visie op een duurzame energievoorziening

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "visie op een duurzame energievoorziening"

Transcriptie

1 &( CE 2SORVVLQJHQÃYRRU Oplossingen voor PLOLHXÃHFRQRPLH milieu, economie HQÃWHFKQRORJLH en technologie Oude Delft 180 Oude Delft HH Delft 2611 HH Delft tel: tel: fax: fax: website: website: Besloten Vennootschap KvK 'XXU]DPH6SURQJ visie op een duurzame energievoorziening 1RWLWLH Delft, Opgesteld door: CE

2

3 'HJHGDFKWHµGHPDUNWPRHWKHWGRHQ LVDOZHHUHQLJHMDUHQLQGHPRGH PDDURSHQNHOHWHUUHLQHQYDQZDWYURHJHUQXWVYRRU]LHQLQJHQKHHWWHQWH ]LMQLVGH]HYLVLHLQPLGGHOVDDQHQLJHHURVLHRQGHUKHYLJ9HUVFKLOOHQGH VWXGLHV HQ DGYLH]HQ PDDU YRRUDO RRN GH UHFHQWH SHULNHOHQ PHW GH HQHUJLHYRRU]LHQLQJ ]RZHO LQ GH 96 DOV LQ HLJHQ ODQG KHEEHQ GH GLV FXVVLHRYHUGHUHODWLHWXVVHQPDUNWHQPLOLHXLQHHQVWURRPYHUVQHOOLQJ JHEUDFKW'HYUHHVJURHLWGDWGHPDUNWQLHWLQVWDDW]DOEOLMNHQWH]LMQGH SXEOLHNH IXQFWLHV YDQ HQHUJLH WH ZDDUERUJHQ +HW JDDW GDQ PHW QDPH RP YRRU]LHQLQJV]HNHUKHLG HQ PLOLHXEHVFKHUPLQJ 'DDUQDDVW ]LMQ HU ]RUJHQRYHUKHWVRRUWPDUNWZHUNLQJGDWRQWVWDDW]DOHUZHOHFKWFRP SHWLWLHYH PDUNWZHUNLQJ NRPHQ RI PDJ ZRUGHQ YHUZDFKW GDW HU VHPL PRQRSROLHVRQWVWDDQ"'HPDUNWVWUXFWXXUGLHPDJZRUGHQYHUZDFKWLV YDQJURRWEHODQJYRRUGHZLM]HZDDURPGHSXEOLHNHEHODQJHQNXQQHQ ZRUGHQJHERUJG *DDW GH VOLQJHU LQ GH GLVFXVVLH QX GH DQGHUH NDQW RS HQ ZRUGW HU VWUDNVYRRUJHSOHLWGHOLEHUDOLVHULQJWHUXJWHGUDDLHQ"2ILVKHWPRJHOLMN µkhw EHVWH YDQ WZHH ZHUHOGHQ WH FRPELQHUHQ HQ GH HIILFLsQWLH YDQ GH PDUNWWHJHEUXLNHQYRRUKHWRSORVVHQYDQPLOLHXYUDDJVWXNNHQGLHPHW GHHQHUJLHYRRU]LHQLQJVDPHQKDQJHQ" Een duurzame energievoorziening is in onze optiek een energievoorziening die op een betrouwbare en veilige manier de gelegenheid geeft aan burgers en bedrijven om zonder vervuilende emissies in hun functionele energiebehoeften te voorzien. In onze visie op een duurzame energievoorziening gaat het vooral op de wijze waarop gestuurd wordt door de overheid en niet over de middelen die worden ingezet. Hoe krijgen we een zodanige sturing van consumenten en bedrijven dat het schaarse goed milieu zodanig wordt betrokken in de keuzes dat de milieudruk sterk afneemt? Wij vinden dat we de kracht van het marktmechanisme moeten gebruiken om zonder onnodige overheidsbemoeienis dit voor elkaar te krijgen. Een essentiële, maar beperkte rol voor de overheid. Voor de energie-intensieve sectoren moet in onze visie een CO 2 -emissiehandelssysteem ingevoerd worden met een plafond dat voldoende milieubescherming biedt en de industrieën die er onder vallen aanzet tot innovatie. Ook de energie-extensieve gebruikers (gebouwde omgeving, groot deel MKB en transport) zouden via de leveranciers van energie op dit systeem aangesloten moeten worden. Ook voor andere milieuproblemen (SO 2, NO x ) moet een dergelijk systeem gebruikt worden. Problemen van het energiegebruik Al 30 jaar wordt er een energiebeleid gevoerd dat bedoeld is om energie te besparen. Maar wat is nu het probleem met energie; we hebben het nodig voor al onze activiteiten, of het nu om het verwarmen van ons huis gaat, om het downloaden van bestanden van internet of om het walsen van ijzer. De problemen van energie zitten vooral in het gebruik van fossiele brandstoffen (en kernenergie) die nodig zijn om al die energie te produceren. Aanvankelijk werden de problemen gedefinieerd als voorraadproblemen (Club van Rome, 1973), maar op dit moment worden de problemen vooral bepaald door de stoffen die vrijkomen bij de winning (erosie, afval, aantasting biodiversiteit) en het gebruik van die fossiele brandstoffen (CO 2, verzurende gassen, radioactieve stoffen). Voor de belangrijkste probleemstof, CO 2, zijn nu afspraken in de maak tussen alle landen om de emissie daarvan sterk te verminderen (Kyoto-akkoord). Nederland zal in 2010 zijn emissie met 6% ten opzichte van 1990 moeten verminderen. En dat zal vooral door maatregelen in het energiegebruik tot stand moeten komen. 1

4 De afgelopen decennia zijn al forse effecten bereikt, het gasverbruik voor verwarming van woningen is drastisch gedaald zonder dat aan comfort is ingeboet. Elektriciteit wordt momenteel in moderne centrales met een rendement van 55% geproduceerd terwijl dat 30 jaar geleden nog maar 30% was. Vele apparaten zijn een stuk zuiniger geworden, zowel in huizen als in bedrijven. En toch. neemt het brandstofverbruik nog steeds toe. Doordat de economie fors is gegroeid, is het energiegebruik (kolen, olie, gas, kernenergie) ook gegroeid, zij het minder sterk. Zodoende is de energie-intensiteit (energiegebruik per eenheid BNP) gedaald met circa 4%. Welke factoren bepalen de milieubelasting? Om een visie te kunnen geven op de energievoorziening voor de komende decennia is het noodzakelijk om de milieubelasting van het energiegebruik enigszins uiteen te rafelen. De milieubelasting van het energiegebruik wordt bepaald door enerzijds het YROXPH YDQ GH YUDDJ naar energiedragers en anderzijds de PLOLHXEHODV WLQJ SHU HHQKHLG PLOLHXNZDOLWHLW energiedrager. Dit geldt zowel voor de huishoudens als voor de industrie. (QHUJLHYUDDJ - inkomen - prijzen - prijs energie - efficiency 0LOLHXNZDOLWHLW - efficiency - energiebronnen - distributieverlies 0LOLHXEHODVWLQJ Het YROXPHvan de vraag wordt vervolgens bepaald door het besteedbaar inkomen c.q. omzet, de prijs van goederen, de prijs van energie en de efficiency waarmee de energie wordt gebruikt. Al deze factoren zijn ook aan verandering onderhevig. In de gebouwde omgeving is de laatste decennia veel succes bereikt door de vraag naar energiedragers te beperken, en dan vooral de vraag naar gas. Door isolatie en zuinige ketels kon dit worden gerealiseerd en is nu de gemiddelde gasvraag per huishouden circa m 3 terwijl dat begin jaren tachtig nog circa m 3 was. Voor de elektriciteitsvraag is het echter niet gelukt om de vraag te reduceren, de vraag is gestegen van circa kwh in 1980 naar circa kwh nu. Voor de utilitaire sector geldt een overeenkomstige ontwikkeling. In de industrie is de efficiency van vele apparaten met sprongen verbeterd. De PLOLHXNZDOLWHLWvan energiedragers wordt bepaald door: de gebruikte primaire energiebronnen (olie, aardgas, uranium, duurzaam); de verliezen bij transport en distributie; de efficiency van omzetting in energiedragers zoals elektriciteit, benzine en warmte. De milieukwaliteit is de afgelopen decennia verbeterd doordat nu overwegend aardgas wordt gebruikt en huisbrandolie tot een marginale brandstof is verworden (de milieubelasting van huisbrandolie is hoger dan die van aard- 2

5 gas). De productie van elektriciteit is ook schoner geworden doordat installaties met een hogere efficiency worden gebruikt. Het aandeel van kolencentrales is ruim 40% en het aandeel van duurzame energie ongeveer 1% zodat de milieubelasting per kwh toch nog steeds fors is. In de industrie is de milieukwaliteit van de gebruikte stoom en elektriciteit sterk verbeterd door toepassing van warmtekrachtinstallaties. Tabel 1 Milieukwaliteit elektriciteit per kwh geproduceerd op diverse manieren Bron CO 2 [kg/kwh] verzuring [ze/kwh 1 ] ruimte [ha/gwh] Aardgas 0,4 10 < 1 Steenkool 0, Biomassa Wind De groei van de besteedbare inkomens zorgt ervoor dat de winst die geboekt wordt met efficiencyverbetering ruimschoots wordt gecompenseerd en per saldo leidt tot een stijging van de vraag naar energiedragers doordat het aantal huishoudens is gestegen en de vraag per huishouden ook (zie figuur 1). En ook in de industrie geldt dat tegelijkertijd de omzetten zijn gestegen en de efficiency is verbeterd en dat het absolute brandstofverbruik licht is gestegen. Daarnaast worden in de industrie nog steeds zeer vervuilende fossiele brandstoffen gebruikt voor de productie van vloeibare koolwaterstoffen. Het brandstofverbruik is dus zowel gedaald (per huishouden, per eenheid product) als gestegen (in absolute zin). Het laatste is voor de milieudruk het meest bepalend. Wat heeft de overheid de afgelopen jaren gedaan? De nationale overheid heeft diverse instrumenten ingezet om het energiegebruik te verlagen. De aandacht is daarbij gericht geweest op vraagverlaging (isolatie e.d.), efficiencyverbetering (zuinige ketels, WK, spaarlampen) en vergroting van het aandeel hernieuwbare energiebronnen (wind, zon, afval). Er zijn vooral technieken gestimuleerd vanuit de gedachte dat deze de vraag naar energiedragers verlagen (warmtepompen, spaarlampen, isolatie) of dat deze de milieubelasting van het gebruik verlagen (warmtekracht, windenergie en zon-pv). Met name in de gebouwde omgeving zijn de kosten van dit overheidsbeleid erg hoog. Het stimuleringsbeleid van gemeenten kost bijvoorbeeld al ¼ per vermeden ton CO 2 aan overheadkosten, los van eventuele subsidies en fiscale vrijstellingen die ook nog eens door de rijksoverheid worden vergoed 2. Dat is vele factoren hoger dan opties in de prijsklasse van gratis/geld toe tot rond ¼,- die in de industrie kunnen worden gevonden. Vergelijk ook de marktprijzen die voor CO 2 worden verwacht bij invoering van een EUsysteem voor verhandelbare emissierechten voor de energie-intensieve industrie, gebaseerd op de Kyotodoelen en met de mogelijkheid voor landen 1 2 ze = zuurequivalenten. De gemeente Zoetermeer houdt nauwgezet de kosten en de gerealiseerde emissiereducties van het EnergieAgentschap bij. Over de jaren blijken de kosten voor de overhead ongeveer ¼ÃÃSHUÃYHrmeden ton CO 2 te bedragen. 3

6 om 50% van hun emissiereducties goedkoop elders te kopen (Clean Development Mechanism, CDM, en Joint-Implementation, JI): ¼ ± SHU WRQ CO 2. Huidige situatie Het resultaat van al deze gecombineerde inspanningen is dat de energieintensiteit van de Nederlandse economie sterk is afgenomen. We gebruiken dus per economische activiteit minder energie, maar het aantal economische activiteiten is zo sterk gegroeid dat we per saldo wel meer energie gebruiken en een hogere milieubelasting veroorzaken. Lessen die we uit de afgelopen decennia kunnen trekken zijn: de energie-intensiteit van de Nederlandse economie is afgenomen, maar de milieudruk is toegenomen; niet alles wat rendabel lijkt, wordt daadwerkelijk uitgevoerd; investeringen die sterk onrendabel zijn, worden soms toch uitgevoerd; de verschillen in kosten voor verdere CO 2 -reductie lopen per sector zeer sterk uiteen, tot wel een factor 100; de milieuwinst van sommige technieken is sterk afgenomen; effectieve instrumenten zoals de ecotax zijn vooral ingezet in sectoren waar de effectiviteit beperkt is; veel tijd en geld is gestopt in zwakke instrumenten (stimuleren, voorlichting). Er zijn parameters gekozen in de loop der jaren die dienen als maatstaf voor het realiseren van het doel. Maar deze parameters blijken niet eenduidig gekoppeld te kunnen worden aan het gewenste doel. De parameter "penetratie efficiënte installaties" is zo'n parameter: in een duurzame energievoorziening zullen de installaties zeer efficiënt moeten zijn, maar dat betekent nog niet dat als deze installaties efficiënt zijn, een duurzame energievoorziening in 't verschiet ligt. De geschiedenis lijkt het omgekeerde te leren. De efficiency van vele energiefuncties is de afgelopen eeuw met sprongen vooruit gegaan (licht bijvoorbeeld 3% per jaar vanaf 1900), maar de volumestijging van de energievraag is vele malen groter, zodat het fossiele brandstofverbruik voor verlichting per saldo is gestegen. Efficiencyverbetering is een noodzakelijk effect maar blijkt niet geschikt als stuurparameter. We moeten terug naar de oorspronkelijke doelen. De sturing voor een effectief energiebeleid moet dus niet gericht zijn op verhoging van de penetratie van het aantal efficiënte installaties, maar juist op de absolute hoogte van het verbruik van fossiele brandstoffen en/of de daarmee gepaard gaande milieueffecten. Sturing op de milieudoelen is onvermijdelijk, het CO 2 -handelssysteem is hier een goed voorbeeld van, maar er kan ook gedacht worden aan uitbreiding van de milieuheffingen en normen voor de milieukwaliteit van energiedragers. Recente ontwikkelingen De belangrijkste ontwikkelingen op dit moment zijn de liberalisering van de energiemarkt én de noodzaak om verdergaande milieudoelen te realiseren. De liberalisering van de energiemarkt heeft ingrijpende gevolgen voor de manier waarop de overheid zijn milieudoelen wil en kan realiseren. Niet langer kunnen afspraken met de energiebedrijven worden gemaakt, want de levering van energie is deels, en wordt binnenkort geheel, vrij. Daarnaast zijn er internationale verplichtingen aangegaan om tot absolute reductie van 4

7 emissies te komen. Voor de grootste energiegebruikers zal een systeem van verhandelbare CO 2 -emissies gaan gelden. Burger & Milieu Diverse markten laten zien dat er een (kleine) groep van vooruitstrevende consumenten worden bediend met ecologische producten, scharreleieren etc maar dat de omvang van deze deelmarkten dermate klein is dat daarmee niet de noodzakelijke, forse milieuverbeteringen kunnen worden bereikt. Dat geldt in elk geval als de groene, duurzame etc. producten duurder zijn dan de niet-groene, onduurzame tegenhangers. Dan blijven de markten voor duurzame producten beperkt tot nichemarkten van hooguit een paar procent marktaandeel. De slagkracht van de consument blijft beperkt. Een belangrijke oorzaak daarvan is het zogeheten sociaal dilemma: bijna niemand wil individueel meer betalen voor duurzame producten waarvan de voordelen vooral ten goede komen aan allen, het collectief. De remedie is te vinden bij de burger, weliswaar hetzelfde individu als de consument, maar in een heel andere, namelijk maatschappelijke rol, terwijl de consument slechts een economisch subject is. In onze visie is het aan de burgers om de overheid ertoe over te halen een streng milieubeleid te voeren dat doorwerkt naar alle consumenten en bedrijven, zodat iedereen pro rato bijdraagt aan een beter milieu. Een beter milieu begint dus bij jezelf als burger niet als consument, die de overheid mandateert echte stappen te zetten. Markt & Milieu De overheid zal de spelregels moeten bepalen en als marktmeester moeten optreden, zeker ook omdat de energieleveranciers inmiddels gewone private partijen zijn; een weg die de komende decennia niet terug te draaien is. Een groep grote bedrijven en NGO s heeft recent het manifest Markt & Milieu 3, aangeboden aan de Minister van EZ en de Staatssecretaris van Milieu, waarin zij aangeven dat het mogelijk is Markt & Milieu te combineren en dat de overheid daar een belangrijke rol bij moet spelen. Hiervoor is het nodig dat het overheidsbeleid duidelijk, streng, betrouwbaar is zodat burgers en ondernemers weten waar ze zich aan te houden hebben. Vooral voor de extensieve energiegebruikers kan de Nederlandse overheid zelf zonder afstemmingsproblemen met Brussel een forse stap maken. Voor de intensieve energiegebruikers is een Europese route nodig waarbij Nederland als toekomstig voorzitter van de EU een belangrijke rol kan spelen om een echt knellend en innoverend systeem van emissiehandel te realiseren. Vooral het inkopen van emissierechten uit landen buiten de EU zou tot een minimum beperkt moeten worden. We moeten in Europa de industrie innoveren en dat gebeurt niet door goedkoop rechten in te kopen en op dezelfde voet verder te gaan. Het geld dat nu gebruikt gaat worden voor inkoop van goedkope rechten kan beter aan innovatieve ontwikkelingen worden besteed, zodat uiteindelijk structurele veranderingen in de energievoorziening kunnen ontstaan. Inkoop van goedkope rechten elders leidt slechts tot het boekhoudkundig kloppend krijgen van de Kyoto-afspraken, maar zet geen wezenlijke veranderingen in gang. 3 AkzoNobel, Essent, Echte Energie, FNV, Gasunie, Milieudefensie, MKB-Nederland, Rabobank, Shell, Triodosbank, Wereld Natuur Fonds, IVM en CE. 5

8 Wat is er nodig om tot een wezenlijke verandering te komen: overheid stuurt scherp op doelen in plaats van op middelen; bedrijven innoveren en leveren producten en diensten met een absoluut afnemende belasting van de leefomgeving; constructief overleg tussen overheid, NGO s en bedrijfsleven voor de praktische uitwerking. Duurzame sprong Uit het voorgaande kunnen de uitgangspunten geformuleerd worden die leiden tot een duurzame sprong: absolute reductie van de milieuemissies; bijdrage aan de ontwikkeling van nieuwe bedrijvigheid; realisatie via marktwerking; aparte behandeling energie-extensieve en energie-intensieve gebruikers. In de categorie van HQHUJLHH[WHQVLHYHgebruikers kan het tempo van overschakeling naar een duurzame energievoorziening hoger zijn dan in de categorie intensieve energiegebruikers. Een verplichting om binnen 20 jaar naar 100% schone energie te gaan in deze sectoren zal de vraag naar energiezuinige apparaten en installaties stimuleren en de groei van de functionele energievraag remmen en leiden tot een lagere energie-intensiteit. Tevens geeft dit een gigantische impuls aan de Nederlandse industrie van zowel zuinige apparaten, van vraagverlagende bouwkundige materialen, als van duurzame energie-installaties. De "negatieve" effecten zijn een minder snel stijgende koopkracht en een beperkte groep zal met flankerend beleid moeten worden geholpen. De rol van de overheid is het vaststellen van een duidelijk traject dat de energieleveranciers verplicht om stapsgewijs, in hoog tempo (en met stijgende kosten) schone energie te leveren aan huishoudens, kantoren, scholen, gezondheidszorg en kleine bedrijven. Voor de categorie HQHUJLHLQWHQVLHYHbedrijven is versnelde introductie van schone energie niet mogelijk wegens de kosteneffecten en daarmee gepaard gaande aantasting van de concurrentiepositie. Daarom zal een andere weg gevolgd moeten worden door de emissiehandel zodanig op te zetten dat deze ook leidt tot innovatie. Dus slechts beperkte mogelijkheden om emissiereducties elders te kopen. Op korte termijn zal dit duurder zijn dan JI of CDM-projecten, maar op termijn levert dit een belangrijke bijdrage aan innovatie van de Nederlandse bedrijvigheid. De overheid creëert en regelt op deze manier de markt waarop ieder schone(re) energie kan leveren. Ook dat is een invulling van liberalisering van de energiemarkt. Door op deze wijze milieukwaliteitseisen aan energiedragers te verbinden wordt het mogelijk om aan elke leverancier die energiedragers wil leveren dezelfde kwaliteitseisen te stellen, ongeacht waar de energie geproduceerd wordt. Voordelen van dit systeem van sturen op de milieukwaliteit zijn: bij toenemende vraag naar energiedragers kan milieudruk worden verlaagd; er wordt gestuurd op doelen en niet op middelen; niet alleen bruikbaar voor CO 2 maar ook voor andere emissies (SO 2, NO x ); hernieuwbare energie, energiebesparing, vraagvermindering en efficiencyverbetering passen alle in dit systeem; past binnen een liberale markt die internationaal opereert. 6

9 is dus (zo snel mogelijk) 100% schone energie voor de energie-extensieve gebruikers en realiseren van een knellende CO 2 - en SO 2 -emissiehandel bij de energie-intensieve gebruikers. Het behalen van 100% schone energie in de Nederlandse gebouwde omgeving is natuurlijk op mondiale schaal, waarop de effecten van het huidige brandstofverbruik zich afspelen, nauwelijks een bijdrage aan het verminderen van het verbruik van fossiele brandstoffen en van de CO 2 -emissie. Toch is het zinvol om een dergelijk beleid te ontwikkelen om diverse redenen: het spreekt tot de verbeelding van lokale partijen die uiteindelijk elk beleid moeten uitvoeren; het biedt kansen voor nieuwe bedrijvigheid; het geeft (met een actieve PR-campagne) een voorbeeld voor andere rijke landen; het versterkt de ontwikkeling van schone bronnen en technieken die ook in ontwikkelingslanden een belangrijke bijdrage moeten gaan leveren aan hun energievoorziening; meerdere milieuproblemen worden in één keer aangepakt (CO 2 -emissie, verzuring, erosie, ontgrondingen etc). Geen blauwdruk Er is geen blauwdruk te schetsen van de duurzame energievoorziening. Het is niet mogelijk om in een marktsituatie (maar ook niet in een planeconomie) te sturen naar een volledig samenhangend eindbeeld. De markt kent z n eigen dynamiek en zal op basis van randvoorwaarden van de overheden en wensen van de klanten innoveren in een richting waarvan het eindbeeld nu niet is te voorzien, dat heeft de geschiedenis wel duidelijk gemaakt. Wel zullen bij een dergelijk beleid de milieuschadelijke effecten afnemen naar het niveau dat als randvoorwaarde is gedefinieerd, maar of dat nu gebeurt door extreme isolatie, vraagbeperking, of heel veel hernieuwbare energiebronnen, en of die bronnen nu Nederlands zijn of dat alle energie wordt geïmporteerd, dat is nu niet te voorzien. De uitdaging bestaat eruit om een nieuwe wijze van sturing te hanteren waarbij de politiek geen keuze maakt voor bijvoorbeeld zonnecellen, waarbij de milieubeweging niet vraagreductie stelt boven schone energiebronnen en bedrijven hun innovatiekracht inzetten voor oplossingen die bedrijfsmatig en maatschappelijk van belang zijn, maar waarbij een gezamenlijk perspectief op de doelen bestaat, en de spelers zich realiseren dat er vele wegen zijn (de middelen) die naar Rome leiden. +RHNRPHQZHWRWHHQ'XXU]DPH6SURQJ" Alleen door gezamenlijk dit strenge beleid uit te werken kan voldoende draagvlak worden bereikt voor forse veranderingen die hiermee zullen optreden. Hierbij zal de overheid de leiding moeten nemen en er niet voor moeten terugdeinzen om knopen door te hakken waar de belangen van samenleving en bedrijven of groepen burgers niet gelijk gericht zijn. Met het gebruik van biomassa zien we dit nu, als onderdeel van het Transitiemanagement van het Ministerie van EZ, langzaam van de grond komen. Voor de energie-intensieve gebruikers loopt nu de discussie over de invoering van CO 2 -emissiehandel. Ons inziens is het nodig om een actieplan te maken voor realisatie van waarbij concrete maatregelen worden aangegeven. Dit actieplan zal door het Ministerie van EZ + VROM besproken moeten worden met de belangrijkste betrokken partijen, variërend van woningcorporaties tot energieleveranciers en natuurlijk vertegenwoordigers van de gebruikers. 7

10 $OVZHRQ]HYLVLHVDPHQYDWWHQGDQ]LMQHUFRPSRQHQWHQ HHQ IRUVH UHGXFWLH PLOLHXEHODVWLQJ LV QRRG]DNHOLMN HQ PRJHOLMN KHW ULMNH1HGHUODQGLVYHUSOLFKWPHHUWHGRHQGDQDQGHUHODQGHQ YHOHYHUVFKLOOHQGHWHFKQLVFKHRSORVVLQJHQ]XOOHQPRHWHQELMGUDJHQ GHRYHUKHLGPRHWJHHQNHX]HPDNHQYRRUVSHFLILHNHPLGGHOHQ GH RYHUKHLG VWXXUW GH HQHUJLHPDUNW ]RGDQLJ GDW HU GXLGHOLMNH PLOLHX UDQGYRRUZDDUGHQ ]LMQ NQHOOHQGH PLOLHXJUHQ]HQ YRRU LQWHQVLHYH JHEUXL NHUVHQELQQHQMDDUVFKRQHHQHUJLHYRRUGHHQHUJLHH[WHQVLHYH JHEUXLNHUV KHW YHUDQGHULQJVSURFHV ]DO RQGHU OHLGLQJ YDQ GH RYHUKHLG HHQ JH]D PHQOLMNSURFHVPRHWHQ]LMQYDQEXUJHUVEHGULMYHQHQRYHUKHLG )5-3DXJXVWXV 8

Meer duurzaamheid in een vrije markt

Meer duurzaamheid in een vrije markt CE CE Oplossingen voor Oplossingen voor milieu, economie milieu, economie en technologie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 2611 2611 HH HH Delft Delft tel: 015 2 150 150 fax: 015 2 150 151 e-mail:

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% Deze brochure wordt gepubliceerd met als doel door een efficiënt en doelgericht gebruik van de statistische gegevens, van marktgegevens, van de databank

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Webartikel 2014 Rendementen en CO -emissie van 2 elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Reinoud Segers 31-03-2014 gepubliceerd op cbs.nl CBS Rendementen en CO2-emissie elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2010 20% 80% 60% 40% Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Vooruitgangstraat 50 1210 BRUSSEL Ondernemingsnr.: 0314.595.348 http://economie.fgov.be

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

$FFLMQV&RPPLVVLHVWHOWKDUPRQLVDWLHYDQEHODVWLQJ RSGLHVHOYRRUEHURHSVYHUYRHUYRRU

$FFLMQV&RPPLVVLHVWHOWKDUPRQLVDWLHYDQEHODVWLQJ RSGLHVHOYRRUEHURHSVYHUYRHUYRRU ,3 Brussel, 24 juli 2002 $FFLMQV&RPPLVVLHVWHOWKDUPRQLVDWLHYDQEHODVWLQJ RSGLHVHOYRRUEHURHSVYHUYRHUYRRU 'H (XURSHVH &RPPLVVLH KHHIW HHQ YRRUVWHO LQJHGLHQG RP GH QDWLRQDOH DFFLMQVWDULHYHQYRRUGLHVHOYRRUEHURHSVYHUYRHUJHOHLGHOLMNWHKDUPRQLVHUHQ

Nadere informatie

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen Arno Schroten CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Samenvatting. 1 Inleiding

Samenvatting. 1 Inleiding Samenvatting 1 Inleiding Door te consumeren verbruiken mensen energie. Er wordt niet alleen direct energie verbruikt in de vorm van aardgas, elektriciteit of benzine, maar er wordt ook indirect energie

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2011 60%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2011 60% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2011 20% 80% 60% 40% Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Vooruitgangstraat 50 1210 BRUSSEL Ondernemingsnr.: 0314.595.348 http://economie.fgov.be

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Economie kernenergie versus andere opties

Economie kernenergie versus andere opties Economie kernenergie versus andere opties Bert Dekker KIVI NIRIA stuurgroep Energie Symposium De economie van kerncentrales 9 november 2007 Uitgangspunten SEM Maximalisatie van renderende besparingen (payback

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

Heatpoint nieuwsbrief 4 juni 2013

Heatpoint nieuwsbrief 4 juni 2013 Heatpoint nieuwsbrief 4 juni 2013 Geachte relatie, In de vorige nieuwsbrief (nr.3 maart 2013) van Heatpoint hebben wij u uitgebreid geïnformeerd over de Innovation Award die wij hebben gewonnen. Samengevat

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 30 januari 2015 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie... 2 2.2

Nadere informatie

Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam. dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015

Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam. dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015 Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015 Inhoud 1. Doelen energie- en klimaatbeleid 2. Drie knoppen om aan te draaien

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011 Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011 Dienst Stadsbeheer Milieu en Vergunningen Juni 2012 2 Aanleiding De gemeente Den Haag wil in 2040 een klimaatneutrale en -bestendige

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

Brede heroverwegingen Klimaat & Energie

Brede heroverwegingen Klimaat & Energie Brede heroverwegingen Klimaat & Energie Aan : Werkgroep Energie & Klimaat Betreft : Visie op kostenreductie van klimaat/energiebeleid Van : Frans Rooijers, directeur CE Delft Delft, 10 december 2009 Het

Nadere informatie

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Energie Energie is een eigenschap van de materie die kan worden omgezet in arbeid, warmte of straling. De eenheid van energie is de Joule. De fundamentele

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Energie beoordelingsverslag 2015 20 januari 2016 (definitief)

Energie beoordelingsverslag 2015 20 januari 2016 (definitief) Energie beoordelingsverslag 2015 20 januari 2016 (definitief) Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Bedrijf 4 2.1 Activiteiten 4 2.2 Bedrijfsonderdelen 4 2.3 Factoren die het energieverbruik beïnvloeden 4 3.

Nadere informatie

Duurzame liberalisering in Nederland?

Duurzame liberalisering in Nederland? Duurzame liberalisering in Nederland? Inleiding De afgelopen jaren is de vraag naar groene stroom enorm gestegen. Maar er is in Nederland onvoldoende aanbod aan duurzaam elektriciteitsvermogen zoals windmolens,

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Rapport. Klimaatvoetafdruk 2010 van Van Vessem & Le Patichou. (openbare versie)

Rapport. Klimaatvoetafdruk 2010 van Van Vessem & Le Patichou. (openbare versie) Rapport Klimaatvoetafdruk 21 van Van Vessem & Le Patichou (openbare versie) Auteur: drs. Han van Kleef Datum: 4 april 211 Document: 2724RAPP1144 Rapport Klimaatvoetafdruk 21 Van Vessem & Le Patichou 1.

Nadere informatie

Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012

Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012 17/11/2014 Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012 Kadering» VITO actualiseert jaarlijks, in opdracht van LNE, CO 2 -inventaris gemeenten» Taken voorzien in actualisatie

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 1 november 2014 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie...

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2013

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2013 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2013 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 1 november 2013 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie...

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

CO2-reductieplan 2015

CO2-reductieplan 2015 CO2-reductieplan 2015 Samen zorgen voor minder CO2 Rapportage 2015 1 Inleiding Dit CO₂-reductieplan heeft, net zoals het volledige energiemanagementsysteem, zowel betrekking op de totale bedrijfsvoering

Nadere informatie

Compensatie CO 2 - emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2012

Compensatie CO 2 - emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2012 Compensatie CO 2 - emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2012 Inhoud 1 Aanleiding 1 2 Werkwijze 2 2.1. Bronnen 2 2.2. Kentallen 2 3 CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie 3 4 Ontwikkeling 5

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Energiebesparing, geliefd en genegeerd. Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011

Energiebesparing, geliefd en genegeerd. Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011 Energiebesparing, geliefd en genegeerd Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011 Aan de orde Verbruiktrends Wat is besparing Waarom besparen? Stimulering besparing Bereikte besparing Wat

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

CO2-Reductieplan. Klaver Infratechniek B.V. Techniek voor en door de mens. Versie 1.1 28 november 2011

CO2-Reductieplan. Klaver Infratechniek B.V. Techniek voor en door de mens. Versie 1.1 28 november 2011 CO2-Reductieplan Klaver Infratechniek B.V. Versie 1.1 28 november 2011 Techniek voor en door de mens Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Energie en CO2 Reductie scope 1... 4 1.1 Wagenpark en brandstof... 4

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

CO 2 - Footprint Bedrijventerrein Lorentz I & II te Harderwijk

CO 2 - Footprint Bedrijventerrein Lorentz I & II te Harderwijk CO 2 - Footprint Lorentz I & II te Harderwijk Periode: 211-213 Datum: 24-1- 214 Versie: 2 1 Inhoudsopgave Inleiding CO 2 - Footprint 211 CO 2 - Footprint 212 CO 2 - Footprint 213 Vergelijk Totalen Ambitie

Nadere informatie

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw.

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. 3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. Datum: 12-05-2016 Versie: 1 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Prins Bouw de voorgang op de CO 2 reductiedoelstellingen laten zien, door

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

Energie beoordelingsverslag 2015 20 januari 2016 (definitief)

Energie beoordelingsverslag 2015 20 januari 2016 (definitief) Energie beoordelingsverslag 2015 20 januari 2016 (definitief) Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Bedrijf 4 2.1 Activiteiten 4 2.2 Bedrijfsonderdelen 4 2.3 Factoren die het energieverbruik beïnvloeden 4 3.

Nadere informatie

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Energie nulmeting Regio Amstelland-Meerlanden Concept 22 oktober 2008 Opdrachtgever: Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Opgesteld door: Bosch & Van Rijn Drs. G. Bosch Ing. J. Dooper Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie