INHOUD. Wenkende perspectieven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INHOUD. Wenkende perspectieven"

Transcriptie

1 INHOUD Wenkende perspectieven Een beschouwing van trends in de ontwikkeling van bedrijfsstrategieën, tegen de achtergrond van veranderende concurrentiekrachten en mogelijke scenario s voor de toekomst. Dit hoofdstuk wil een inspiratiebron zijn bij het denken over nieuw bedrijfsbeleid. Van beleid naar praktijk Beleid is nog geen werkelijkheid. Daarvoor zijn activiteiten nodig in een soms weerbarstige praktijk. De vragen en onzekerheden die dat met zich meebrengt roept soms de behoefte op aan een klankbord. Coficient heeft de afgelopen jaren in toenemende mate die functie mogen vervullen voor directies van o.m. corporaties, projectontwikkelaars, bouwers en de toeleverende industrie. De onderwerpen die daarbij aan bod kwamen, vindt u kort getypeerd terug in dit hoofdstuk. Wellicht kunnen ze u wat helpen bij het vertalen van beleid in praktijk. Wilt u meer weten dat kunt u over veel van deze onderwerpen op de website meer achtergrondinformatie vinden. Het ligt in onze bedoeling voor onze goede relaties de informatieservice via de website in de toekomst verder uit te breiden. Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: 1 van

2 Wenkende perspectieven De structuur van de bouwnijverheid is sterk aan het wijzigen. In de bouwkolom wordt er gestreden om de posities. De concurrentiekrachten veranderen en dat dwingt bedrijven hun strategie te heroverwegen. De leiding van de onderneming staat voor nieuwe keuzes in beleid en strategie. De vragen die het leiderschap moet beantwoorden, zijn: Hoe definieer ik mijn business, vertaald in missie en doelstellingen? Hoe organiseer ik mijn bedrif zo, dat de missie succesvol wordt? Tot op dit moment is concurrentie op prijs het hoofdkenmerk van het strategisch bedrijfsbeleid. In een bedrijfstak waar de toetredingsdrempels zo laag zijn, leidt dat tot een structureel slecht rendement. Dit boekje laat nieuwe mogelijkheden voor het verbeteren van de concurrentiepositie zien. Ontleend aan de voorhoede van de bouwnijverheid, worden een aantal trends in strategievorming beschreven met hun organisatorische consequenties. Omdat de ontwikkelingen in de bouw van sector tot sector verschillen is het focus van deze publicatie vooral de B&U-sector, met af en toe een accent op de woningbouw. Beleid en strategie Bij vraagstukken van beleid gaat het over het wezen van het bedrijf, de reden van het bestaan. Wat wil de onderneming bereiken en waarom? Het behouden of verwerven van bestaansrecht vraagt om beleidskeuzes en een strategie. Langs welke wegen gaat de onderneming de doelen bereiken? Dat vraagt om visie op de organisatiestructuur, de samenwerking met derden, de bedrijfscultuur en de inzet van mensen en productiemiddelen in de primaire en secundaire processen. Het leiderschap heeft voor die positiekeuze, naast zelfkennis en kennis van het bedrijf, een visie op de maatschappij van de toekomst nodig, in het bijzonder op de markt waarin het bedrijf opereert of wil opereren. Zich wijzigende concurrentiekrachten De ruimte voor een eigen concurrentiestrategie wordt volgens Porter (1) bepaald door de macht van de klant, het gemak waarop concurrenten kunnen toetreden tot de markt, door de macht van de leveranciers, de vervangingsmogelijkheden voor het product of dienst en tot slot de concurrentiestrategieën van de andere bedrijven in de bedrijfstak. Op bijna al deze terreinen treden er flinke verschuivingen op of zijn en nog te verwachten De macht van de klant -de klant als eindgebruiker- is door het tekort aan woningen de afgelopen decennia zwak geweest. Het behoeft inmiddels geen betoog meer dat door allerlei oorzaken die machtsbalans in het voordeel van de klant aan het verschuiven is. Steeds minder makkelijk kunnen kosten en risico s worden doorgeschoven De veelbesproken faalkosten zullen daardoor vaker voor eigen rekening gaan komen. Anders ligt dit bij de grote professionele opdrachtgevers. Zij zorgen voor een scheiding van ontwerp en uitvoering en dwingen daarmee de rest van de bouwkolom tot prijsconcurrentie. Pas als projecten langs deze weg onhaalbaar blijken, wordt voor meer samenwerking gekozen. Het toetreden tot de bouwmarkt kent, behalve voor de toeleverende industrie en voor de grote bouwconcerns, geen hoge drempels Omdat de bouw nog veelal een capaciteitsleverancier is (zowel bij bouwers als bij de dienstverleners), is voor het starten van een nieuw bedrijf niet veel kapitaal of unieke kennis nodig. Als men distributiekanalen weet te vinden is dat al snel mogelijk. Waar de overheid vroeger nog barrières in stand hield, zijn die de afgelopen jaren geslecht. Wanneer toetreding eenvoudig is, is concurrentie op prijs het gevolg. Het verhogen van de drempels door het ontwikkelen van echte merken of het opzoeken van een niche in de markt zijn mogelijke reacties Traditioneel is de macht van de leverancier in de bouw zwak. Het product was niet uniek en daardoor eenvoudig door iets anders te vervangen. Door de enorme technologische ontwikkelingen en schaalvergroting die delen van de toeleverende industrie heeft doorgemaakt, is die situatie drastisch aan het veranderen. Door die vergroting van de macht kan zij zich deels aan de prijsconcurrentie onttrekken en ook voorwaartse integratie afdwingen. De industrie ziet de schakels in de bouwketen tussen haar en de consument steeds meer als een belemmering voor haar eigen ontwikkeling en zoekt naar wegen om ze rechtstreeks te kunnen bedienen. Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: 2 van

3 Deze gewijzigde concurrentiekrachten hebben ertoe geleid dat menig bedrijf zijn eigen positie op de bouwmarkt aan het heroverwegen is. In deze verschuivingen zijn een aantal trends waarneembaar die verderop in dit artikel worden besproken Veranderingen in concurrentiekrachten staan niet op zich, maar worden veroorzaakt door algemene ontwikkelingen in onze maatschappij. In enkele volgende alinea s komen die beknopt aan bod. Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: 3 van

4 Een kijk op de toekomst en de betekenis van scenario s Na een periode van economische voorspoed met snelle technologische veranderingen lijkt nu tamelijk abrupt gas teruggenomen te worden. Voor hen die hierop niet hebben geanticipeerd, breken moeilijke tijden aan. Dit soort abrupte tempowisselingen zijn moeilijk te voorzien. Om er toch op voorbereid te zijn, zijn er scenario s beschikbaar waarin een ideaalbeeld van de toekomst wordt geplaatst tegenover een angstbeeld ( worst case ). De gevoeligheid van beleid voor bijzondere risico s kan zodoende onderzocht worden. Voor beleidsvorming voor de langere termijn, is echter een ander type scenario s gewenst. Dit probeert bestaande trends door te trekken tot in een wat verder weg gelegen toekomst. Door nu eens de ene dan weer de andere trend de overhand te laten hebben, ontstaan er meerdere varianten van een mogelijke toekomst. De scenario s die zo ontstaan dienen ertoe de toekomst te doordenken als basis voor de positiekeuze van het bedrijf. Hun doel is niet de toekomst te voorspellen maar zij spannen de ruimte op waarbinnen de toekomst zich zal bewegen. De vragen over de toekomst die in scenario s beantwoord worden, kunnen veelvuldig zijn. In deze publicatie worden er drie besproken. - Hoe ontwikkelt zich de ruimtelijke ordening, de rol van de overheid daarin en de verhouding klant bouwnijverheid? - Hoe ziet het nieuwe consumeren eruit, vooral die van de woonconsument? - Wat wordt de reactie van de bouwnijverheid op deze ontwikkelingen? Uiteraard zal de bouwmarkt niet alleen bepaald worden door de beschreven scenario s, maar ook door ontwikkelingen in de Nederlandse- en de wereldeconomie. Deze zullen met name van invloed zijn op de snelheid waarmee de geschetste veranderingen zich zullen voltrekken. Scenario s van bouwend Nederland In 1998 is er een Verkenningscommissie Bouw in het leven geroepen. Haar opgave was in beeld te brengen aan welke kennis is er op termijn in bouwend Nederland behoefte is. Ze heeft daarvoor geprobeerd vast te stellen voor welke maatschappelijke vragen de bouw in de 21 e eeuw komt te staan. Er is daarbij gekeken naar de mogelijke ruimtelijke inrichting van ons land en de rol van de overheid daarbij, naar de ontwikkeling van de bouwvraag die uit de ruimtelijke inrichting valt af te leiden, naar de manier waarop bedrijven hun aanbod daarop zullen organiseren en hoe de concurrentie daarin een rol zal spelen. In 2000 heeft deze commissie haar rapport uitgebracht (2). Daarin schetst ze de mogelijke ontwikkelingen middels een drietal scenario s. Deze scenario s zijn niet alleen bruikbaar om er de toekomstige kennisbehoefte uit af te leiden, maar ze zijn ook te gebruiken om na te denken over de bedrijfsstrategie. De commissie heeft de scenario s aansprekende namen gegeven als Oud Goud, Metropool in de Delta en Elk Wat Wils. In Oud Goud lijkt de toekomst het meest op vandaag. Sociale cohesie is het leitmotiv en optimalisatie van het bestaande is de leidraad voor ons handelen. De overheid blijft een belangrijke rol spelen als hoeder van ons patrimonium. De bouwopgave ligt vooral in het beheren van dit erfgoed. Concurrentie op prijs en de daarvoor noodzakelijke scheiding van ontwerp en uitvoering, blijft een hoofdkenmerk van de markt voor de bouw. Bij Metropool in de Delta is het beeld van Nederland dat van een handelsstad, gelegen in een parkachtige omgeving. Om dit beeld te verwezenlijken is een krachtig sturende overheid nodig. De compacte stad, met droge voeten, vraagt om intensieve bebouwing (hoog zowel als diep) met zeer hoogwaardige technologieën. Grote en complexe projecten bepalen de bouwopgave en grote partijen die in staat zijn tot totaaloplossingen, spelen een belangrijke rol op de bouwmarkt. In het scenario Elk Wat Wils is de Nederlandse landbouw grotendeels verdwenen en wordt de vrijgekomen ruimte gebruikt om landelijk te wonen. Het regelen van de daarvoor noodzakelijke mobiliteit is de hoofdtaak van de overheid geworden. Het bouwen van woningen en werkruimte is een individuele aangelegenheid geworden. Deze vraag wordt tailer-made ingevuld met een belangrijke rol voor de toeleverende industrie. Die is geweldig gegroeid door de schaalvoordelen die Europa biedt. Het nieuwe consumeren Na deze blik op mogelijke verschuivingen in de ruimtelijke ordening, lijkt het zinvol in te zoomen op de invloed die de woonconsument daarop zal hebben. Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: 4 van

5 In maart 2001 verscheen een uitgave van Sociaal en Cultureel Planbureau getiteld Het nieuwe consumeren (3). De invloed van demografische ontwikkelingen en van de individualisering op de aard en omvang van het nieuwe consumeren wordt daarin onderzocht. Dit is verricht in opdracht van EZ die met dit en andere onderzoeken probeert een beeld te krijgen van de economie in de 21 e eeuw..het kan ook gebruikt worden in onze vooruitblik op de toekomst van de bouwnijverheid. In het rapport wordt een toename van de bevolking verwacht door zowel een geboorte als een immigratieoverschot. De hierdoor groeiende behoefte aan huisvesting wordt versterkt door de verwachte huishoudensverdunning en de vergrijzing. Naast een vergroting van de vraag naar huisvesting, wordt een verschuiving in de aard van de vraag voorzien. Als dominante trends worden de behoefte aan gemak en aan bijzondere, onderscheidende ervaringen gezien. Vooral voor de druk bezette personen en ouderen. De gemakstrend is de basis voor een markt van gemaksdiensten. Bij huisvesting kan dit vertaald worden in een vraag naar een totaaloplossing. Hulp bij het verschaffen van huisvesting samen met bijvoorbeeld zorg voor de inrichting, de tuin, de verhuizing en allemaal vanuit één loket. De experience -trend, het zoeken naar iets bijzonders, zal zich bij huisvesting manifesteren in een groeiende behoefte om zich door de wijze van huisvesten te onderscheiden. Het belang van vraagsturing neemt daardoor toe en sommigen gaan zover te veronderstellen dat de consument achter het stuur van de productieketen komt te zitten De ontwikkeling van de vraag en de organisatie van het aanbod Meerdere ontwikkelingen aan de vraagzijde zijn hier al besproken. Ieder type vraagt om een eigen organisatie van het aanbod. Worst heeft daarvoor in zijn boek over strategische opties, 3 scenario s gegeven (4) Drie soorten behoeften liggen daaraan ten grondslag: De vraag naar complete huisvestingsoplossingen in een vraaggestuurd en sneller bouwproces. Omdat te bereiken werken partijen in de keten samen in strategische allianties en volgens het principe van concurrent engineering. De toelevering zal door clustering en door het aanbieden van systemen (onderling volledig afgestemde en flexibele producten) de aansturing van het bouwproces aanzienlijk eenvoudige. Projectmanagers coördineren en bewaken de vertaling van de vraag van de klant tot een volledige oplossing is bereikt De behoefte van opdrachtgevers aan perfecte huisvesting gekoppeld aan het overnemen van de risico s en beheerproblemen (life-cycle-contracting). Om het gebruik van een bouwwerk gedurende zijn exploitatieperiode te kunnen garanderen tegen een vooraf overeengekomen prijs, is er nieuwe deskundigheid in het ontwerpteam vereist; kennis van financiering, bedrijfskunde, gebruik en exploitatie. In een partnership met de opdrachtgever zal het team aan de oplossing werken. Onderling zullen de partijen alleen middels langlopende allianties de nodige garanties kunnen bieden. Bij overheidsopdrachten zal sprake zijn van PPSconstructies. En natuurlijk ook de vraag naar de laagste prijs onder volledige concurrentie. De bestaande scheiding tussen ontwerp en bouwen zal worden gehandhaafd. Kostenreductie, i.h.b. beheersing van faalkosten zal hier bepalend zijn voor succes.. Trends in strategieontwikkeling Alle beschreven ontwikkelingen lijken nog ver weg te liggen. Toch werpt die toekomst al zijn schaduw vooruit. De voorhoede van de bouwnijverheid is al volop bezig positie te kiezen op het marktveld van de toekomst. Zij stellen hun beleid en strategie al bij. Hierin zijn een aantal karakteristieken waarneembaar. Een aantal worden hier besproken: A. Van specialisatie(1) naar Integratie(2) B. Van focus op Capaciteit(1) naar focus op Merk(2) C. Van strijd(1) naar Harmonie(2) Iedere karakteristiek kent twee tegengestelde ontwikkelingen die beide succesvol kunnen zijn en tegelijkertijd elkaar nodig hebben. Het is dus geen vraag van of het een of het ander, maar om de balans tussen beide polen. De drie beschreven karakteristieken beïnvloeden elkaar onderling en moeten dus niet als onafhankelijke ontwikkelingen beschouwd worden. Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: 5 van

6 In onderstaande figuur, is met behulp van deze driedeling, de overheersende richting in de huidige concurrentiestrategieën verbeeld. De algemene trend is een verschuiving van een sterke nadruk op pool 1 (weergegeven met het rode gebied) naar meer aandacht voor pool 2 (het blauwe gebied) B1 A1 C1 A1 = Specialisatie A2 = Integratie B1 = Focus op Aanbod en Capaciteit B2 = Focus op Oplossing en Merk C1 = Strijd C2 = Samenwerking C2 A2 B2 Specialisatie versus Integratie Bij specialisatie draait het om het voortdurend verbeteren en vernieuwen van product, productietechniek of dienst. Het is de drijvende kracht achter de technologische innovatie in de bouw. Er komen steeds meer oplossingsmogelijkheden, maar daarmee neemt ook de noodzaak toe om die goed onderling af te stemmen en te integreren. Echter de coördinatie- en afstemmingskosten mogen de voordelen van specialisatie niet gaan overtreffen. Specialisatie treedt niet alleen op bij de ontwikkeling van producten (beton, glas, metaal, etc.) en productietechnieken (bevestiging, maatvoering etc.) maar ook bij de inzet van arbeid (beheersing moeilijke technieken en reductie van uren) en bij de dienstverlening aan het begin van de bouwkolom dicht bij de ontwerpfunctie (adviseurs voor brandveiligheid, maatvoering, toegankelijkheid etc.). De voordelen van specialisatie zijn groot. Er komen steeds betere producten waarmee in bijna iedere huisvestingsbehoefte kan worden voorzien. Tegelijk groeit de productiviteit ermee. Door de zeer specifieke kennis en vaardigheden werpt men toetredingsdrempels op voor concurrenten. Om deze kwaliteiten ook daadwerkelijk te benutten is het van belang dat het specialisme helder in het proces zijn plaats krijgt. Zonder goede aansluiting op de andere schakels in de keten (informatie, maatvoering etc.) gaat de toegevoegde waarde van het specialisme verloren. Anderen moeten die nieuwe plaats wél accepteren. Dit is niet altijd eenvoudig omdat een nieuw specialisme ook leidt tot een gedeeltelijke uitholling van posities van anderen. De voordelen kunnen overschaduwd worden door de nadelen. Door de versnippering van het proces wordt coördinatie en besturing moeilijker, kost het proces meer tijd en is terugkoppeling van kennis moeilijk. Vernieuwingen worden pas een succes als de kennis daarvan ook voldoende in de ontwerp en engineeringfase benut wordt. Dat de klant aan steeds meer loketten moet zijn, past ook niet bij vergroting van de klantgerichtheid. Dit vraagt om integratie. Integratie bundelt specialismen van een (deel)proces (bijvoorbeeld de afbouw of de installaties) en regelt dat specialistische kennis al vroeg in het proces beschikbaar is. Zo n bundeling of cluster kent zijn eigen projectmanagement. Dat zorgt ervoor dat ontwerp, engineering en uitvoering integraal wordt geleverd op basis van een prestatieomschrijving van de klant In de huidige praktijk worden clusters nog vooral ingezet bij complexe en moeilijk haalbare projecten (naar tijd of budget). Doordat zo een optimale inzet van kennis en productietechniek mogelijk wordt, komen er niet alleen beter passende oplossingen maar wordt er ook een beter rendement mogelijk. Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: 6 van

7 Zo n werkwijze kent wel zijn eigen organisatorische voorwaarden. Succesfactoren zijn onder meer nieuwe vormen van acquisitie, klantfocus van het hele cluster, de creativiteit van het projectmanagement, co-making met de partners in het cluster en een samenwerking die gekenmerkt door openheid over risico s en kosten, vertrouwen en onderlinge steun. Van focus op Capaciteit naar focus op Merk Het algemene (bouw)bedrijf dat alles kan, dat is nog steeds een favoriete bedrijfsstrategie. Zit het in een bepaald deel van de markt wat tegen, dan is een accentverlegging naar een ander segment van de markt makkelijk te maken. Deze flexibiliteit wordt gezien als een goede mogelijkheid om de vaste kosten van een goede organisatie, ook bij minder economisch tij, op te kunnen brengen. Met zo n strategie is het moeilijk om je in de markt middels een goede naam te onderscheiden. Voor het ontwikkelen van zo n naam of merk zijn forse en voortdurende investeringen nodig, gepaard aan een heldere visie op markt en product. Focus op capaciteit is evenals focus op kosten een gevolg van de scheiding van ontwerp en uitvoering. Veel bedrijven zijn ontstaan door vaklieden die, gelokt door de lage toetredingsdrempel, kansen voor zichzelf in de markt zagen. Nog dagelijks ontstaan er zo nieuwe bedrijven, die door hun geringe overheadkosten vooral op prijs kunnen concurreren. Veel bouwbedrijven proberen door middel van voorwaartse integratie aan het imago van stenen stapelaar te ontsnappen. Een andere mogelijkheid biedt het ontwikkelen van een merk. Focus op een Merk biedt de kans het bedrijf in de markt te onderscheiden. Omdat het ontwikkelen ervan (veel) geld kost, verhoogt het de toetredingsdrempel voor nieuwkomers. In een markt die geleidelijk van karakter verandert, van aanbieders naar vragers, neemt het belang van een onderscheidend karakter toe De klant wil kunnen kiezen tussen capaciteit en merk. In de particuliere woningbouw is de groeiende populariteit van de catalogus -woning daarvan het bewijs. Belangrijk is wel dat een merk voldoende ruimte biedt voor individuele keuzes Voor klanten is de zekerheid die een merk biedt, naast alle andere voordelen, de reden om ervoor te kiezen. Deze zekerheid wordt nu wat kunstmatig verschaft via externe constructies als een keurmerk of een garantie-instituut. Die zekerheid moet wel reëel en geen gebakken lucht zijn. De inhoud van het merk kan zijn aan een product, onderdeel van een gebouw (denk aan INTEL inside), bijvoorbeeld duurzame en onderhoudsarme kozijnen. Maar ook aan een combinatie van producten in een bouwsysteem is mogelijk (vgl Compaq). Om succesvol een merk te krijgen is naast visie op de markt, investering in product- of systeemontwikkeling en in marketing nodig. Daarvoor is voor veel bedrijven schaalvergroting nodig om die ontwikkelkosten terug te kunnen verdienen. Een andere mogelijkheid is dat afzet gegarandeerd wordt doordat grote opdrachtgevers participeren in de systeemontwikkeling vanwege hun belang bij de nieuwe en flexibele mogelijkheden. Marketing moet dan wel op een hoger niveau komen dan nu gebruikelijk is in de bouwnijverheid. Strijd versus Harmonie Uit diverse onderzoeken komt naar voren dat het gebrek aan vertrouwen wordt ervaren als een belangrijke belemmering tot verbetering van de bedrijfstak.(6) Sluwheid, onverschilligheid of lomp gedrag, zijn gedragskenmerken die daarbij in één adem worden genoemd. Niet alleen de klant is daar het slachtoffer van, maar ook de collega-bedrijven waarmee wordt samengewerkt. Vanwege zijn complexiteit is het tot stand brengen van een bouwwerk teamsport. Dat vraagt om een meer harmonische cultuur, waarin openheid en onderlinge steun belangrijk zijn. De huidige cultuur wordt echter vooral gekenmerkt door strijd. Jouw verlies is mijn winst, is nog de overheersende opvatting. Deze harde onderlinge strijd vindt zijn oorsprong in de concurrentie op prijs per project. Korte termijn denken krijgt daardoor de overhand. Voor veel van de boven beschreven trends in strategievorming is echter langere termijn en meer projectongebonden samenwerking nodig. Verandering van deze strijdcultuur is echter geen simpele zaak. De medewerkers zijn er vanaf het begin van hun werk mee opgevoed en hun carrièreverloop hangt samen met het vermogen zich deze cultuur volledig eigen te maken. Daarmee is dit gedrag een vast kenmerk van de sector geworden. De verandering ervan moet een apart agendapunt worden. Door de waarden en normen in de strategie een plaats te geven, kan erop gestuurd worden. Van de andere kant moet ook de opdrachtgever bereidheid gaan tonen om, naast scheiding van ontwerp en uitvoering, andere vormen van aanbod te accepteren Naast harmonie blijft strijd een nuttig cultuurelement, nodig voor een gezonde concurrentie. Alleen de balans tussen beiden polen zal afhankelijk van de rest van de bedrijfsstrategie in meer of mindere mate moeten verschuiven. Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: 7 van

8 Verschuivingen per segment van de bouwkolom Wat deze scenario s en concurrentiestrategieën betekenen voor een individueel bedrijf is een vraag die alleen het bedrijf zelf kan beantwoorden. Duidelijk is wel dat er keuzes gemaakt moeten worden. Die moeten met zorg worden uitgewerkt én er zal aan vastgehouden moeten worden. In algemene zin zijn er per segment van de bouwkolom wel verschuivingen waarschijnlijk. De traditionele rolverdeling in de bouw van een zelfstandige architect en aannemer is al lang niet meer vanzelfsprekend. Allerlei nieuwe verhoudingen en partijen zijn er gekomen. Door de geschetste ontwikkelingen zal de concurrentie om de posities in de bouwkolom nog verder toenemen. De opdrachtgever De woonconsument zal uit veel meer systeemwoningen kunnen kiezen. Hiermee zullen ogenschijnlijk unieke woningen gebouwd kunnen worden van een veel betere kwaliteit en in een veel kortere tijd dan bij de traditionele verhoudingen. Bottleneck zal de beschikbaarheid van de locaties blijven. De professionele opdrachtgevers, zoals corporaties, ontwikkelaars enzovoorts, zullen meer gebruik gaan maken van totaaloplossingen. Die stellen hen in staat zich op hun kerntaak te concentreren. Bekende merken zullen hen de gewenste zekerheid gaan bieden en doordat het mogelijk wordt (delen van) het exploitatierisico bij de leverancier te leggen, verdwijnt de angst om controle op het bouwproces te verliezen. De toeleverancier Het belang van de toeleverende industrie zal toenemen. Zeker als die kans ziet de eigen kennis en producten met die van andere toeleveranciers te clusteren tot een belangrijk deelproces, bijvoorbeeld afbouw en inrichting. Door de almaar toenemende grootte zal die meer macht in de keten naar zich toetrekken. Als de bouwkolom zo gesegmenteerd blijft, zal die bedrijven oprichten die een perfecte vertaling kunnen leveren van de vragen van de consument naar de te leveren producten en systemen. De architect Door de toename van de totaaloplossing zal de rol van de architect meer dienstbaar worden aan de organisatie die voor die oplossing verantwoordelijk wordt. Wil de architect zelf die dienst leveren, dan zal hij de rol van projectmanager van de verschillende deelclusters moeten kunnen vervullen. Hij wordt daarmee een rechtstreekse concurrent van de bouwer. Schaalvergroting zal dan noodzakelijk zijn. De neiging van menig architect tot productontwikkeling zal meer en meer moeten aansluiten op initiatieven vanuit de toeleverende industrie en geplaatst moeten kunnen worden in de systeemontwikkeling van een cluster. De bouwer De bouwer zaal een keus moeten maken tussen zijn rol van procescoördinator of die van producent. Kiest hij voor productie dan is specialisatie zijn toekomst. Integraal projectmanagement, gericht op het bieden van totaaloplossingen is een andere weg. Het ontwikkelen van eigen systemen en een eigen merk zal daar dan onlosmakelijk aan verbonden zijn. De bouwer zal in dat geval ook de motor moeten zijn van een nieuwe cultuur met meer ruimte voor harmonie. De invloed van het leiderschap De keuze voor een concurrentiestrategie is afhankelijk van de concurrentiekrachten in het deel van de bouwmarkt waar het bedrijf zich bevindt, de inschatting van de markt én de eigen mogelijkheden van het bedrijf. Bij grotere bedrijven wordt de strategie niet alleen op corporate-niveau vastgelegd, maar is juist ook strategievorming voor de afzonderlijke bedrijfseenheden belangrijk. In dit artikel zijn voornamelijk externe ontwikkelingen behandeld. Voor een goede beleidskeuze en strategie zijn zeker ook interne ontwikkelingen van belang. In een volgende publicatie willen we daarom ingaan op het proces van strategievorming en de rol van het leiderschap daarin. Het zal duidelijk zijn dat een wenkend perspectief voor de een, een bedreiging zal zijn voor de ander. De kwaliteit van het ondernemerschap in een bepaald segment van de markt en de kwaliteit van het individuele leiderschap zal bepalend zijn voor succes in de toekomst. Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: 8 van

9 VAN BELEID NAAR PRAKTIJK Het in evenwicht tussen beleid en de dagelijkse praktijk van het leiden van een bedrijf is vaak onderwerp van gesprek tussen Coficient en haar relaties. Wij vervullen in zo n praktijk niet alleen een adviesfunctie maar meer en meer ook die van klankbord. De klankbordfunctie van Coficient geeft directies de mogelijkheid met een onafhankelijke en niet belanghebbende vrijelijk van gedachten te wisselen over beleid en organisatie van het eigen bedrijf. Klankborden helpt bij het ordenen van gedachten en problemen. In zo n gesprek kunnen wij andere perspectieven laten zien of wijzen op praktische methoden en technieken om de zaken aan te pakken. Soms is de behoefte aan een klankbordgesprek incidenteel, vaker is enige regelmaat (bijvoorbeeld eens per kwartaal) gewenst. De onderwerpen die in de gesprekken aan de orde komen kunnen sterk variëren. Hieronder treft u een aantal thema s aan die zoal besproken zijn. Over veel van deze onderwerpen kunt u op de website meer achtergrondinformatie vinden. Het ligt in onze bedoeling voor onze goede relaties de informatieservice via de website in de toekomst verder uit te breiden. Strategie en organisatie Vraagstukken van strategie en organisatie zijn er velerlei. De basisvraag is, wat is voor het bedrijf een goed beleid en hoe richt ik de organisatie daarop in. Afgeleide vragen daarvan zijn hoe zet ik het best het bedrijfsplan in elkaar, wat zijn slimme en meetbare doelen, hoe moet daarop gestuurd worden en hoe betrek ik de medewerkers in dit proces. Natuurlijk speelt in de beleidsvorming ook een vraag als: wat is het verbeterpotentieel van mijn organisatie, zowel naar de klant als in productiviteit. Kernwoorden zijn: - Bedrijfsbeleid en bedrijfsplan - Plan en control-cyclus op basis van meetbare doelstellingen - Bedrijfsorganisatie - Meting productiviteit en verbeterpotentieel Integrale samenwerking In de strategievorming van bedrijven speelt de vraag wat doe ik zelf en wat besteed ik uit, een belangrijke rol, naast de vraag wat is en wat wordt de plaats van mijn bedrijf in de keten. Eenmaal een keuze gemaakt voor vormen van samenwerking (horizontaal en/of verticaal) dan zijn het aangaan van integrale samenwerking, de begeleiding ervan en de evaluatie, nieuwe vragen. Kernwoorden zijn: - Visieontwikkeling en onderzoek - Opzetten projectpact - Nieuwe vormen van uitbesteding - Evaluatie van samenwerking Begeleiding productontwikkeling Als onderdeel van de bedrijfsstrategie wordt meer en meer gekozen voor product- of systeemontwikkeling. De rol van alleen capaciteitsaanbieder wordt als te beperkt gezien. Met name worden er systemen bedacht die het mogelijk moeten maken dat er flexibeler wordt ingespeeld op de behoefte van de consument. Kernwoorden zijn: - Systemen voor Flexibele woningbouw Procesmanagement Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: 9 van

10 Bij het bouwproces zijn velen betrokken (medewerkers van ontwikkelaars, architecten en adviseurs, bouwers, toeleveranciers en beheerders) en dat maakt het management van zo n proces niet eenvoudig. Duidelijkheid verschaffen over wie wat doet en aan welke eisen ieders bijdrage moet voldoen, is een kerntaak. Tot nu toe gaat er veel aandacht uit naar de vraag hoe iemand zijn werk moet verrichten. Beter lijkt, het accent te verleggen naar het gewenste resultaat en de sturing op die output te concentreren. Kernwoorden zijn: - Sturing op resultaat of output - Projectontwikkelaars - Bouwers - Corporaties Reductie faalkosten Het terugdringen van faalkosten is in iedere bedrijfsstrategie van belang, maar zeker waar er geconcurreerd wordt op prijs. Voor de aanpak van faalkosten zijn drie strategieën mogelijk: verbetering van de bedrijfsvoering, ook wel kwaliteitszorg Nieuwe Stijl genoemd, verbetering van de samenwerking, ook wel Integrale samenwerking of Ketenmanagement genoemd en verbetering van het procesmanagement, i.h.b. door Risico- en kennismanagement. Kernwoorden zijn: - Risicomanagement, projectkwaliteitsplan en projectbewaking - Kwaliteitszorg nieuwe stijl - Kennismanagement, evaluatie en terugkoppeling Noten 1 Porter, Porter over concurrentie, Harvard Business School Press, Nederlandse versie Uitgeverij contact, Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) in samenspraak met de Adviesraad Technologiebeleid Bouwnijverheid (ARTB), Bouwen op kennis, SCP, Het nieuwe consumeren, werkdocument 72, maart Worst, Strategic options for european construction Industry, Huijbregts, Reductie van faalkosten, Vier artikelen in Cobouw, augustus SBR, De Bouw moet om, 2001 Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: 10 van

11 Een wenkend perspectief Versie: /10/2004 Blad: van

Integrerend samenwerken bij industrieel bouwen

Integrerend samenwerken bij industrieel bouwen Gedeelde kennis geeft meer markt Integrerend samenwerken bij industrieel bouwen NVTB Jaarbijeenkomst 7 november 2002 Introductie P. Huijbregts 1977 afgestudeerd aan TUE, Bouwkunde 1978 Oprichter en directeur

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

De oplossingsruimte dijt oneindig uit

De oplossingsruimte dijt oneindig uit Wat betekent Conceptueel Bouwen u? Een beter beheersbaar proces, meer zekerheid over het eindresultaat en veel minder rompslomp: dat is waar Conceptueel Bouwen staat. Het Netwerk Conceptueel Bouwen ondersteunt

Nadere informatie

Bedrijfskunde. H4 Samenwerking

Bedrijfskunde. H4 Samenwerking Bedrijfskunde H4 Samenwerking Toename in samenwerking Een toename in concurrentie en technologische ontwikkelingen dwingt bedrijven beter na te denken over efficiëntie en effectiviteit. Door Mondialisering

Nadere informatie

Nut en noodzaak conceptueel bouwen

Nut en noodzaak conceptueel bouwen Nut en noodzaak conceptueel bouwen Presentatie Jaarcongres NCB 2014 13 februari 2014 Stephan Dijkhuizen Inhoud Wat is conceptueel bouwen? Nut en noodzaak? Wat vraagt dat van u, als vrager of aanbieder?

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Opdracht transitiemanager voor de wijken

Opdracht transitiemanager voor de wijken Opdracht transitiemanager voor de wijken Deze opdracht beschrijft de rol van de transitiemanager voor de wijken in de implementatie van de strategie van Magentazorg en Actiezorg. De opdracht heeft een

Nadere informatie

Korte presentatie over Conceptueel Bouwen

Korte presentatie over Conceptueel Bouwen Korte presentatie over Conceptueel Bouwen Projectoverstijgende oplossingsprincipes voor specifieke huisvestings behoeften Aangeboden door als één organisatie samenwerkende keten van bedrijven Mogelijk

Nadere informatie

Quick-scan flexibiliteit

Quick-scan flexibiliteit Quick-scan flexibiliteit Hieronder leggen we u enkele stellingen voor die betrekking hebben op de omstandigheden en de markt waarin uw onderneming, divisie of business unit (dit kunt u zien als uw organisatie

Nadere informatie

Onderhoud kan productieprocessen LEAN-er maken. LEAN en onderhoud in de voedingsmiddelen industrie 16 september 2011. Inhoud

Onderhoud kan productieprocessen LEAN-er maken. LEAN en onderhoud in de voedingsmiddelen industrie 16 september 2011. Inhoud Onderhoud kan productieprocessen LEAN-er maken LEAN en onderhoud in de voedingsmiddelen industrie 16 september 2011 Rob Brager 1 Inhoud 1. Inleiding 2. Waarom productieprocessen? 3. Traditioneel productieproces

Nadere informatie

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 Aannemer als de spil in de keten Een aannemer is de verbindende schakel tussen: Creatieve

Nadere informatie

Inhoud EEN NIEUWE FORMULE 3

Inhoud EEN NIEUWE FORMULE 3 Inhoud EEN NIEUWE FORMULE 3 WAT IS BURO LUIKEN? 5 UW VOORDEEL 7 VOOR WIE INTERESSANT? 9 UW INVESTERING 11 DIGITAAL ONDERNEMEN 13 BUSINESSPARTNERS 15 PASSIE, MISSIE, VISIE 17 CONTACT 19 Welkom! Buro Luiken

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

GROEN conceptueel bouwen

GROEN conceptueel bouwen GROEN conceptueel bouwen Hoe samenwerking in de bouw kan leiden tot energiezuinige innovaties. 19.10.2009 Conceptueel Bouwen Nederland CBNL helpt organisaties succesvol te worden in het ontwikkelen, realiseren

Nadere informatie

Resultaatgericht Portfoliomanagement. 4 oktober 2011

Resultaatgericht Portfoliomanagement. 4 oktober 2011 Resultaatgericht Portfoliomanagement 4 oktober 2011 Portfoliomanagement Van Wat (moeten we doen) naar Hoe (gaan we dat doen): van portfoliomanagement naar operationeel beheer PLAN Vastgoed portfolio DO

Nadere informatie

Organisatie principes

Organisatie principes Organisatie principes Een overzicht van organisatie principes die als richtsnoer dienen bij het vormgeven van flexibele, innovatieve organisaties. Deze principes zijn gebaseerd op de Moderne Sociotechniek.

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

Het Vijfkrachtenmodel van Porter

Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het Vijfkrachtenmodel van Porter (een concurrentieanalyse en de mate van concurrentie binnen een bedrijfstak) 1 Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het vijfkrachtenmodel is een strategisch model wat de aantrekkelijkheid

Nadere informatie

Risicomanagement in de bouwpraktijk

Risicomanagement in de bouwpraktijk 1 Risicomanagement in de bouwpraktijk In de bouwpraktijk - zowel in de ontwerp- en voorbereidingsfase als tijdens de uitvoeringsfase worden er veel vermijdbare kosten gemaakt. Wie Cobouw leest vindt er

Nadere informatie

Hoe maak je de keten LEAN?

Hoe maak je de keten LEAN? Hoe maak je de keten LEAN? Oktober 2012 Meindert Koopman Directeur Bouwbedrijf Rijssen B.V Hoe maak je de keten LEAN?? Inleiding. Traditionele proces. Ketenintegratie.. Van Losser Installatiegroep. Ketenintegratie:

Nadere informatie

Geeft uw informatiestrategie u een voorsprong op de concurrentie?

Geeft uw informatiestrategie u een voorsprong op de concurrentie? Geeft uw informatiestrategie u een voorsprong op de concurrentie? Onderzoek naar het informatiemanagement bij de top van de Nederlandse bedrijven Whitepaper 1 Inhoud 1. Inleiding Informatiemanagement:

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier

Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier Georges Dockx Lid Expert groep PME/KMO Onafhankelijk consultant voor KMO Georges.dockx@resulto.be,

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Opdracht transitiemanager voor de 3 grote locaties

Opdracht transitiemanager voor de 3 grote locaties Opdracht transitiemanager voor de 3 grote locaties Deze opdracht beschrijft de rol van de transitiemanager voor de 3 grote locaties (Lauwershof, Oudtburgh en Zuyder Waert) in de implementatie van de strategie

Nadere informatie

Overheden als moderne opdrachtgever

Overheden als moderne opdrachtgever Overheden als moderne opdrachtgever Organisatorische randvoorwaarden voor professioneel opdrachtgeverschap bij nieuwe samenwerkingsvormen bij Waterschappen Prof.dr.ir. Marleen Hermans, TU Delft, Bouwkunde,

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

Professioneel opdrachtgeverschap? Over keuzes & eigen professionaliteit

Professioneel opdrachtgeverschap? Over keuzes & eigen professionaliteit Professioneel opdrachtgeverschap? Over keuzes & eigen professionaliteit Prof.dr.ir. Marleen Hermans Leerstoel Publiek opdrachtgeverschap in de bouw, TU Delft Managing Partner Brink Management & Advies

Nadere informatie

Van Swaay Aangenaam. Van ons mag u meer verwachten. De kracht van Van Swaay. Projectontwikkeling. Groot- & Utiliteitsbouw.

Van Swaay Aangenaam. Van ons mag u meer verwachten. De kracht van Van Swaay. Projectontwikkeling. Groot- & Utiliteitsbouw. Van Swaay Aangenaam Van ons mag u meer verwachten. De kracht van Van Swaay Van Swaay is een aannemingsbedrijf en projectontwikkelaar met stevige roots in Wageningen. Onze activiteiten richten zich voornamelijk

Nadere informatie

KWIC INSTRUMENT. Knippen in Processen Eerst het DOEN ontwerpen, dan het BESLISSEN ontwerpen en dan de REST. u Doelstelling instrument u Stappenplan

KWIC INSTRUMENT. Knippen in Processen Eerst het DOEN ontwerpen, dan het BESLISSEN ontwerpen en dan de REST. u Doelstelling instrument u Stappenplan KWIC INSTRUMENT 3 Knien in Processen Eerst het DOEN ontwerpen, dan het BESLISSEN ontwerpen en dan de REST u Doelstelling instrument u Staenplan 1 Doelstelling instrument In de KWIC toolbox gaan we er van

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

verbeteren omzet & winst: 10 praktische tips

verbeteren omzet & winst: 10 praktische tips verbeteren omzet & winst: 10 praktische tips Hoe kun je op een snelle manier je financiële resultaten aanzienlijk verbeteren? Welke ingangen kun je daarvoor zoal gebruiken? financiële eindcijfers op zich

Nadere informatie

Antwoordmodel. Meerkeuzevragen (40 punten) Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend.

Antwoordmodel. Meerkeuzevragen (40 punten) Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend. Antwoordmodel Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend. Meerkeuzevragen (40 punten) Vraag Antwoord Oosterhaven, J. A. (2010). ICT-strategie en -organisatie. Den Haag: SDU. ISBN: 978901222870

Nadere informatie

What to do voor strategisch management?

What to do voor strategisch management? What to do voor strategisch management? VRAGEN Stel dat je wordt gevraagd om als adviseur van H&M op te treden. De opdracht is om een strategisch plan op te stellen om de missie te verwezenlijken. Inleiding

Nadere informatie

Leergang Allround Leiderschap

Leergang Allround Leiderschap Leergang Allround Leiderschap Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Allround Leiderschap Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de kijk op leiderschap

Nadere informatie

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Prof.dr.ir. Marleen Hermans Leerstoel Publiek opdrachtgeverschap in de bouw, TU Delft Managing Partner, Brink Management & Advies mede mogelijk

Nadere informatie

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd De regiepiramide ontsluierd Inleiding Regie is een veelgebruikte term voor een vorm van organiseren in het facilitaire werkveld. Toch is het lang niet altijd duidelijk wat er precies onder moet worden

Nadere informatie

Ketensamenwerking en Elektronisch zakendoen: Een ideale combinatie

Ketensamenwerking en Elektronisch zakendoen: Een ideale combinatie S@les in de Bouw en Installatiedag Ketensamenwerking en Elektronisch zakendoen: Een ideale combinatie Prof.dr. Jack AA van der Veen EVO Leerstoel Supply Chain Management Nyenrode Business Universiteit

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules Kracht door samenwerking VDL Industrial Modules IN DE HIGH-TECH WERELD WAARIN U EN WIJ OPEREREN, DRAAIT ALLES OM EFFICIENCY: STREVEN NAAR REDUCTIE VAN KOSTEN EN UITBESTEDING VAN NIET KERNCOMPETENTIES.

Nadere informatie

Het schier onmogelijke mogelijk maken

Het schier onmogelijke mogelijk maken Improof, ondernemen met visie Improof is opgericht door Hans Savalle en Tom Touber. Ervaren ondernemers en bestuurders bij grote ondernemingen. Nu helpen zij collega ondernemers hun ambities waar te maken.

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Saxionstudent.nl Blok1

Saxionstudent.nl Blok1 Samenvatting eindopdracht Trends en ontwikkelingen op consumentenniveau Macro In dit eind rapport hebben we de navigatiesystemen markt in kaart gebracht. In de macro, meso en micro omgevingen hebben we

Nadere informatie

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur Efficiëntie Meegaan met de tijd Mobiliteit De markt verandert evenals onze manier van werken. Het leven wordt mobieler en we

Nadere informatie

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte.

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte. Het speelveld De wereld om ons heen verandert razend snel. De richting is duidelijk, de sociale zekerheid wordt geprivatiseerd. Samen bouwen we aan een vernieuwende structuur om de arbeidsmarkt essentieel

Nadere informatie

Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis. Samen ondernemen, samen sterk!

Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis. Samen ondernemen, samen sterk! Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis Samen ondernemen, samen sterk! 1 2 3 Een eerste blik op het integrale bouw- en installatieproces Uw rol als opdrachtgever Actueel voorbeeld: uitbesteding bouwtechnische

Nadere informatie

Van realiseren naar optimaliseren Open atelier, Grip op sport. Margot Icking, Hospitality Consultants 23 september 2010

Van realiseren naar optimaliseren Open atelier, Grip op sport. Margot Icking, Hospitality Consultants 23 september 2010 Van realiseren naar optimaliseren Open atelier, Grip op sport Margot Icking, Hospitality Consultants 23 september 2010 Agenda Van realiseren naar optimaliseren: een nieuwe koers in het accommodatiebeleid

Nadere informatie

Nieuwe Samenwerkingsvormen: Garantie voor meer kwaliteit?

Nieuwe Samenwerkingsvormen: Garantie voor meer kwaliteit? Wie maakt nu eigenlijk de stad? Nieuwe Samenwerkingsvormen: Garantie voor meer kwaliteit? Prof.dr. Jack A.A. van der Veen Professor of Supply Chain Optimization Universiteit van Amsterdam Woonstaddebat

Nadere informatie

Brengt ideeën tot bloei. DLV glas & energie. Onafhankelijk. Deskundig. Internationaal. Keuze uit veel specialisten. Voor u één aanspreekpunt

Brengt ideeën tot bloei. DLV glas & energie. Onafhankelijk. Deskundig. Internationaal. Keuze uit veel specialisten. Voor u één aanspreekpunt Brengt ideeën tot bloei DLV glas & energie Onafhankelijk Deskundig Internationaal Keuze uit veel specialisten Voor u één aanspreekpunt www.dlvge.nl Als ondernemer investeert u voortdurend in de toekomst

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

Water, wij halen eruit wat erin zit

Water, wij halen eruit wat erin zit Water, wij halen eruit wat erin zit U ziet papier......wij zien water Samen met u... Als uw afvalwaterzuiveringsinstallatie aan vernieuwing toe is, staat u voor belangrijke keuzes. Strategische, operationele

Nadere informatie

Vormgeven aan Vernieuwend Opdrachtgeverschap. 11 september 2013

Vormgeven aan Vernieuwend Opdrachtgeverschap. 11 september 2013 Vormgeven aan Vernieuwend schap september 203 Waarom vernieuwing? Wat bereiken met vernieuwend opdrachtgeverschap? Afwenden onnodige kosten, naar lagere prijs Vermijden tegenvallende kwaliteit, meer kwaliteit

Nadere informatie

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Nieuwe retail business modellen Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Achtergrond Retail business modellen voor MKB ondernemers in de mode- en woonbranche Is het noodzakelijk? De combinatie voldoende

Nadere informatie

Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering. Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN

Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering. Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN De bouw staat te boek als een weinig innovatieve, conservatieve

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

Vastgoed met visie. Strategie voor maatschappelijk vastgoed

Vastgoed met visie. Strategie voor maatschappelijk vastgoed Vastgoed met visie Strategie voor maatschappelijk vastgoed Onze adviseurs Samen met u komen wij tot de beste vastgoedstrategie Iedereen heeft bijna dagelijks te maken met maatschappelijk vastgoed. En dat

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Verandermanagement. Hoofdstuk 5 Strategie en ondernemingsdoelstellingen

Verandermanagement. Hoofdstuk 5 Strategie en ondernemingsdoelstellingen Verandermanagement Hoofdstuk 5 Strategie en ondernemingsdoelstellingen Schema strategie Externe analyse Interne analyse Kansen en bedreigingen (Opportunities, Threats) Confrontatieanalyse Sterkten en zwakten

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Wie zijn we Wat is onze visie Meer informatie. Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven

Wie zijn we Wat is onze visie Meer informatie. Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven Wie zijn we? Gestart in 1986 Duurzaamheid zit in onze genen Ruim 110 medewerkers Woningbouw, utiliteit, overheid, gezondheidszorg, onderwijs, monumenten,

Nadere informatie

BU$trN{s5 S$f{Àr# $? [íts sílt Rtnfil Fr', xtêz*h. tdc f l'! Iltï[Rr Ít í'05iïi0ïrnf x DO Ê[.e f oepxtuzs. }}r n ${ 5ï1p Ê0 t} u cï.

BU$trN{s5 S$f{Àr# $? [íts sílt Rtnfil Fr', xtêz*h. tdc f l'! Iltï[Rr Ít í'05iïi0ïrnf x DO Ê[.e f oepxtuzs. }}r n ${ 5ï1p Ê0 t} u cï. s - r.ëí ljii $ BU$trN{s5 S$f{Àr# ÍXïf*{ttf à$rllysi Ifi rë.ri,të Àt{AtYsE Ktfrli lpt8a![ë]4 $? [íts sílt Rtnfil Fr', xtêz*h rli.'1 t{ar K[ ï Ir* GflOtLSTf;:"l"llifi tdc f l'! Iltï[Rr Ít í'05iïi0ïrnf x

Nadere informatie

Verder in Fusie & Overnames

Verder in Fusie & Overnames Verder in Fusie & Overnames (Mid size en familiebedrijven) Datum: december 2009 Plaats: Zeewolde Door: Triple Play Keynote speaker: Mr. Pieter J.H. Mensink MBA Verbonden door vertrouwen; groeien door samenhang

Nadere informatie

STRATEGIEONTWIKKELING

STRATEGIEONTWIKKELING STRATEGIEONTWIKKELING drs. P.W. Stolze 1 SITUATIE Strategie geeft in het algemeen richting aan een organisatie of organisatie-eenheid in haar omgeving (wat gaan we doen) en vormt een richtsnoer voor de

Nadere informatie

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN 6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN INLEIDING Het Nieuwe Werken is in de afgelopen jaren op vele plekken geïntroduceerd om slimmer om te gaan met de beschikbare middelen binnen organisaties

Nadere informatie

Bureauprofiel. Work, flow, fun

Bureauprofiel. Work, flow, fun Bureauprofiel Work, flow, fun Onze missie Bouwen aan betrouwbare overheidsorganisaties Met een heldere strategie Elke dag een stapje beter Door overdracht van kennis en ervaring Omdat verbeteren en ontwikkelen

Nadere informatie

Praktijkboek Strategie Bruggen bouwen naar de toekomst Aimé Heene

Praktijkboek Strategie Bruggen bouwen naar de toekomst Aimé Heene Praktijkboek Strategie Bruggen bouwen naar de toekomst Aimé Heene Inhoud Woord vooraf Ontstaan en achtergronden van het 'Praktijkboek Strategie' 5 Doelstellingen en uitgangspunten 5 Het gebruik van de

Nadere informatie

STRATEGISCH VASTGOEDBELEID

STRATEGISCH VASTGOEDBELEID STRATEGISCH VASTGOEDBELEID Felix van Baal o Sectordirecteur Gezondheidszorg & Wonen HEVO Achtergrond Felix kent de zorgsector van binnen uit, mede vanuit zijn positie als algemeen directeur huisvesting

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse Arnold Monshouwer Business Club Bernisse Wie zijn wij? Waarom innoveren? Wat is innovatie? Hoe kom ik op ideeën? Hoe pak ik het aan? Agenda Even voorstellen 1. Beter, eerder en sneller innoveren 2. Onafhankelijk

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Versterken van business door het bouwen en benutten van relaties en sociaal kapitaal

Versterken van business door het bouwen en benutten van relaties en sociaal kapitaal Whitepaper Netwerkend werken in de bouw en vastgoed Versterken van business door het bouwen en benutten van relaties en sociaal kapitaal 2015 1 Sector in transitie: De bouwsector is in beweging. Er is

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Besturing. m.u.v. 8.2.6, 8.2.7, 8.5

Hoofdstuk 8 Besturing. m.u.v. 8.2.6, 8.2.7, 8.5 Hoofdstuk 8 Besturing m.u.v. 8.2.6, 8.2.7, 8.5 Besturing van organisaties Besturen = het leiden van een organisatie naar de gestelde doelen (SMART) Profit- en non-profitorganisaties Bedrijfsproces: Besturing

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving BOUWNETWERK Kiezen en uitblinken Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving Kiezen en uitblinken Aan mevrouw Schultz van Haegen, minister van infrastructuur en milieu,

Nadere informatie

OPTIMALE TAAKVERDELING TUSSEN BOUWER EN ONTWIKKELAAR

OPTIMALE TAAKVERDELING TUSSEN BOUWER EN ONTWIKKELAAR OPTIMALE TAAKVERDELING TUSSEN BOUWER EN ONTWIKKELAAR Het bouwbedrijf wint terrein in het bouwproces. Momenteel is een ontwikkeling gaande waarbij het bouwbedrijf in toenemende mate verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Leveranciersbijdrage voor realisatie doelstellingen Ondernemende inkooprol nodig!

Leveranciersbijdrage voor realisatie doelstellingen Ondernemende inkooprol nodig! Leveranciersbijdrage voor realisatie doelstellingen Ondernemende inkooprol nodig! Executive Platform Supply Chain Excellence Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA Breukelen, 27 februari 2013 Leadership

Nadere informatie

Onderwerpen. Perspectief van kwaliteit in de zorg. De keuze van het Kwaliteits-management-systeem. Certificering: ISO 9001 voor de Zorg.

Onderwerpen. Perspectief van kwaliteit in de zorg. De keuze van het Kwaliteits-management-systeem. Certificering: ISO 9001 voor de Zorg. ISO 9001 voor de zorg: een bewuste keuze ir.drs. A. van der Star MSHE Normcommissie ISO 9001 Zorg NEN 1 februari 2011 Bijdragen: H. Dekker: Certificatie in de Zorg Onderwerpen Perspectief van kwaliteit

Nadere informatie

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling U WILT UW GEBIED ONTWIKKELEN. DAT ROEP VEEL VRAGEN OP: HOE PAK IK DAT AAN? EN IS HET FINANCIEEL WEL HAALBAAR IN DEZE

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies 26-9-2011 Tijden veranderen Taak en plaats in 2040 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote investeringen: bv wegen, dijken

Nadere informatie

HET ZELFSTANDIG UITVOEREN VAN EEN ONDERZOEK

HET ZELFSTANDIG UITVOEREN VAN EEN ONDERZOEK HET ZELFSTANDIG UITVOEREN VAN EEN ONDERZOEK Inleiding In de beroepspraktijk zal het geregeld voorkomen dat u een beslissing moet nemen ( moet ik dit nu wel of niet doen? ) of dat u inzicht moet krijgen

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

Transsectorale innovaties

Transsectorale innovaties Transsectorale innovaties Lessen uit de installatiebranche en een verkenning over de grenzen van de bouw, industrie, techniek en zorgsector. De watersector wordt geconfronteerd met ontwikkelingen die meer

Nadere informatie

Met onderscheidend en gemeenschappelijk beleefd organisatie DNA het beste toekomstperspectief. Verbeteren kan alleen van binnenuit.

Met onderscheidend en gemeenschappelijk beleefd organisatie DNA het beste toekomstperspectief. Verbeteren kan alleen van binnenuit. Met onderscheidend en gemeenschappelijk beleefd organisatie DNA het beste toekomstperspectief Verbeteren kan alleen van binnenuit. Onze visie, missie en strategie Visie: dat er in alle organisaties een

Nadere informatie

Geeft richting in de wereld

Geeft richting in de wereld Geeft richting in de wereld werled van IT I T- m a k e l a a r IT-makelaar Hardware Software Wireless Cloud Virtualisatie Mobility Werkplek Data center Hardware Software Wireless Cloud Virtualisatie Mobility

Nadere informatie

STRATEGISCH BELEID EFFICIËNT EN ZICHTBAAR NAAR EEN CENTRUM VOOR REVALIDATIE

STRATEGISCH BELEID EFFICIËNT EN ZICHTBAAR NAAR EEN CENTRUM VOOR REVALIDATIE STRATEGISCH BELEID 2013 2014 NAAR EEN EFFICIËNT EN ZICHTBAAR CENTRUM VOOR REVALIDATIE UMCG Centrum voor Revalidatie Strategisch beleidsplan 2013-2014 Vastgesteld op 1 november 2012 Vooraf Met het strategisch

Nadere informatie

Een praktijkgerichte benadering van Organisatie en Management. Hoofdstuk 3 Strategisch management

Een praktijkgerichte benadering van Organisatie en Management. Hoofdstuk 3 Strategisch management www.jooplengkeek.nl Hoofdstuk 3 Een praktijkgerichte benadering van Organisatie en Management Hoofdstuk 3 Strategisch management 1 Leerdoelen Na bestudering van dit hoofdstuk: ken je enkele belangrijke

Nadere informatie

Positionering Ketensamenwerking

Positionering Ketensamenwerking Positionering Ketensamenwerking Hans Wamelink, Faculteit Bouwkunde, Afdeling Real Estate & Housing 12-4-2011 Delft University of Technology Challenge the future Inhoud Succesfactoren Ketensamenwerking

Nadere informatie

bouwen aan rendement customer relationship management www.crmcompany.nl

bouwen aan rendement customer relationship management www.crmcompany.nl bouwen aan rendement customer relationship management www.crmcompany.nl welkom bij CRMCompany CRMCompany is een jong bedrijf boordevol ervaring. Vanuit onze vestiging in Oost Nederland bedienen wij de

Nadere informatie

Voor stichting SOM zijn in ieder geval de volgende invalshoeken van belang:

Voor stichting SOM zijn in ieder geval de volgende invalshoeken van belang: Profiel Bestuur Uitgangspunten Het algemene belang van stichting SOM staat bij de leden voorop De leden onderschrijven de visie en de missie van stichting SOM De leden onderschrijven de grondslag en de

Nadere informatie

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Professioneel beheer voor beter rendement Een veranderende financiële omgeving vraagt om ander vastgoedbeheer Het onderwijsvastgoed, het zorgvastgoed, het gemeentelijk

Nadere informatie

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner In 8 stappen naar bedrijfskundig FM Van FM-specialist tot strategisch businesspartner Inhoud STAP 1. Maak een businessplan voor FM STAP 2. Zorg voor een optimale werkomgeving STAP 3. Zorg voor een flexibele

Nadere informatie

Sturen op rendement en cashflow

Sturen op rendement en cashflow Sturen op rendement en cashflow Jacques Adriaansen VKL Jaarcongres 2004 04 november 2004 Jacques Adriaansen Sturen op rendement en cashflow Van strategie naar bedrijfsvoering Optimalisatie (kosten versus

Nadere informatie

Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer?

Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer? Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer? De Week van de Ondernemer doet het gehele jaar onderzoek naar de belangrijkste uitdagingen van ondernemers. We presenteren hierbij de belangrijkste uitkomsten.

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ

Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ Een kassenbouwer die mee verandert Hoeveel is er allemaal al niet veranderd in de internationale glastuinbouw? Misschien is het grootste verschil wel de ontwikkeling

Nadere informatie

FLEXIBILITEITSAUDIT. een integrale management audit. Henk Volberda i.s.m. ERBS & GITP

FLEXIBILITEITSAUDIT. een integrale management audit. Henk Volberda i.s.m. ERBS & GITP FLEXIBILITEITSAUDIT een integrale management audit Henk Volberda i.s.m. ERBS & GITP Audit 1 AGENDA 4 Barrieres Omgeving & Management 2 5 Verandertrajecten Evaluatie 3 6 Conclusies FLEXIBILITEITSAUDIT een

Nadere informatie