Energie. Het belang van alternatieve bronnen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energie. Het belang van alternatieve bronnen"

Transcriptie

1 Energie Het belang van alternatieve bronnen

2 2 Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen

3 Inhoud Energie: het smeermiddel van economische groei 4 Hoge olieprijs legt probleem van eindigheid bloot 4 Voorraden slinken, terwijl energievraag stijgt 5 De (on)aantrekkelijkheid van fossiele brandstoffen 8 Steenkool 8 Aardolie 9 Aardgas 9 De aantrekkelijkheid van alternatieve energiebronnen 10 Windenergie 11 Zonne-energie 13 Waterkracht 14 Bio-energie 15 Waterstof 16 Kernenergie 17 Aantrekkelijkheid van de opties samengevat 19 Opties van combineren van energievormen onderzoeken 19 en maatschappelijke kosten eveneens in het vizier houden 19 De belangrijke bijdrage van energiebesparing 21 Huishoudens 22 Bedrijven 22 Veilig stellen energievoorziening absolute prioriteit 25 Colofon 26 Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen 3

4 Door Jantine Noordenbos en Lizette Wolters Stafgroep Economisch Onderzoek Energie: het smeermiddel van economische groei Een goede beschikbaarheid en betaalbaarheid van energie is van oudsher een essentiële voorwaarde voor een gezonde structurele economische groei. Zonder ingrijpende wijzigingen in ons energiebeleid zal onze voorzieningszekerheid van energie onvermijdelijk onder druk komen te staan. De wereldvraag naar energie stijgt de komende 25 jaar naar verwachting met 60% De wereldwijde energieconsumptie is in de periode met 40% gestegen Allereerst leiden de groei van de wereldbevolking en het streven om de levensstandaard (met name in ontwikkelingslanden) te verhogen ertoe, dat de wereldwijde energiebehoefte de komende decennia een zeer hoge vlucht zal nemen. De verwachting is dat de wereldvraag naar energie alleen al de komende 25 jaar met maar liefst 60% zal stijgen. Vanwege de voorziene sterke stijging van het energieverbruik is daarnaast de schatting dat de bewezen fossiele energievoorraden (olie, kolen en gas) binnen 200 jaar uitgeput zijn. Bovendien bevinden de huidige bewezen voorraden zich vooral in politiek instabiele regio s als het Midden-Oosten, waardoor het aanbod van met name olie tot speelbal van een politiek steekspel is geworden. Tegen deze achtergrond zijn veranderingen in de wijze waarop wij voorzien in onze energiebehoefte absoluut noodzakelijk. De sterk stijgende energievraag en daarmee de in rap tempo slinkende voorraden fossiele brandstoffen, onze toenemende energie-afhankelijkheid van politiek instabiele regio s, maar ook de met het fossiele energieverbruik gepaard gaande klimaatverandering dwingen ons tot het zoeken naar alternatieve vormen van energie. Hoe kunnen we onze voorzieningszekerheid verhogen en wat is het potentieel van alternatieve energiebronnen (zoals waterstof, zonne- of windenergie)? Hoge olieprijs legt probleem van eindigheid bloot De almaar stijgende olieprijs heeft ons dit jaar weer eens met nadruk gewezen op de eindigheid en toenemende afhankelijkheid van fossiele energiebronnen. Hoewel de hoge olieprijs van dit moment op korte-termijn schadelijke effecten op de economie heeft, is het op langere termijn een belangrijke stok achter de deur om ons meer te richten op alternatieve bronnen. Investeringen in laatstgenoemde bronnen worden bij een hogere olieprijs immers rendabeler. Sinds de jaren 70 is de gevoeligheid van Westerse economieën voor olieprijsschommelingen reeds behoorlijk verminderd. De combinatie van energiebesparende maatregelen en de verschuiving van de energieintensieve industriesector naar de minder energie-intensieve dienstensector heeft ertoe bijgedragen dat het huidige gebruik van olie per eenheid product niet meer dan 60% van het niveau in de jaren 70 bedraagt. Doordat de economische groei in de wereld gestaag voortgaat is desondanks de vraag naar energie de laatste decennia almaar verder gestegen. De wereldwijde consumptie van energie is in de periode reeds met 40% gestegen. In Azië steeg de vraag naar energie in die periode met bijna 115%. 1 Ondanks alle inspanningen tot energiebesparingen zal het schaarsteprobleem in de toekomst alleen maar nijpender worden. 1 British Petroleum, BP Statistical Review of World Energy, juni Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen

5 Voorraden slinken, terwijl energievraag stijgt De verminderde gevoeligheid van de Westerse economie voor olieprijsschommelingen mag op geen enkele wijze aanleiding vormen om achterover te gaan leunen. Het aanboren van alternatieve energiebronnen en de ontwikkeling van energiezuinige technieken worden in de toekomst steeds noodzakelijker. Hogere levensstandaard wereldwijd zorgt voor meer energieverbruik Het mondiale energieverbruik is in 2030 naar schatting met 60% gestegen Zonder drastische ingrepen zal de wereldwijde consumptie van energie in 2030 naar verwachting 60% hoger liggen dan nu, waarbij tweederde van de stijging voor rekening van ontwikkelingslanden komt. 2 Mede als gevolg van een hogere levensstandaard zou in ontwikkelingslanden zoals China en India de komende 100 jaar het energieverbruik met maar liefst 600% kunnen stijgen. In geïndustrialiseerde landen zou de toename slechts 50% bedragen. 3 Olieconsumptie is in Europa 2 1 /2 maal zo groot als de eigen olieproductie De Europese Unie moet in 2030 naar verwachting maar liefst 70% van haar fossiele energiebehoefte uit het buitenland halen tegenover 50% op dit moment. Zonder concrete maatregelen wordt de Europese Unie steeds meer afhankelijk van de toevoer van fossiele energie vanuit het buitenland. Voor olie zal de Europese energie-afhankelijkheid (in termen van import) naar verwachting zelfs stijgen tot 90%. De consumptie van olie is in Europa bijna 2 1 / 2 keer zo groot als de eigen productie, hetgeen aangeeft dat Europa bij lange na niet in haar eigen olieverbruik kan voorzien. Voor kolen en aardgas bedraagt de verhouding tussen consumptie en productie ruim 1 1 / 2. Afhankelijkheid van olie-import leidt tot politieke spanningen en onzekerheid Zonder nieuwe vondsten wordt Europa voor haar olievoorziening steeds afhankelijker van het politiek instabiele Midden-Oosten. Op dit moment is 45% van de Europese import van olie afkomstig uit het Midden- Oosten. Maar liefst 65% van de bewezen olievoorraden in de wereld bevindt zich in dit gebied (vooral in Saoedi-Arabië en Iran). Deze afhankelijkheid leidt tot groeiende politieke spanningen en onzekerheid, hetgeen de economische groei op lange termijn frustreert. 2 International Energy Agency, World Energy Outlook International Institute for Applied Systems Analysis en World Energy Council. In dit scenario ( business as usual ) wordt uitgegaan van een gematigde groei van alle parameters Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen 5

6 Figuur 1 Aandelen in wereldproductie van olie % Figuur 2 Aandelen in wereldverbruik van olie % VS 24% China 8% OPEC 40% Rusland 11% Europa 19% Overig Azië 10% OESO 26% Overig 23% Japan 7% Rest wereld 22% Rest OESO 10% Bron: International Energy Agency, Oil Market Report, augustus 2004 Bron: International Energy Agency, Oil Market Report, augustus 2004 Voorraad olie raakt snel uitgeput De bewezen fossiele energievoorraden zullen bij de huidige productie binnen 200 jaar uitgeput zijn, waarbij olie al binnen 40 jaar op kan zijn. De verhouding tussen de wereldvoorraad en wereldproductie van olie bedroeg aan het einde van jaar, van gas 67 jaar en van kolen 200 jaar. Dit betekent dat bij het productieniveau van 2003 de bewezen voorraad olie nog zo n 40 jaar meegaat. Voor gas en kolen gaan de voorraden wat langer mee. Overigens betreft dit commercieel winbare reserves die tegen de huidige marktprijs en technologische kennis te winnen zijn. Voor Europa bedraagt de verhouding tussen de voorraad en productie van olie slechts 8 jaar, terwijl deze waarde voor het Midden-Oosten op 87 ligt. Voor gas kende Europa eind 2003 een voorraad-/productieratio van 60. Voor het Midden-Oosten kwam deze ratio uit op 280. Voor kolen zijn nog voldoende reserves in de wereld beschikbaar om tegen het productieniveau van 2003 bijna 200 jaar vooruit te kunnen. Gelet op de sterk stijgende energievraag bestaat echter het risico dat de energievoorraden eerder opraken dan nu wordt voorspeld. Figuur 3 Bewezen fossiele energievoorraden % Figuur 4 Voorraad-/productieverhouding % Azië en Australië Voorm. Sovjet-Unie Midden-Oosten Afrika Europa Olie Kolen Aardgas Olie Aardgas Kolen Zuid-Amerika 100 Noord-Amerika OESO Voorm. Sovjet-Unie Opkomende economieën* Wereld Bron: BP Statistical Review of World Energy, juni 2004 * Exclusief voormalige Sovjet-Unie Bron: BP Statistical Review of World Energy, juni Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen

7 CO2-uitstoot moet omlaag De EU wil in % van de energie uit alternatieve bronnen halen Europa heeft zich verplicht de uitstoot van broeikasgassen in met 8% te reduceren ten opzichte van het emissieniveau in Gedurende de laatste eeuw is de hoeveelheid koolstofdioxide (CO 2 ) in onze atmosfeer sterk gestegen. Het gebruik van fossiele energie is hier voor een groot deel debet aan geweest. Mede daardoor is de gemiddelde wereldtemperatuur gedurende de laatste eeuw met 1 C gestegen. Naar verwachting zal de gemiddelde temperatuur in de wereld in de periode met nog eens 1,4 C stijgen tot 5,8 C. 4 De uitstoot van broeikasgassen zal de komende 25 jaar met meer dan 60% stijgen, tenzij overheden drastisch ingrijpen in het verbruik van fossiele brandstoffen. 5 Deze cijfers staan in sterk contrast met de afspraken in het Verdrag van Kyoto, waarbij verschillende landen zijn overeengekomen om de hoeveelheid CO 2 -uitstoot drastisch te verminderen. Teneinde de Kyoto-afspraken te kunnen nakomen, heeft de EU als doelstelling om in % van de energie uit alternatieve energiebronnen als zonne- en windenergie te halen. Op dit moment wordt in de EU-15 slechts 5,6% van de energie met duurzame bronnen opgewekt. China: de opkomende energiereus De Chinese vraag naar olie is gedurende 2003 met 1 miljoen vaten per dag gestegen. Dit komt overeen met de gemiddelde jaarlijkse toename van de wereldvraag tijdens de jaren 90. Naar verwachting zal de opkomst van deze economie en de verhoging van de levensstandaard de vraag naar energie enorm doen opstuwen. Zo hebben bijvoorbeeld slechts 3 op de 1000 mensen in China een auto, terwijl dat in Duitsland voor 1 op de 2 mensen geldt. Gecombineerd met het feit dat ruim 20% van de wereldbevolking Chinees is (circa 1,3 mrd mensen), zal een steeds groter deel van de wereldvraag naar energie uit China komen. Verwacht wordt dat de transportsector een kleine 5% per jaar zal groeien, waardoor er in 2020 een verdrievoudiging plaatsvindt. Naast de met de economische groei gepaard gaande toenemende energievraag speelt ook het inefficiënte energieverbruik een rol. Gemiddeld is de Chinese industriesector zo n 30-50% minder efficiënt dan soortgelijke Westerse sectoren. Teneinde $1000 BBP te produceren is in China 0,78 vat olie nodig tegenover 0,37 vat olie in de OESO-landen. 6 Naar verwachting zal China in 2020 de grootste CO 2 - producent ter wereld zijn, waarmee het land de VS voorbijstreeft. Figuur 5 Consumptie van olie naar regio Vaten per dag (x 1000) Figuur 6 Verandering consumptie van olie %, jaar-op-jaar mutatie Zuid- en Centraal- Amerika Midden-Oosten Azië Pacific Europa Afrika Noord-Amerika Noord-Amerika Zuid-/Centr. Amerika Europa Midden-Oosten Afrika Azië Pacific China Bron: BP Statistical Review of World Energy, juni 2004 Bron: BP Statistical Review of World Energy, juni The Intergovernmental Panel on Climate Change, Climate Change 2001: The Scientific Basis, Shanghai, International Energy Agency, World Energy Outlook Asian Development Bank Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen 7

8 De (on)aantrekkelijkheid van fossiele brandstoffen Maar liefst 88% van de totale wereldwijde energieproductie komt voort uit het gebruik van de brandstoffen aardgas, olie en kolen. De dominantie van olie is het grootst (38%), gevolgd door kolen (26%) en aardgas (24%). De belangrijkste plussen en minnen van deze energiebronnen worden hier op een rij gezet. Figuur 7 Aandeel energiebronnen in de wereldwijde energieproductie % Figuur 8 Consumptie van kolen naar belangrijkste gebruikers Miljoen ton Olie 38% Aardgas 24% Kolen 26% Nucleair 6% Waterkracht 6% 800 Noord-Amerika Europa en Eurazië Azië Pacific Bron: British Petroleum, Statistical Review of World Energy, 2004 Steenkool is de enige fossiele brandstof die in Europa volop aanwezig is Bron: British Petroleum, Statistical Review of World Energy, 2004 Steenkool: ruim voorradig, maar erg milieuvervuilend In Denemarken, Duitsland, Griekenland, Ierland en het Verenigd Koninkrijk wordt meer dan 45% van de elektriciteit uit steenkool geproduceerd. Azië is met een aandeel van 50% de grootste consument van kolen, gevolgd door Noord-Amerika (24%) en Europa (20%). 7 Zoals uit figuur 8 blijkt is de kolenconsumptie in eerstgenoemde regio de laatste decennia sterk gestegen, terwijl de vraag naar kolen in Europa juist gestabiliseerd is. Hoewel steenkool uiteindelijk een uitputtelijke hulpbron is, heeft het als voordeel dat de voorraden geografisch wijd verspreid zijn. Hierdoor zijn de leveringsrisico s veel beperkter dan voor olie. Bovendien is steenkool de enige fossiele brandstof die ook in Europa volop aanwezig is. De gemiddelde Europese productiekosten van steenkool zijn echter drie tot viermaal hoger dan de prijs van steenkool op de internationale markt. Dit is het gevolg van moeilijke geologische omstandigheden, waarin de Europese steenkool wordt gewonnen. Daarnaast spelen ook de Europese normen voor sociale voorzieningen een rol. Hierdoor kan Europese steenkool, ondanks de grote aanwezige reserves in met name Polen, Roemenië en de Tsjechische Republiek, niet concurreren met grote kolenexporterende landen, zoals de Verenigde Staten, Australië, Zuid-Afrika en Colombia. Groot nadeel is dat de productie van energie met behulp van kolenverbranding sterk milieuvervuilend is. De toekomst van steenkool hangt onder meer af van de mogelijkheden om schonere verbrandingstechnologieën te implementeren. 7 British Petroleum, Statistical Review of World Energy, Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen

9 Tabel 1 Voor- en nadelen van steenkool Voordeel Relatief goedkoop Ruim voorradig in vergelijking tot olie en gas Grote diversiteit van leveranciers, leveringsrisico s beperkter Bij transport over zee (in 90% van de gevallen) minder ernstige milieurisico s dan bij olie/gas Nadeel Uitputtelijke bron Sterk milieuvervuilend Europese productiekosten hoger dan op internationale markt Neemt veel ruimte in beslag Relatief stabiele prijzen 40% van de wereldwijde energieproductie bestaat uit aardolie Aardolie: de meest gebruikte en de meest schaarse energiebron Het aandeel van olie in de totale energieproductie is wereldwijd circa 40% (zie figuur 7). In de industrie neemt aardolie eenderde van het energieverbruik voor zijn rekening. Het wegvervoer is voor 99% afhankelijk van deze energievorm. Nederland beschikt zowel op land als op zee over een beperkte voorraad aardolie. Tegenover het voordeel van de hoge calorische waarde en het grote gebruiksgemak staat het nadeel dat ook het gebruik van deze energiebron gepaard gaat met de nodige CO 2 - uitstoot. Bovendien is het Westen voor de toevoer grotendeels afhankelijk van politiek instabiele regio s als het Midden-Oosten, hetgeen regelmatig tot forse schommelingen in de olieprijs leidt. Tabel 2 Voor- en nadelen van aardolie Voordeel Relatief goedkoop Opslag mogelijk Groot gebruiksgemak Hoge calorische waarde Nadeel Uitputtelijke bron Milieuvervuilend Hoge toevoerafhankelijkheid Politieke ontwikkelingen grote invloed op prijs Er zijn nog grote hoeveelheden gas in diepe zeebodems die tot op heden niet winbaar zijn Aardgas: (toenemende) afhankelijkheid van Rusland Slechts een klein gedeelte van de aanwezige wereldvoorraden van aardgas is in Europa te vinden (voornamelijk in Nederland en het Verenigd Koninkrijk). Van de nu winbare wereldreserves aardgas bevinden zich het grootste gedeelte (maar liefst eenderde) in Rusland. Het is niet ondenkbaar dat in de toekomst meer gas gewonnen kan worden dan nu wordt verondersteld. Zo bestaan er grote hoeveelheden gas in diepe zeebodems (hydraatgas), die op dit moment (nog) niet winbaar zijn. Indien dit gas winbaar wordt, dan zou de wereld mogelijk weer honderden jaren vooruit kunnen. De toekomst van deze nieuwe vorm van gaswinning is echter nog omgeven Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen 9

10 met grote onzekerheden. Er blijkt nog veel onderzoek gedaan te moeten worden naar de (on)mogelijkheden en de eventuele ecologische gevolgen ervan. Al met al zal de gasdominantie van Rusland voorlopig aanhouden. Aan aardgas kleven vrijwel dezelfde nadelen als aan aardolie: de voorraden zullen opraken, het is milieuvervuilend en de aanvoer wordt bepaald door een beperkt aantal leveranciers. Bovendien is de aardgasprijs gekoppeld aan de olieprijs, waardoor politieke spanningen ook invloed hebben op de betaalbaarheid van gas. Tabel 3 Voor- en nadelen van aardgas Voordeel Relatief goedkoop Opslag mogelijk Nadeel Uitputtelijke bron Milieuvervuilend Hoge toevoerafhankelijkheid Aardgasprijs gekoppeld aan olieprijs Explosiegevaar De aantrekkelijkheid van alternatieve energiebronnen Fossiele bronnen hebben als groot voordeel dat zij voor veel verschillende doeleinden kunnen worden gebruikt, doordat zij zowel in vaste, vloeibare als in gasvorm voorkomen. Het is maar de vraag of een alternatieve bron in z n geheel de rol van fossiele brandstoffen zal kunnen overnemen. Desalniettemin zijn wij met het oog op gelimiteerde voorradigheid en toevoerafhankelijkheid van deze bronnen genoodzaakt om de blikken te richten op alternatieve, meer duurzame vormen van energie. Nederland streeft naar duurzaam gebruik van energie De term duurzaam duidt hier op een zodanig gebruik van energie en grondstoffen dat ook toekomstige generaties op een aanvaardbaar materieel niveau en in goede welstand kunnen leven. In Nederland is het gebruik van duurzame bronnen sinds de jaren 90 reeds behoorlijk gestegen (zie figuur 9 en 10). Het aandeel in het totale elektriciteitsverbruik is met circa 3 1 / 2% echter nog steeds gering. Het streven naar een duurzame energiehuishouding kan langs verschillende wegen plaatsvinden: (1) door energiebesparing, (2) door meer energie te halen uit schone bronnen, die niet opraken of (3) door een schonere opwekking van energie uit niet-duurzame energiebronnen. Bij het tweede punt kan worden gedacht aan het opwekken van energie uit wind, zon, water, biomassa, waterstof of kernenergie. Onderstaand worden de voor- en nadelen van deze alternatieve energiebronnen nader bekeken. 10 Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen

11 Figuur 9 Totale duurzame elektriciteitsproductie in Nederland Aandeel in totale elektriciteitsproductie Figuur 10 Elektriciteitsproductie uit duurzame bronnen in Nederland GWh 4,0 3,5 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0, % totaal elektriciteitsverbruik (l) GWh (r) Windenergie Waterkracht Afval verbranding Biomassa verbranding Biomassa vergisting Fotovoltaïsche zonne-energie Bron: CBS Bron: ECN, European Wind Energy Association, 2003 In Nederland bestaat slechts 1% van het elektriciteitsnet uit windenergie Windenergie: oneindig en schoon, maar continue energievoorziening nog onzeker Windenergie is momenteel de snelstgroeiende alternatieve energiebron ter wereld. In de periode is de wereldwijde capaciteit van windenergie verviervoudigd. 8 In die periode groeide de geïnstalleerde capaciteit met meer dan 30% per jaar. De EU en de VS spelen in de windenergiesector een leidende rol. Maar liefst 90% van de capaciteit bevindt zich in die regio s. Denemarken is koploper met een aandeel van 19% aan windmolens in de totale Deense elektriciteitsproductie, gevolgd door Spanje en Duitsland met respectievelijk een aandeel van 6% en 4%. Op dit moment wordt 2% van de Europese elektriciteitsvraag door windenergie gedekt. De huidige bijdrage van windenergie aan het Nederlandse elektriciteitsnet is nu nog slechts 1% (zie ook figuur 11). Wel heeft het opgesteld vermogen van windturbines in Nederland sinds de jaren 90 een enorme vlucht genomen en is het vermogen in de periode meer dan verdubbeld. 9 Er wordt een jaarlijkse groei van 25% verwacht van de windenergiesector Wereldwijd stond eind 2002 ruim Megawatt aan windmolens geïnstalleerd, voldoende om 7,5 miljoen gemiddelde Amerikaanse huishoudens van elektriciteit te voorzien (16 miljoen gemiddelde Europese huishoudens). Daarmee produceren alle windturbines in de wereld tezamen inmiddels bijna evenveel als Nederland op jaarbasis aan elektriciteit consumeert. Volgens voorspellingen van de European Wind Energy Association (EWEA) en Greenpeace zal in 2020 het totale windvermogen in de wereld een dusdanige omvang hebben, dat het aan 12% van de totale mondiale elektriciteitsbehoefte zal kunnen voldoen. Dit impliceert een groei van de windenergiesector van bijna 25% per jaar. Verdere technologische ontwikkeling en lagere kosten maken dit mede mogelijk. De EWEA schat dat een zee-oppervlak van km 2 met een waterdiepte van minder dan 35 meter voor offshore wind voldoende is om aan de totale Europese elektriciteitsvraag te kunnen voldoen. 8 European Wind Energy Association (EWEA) 9 Energie Centrum Nederland Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen 11

12 Windenergie is schoon maar sluit, door de afhankelijkheid van windsnelheden, slecht aan op de vraag Windenergie heeft aldus een enorm potentieel. Groot voordeel van deze energiebron is dat het aanbod ervan onuitputtelijk is. Bovendien gaat gebruik van deze energiebron niet gepaard met uitstoot van CO Een belangrijk nadeel van windenergie is dat het geleverde vermogen veelal niet aansluit op de vraag, aangezien het wisselende karakter van wind tot een variabel aanbod van elektriciteit leidt. Door de veranderlijkheid van wind draaien turbines slechts een deel van de tijd op vol vermogen. 11 Zo varieert het vermogen met de windsnelheid bij een windkracht tussen 2 en 6, terwijl bij een te harde wind windturbines zelfs worden uitgeschakeld (vanaf windkracht 10). Alleen tussen windkracht 6 en 10 is sprake van een constant vermogen. Dit probleem kan worden ondervangen door voldoende opslagcapaciteit te installeren of windenergie met andere energievormen zoals waterkracht en zonne-energie te combineren. Daarnaast zouden windparken op grote afstanden met elkaar kunnen worden gecombineerd. Daarbij geldt uiteraard als voorwaarde, dat elektriciteit over grote afstanden kan worden getransporteerd. Aan deze opties hangt een flink prijskaartje. Bovendien is bij windenergie waarschijnlijk sprake van afnemende meeropbrengsten, aangezien bij toenemend gebruik van windmolens het steeds moeilijker wordt om geschikte locaties te vinden.tot slot geldt met name voor windenergie op land dat het landschapsvervuiling met zich meebrengt. Tabel 4 Voor- en nadelen van windenergie Voordeel Onuitputtelijk aanbod Geen CO 2-uitstoot Groot potentieel aanwezig Ook in Nederland goed toepasbaar Nadeel Fluctuerend aanbod, kans op stroomstoringen Hoge investeringskosten Opslagcapaciteit noodzakelijk Lange vergunningenprocedure Indien op land: geluids- en zichthinder Weinig opgewekt vermogen 10 Critici van windenergie geven aan dat de bijdrage van windenergie aan de reductie van CO2-uitstoot gering is. Op dit moment draagt het totaal van alle windparken in Nederland minder dan 1 /4% bij aan de besparing van brandstoffen of aan de uitstoot van rookgassen in Nederland. Een beoogd megawindpark in zee, dat 20 keer zo groot is als alle windparken in Nederland tezamen en 20% van ons elektriciteitsverbruik opwekt, blijkt niet meer dan 5% op brandstofverbruik- en op gasuitstoot te kunnen besparen. Daarbij wordt op het feit gewezen, dat slechts een kwart van ons brandstofverbruik aan elektriciteitsopwekking toe te schrijven is. Ook wijzen zij op de reservecentrales die onbelast en onderbelast mee moeten lopen en daarbij toch hun brandstofverliezen hebben, en op het vele opstarten en weer stoppen van zulke centrales. Bron: Prof.dr.ir. F.H. Kreuger, Waar staan we met windenergie?, TU Delft 11 Gemiddeld leveren de windparken in Nederland niet meer dan 20% van hun volle vermogen, voor een mega-windpark in zee wordt een gemiddelde van 32% van hun opgestelde capaciteit verwacht. Bron: Koninlijk Instituut van Ingenieurs, Windenergie, juni Ir. Halkema, Windmolens, Fictie en Feiten 12 Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen

13 Figuur 11 Geïnstalleerd vermogen windenergie Megawatt Figuur 12 Gebruik thermische zonne-energie Oppervlakte in km Totaal eind 2002 Toevoeging in Totaal geplaatst (l) Geplaatst in 2003 (r) VS Dui Spa DK Ita NL VK Zwe India China Dui Grie Oos Ita Spa DK NL Zwi Bron: European Wind Energy Association, 2003 Bron: ESTIF, Holland Solar, Solair Systems Het potentieel voor thermische zonneenergie wordt tot 2020 geschat op 6% van het totale energiegebruik Zonne-energie: oneindig, maar opslagcapaciteit noodzakelijk Naast windenergie is zonne-energie een belangrijke schone en oneindige energiebron. Er bestaan twee soorten zonne-energie: thermische zonne-energie en fotovoltaïsche zonne-energie. Bij thermische zonne-energie wordt een medium (water, lucht) door zonlicht verwarmd, waarbij dit medium nuttig wordt ingezet voor tapwater (via zonneboilers), ruimteverwarming of bedrijfsmatige processen. Zo wordt bijvoorbeeld in vrijwel alle bestaande gebouwen de lucht in een gebouw door het binnenvallende zonlicht verwarmd. Het grootste aantal m 2 zonnecollectoren bevindt zich in China (65% van de wereldmarkt). De laatste 10 jaar bedroeg de gemiddelde groei ervan in Europa bijna 14% per jaar. 12 Zoals figuur 12 aangeeft, maken binnen Europa de landen Duitsland, Griekenland en Oostenrijk het meeste gebruik van thermische zonne-energie (gemeten in km 2 ). Het technisch-economisch potentieel voor thermische zonne-energie wordt geschat op 6% van het totale EU energiegebruik op de middellange termijn. Na 2020 wordt een potentieel van 10-15% van het totale EU energiegebruik voorzien, mits er technische oplossingen beschikbaar komen voor het goed kunnen opslaan van de zonne-energie. 13 Geschat wordt dat fotovoltaïsche zonne-energie in 2020 in 1% van de wereldenergiebehoefte kan voorzien Bij fotovoltaïsche zonne-energie wordt zonlicht direct in elektriciteit omgezet. Het gemiddelde zonnevermogen dat op de aarde schijnt is 1500 maal zoveel als het mondiale elektriciteitsverbruik. Hoewel het theoretisch potentieel hoog is, kleven er verschillende nadelen aan deze vorm van energie. De omzetting van zonneelektriciteit in voor ons bruikbare elektriciteit is moeilijk. Ook is zonne-elektriciteit verhoudingsgewijs ruimte-intensief. Gegeven het huidige energieverbruik zou elk huishouden in Nederland gemiddeld m 2 zonnecellen nodig hebben (exclusief de benodigde opslag van elektriciteit). De CO 2 -uitstoot die vrijkomt bij het vervaardigen van het zonnepaneel is pas na 4 jaar gebruik van het zonnepaneel terugverdiend. De schatting is dat deze vorm van zonne-energie in 2020 in 1% van de wereldenergiebehoefte kan voorzien. Afhankelijk van het type zonnecel zou een zonnepaneel in Noord-Afrika per jaar ongeveer drie keer zoveel elektriciteit kunnen opwekken als in Nederland Energie opties voor de 21e eeuw, onder redactie van M.Beurskens, H. de Coninck en E. Boeker, juni ESTIF, Sun in action II, EC-DGTREN, blz.57 Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen 13

14 Evenals windenergie heeft deze energiebron als nadeel dat zonne-warmte slechts een deel van de tijd werkzaam kan zijn. De hoeveelheid zonne-energie is afhankelijk van het seizoen, de periode van de dag en de geografische ligging. Er zal dus altijd voldoende opwekkingscapaciteit op basis van andere bronnen beschikbaar moeten zijn. Tabel 5 Voor- en nadelen van zonne-energie Voordeel Onuitputtelijk aanbod Weinig CO 2-uitstoot Groot potentieel aanwezig Redelijk goed toepasbaar in Nederland Nadeel Fluctuerend aanbod Hoge investeringskosten Opslagcapaciteit noodzakelijk Omzetting in bruikbare elektriciteit is lastig Ruimte-intensief Fabricage zonnepaneel milieu-onvriendelijk Circa 80% van de duurzame energie in Europa wordt geleverd door waterkracht Waterkracht: goedkoop, geen CO2-uitstoot, succes afhankelijk van landschap Het overgrote deel van de duurzame energie in Europa (circa 80%) wordt geleverd door waterkrachtcentrales bij stuwmeren en rivieren met een groot hoogteverschil. Circa 7% van de wereldwijde energieproductie en 19% van de elektriciteitsproductie wordt geleverd door waterkracht. In Noorwegen wordt zelfs 99% van de elektriciteitsproductie door deze energiebron geleverd. 14 De waterkrachtenergie vanuit een stuwmeer is vanwege het grote reservoir veel minder weersafhankelijk dan energie vanuit een stromende rivier. Tabel 6: Waterkracht en zonne-energie in Nederland Waterkracht Zonne-energie Grote rivieren 37,3 MW Stand-alone systemen 4 MWp Lek, Nederrijn, Maas Traditionele <1 MW Net-gekoppelde systemen 5,3 MWp windmolens Totaal 38 MW Totaal 10 MWp Bron: Figuur 13 Productie bio-energie in Nederland Aandeel in totale elektriciteitsproductie 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0 90 Bron: CBS % totaal elektriciteitsverbruik (l) GWh (r) In Nederland speelt waterkracht een zeer geringe rol als energieleverancier: slechts 0,1% van de elektriciteitsproductie komt voort uit deze energievorm. In 2001 werd in Nederland 0,03% aan aardgas uitgespaard door het gebruik van waterkracht. Desalniettemin is het geïnstalleerde opwekkingsvermogen toch nog een factor 3,5 groter dan het geïnstalleerde vermogen aan zonne-energie (zie tabel 6). 14 Energie Centrum Nederland, Renewable electricity policies in Europe, Country fact sheets Rabobank Visie op 2005 Energie Het belang van alternatieve bronnen

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie

Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie De Laka-bibliotheek Dit is een pdf van één van de publicaties in de bibliotheek van Stichting Laka, het in Amsterdam gevestigde documentatie-

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË Overzicht 1 Hernieuwbare energiebronnen (hierna ook: HE) spelen een belangrijke rol in het kader van het Italiaanse energiesysteem. Ze worden uitvoerig gebruikt om elektriciteit

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie

Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie. Resolutie: Energie

Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie. Resolutie: Energie Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie Resolutie: Energie Definitieve versie op het JOVD Najaarscongres van 3 en 4 december 2011 te s Gravenhage Maarten Oude Kempers, politiek commissaris Milieu en

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Energie Energie is een eigenschap van de materie die kan worden omgezet in arbeid, warmte of straling. De eenheid van energie is de Joule. De fundamentele

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12%

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% Hugo Vanderstraeten Energieverbruik op hol steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% (Bron: CREG). Energie besparen = geld sparen. 3/4 van onze energie komt uit fossiele brandstoffen. De verbranding van

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Zonne-energie in Nederland de Science en de Fiction

Zonne-energie in Nederland de Science en de Fiction Zonne-energie in Nederland de Science en de Fiction Recent spraken in Tegenlicht 1 experts over Duurzame Energie in Nederland. In een Masterclass met Hermann Sheer, de politicus uit Duitsland die in de

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Economie kernenergie versus andere opties

Economie kernenergie versus andere opties Economie kernenergie versus andere opties Bert Dekker KIVI NIRIA stuurgroep Energie Symposium De economie van kerncentrales 9 november 2007 Uitgangspunten SEM Maximalisatie van renderende besparingen (payback

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008

Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008 Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008 EJ = 10 18 PJ = 10 15 TJ = 10 12 GJ = 10 9 MJ = 10 6 KJ = 10 3 1 w

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig!

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon straalt 3.000 keer meer energie naar de aarde dan de wereldbevolking dagelijks verbruikt. En dat nog 5 miljard jaar lang. Zonne-energie is de enige

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Windenergie in Steenbergen

Windenergie in Steenbergen Windenergie in Steenbergen J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie