatierapport. > Retouradres Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Prins Clauslaan 8 Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG www.minlnv.nl Betreft

Nadere informatie

Het railvervoer: tussen markt en overheid SPOORCOLLEGE 9 JUNI 2016

Het railvervoer: tussen markt en overheid SPOORCOLLEGE 9 JUNI 2016 Het railvervoer: tussen markt en overheid SPOORCOLLEGE 9 JUNI 2016 WIE OF WAT IS DE OVERHEID? WIE OF WAT IS DE OVERHEID? De overheid is het hoogste bevoegd gezag op een bepaald territorium of grondgebied.

Nadere informatie

Hoogheemraadschap van Delfland

Hoogheemraadschap van Delfland Hoogheemraadschap van Delfland Beleidskader ten behoeve van adaptatie aan klimaatverandering Beleidsveld: Aard voorstel: 150 Besluitvormend Vergaderdatum: Agendapunt: Kenmerk VV: Aantal bijlagen: 18 december

Nadere informatie

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV Plan van aanpak Project : Let s Drop Bedrijf : DropCo BV Plaats, datum: Horn, 28 september 2012 Opgesteld door: 1205366 1205366smit@zuyd.nl Plan van Aanpak project Let s Drop pagina 1 Inhoudsopgave plan

Nadere informatie

PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR

PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR Vastgesteld in de bestuursvergadering van 24 mei 2007 PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR Binnen de voor de stichting geldende statuten en reglementen, is het College van Bestuur het bevoegd gezag van de stichting,

Nadere informatie

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012 Kennis Platform Water Samenvatting advies 2012 Samenvatting advies 2012 Voor u ligt het eerste advies van het kennisplatform water Nieuwe Stijl over strategisch wateronderzoek. Dit (informele) platform

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER OP DE SPOORVERVOERSSECTOR IN DE EUROPESE UNIE

HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER OP DE SPOORVERVOERSSECTOR IN DE EUROPESE UNIE DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID VAN DE UNIE BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID EN COHESIE VERVOER EN TOERISME HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER

Nadere informatie

Samenvatting Het draait om het kind

Samenvatting Het draait om het kind Samenvatting Het draait om het kind Visie op monitoring in de opvoedingsvariant van pleegzorg Inleiding Aangezien de pleegzorg een onvoldoende geobjectiveerd overzicht heeft van hoe het met de jeugdige

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Communicatieplan. Energie- & CO 2 beleid. Van Gelder Groep

Communicatieplan. Energie- & CO 2 beleid. Van Gelder Groep Van Gelder Groep B.V. Communicatieplan Energie- & CO 2 beleid Van Gelder Groep 1 2015, Van Gelder Groep B.V. Alle rechten voorbehouden. Geen enkel deel van dit document mag worden gereproduceerd in welke

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Projectplan Herinrichting van het Zuidelijk Stationsgebied Gouda

Projectplan Herinrichting van het Zuidelijk Stationsgebied Gouda Projectplan Herinrichting van het Zuidelijk Stationsgebied Gouda Bewonersinitiatief Versie 1.1 augustus 2013 Inhoudsopgave A Inleiding... 2 B Aanpak van het project... 2 1 Vaststellen plangebied en uitgangssituatie...

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem voor kennisgeving aannemen; 2. het beleidskader

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Waterschap Hunze en Aa s Ontvangen d.d.: Documentnummer: Raakvlak waterbeheer: ja/nee. gemeente Assen Verbouwing woning Venestraat 175 9402GM ASSEN

Waterschap Hunze en Aa s Ontvangen d.d.: Documentnummer: Raakvlak waterbeheer: ja/nee. gemeente Assen Verbouwing woning Venestraat 175 9402GM ASSEN Waterschap Hunze en Aa s Ontvangen d.d.: Documentnummer: Raakvlak waterbeheer: ja/nee gemeente Assen Verbouwing woning 9402GM ASSEN Algemeen Betrokkenheid waterschap Voor de verdere procedurele afhandeling

Nadere informatie

Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP

Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP Uden gastvrij voor water Kenmerk: 11-10044-JV 14 september 2011 Ingenieursbureau Moons 1 Inhoudsopgave 1 SAMENHANG... 3 2 SAMENVATTING... 4 2.1 KOERSWIJZIGINGEN...

Nadere informatie

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN Aanpak De opdracht Afstemmen investeringen is voortvarend opgepakt door de werkgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van de Gelderse waterschappen en

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Integraal Waterplan Haarlem. Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014

Integraal Waterplan Haarlem. Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014 Integraal Waterplan Haarlem Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014 Inhoud presentatie 1. Enkele begrippen 2. Waterplan Haarlem Aanleiding en doel Gerealiseerde maatregelen Actualisatie Geplande maatregelen

Nadere informatie

3) Verslag van de vergadering van 29 september 2014, zie bijlage 1 (16:05 uur)

3) Verslag van de vergadering van 29 september 2014, zie bijlage 1 (16:05 uur) Agenda voor de vergadering van het Platform Zelfredzaam Datum: Locatie: 12 januari 2015 van 16:00 uur tot uiterlijk 19:00 uur (voor een eenvoudige maaltijd wordt gezorgd) Kulturhus Lienden Koningin Beatrixplein

Nadere informatie

Project ZON. Hoofdvraag. Uitvoering. Regionale afstemming op en inbreng Deltaprogramma. Samenwerking met regio Zuid

Project ZON. Hoofdvraag. Uitvoering. Regionale afstemming op en inbreng Deltaprogramma. Samenwerking met regio Zuid Project ZON Hoofdvraag huidige droogte situatie (2010) gevolgen van de klimaatverandering (2050) zinvolle maatregelen Uitvoering gebied Regio-Oost aansturing vanuit RBO projectgroep Regionale afstemming

Nadere informatie

Whitepaper Verbonden Partijen

Whitepaper Verbonden Partijen Whitepaper Verbonden Partijen Om meer aandacht te kunnen besteden aan hun kernactiviteiten zijn steeds meer lokale overheden geneigd om organisatieonderdelen te verzelfstandigen al dan niet in samenwerking

Nadere informatie

Het vier-venster-model. Overheid en maatschappelijke actoren optimaal laten samenwerken

Het vier-venster-model. Overheid en maatschappelijke actoren optimaal laten samenwerken Het vier-venster-model. Overheid en maatschappelijke actoren optimaal laten samenwerken Ed van den Berg & Robert Grem Casus: oplossingen creëren door burgerparticipatie De huidige samenleving is hard op

Nadere informatie

Inspirerend Management. in de zorg. Een modulaire aanpak gericht op de ontwikkeling van nieuw leiderschap

Inspirerend Management. in de zorg. Een modulaire aanpak gericht op de ontwikkeling van nieuw leiderschap Inspirerend Management Development in de zorg Een modulaire aanpak gericht op de ontwikkeling van nieuw leiderschap Behoefte aan effectief leiderschap Vergroting van de invloed van de politiek en zorgverzekeraars

Nadere informatie

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

DEFINITIEF RAPPORT VAN BEVINDINGEN. Zwolle-Enschede en Zwolle-Kampen. Bestemd voor: BESTEMD VOOR PUBLICATIE 16 JUNI 2015. N.V. Nederlandse Spoorwegen

DEFINITIEF RAPPORT VAN BEVINDINGEN. Zwolle-Enschede en Zwolle-Kampen. Bestemd voor: BESTEMD VOOR PUBLICATIE 16 JUNI 2015. N.V. Nederlandse Spoorwegen DEFINITIEF RAPPORT VAN BEVINDINGEN Zwolle-Enschede en Zwolle-Kampen Bestemd voor: N.V. Nederlandse Spoorwegen De Brauw Blackstone Westbroek N.V. INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... - 3-1.1 Inleiding... - 3-1.2

Nadere informatie

2016D07727 LIJST VAN VRAGEN

2016D07727 LIJST VAN VRAGEN 2016D07727 LIJST VAN VRAGEN De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft een aantal vragen voorgelegd aan de Minister en de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over

Nadere informatie

Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7

Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7 Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7 Gemeentelijke regie Het Rijk heeft kaders opgesteld

Nadere informatie

Toelichting op vraagstuk businessmodel Idensys en SEO rapport voor consultatiebijeenkomst 22 en 23 september 2015

Toelichting op vraagstuk businessmodel Idensys en SEO rapport voor consultatiebijeenkomst 22 en 23 september 2015 Programma Idensys Contactpersoon Huub Janssen Aantal pagina's 5 Toelichting op vraagstuk businessmodel Idensys en SEO rapport voor consultatiebijeenkomst 22 en 23 september 2015 Naar aanleiding van het

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 8 september 2003 ME/EM/3051226 1 Onderwerp Besluit tot verlenging termijn beschermde afnemer Gaswet en Elektriciteitswet 1998 E-en G-wet.mbo Besluit van, tot verlenging

Nadere informatie

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Hoe zet je gezamenlijk een nieuw en succesvol (ICT) Shared Service Center (SSC) op? En hoe zorg je ervoor dat de samenwerking tussen de deelnemende

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

Waterbodems in de Waterwet

Waterbodems in de Waterwet Waterbodems in de Waterwet Baggernet Eefje Bruinsma (RWS Corporate Dienst) De Waterwet Integratie van de volgende sectorale wetten: Wet verontreiniging oppervlaktewateren (Wvo) Wet verontreiniging zeewater

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

Binnen het bestek van deze doelstelling is een specifieke actie van de lidstaten en de Commissie voorzien om gezamenlijk:

Binnen het bestek van deze doelstelling is een specifieke actie van de lidstaten en de Commissie voorzien om gezamenlijk: EUROPESE INHOUD IN WERELDWIJDE NETWERKEN COÖRDINATIEMECHANISMEN VOOR DIGITALISATIEPROGRAMMA'S DE BEGINSELEN VAN LUND: CONCLUSIES VAN DE VERGADERING VAN DESKUNDIGEN, LUND, SWEDEN, 4 APRIL 2001 Het eeurope

Nadere informatie

Uitgebreide samenvatting

Uitgebreide samenvatting Uitgebreide samenvatting Bereik van het onderzoek De Nederlandse minister van Economische Zaken heeft een voorstel gedaan om het huidig toegepaste systeem van juridische splitsing van energiedistributiebedrijven

Nadere informatie

Centrale vraag van het onderzoek is: Hoe verhoudt de omvang van het ambtelijk apparaat van onze gemeente zich tot dat van andere gemeenten?

Centrale vraag van het onderzoek is: Hoe verhoudt de omvang van het ambtelijk apparaat van onze gemeente zich tot dat van andere gemeenten? Doelmatigheidsonderzoek personeelsformatie 1. Inleiding In de Verordening onderzoeken doelmatigheid en doeltreffendheid gemeente Goirle (ex artikel 213a GW), vastgesteld door de raad op 28-10-2003, is

Nadere informatie

Transactieland Koppelzone concept

Transactieland Koppelzone concept Transactieland Koppelzone concept Vooraf Het koppelzone 1 concept is een bepaalde manier van samenwerken Het samenwerken wordt daarbij ondersteund door c.q. in die samenwerking wordt gebruik gemaakt van

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Dit proefschrift bestudeert het gebruik van handelskrediet in de rijstmarkten van Tanzania. 18 We richten ons daarbij op drie aspecten. Ten eerste richten we ons op het

Nadere informatie

Raadscommissievoorstel

Raadscommissievoorstel Raadscommissievoorstel Status: Voorbereidend besluitvormend Agendapunt: 9 Onderwerp: Grondslag rioolheffing Datum: 11 november 2014 Portefeuillehouder: dhr. N.L. Agricola Decosnummer: 279 Informant: G.

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

Debat: Nationalisering of privatisering?

Debat: Nationalisering of privatisering? Debat: Nationalisering of privatisering? Korte omschrijving werkvorm: Uw leerlingen leren wat een collectieve voorziening is. Doorgaans worden collectieve voorzieningen in Nederland door de overheid gefinancierd,

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies.

Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies. Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies. Gea van Craaikamp, algemeen directeur en provinciesecretaris

Nadere informatie

werkatelier Kansen Drents-Friese flank

werkatelier Kansen Drents-Friese flank werkatelier Kansen Drents-Friese flank 20 april 2011 Bron: Drents Friese Wold, Atelier Mooi Drenthe Inhoud Het concept werkatelier 3 Werkatelier Kansen Drents-Friese flank 3 Programma 3 Presentaties 4

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid Waterveiligheid buitendijks In ons land wonen ruim 100.000 mensen buitendijks langs de rivieren, de grote meren en de kust. Zij wonen aan de waterzijde

Nadere informatie

agendapunt 06.06 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER

agendapunt 06.06 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER agendapunt 06.06 1008936 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 25-09-2014 Kennis te nemen van de evaluatie van de beleidsnota grondwaterbeheer.

Nadere informatie

opgesteld die in de volgende hoofdstukken worden beantwoord.

opgesteld die in de volgende hoofdstukken worden beantwoord. SAMENVATTING Introductie In dit proefschrift wordt volhoudtijd van mantelzorgers geïntroduceerd als een nieuw concept in de zorg voor mensen met dementie. De introductie in Hoofdstuk 1 wordt gestart met

Nadere informatie

80597ddb-6939-48b8-b238-e40d818d7a77 1/5

80597ddb-6939-48b8-b238-e40d818d7a77 1/5 1. Vraagnummer 2010Z03358. Vragen van de leden Jacobi en Boelhouwer (beiden PvdA) aan de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat over grootschalige

Nadere informatie

Programma van Eisen - Beheerplannen

Programma van Eisen - Beheerplannen Programma van Eisen - Beheerplannen Eisen voor de inhoud Inventarisatie 1. Het beheerplan geeft allereerst een beschrijving van de natuurwaarden in het Natura 2000-gebied (de actuele situatie en trends,

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Nieuwe retail business modellen Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Achtergrond Retail business modellen voor MKB ondernemers in de mode- en woonbranche Is het noodzakelijk? De combinatie voldoende

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstellen voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres:

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

Inzicht door benchmarking van kosten en kwaliteit van medische technologie IMPRESSIE BENCHMARK MEDISCHE TECHNOLOGIE 2014

Inzicht door benchmarking van kosten en kwaliteit van medische technologie IMPRESSIE BENCHMARK MEDISCHE TECHNOLOGIE 2014 Inzicht door benchmarking van kosten en kwaliteit van medische technologie IMPRESSIE BENCHMARK MEDISCHE TECHNOLOGIE 2014 Sparrenheuvel 32, 3708 JE Zeist (030) 2 270 500 info@mxi.nl www.mxi.nl Versie 00-01

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

Piet-Hein Kolff Hoofd Ingenieursbureau s-hertogenbosch Commissielid Aanbesteden en Inkopen VNG 6 Omgaan met partners in de markt De bouwaffaire heeft er toe geleid dat Gemeenten en opdrachtnemers op afstand

Nadere informatie