RAPPORT ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "RAPPORT ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN"

Transcriptie

1 RAPPORT ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN Beter zicht op de effecten van ICT-investeringen op de administratieve lasten Het kabinet heeft al jaren grote ambities bij de verlaging van de administratieve lasten door het slimme gebruik van ICT. In het Regeerakkoord van het kabinet-balkenende IV (CDA, PvdA en ChristenUnie, 2007) is een nieuwe reductiedoelstelling van 25% vastgesteld voor het terugdringen van de administratieve lasten. Deze ambitie is echter vooralsnog niet waargemaakt, gelet op de resultaten op het gebied van de elektronische overheid in 2007 (Jaarverslag Actal, 2007). In tegenstelling tot de reductievoorstellen die worden gedaan op het gebied van wet- en regelgeving worden de effecten op de administratieve lasten van ICT-projecten slechts op zeer ruwe wijze of helemaal niet geschat. Die vrijblijvendheid past niet bij een kwantitatieve doelstelling. Het adviescollege toetsing administratieve lasten (Actal) wil met dit onderzoek de mogelijkheid laten onderzoeken of de administratieve lastenaanpak, zoals toegepast voor voorgenomen wet- en regelgeving, ook een-op-een kan worden toegepast op reductievoorstellen in de vorm van ICT-projecten. Aan de hand van een casestudie worden de effecten op de administratieve lasten van een te selecteren ICT-project ex ante en ex post in kaart gebracht. De daarvoor gebruikte methodiek is analoog aan de methodiek gebruikt bij het in kaart brengen van de effecten op de administratieve lasten van voorgenomen wet- en regelgeving. Op basis van de opgedane ervaring met de casestudie wordt beoordeeld of de meetmethodiek die gebruikt wordt voor het ex ante in kaart brengen van de effecten van voorgenomen wet- en regelgeving op de administratieve lasten van burgers en bedrijven, ook gebruikt kan worden voor het ex ante in kaart brengen van de effecten van ICT-projecten van de overheid op de administratieve lasten. Dit onderzoek levert verder aanbevelingen op om de geschiktheid van de meetmethodiek te verbeteren. Delft, 19 februari 2009 Auteur: ing. Robin Hamerlinck Studentnummer: Plaats: Delft Opleiding: Sectie: Technische Bestuurskunde Informatie en Communicatie Technologie Associate Professor: dr. Marijn Janssen 1 e Begeleider: ir. Nitesh Bharosa 2 e Begeleider: dr. Martin De Jong Begeleider Actal: drs. Peter Bont Faculteit Techniek, Bestuur en Management

2 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 2 Voorwoord In 1992 studeerde ik Lucht- en Ruimtevaarttechniek aan de TU Delft. Gedurende deze opleiding kwam ik er achter deze niet goed aansloot bij mijn professionele interesses en talenten. Geïnspireerd door de colleges van prof. ir. H. Bikker, het vak organisatie van complexe bedrijfssystemen, zocht ik een logistiek georiënteerde opleiding. Ik vond deze uiteindelijk aan de Hogeschool Rotterdam & Omstreken, de opleiding Logistiek- en Technisch Vervoerskunde (de faculteit Techniek, Bestuur en Management bestond toen nog niet in zijn huidige vorm). Tijdens deze studie bleek al snel dat het modelleren van processtromen en vooral ook het managen van besluitvormingsprocessen dingen zijn die ik leuk vind. Na een periode van advieswerk voor bevriende ondernemers richtte ik in 1996 tijdens mijn studie mijn eigen ICT- bedrijf op, waarbij ik naast advieswerk ook zelf oplossingen bedacht en implementeerde voor het efficiënter maken van bedrijfsprocessen door inzet van ICT. Na het afronden van mijn logistieke opleiding in 1998 spelen procesoptimalisatie en het orchestreren van besluitvormingsprocessen steeds een belangrijke rol in mijn werk. Toch heb ik de wetenschappelijke component in mijn vakgebied steeds als een gemis ervaren en ik heb de ontwikkelingen op de faculteit Techniek Bestuur en Management, en vooral de logistieke systeemkundige discipline nauwlettend in de gaten gehouden. Ik herinner mij nog goed het oriënterende gesprek met studieadviseur Ton Valk van de faculteit TBM, waarin ik naast de inhoud van de opleiding vooral werd gewezen op het hoge uitvalpercentage van de deeltijdopleiding en dat ik de duur van de ruim vijf jaar durende deeltijdopleiding als indicatief moest zien. Je moest in de tussentijd vooral niet van baan veranderen, scheiden, verhuizen, trouwen of kinderen krijgen. Ondanks deze waarschuwing besloot ik mij in 2003 toch in te schrijven voor de deeltijdopleiding Technische Bestuurskunde. De steun die ik daarvoor kreeg vanuit het Douane Informatiecentrum in Rotterdam, waar ik op dat moment als procesingenieur in de risicobeheersing werkzaam was, heeft zeker bijgedragen aan die beslissing. Nu, vijf jaar later en sinds drie jaar werkzaam als beleidsadviseur voor het Adviescollege Toetsing Administratieve Lasten (Actal) in Den Haag, ligt voor u mijn scriptie `ICT en administratieve Lasten. De keuze voor het onderwerp ligt in het feit dat ik meen dat administratieve lastenverlichting vaak als rechtvaardigingsgrond wordt gebruikt voor ICT-projecten van de overheid. Burgers en bedrijven plukken vaak geen vruchten van deze ICT-projecten omdat er feitelijk niets of weinig voor deze ondernemers of burgers verandert. Ik zie daar graag verandering in komen en hoop met dit afstudeeronderzoek, deze scriptie én follow-up in mijn werk bij Actal een bijdrage te leveren aan het operationaliseren van het doelcriterium administratieve lastenverlichting van ICT-projecten, zoals dat in technisch-bestuurskundig jargon genoemd wordt. Het afstudeeronderzoek heeft mij veel nieuwe inzichten gegeven in het veldwerk van administratieve lastenonderzoek en het was vooral ook leuk en interessant om te doen. Het afstudeeronderzoek heeft plaatsgevonden in de meest heftige fase van mijn leven, waarin ik vaak aan het gesprek in 2003 met de studieadviseur heb teruggedacht. Tijdens de voorbereidingen voor het afstuderen begin 2007 ben ik gescheiden en zit sindsdien in een nare juridische procedure. In de oriënterende fase voor mijn afstudeeronderwerp ben ik op 27 april 2007 een fantastische vrouw tegen gekomen en in juli van dat jaar verhuisd van Den Haag naar een woonboot op de Prinsengracht in Amsterdam. Op 27 oktober 2007, een week na mijn kick-off bijeenkomst, ben ik getrouwd. Op 8 april 2008 is onze zoon Ocean geboren en op 15 juni ben ik met mijn gezin verhuisd van Amsterdam naar Scheveningen. Als klap op de vuurpijl vond op 2 februari de overdracht plaats van onze nieuwe woning onder de vuurtoren van Scheveningen. Een roerige tijd dus. Door alle gebeurtenissen in mijn privéleven was het zeker niet altijd gemakkelijk om gefocust te blijven. Ik wil daarom bij deze Peter Bont (inmiddels werkzaam bij Regioplan) en Marijn Jansen (mijn aanvankelijk eerste begeleider van de faculteit) persoonlijk bedanken voor hun kritisch-constructieve, maar vooral motiverende begeleiding tijdens het afstudeerproces. Daarnaast wil ik Maurice van Erven van de gemeente Amsterdam bedanken voor zijn medewerking bij het organiseren van de casestudie, Paul Huigens (voormalig Business-controlconsultant gemeente Amsterdam) voor het sparren en het narekenen van de resultaten van de casestudie en Herman Schippers (senior beleidsadviseur Regiegroep Regeldruk) voor onze vele bevlogen discussies over het onderwerp van dit onderzoek. Een speciaal woord van dank richt ik aan mijn vrouw Marianne voor haar vertrouwen en support. Zij wist dat ik ondanks alles in staat was alle spreekwoordelijke bordjes in de lucht te houden en dat ik alle parallellopende processen met goed resultaat zou managen. ing. Robin Hamerlinck Scheveningen, februari 2009

3 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 3 Samenvatting In het regeerakkoord van het kabinet-balkenende IV (CDA, PvdA en ChristenUnie, 2007) is een nieuwe netto reductiedoelstelling van nog eens 25% vastgesteld voor het terugdringen van de administratieve lasten van bedrijven. Administratieve lasten (AL) zijn kosten voor burgers of het bedrijfsleven om te voldoen aan informatieverplichtingen, voortvloeiend uit wet - en regelgeving van de overheid. Departementen verwachten met name door toepassing van ICT de AL-reductiedoelstelling te kunnen halen. Vaak wordt iets te gemakkelijk aangenomen dat de AL door toepassing van ICT vanzelf vermindert. In tegenstelling tot de reductievoorstellen die worden gedaan op het gebied van wet- en regelgeving, worden de effecten op de administratieve lasten van ICT-projecten meestal slechts op zeer ruwe wijze geschat of helemaal niet in beeld gebracht. Het Adviescollege toetsing administratieve lasten (Actal) wil met dit onderzoek de mogelijkheid laten onderzoeken of de rekenmethodiek voor het in kaart brengen van de effecten voor de administratieve lasten van voorgenomen wet- en regelgeving, ook een-op-een kan worden toegepast als methodiek voor het in kaart brengen van de effecten voor de administratieve lasten van ICT-projecten. Daartoe is eerst in kaart gebracht hoe ICT-ontwikkelprocessen er uit zien. Ontwikkelprocessen van een ICT-toepassing kennen altijd de volgende fasen: probleemanalyse, haalbaarheidsstudie, opstellen functioneel ontwerp, opstellen technisch ontwerp, bouwen en testen, implementatie, evaluatie. Er zijn twee groepen ontwikkelmethoden te onderscheiden die de voornoemde fasen op verschillende wijzen doorlopen. Plan-driven methode, die de stappen meer serieel en in beperkte mate itererend doorlopen, en agile methoden, die de stappen meer door elkaar en snel iterererend doorlopen. Naarmate ICT-projecten technisch en maatschappelijk complexer worden zal de noodzaak tot een solide planmatige aanpak groter worden. In omgevingen die relatief beperkt van omvang zijn, maar waarin specificaties nog volop in beweging zijn en snel naar een oplossing gewerkt moet worden past een flexibele agile methode beter. Tijdens de fase van het functioneel ontwerp wordt zowel bij de agile als de meer plan-driven methoden precies vastgelegd waar het te ontwikkelen systeem aan moet doen en wordt exact op handelingenniveau beschreven welke functionaliteiten het systeem bevat. Alleen de wijze waarop deze processtappen doorlopen worden en de iteratiesnelheid tussen deze processtappen verschillen. Uiterlijk in de fase van het opstellen van het functioneel ontwerp is de benodigde informatie op handelingenniveau beschikbaar op basis waarvan administratieve lastenberekeningen kunnen worden uitgevoerd. Administratieve lasten (AL) zijn kosten voor burgers of het bedrijfsleven om te voldoen aan informatieverplichtingen, voortvloeiend uit wet - en regelgeving van de overheid. Het gaat om het verzamelen, bewerken, registreren, bewaren en ter beschikking stellen van informatie. De berekening van de AL is gebaseerd op Meten is Weten II, handleiding voor het definiëren en meten van administratieve lasten voor het bedrijfsleven. Om de effecten op de administratieve lasten te kunnen kwantificeren is het standaardkostenmodel ontwikkeld (SKM). Het SKM wordt gebruikt om de administratieve lasten van wet- en regelgeving in kaart te brengen. Door vooraf op een vastgesteld punt (T0) in de tijd een meting uit te voeren kan op een eenvoudige wijze de af- en toename van administratieve lasten worden berekend voor het tijdstip waarop de wijziging is doorgevoerd (T1). Het SKM geeft een gedetailleerd beeld van de informatieverplichtingen. In een SKM is opgenomen: 1. Welke informatieverplichtingen voortvloeien uit de wet- en regelgeving; 2. Welke handelingen een ondernemer of burger moet verrichten om aan een informatieverplichting te voldoen; 3. Welk uurtarief geldt voor de betreffende ondernemer; 4. Hoeveel tijd deze handelingen met zich meebrengen voor de ondernemer of de burger; 5. Welke (out-of-pocket)kosten een ondernemer of burger moet maken om aan een informatieverplichting te voldoen; 6. Hoe vaak (per jaar) een burger of ondernemer de administratieve handeling moet vervullen; 7. Op hoeveel burgers en/of bedrijven (normadressanten/ doelgroep) de informatieverplichting van toepassing is. Het meten van de effecten van ICT op de administratieve lasten met het SKM naar analogie van het in kaart brengen van de effecten van wet- en regelgeving kan het beste door:

4 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 4 1. Het inventariseren van de administratieve handelingen van het proces voor invoering van de ICTmaatregel; 2. Het berekenen van de administratieve lasten van de informatieverplichtingen en handelingen voor invoering van de ICT-maatregel; 3. Het inventariseren van de administratieve handelingen van het proces na invoering van de ICTmaatregel; 4. Het berekenen van de administratieve lasten van de informatieverplichtingen en handelingen na invoering van de ICT-maatregel; 5. Het op basis van het verschil tussen de administratieve lasten van het werkproces (de administratieve handelingen) voor en na invoering van de ICT-maatregel bepalen van de effecten voor de administratieve lasten door de ICT-maatregel. De methode voor het in kaart brengen van de administratieve lasten is beproefd in de praktijk middels een casestudie. Daarvoor is het project Horeca1 geselecteerd, waarmee één integrale aanvraag voor diverse horecavergunningen binnen de gemeente Amsterdam wordt gerealiseerd. Voor de casestudie zijn interviews gehouden met medewerkers Vergunningen en ondernemers in verschillende stadsdelen van Amsterdam. Het verkrijgen van medewerking was een probleem. Bovendien is het gebruik van Horeca1 nog beperkt; binnen Westerpark was geen ondernemer beschikbaar voor onderzoek. Het vergunningproces is onder te verdelen in de zes processtappen: informeren, aanvragen, behandelen, beslissen, afhandelen en handhaven. Horeca1 heeft alleen invloed op de processtappen informeren en aanvragen, alleen de administratieve lasten van deze processtappen zijn bepaald. Horeca1 zorgt ervoor dat de milieumelding altijd standaard wordt ingevuld, uit de interviews bleek dat dit zonder Horeca1 niet altijd het geval is. Het ICT-systeem repareert daarmee dus de naleving van de wettelijke informatieverplichting. De administratieve lasten voor invoering van het ICT-project Horeca1 zijn met het SKM berekend op voor het proces dat door Horeca1 beïnvloed wordt en waarvan 788 ondernemers per jaar potentieel gebruik kunnen maken. De verwachte administratieve lasten ná invoering van het ICTproject Horeca1 werden geraamd op Dit zou een toename betekenen van de administratieve lasten doordat de naleving voor de milieumelding wordt gerepareerd. De bepaalde administratieve lasten op basis van een beperkt aantal interviews ná invoering van het ICT-project Horeca1 werden echter berekend op En als alleen van de gerealiseerde administratieve lastenverlichting wordt uitgegaan door het daadwerkelijke gebruik, dan is de administratieve lastenverlichting slechts 1.393,76 ten opzichte van de oorspronkelijke administratieve lasten. Zowel bij de ex ante raming als de implementatie van het ICT-project bleek dus iets niet naar verwachting te zijn gegaan. Hoewel er sprake was van een groot verschil tussen de ex ante raming bij het casestudieproject en de ex post raming was de raming wel zinvol. Het grote verschil werd veroorzaakt doordat een belangrijke factor over het hoofd was gezien. Het bleek namelijk dat als de administratieve handeling eenvoudiger wordt door toepassing van ICT, de ondernemer of burger minder behoefte heeft aan informatie voor uitleg en begeleiding. Daardoor nemen de lasten voor het kennisnemen van de informatieverplichting af. Dankzij de raming is deze factor gevonden en als met deze factor bij volgende ramingen rekening wordt gehouden, liggen de ex ante ramingen naar verwachting ook dichter bij de ex post ramingen. Verder kan het monitoren van gebruik tijdens de implementatie van de ICT-toepassing er voor zorgen dat het gebruik nog wordt bijgestuurd en de potentiële administratieve lastenverlichting wordt gerealiseerd. Bijvoorbeeld door een voorlichtingscampagne of door legeskortingen kan het gebruik van de ICT-toepassing worden gestimuleerd. Het nu verkregen beeld van de daadwerkelijk gerealiseerde administratieve lastenverlichting spoort de gemeente Amsterdam hopelijk aan tot meer promotie van deze ICT-toepassing. Een ICT-investering moet altijd in relatie worden gezien met de totale strategie van het bedrijf of instelling, inclusief de baten. ICT-projecten en de daarin gebruikte ontwikkelmethoden kennen een grote mate van dynamiek. Daardoor zijn kosten en risico s, maar vooral de baten van de investering moeilijk in te schatten. ICT-investeringen onderscheiden zich daarmee echter niet van andere technische investeringen, daar speelt het zelfde probleem. Net zoals bij infrastructurele projecten wordt voor ICT-projecten nu ook de OEI-richtlijn voorgeschreven voor de verplichte kosten-batenanalyse. Administratieve lastenverlichting kan ook een bate zijn van een ICT-toepassing, het is dan ook logisch dat het in kaart brengen van deze baten onderdeel wordt van de kosten-batenanalyse en de OEI-

5 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 5 richtlijn voor ICT-projecten. Indien een project administratieve lastenverlichting als doelstelling heeft, is het in het kader van de te nemen investeringsbeslissing en ook voor de projectverantwoording gedurende de uitvoering zinvol om een raming uit te voeren. Mede voor het houden van de juiste focus, het kunnen bewaken van de projectdoelen, is het voor het projectmanagement belangrijk dat er tijdens de verantwoordingsmomenten ook over de actuele inschatting van het effect op de administratieve lasten van de doelgroep wordt gerapporteerd. Door de mogelijke dynamiek tijdens een ICT-project is het raadzaam om gedurende het gehele project op verschillend momenten vast te stellen of de kosten nog wel tegen de baten opwegen en op basis daarvan het besluit van doorgaan dan wel stoppen te nemen. Met dit onderzoek is aangetoond dat de effecten op de administratieve lasten voor burgers en bedrijven van een publiek ICT-project ex ante in kaart kunnen worden gebracht met het standaardkostenmodel. Juist bij ICT-projecten, waar het draait om het laten verrichten van geautomatiseerde handelingen door het ICT-systeem, is inzicht vereist in de oorspronkelijke handelingen en de geautomatiseerde handelingen. Dit is een goede basis voor het berekenen van de directe gevolgen voor de administratieve lasten. Als ook rekening wordt gehouden met de indirecte effecten van ICT op administratieve handelingen, zoals de effecten voor het kennisnemen van de informatieverplichting, dan ontstaat een bruikbaar ex ante beeld van de effecten van het gebruik van de ICT-toepassing voor de administratieve lasten. ICT-projecten en de daarin gebruikte ontwikkelmethoden kennen een grote mate van dynamiek en daarmee samenhangende wijzigingen in functionaliteiten van de ICT-toepassing. Het is daardoor noodzakelijk de effecten voor de administratieve lasten van deze wijzigingen te blijven monitoren gedurende het gehele project.

6 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 6 Inhoudsopgave Voorwoord...2 Samenvatting...3 Inhoudsopgave Inleiding Algemene probleemschets Doel onderzoek Verwachte resultaten van het onderzoek Centrale actoren Andere actoren in het veld Draagvlak en context Onderzoeksvragen Methode van onderzoek Leeswijzer Theoretisch kader ICT Inleiding Definities ICT-ontwikkelmethoden Kosten en baten van ICT Subconclusie Theoretisch kader administratieve lasten Inleiding Definitie administratieve lasten (AL) Berekenen van de AL Het standaardkostenmodel (SKM) SKM als managementtool Subconclusie Meetmethode AL-ICT Inleiding Effecten van ICT op de administratieve lasten Toerekening administratieve lasten aan ICT-project Meten administratieve lasten Toerekening kosten ICT aan administratieve lasten Moment meten en berekenen administratieve lasten Actoren & belangen ICT- en administratieve lasten Subconclusies Casestudie Horeca Inleiding Selectie casestudieobject Horeca Betrokken actoren Fasering casestudie Stappenplan casestudie Betrouwbaarheid en representativiteit Inventarisatie Onderzoek administratieve lasten peilmoment Ex ante inschatting van administratieve lasten peilmoment Ex post inschatting van administratieve lasten peilmoment Meting tijdsbesteding verkrijgen bijlagen Analyse Gebruikersadoptie Overige activiteiten en bevindingen Subconclusies Analyse resultaten Inleiding Vergelijking resultaten Verklaring verschillen...66

7 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN Focus Horeca1 voor het verlichten van de administratieve lasten Kosten en baten Horeca Gebruik ICT-toepassing Draagvlak voor methodiek Subconclusies Conclusies en aanbevelingen Inleiding Conclusies Beantwoorden onderzoeksvragen Reflectie Aanbevelingen Literatuurlijst...86 Bijlage A Kostenfuncties...88 Bijlage B Standaard loonkosten...91 Bijlage C Projectbeschrijving Horeca Bijlage D Vragenlijst H Bijlage E Resutaten interviews H Bijlage F Berekeningen AL Horeca1 (ex ante) Bijlage G Vragenlijst H1 (ex post) Bijlage H Resultaten interviews H1 (ex-post) Bijlage I Tijdsbesteding bijlagen Bijlage J Vergunningtotalen stadsdelen Bijlage K Berekeningen ten behoeve van de analyse Bijlage L Controleberekeningen...146

8 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 8 1 Inleiding 1.1 Algemene probleemschets De afgelopen jaren is de administratieve lastenaanpak van de kabinetten-balkenende II en III succesvol gebleken om de administratieve lasten voor bedrijven en burgers terug te dringen. Het kabinet-balkenende III heeft de voorgenomen 25% reductie voor eind 2007 niet helemaal waar kunnen maken, maar heeft toch ongeveer 17% gerealiseerd. Dit succes bleef internationaal niet onopgemerkt. De Wereldbank bepleit in haar rapport (Wereldbank, 2006) dat de Nederlandse aanpak om de administratieve lasten te bestrijden een world s best practice is. Kernelementen van de Nederlandse succesformule zijn: Door toepassing van een standaardrekenmethode worden effecten van wet- en regelgeving op de administratieve lasten kwantitatief in beeld gebracht, zodat beleidsambtenaren efficiëntere wet- en regelgeving kunnen maken. Een nulmeting van alle administratieve lasten die veroorzaakt worden door wet- en regelgeving. Een kwantitatieve netto reductiedoelstelling. Een rijksbrede projectdirectie die vanuit de departementen reductieprogramma s genereert en zorgt voor inbedding van administratieve lastenbeperking in het beleids- en wetgevingsproces. Onafhankelijke externe toetsing van wet- en regelgeving en programma s op de effecten voor de administratieve lasten. In het regeerakkoord van het kabinet-balkenende IV (CDA, PvdA en ChristenUnie, 2007) is een nieuwe reductiedoelstelling van 25% vastgesteld voor het terugdringen van de administratieve lasten van het bedrijfsleven. Binnen de departementen wordt deze nieuwe reductiedoelstelling als zeer ambitieus ervaren. De vorige reductieoperatie is voor een groot deel beleidsneutraal doorgevoerd. Dat wil zeggen dat er binnen het doel van de wetgeving steeds gekeken is naar mogelijkheden om de administratieve lasten te beperken. Departementen laten op dit moment echter weten dat de beleidsneutrale rek er binnen wet- en regelgeving voor het overgrote deel uit is. Departementen stellen daarom dat de politiek nu duidelijke keuzes moeten maken worden om de nieuwe reductiedoelstelling te kunnen halen. Wel verwachten departementen dat er in de uitvoering van wet- en regelgeving nog veel potentie zit om de administratieve lasten te verminderen. Departementen verwachten met name dat door toepassing van ICT de administratieve lasten voor burgers en bedrijven nog verder kunnen worden teruggedrongen. In tegenstelling tot de reductievoorstellen die worden gedaan op het gebied van wet- en regelgeving worden de effecten op de administratieve lasten van ICT-projecten slechts op zeer ruwe wijze geschat. Vaak wordt iets te gemakkelijk aangenomen dat de regeldruk door toepassing van ICT vanzelf vermindert. Die vrijblijvendheid past niet bij een kwantitatieve doelstelling. Dit blijkt ook uit de tegenvallende resultaten bij grote ICT-reductievoorstellen van de kabinetten- Balkenende II en III, zoals de Walvis- en XBRL-operatie, waarvan de verwachte lastenreducties geheel niet of pas in de verre toekomst zal worden gerealiseerd (Actal, Advies kabinetsaanpak regeldruk 10 december 2008). Het Adviescollege toetsing administratieve lasten (Actal) wil de mogelijkheid onderzoeken of de administratieve lastenaanpak, zoals toegepast voor voorgenomen wet- en regelgeving, ook een-opeen kan worden toegepast op voorstellen voor het terugdringen van de administratieve lasten voor burgers en bedrijven in de uitvoering van wet- en regelgeving door gebruikmaking van ICT. Voorstellen om regeldruk te verminderen waarin ICT een belangrijk hulpmiddel is, zouden daarmee net zo goed kwantitatief onderbouwd moeten worden als voorstellen om regels te schrappen dan wel te vereenvoudigen, of toezichtlasten te verminderen. ICT-reducties zouden daarmee een volwaardige plaats in het programma voor de vermindering van de regeldruk krijgen. Actal wil graag antwoord op de vragen, of de effecten op de administratieve lasten van ICT-projecten ook daadwerkelijk ex ante kunnen worden gekwantificeerd op basis van het standaardkostenmodel, en op welke wijze deze kwantificering het beste kan plaatsvinden. Verder is Actal geïnteresseerd in de effectiviteit van de ex ante kwantificering.

9 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN Doel onderzoek Het doel van het uit te voeren onderzoek is tweeledig, namelijk: Het ex ante en ex post bepalen van de effecten op de administratieve lasten van een te selecteren ICT-project analoog aan de methodiek die gebruikt wordt voor het in kaart brengen van de effecten van voorgenomen wet- en regelgeving. Het aantonen dat de meetmethodiek die gebruikt wordt voor het ex ante in kaart brengen van de effecten van voorgenomen wet- en regelgeving op de administratieve lasten voor burgers en bedrijven, al dan niet ook gebruikt kan worden voor het ex ante in kaart brengen van de effecten op de administratieve lasten van ICT-projecten van de rijksoverheid. 1.3 Verwachte resultaten van het onderzoek Het onderzoek is gericht op het behalen van de volgende resultaten: Inzicht in de ex ante prognose van de effecten op de administratieve lasten van bedrijven van het nog te selecteren ICT-project, op basis van de oorspronkelijke projectdocumentatie; Inzicht in de daadwerkelijke effecten op de administratieve lasten van burgers en bedrijven van het nog te selecteren ICT-project, na invoering van het project; Een lijst met gemaakte aannames die noodzakelijk waren om de administratieve lastenberekeningen te kunnen maken; Conclusies, gebaseerd op de theoretische en praktische inventarisatie. Aanbevelingen om de administratieve lastenberekeningen, indien mogelijk, te kunnen verbeteren, die gebruikt kunnen worden als aanzet voor de op te stellen handleiding. 1.4 Centrale actoren Zowel voor de Regiegroep Regeldruk, vallend onder de ministeries van Financiën en Economische Zaken, als voor Actal is het een doorn in het oog dat ICT-reducties door departementen weliswaar worden opgevoerd in het reductieprogramma, maar de vermeende effecten niet kwantitatief in beeld worden gebracht op basis van het standaardkostenmodel. Hoewel het kabinet uiteindelijk zelf verantwoordelijk is voor het behalen van zijn eigen doelstelling, houdt de Regiegroep voor het kabinet de boekhouding bij van de administratieve lasten voor bedrijven. Het kabinet heeft er belang bij dat de opgevoerde reducties wel daadwerkelijk aantoonbaar en merkbaar bijdragen aan de reductie van de administratieve lasten. Actal toetst voorstellen om de administratieve lasten voor bedrijven en burgers te verminderen. Daarbij heeft Actal al meerdere malen bij het kabinet aangedrongen op kwantificering van de effecten van ICT-projecten. Zo bracht Actal in dit kader advies uit (terug te vinden op de website onder Adviezen Departementen): aan de Minister van Justitie over het Nederlands XBRL Taxonomieproject van 21 september 2006; aan de Minister van Justitie over het wetsvoorstel Elektronisch verkeer van 15 februari 2007; aan de Minister van Verkeer en Waterstaat over het wetsvoorstel Wijziging van de Wegenverkeerswet ter invoering van het kentekenregister als basisregister van 15 februari 2007; aan de Minister van Sociale Zaken, over het Digitaal klantdossier, eenmalige gegevensuitvraag werk- en inkomen, van 15 september Verder vermeldt Actal in zijn jaarverslag 2006 (Actal, 2007, p. 42) dat het College adviseert om in het bijzonder bij grote ICT-projecten met behulp van de standaardkostenmodellen in beeld te brengen wat de gevolgen voor de administratieve lasten voor bedrijven en burgers zijn. Dit extra instrument draagt bij aan de regie, monitoring en opbrengsten van ICT-projecten. 1.5 Andere actoren in het veld Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) De projectdirectie Regeldruk en administratieve lastenvermindering (REAL) van BZK is een vergelijkbare organisatie als de Regiegroep Regeldruk, maar dan op het gebied van de administratieve lasten van burgers. Toch blijkt het kabinet vooralsnog wat minder voortvarend bij het terugdringen van de administratieve lasten van burgers dan die van bedrijven. Zo is geen kwantitatieve doelstelling voor

10 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 10 de administratieve lasten voor burgers in het regeerakkoord opgenomen. REAL valt onder de e- overheid directie van BZK, DRI (Programmadirectie Dienstverlening, Regeldruk en Informatiebeleid), die zich naast hun coördinerende taak op het e-overheidsterrein nu ook profileert met het verminderen van de administratieve lasten. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is hoe dan ook een belangrijke speler als het gaat om ICT en administratieve lasten. Het Ministerie van Economische Zaken EZ is primair geïnteresseerd in het terugdringen van de administratieve lasten van bedrijven (zie ook Regiegroep Regeldruk). Ook is EZ medebeleidsbepalend op het gebied van de e-overheid. Zo valt ook de ICT-uitvoeringsorganisatie (ICTU) onder de medeverantwoordelijkheid van EZ. Andere departementen Bijna ieder departement heeft projecten en andere initiatieven lopen om elektronische dienstverlening te introduceren dan wel te verbeteren. De projecten worden veelal gefinancierd vanuit het eigen departementale budget. Alleen de Inspectie der Rijksfinanciën, die bestedingen toetst aan de hand van de begroting, stelt op dit moment direct vragen over dit soort initiatieven van individuele departementen. Op dit moment zijn departementen niet gebonden om kwantitatief inzicht te geven in de effecten voor de administratieve lasten van hun ICT-projecten als er geen directe relatie is met voorgenomen wet- en regelgeving. Bedrijven en burgers Het staat buiten kijf dat burgers en bedrijven het meest profiteren van daadwerkelijke administratievelastenvermindering, mits deze lastenverlichting ook daadwerkelijk merkbaar is. Hun belangen worden behartigd door koepels zoals bijvoorbeeld VNO-NCW, MKB-nederland, FNV, de consumentenbond, de Nationale Ombudsman of overheidsinitiatieven zoals De Burger Centraal. 1.6 Draagvlak en context In de bestaande organisatie op rijksniveau zijn het Ministerie van Economische zaken en het Ministerie van Binnenlandse zaken gezamenlijk verantwoordelijk voor het ICT-beleid van de rijksoverheid. ICTprogramma s en ICT-projecten alsmede de uitvoeringsorganisatie voor de uitvoering van deze projecten (ICTU) en het beheer van de ICT-voorziening (GBO-overheid 1 ) worden voornamelijk door deze twee departementen gecoördineerd. Daarnaast initiëren en coördineren departementen zelf nog hun eigen ICT-projecten ter ondersteuning van de uitvoering van de departementale taken, dan wel de taken van de onder dat departement vallende uitvoeringsorganisaties. Departementen behouden zelf graag hun autonomie bij de uitvoering van eigen taken en houden dus ook graag de regie van hun ICT-projecten in eigen hand. Het verbeteren van de klantvriendelijkheid van hun dienstverlening en gelijktijdig het verminderen van de administratieve lasten staan bijna altijd centraal bij de investeringsbeslissingen over ICT-projecten van departementen. De ervaring met het in beeld brengen van de administratieve lasten van voorgenomen wet- en regelgeving leert ook dat het opleggen van een kwantitatieve meetmethodiek op weerstand stuit bij de departementen. Veel van de departementen zien wel het nut in van het kwantitatief in beeld brengen van de administratieve lasten, maar ervaren de opgelegde discipline als erg lastig en arbeidsintensief. Dezelfde weerstand wordt verwacht bij het voorstel om de effecten op de administratieve lastendruk van ICT-projecten in beeld te brengen. Het is daarom van belang dat er politiek en bestuurlijk draagvlak is voor het te ontwikkelen meetinstrument. Mocht er in volledige analogie met voorgenomen wet- en regelgeving ook op politiek niveau besloten worden dat er externe toetsing wordt georganiseerd voor ICT-reductievoorstellen, bijvoorbeeld door Actal, dan is het noodzakelijk dat de te hanteren meetmethodiek geen onderdeel van discussie meer is. Dit kan worden gerealiseerd door het organiseren van een stuurgroep, dan wel begeleidingscommissie waarin alle departementen zijn vertegenwoordigd. Het is niet noodzakelijk dat deze stuurgroep dan wel de begeleidingscommissie al tijdens de uitvoering van dit onderzoek wordt gevormd. De resultaten van dit onderzoek zullen waarschijnlijk zeer nuttige input zijn voor de start van een breder initiatief, waarin mede op basis van dit onderzoek een handleiding wordt gemaakt, waarmee departementen eenduidig de effecten op de administratieve lasten van hun ICT-projecten in beeld kunnen brengen. 1 Gemeenschappelijke Beheer Organisatie

11 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN Onderzoeksvragen Gegeven de in het voorgaande hoofdstuk beschreven ontwikkelingen zullen de volgende onderzoeksvragen beantwoord moeten worden. Centrale onderzoeksvraag Kan op basis van een casestudie worden aangetoond dat de effecten op de administratieve lasten voor burgers en bedrijven van publieke ICT-projecten ex ante in kaart kunnen worden gebracht met het standaardkostenmodel? Subonderzoeksvragen 1. Op welke wijze en onder welke voorwaarden worden de administratieve lasten in beeld gebracht? 2. Waarin verschilt een ICT-project van andere projecten om de administratieve lasten te verminderen en om welke redenen voldoen de huidige inschattingen van de effecten op de administratieve lasten van de huidige ICT-projecten niet, of juist wel? 3. Hoe zit het ontwikkelingsproces van een ICT-toepassing in elkaar? 4. Op welk moment is er in het ontwikkelingsproces van een ICT-toepassing voldoende informatie beschikbaar om een ex ante raming op basis van het standaardkostenmodel van de administratieve lasten te maken? 5. Wat zijn de administratieve lasten in de oorspronkelijke situatie, vóór implementatie van het ICT-project en welke administratieve lasten worden (ex ante) verwacht ná implementatie van het ICT-project? 6. Wat zijn de administratieve lasten ná invoering (ex post) van het ICT-project? 7. Was de ex ante raming op basis van het SKM zinvol? 8. Welke aanbevelingen kunnen worden gedaan om de raming te verbeteren? 1.8 Methode van onderzoek De aanpak van het onderzoek is uitgewerkt in een aantal onderzoeksstappen. Deze stappen zijn nog voor het verlenen van de onderzoeksopdracht afgestemd en uitgewerkt met Actal. Theoretische inventarisatie Casestudie Eindfase Theorie meten adminstratieve lasten Case ex-ante Analyse resultaten Effect(en) van ICT-project(en) op administratieve lasten Theorie e-overheid/ ICTprojectmanagement Meetmethode Analyse resulaten Vooronderzoek Case ex-post Analyse resultaten Aanbevelingen voor meetmethodiek Figuur 1 Conceptueel onderzoeksmodel

12 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 12 Bovenstaande figuur geeft het conceptuele onderzoeksmodel weer. Hierin is duidelijk te zien dat het onderzoek is gestart met een theoretische inventarisatie c.q. vooronderzoek. Op basis van de gegevens uit de verzamelde theorieën is de meetmethodiek vastgesteld. Deze meetmethode is vervolgens toegepast op het geselecteerde ICT-project: dit omvat de casestudie van het onderzoek. Op basis van het voorgaande zijn de resultaten van het theoretische onderzoek en de resultaten (en het verloop) van de casestudie geanalyseerd en geëvalueerd. Dit is gebeurd in de eindfase van het onderzoek, waarin aanbevelingen zijn opgeleverd ten aanzien van het onderzochte project en de gebruikte meetmethode Theoretische inventarisatie Tijdens de theoretische inventarisatie zijn de eerste drie subonderzoeksvragen beantwoord. In het navolgende gedeelte is aangegeven hoe de drie eerste onderzoeksvragen worden beantwoord. 1 Op welke wijze en onder welke voorwaarden worden de administratieve lasten in beeld gebracht? Om deze onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden is literatuuronderzoek vereist. Er zijn diverse rapporten geschreven over administratieve lasten en het in kaart brengen daarvan. Het belangrijkste document daarbij is het rapport Meten is Weten (IPAL, 2002). Ook het onderzoeksbureau EIM heeft een rapport geschreven over zijn Meetmethodiek Mistral waarin de basis van de meetmethodiek wordt geëxpliciteerd (EIM, 2002). In deze onderzoeksstap wordt ook uitgewerkt wat het verschil is tussen informatie en gegevens en wat de relatie is tussen informatieverplichtingen en gegevensuitwisseling. Op basis van deze inzichten moet de brug worden gemaakt van gegevensuitwisseling naar de kosten daarvan voor private partijen. Naast structurele kosten van informatieverplichtingen en gevensuitwisseling spelen ook incidentele (investerings)kosten een rol: de kosten van het aanpassen van de administratie en de ICTinfrastructuur van het bedrijf. 2 Waarin verschilt een ICT-project van andere projecten om de administratieve lasten te verminderen, en om welke redenen voldoen de huidige inschattingen van de effecten op de administratieve lasten van de huidige ICT-projecten niet of juist wel? Om deze onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden is literatuuronderzoek vereist, maar kunnen ook ICT-deskundigen binnen en buiten de overheid worden bevraagd. 3 Hoe zit het ontwikkelingsproces van een ICT-toepassing in elkaar? Om deze onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden wordt literatuuronderzoek verricht. Inzicht wordt verkregen in welke ontwikkelmethoden binnen de Nederlandse overheid worden gebruikt. Daarnaast is literatuuronderzoek vereist voor het uitdiepen van de gebruikte methoden en het inzicht krijgen in het ontwikkelproces dat plaatsvindt aan de hand van de gebruikte methode. Voor ICT-projecten binnen de Nederlandse overheid wordt onder andere de Prince2-methodiek gebruikt. 4 Wanneer is er in het ontwikkelingsproces van een ICT-toepassing voldoende informatie beschikbaar om een ex ante raming op basis van het standaardkostenmodel van de administratieve lasten te maken? Op basis van het verkregen inzicht in het ontwikkelingsproces van een ICT-project moet vervolgens bepaald worden op welk moment in het ontwikkelingsproces voldoende informatie beschikbaar is om een ex ante raming van de effecten op de administratieve lasten te maken. Het vermoeden bestaat dat in de fase van het functioneel ontwerp al voldoende informatie voor een dergelijke raming beschikbaar zou moeten zijn. Dit dient echter geverifieerd te worden. Wellicht is de informatie in het functioneel ontwerp nog niet volledig genoeg of is er zelfs al in een eerder stadium voldoende informatie beschikbaar om een dergelijke raming uit te kunnen voeren. Deze inventarisatie leverde voornamelijk een meetmethodiek op die is afgestemd met Actal. Gelijktijdig met de theoretische inventarisatie is ook een ICT-project in samenspraak met Actal vastgesteld, waarna een casestudie heeft plaatsgevonden Casestudie Via de casestudie zijn twee subonderzoeksvragen, onderzoeksvragen 5 en 6, beantwoord. In het navolgende gedeelte wordt aangegeven hoe tot het antwoord op deze twee onderzoeksvragen gekomen is.

13 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 13 5 Wat zijn de administratieve lasten in de oorspronkelijke situatie en welke administratieve lasten worden (ex ante) verwacht na implementatie van het ICT-project? Op basis van de informatie uit de projectdocumentatie uit het ontwikkelingsproces zal getracht worden de berekeningen aan de hand van het standaardkostenmodel te verrichten. Daar waar noodzakelijk kunnen keuzes en aannames worden gemaakt. Deze worden gedurende deze onderzoeksstap nauwgezet en expliciet gedocumenteerd. Voor het beantwoorden van deze vraag worden de volgende deelstappen doorlopen: 1. Inventarisatie van alle wetten met informatieverplichtingen die m.b.t. het ICT-project relevant zijn voor burgers en ondernemingen en identificatie van deze verplichtingen daarin; 2. Identificatie van de normadressanten (burgers en (groepen) bedrijven) die aan de informatieverplichtingen moeten voldoen; 3. Door middel van projectdocumentatie en nulmetingen vaststellen hoeveel tijd en out-ofpocketkosten de informatieverplichtingen kosten in de situatie vóór implementatie van het ICTproject; 4. Door middel van projectdocumentatie en nulmetingen vaststellen hoeveel tijd en out-ofpocketkosten de informatieverplichtingen kosten in de situatie ná implementatie van het ICTproject. 6 Wat zijn de administratieve lasten na invoering (ex post) van het ICT-project? Om te kunnen bepalen of het zinvol is om een ex ante berekening van de effecten op de administratieve lasten van een ICT-project te maken, zijn de uiteindelijke effecten na invoering van het ICT-project gekwantificeerd. Hiervoor zijn de oorspronkelijke, vooraf ingeschatte waarden en besparingen empirisch getoetst. Hiervoor zijn gebruikerservaringen van de ingevoerde ICT-toepassing verzameld middels interviews en metingen (klokken). In sommige gevallen zal de informatie, zoals de daadwerkelijke tijd die de gebruiker nu kwijt is met het voldoen aan de informatieverplichting, niet direct voorhanden zijn. In dergelijke gevallen zal de tijdsbesteding worden gemeten in praktijk. 1. Inventarisatie van alle wetten met informatieverplichtingen die m.b.t. het ICT-project relevant zijn voor burgers en ondernemingen en identificatie van deze verplichtingen daarin; 2. Identificatie van de normadressanten (burgers en (groepen) bedrijven) die informatieverplichtingen hebben; 3. Selectie van de te bezoeken bedrijven en de te interviewen personen; 4. Door middel van interviews de tijd meten, die men momenteel kwijt is aan de informatieverplichtingen; niveau van betrokken medewerkers en frequentie vaststellen (frequentie alleen voor zover niet uit wet blijkt); tegelijkertijd vragen naar lessons learned en verbetervoorstellen Eindfase In de eindfase moeten de twee laatste subonderzoeksvragen, onderzoeksvragen 7 en 8, worden beantwoord. Op basis van deze vragen kan de hoofdonderzoeksvraag worden beantwoord. In het navolgende gedeelte wordt aangegeven hoe tot het antwoord op deze twee onderzoeksvragen en daarmee de hoofdonderzoeksvraag gekomen gaat worden. 7 Was de ex ante raming op basis van het SKM zinvol? Als de methodiek perfect toepasbaar zou zijn, dan zouden de berekende administratieve lasten uit de theoretische beginsituatie overeen moeten komen met de administratieve lasten die in de ex post situatie empirisch zijn bepaald. De verwachting is echter dat er verschillen zullen worden geconstateerd. Als deze verschillen niet al te groot zijn (maximaal 10% afwijking) dan wordt verondersteld dat de methodiek op voorhand zinvol is geweest. Als de verschillen groter zijn dan 10%, dan zal gezocht worden naar oorzaken. Op basis van deze oorzaken zal dan bekeken moeten worden of de methodiek met eventuele aanpassingen alsnog zinvol is of niet. Zoals reeds in paragraaf 1.6 aangegeven is draagvlak voor de meetmethode van groot belang. Validatie van de methodiek door experts vanuit de in paragraaf 2.2 genoemde actoren is dan ook vereist. Hiertoe zal een bijeenkomst worden georganiseerd, waarin de resultaten van het onderzoek en de mogelijk voorgestelde meetmethodiek worden becommentarieerd en aanbevelingen worden gedaan om de meetmethodiek zelf en/of de acceptatie ervan te verbeteren. 8 Welke aanbevelingen kunnen worden gedaan om de raming te verbeteren?

14 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 14 Op basis van de beantwoording van de vorige vraag kunnen aanbevelingen gedaan worden om de meetmethodiek al dan niet te verfijnen, zodat de bruikbaarheid ervan toeneemt. In de eindfase is het onderzoeksrapport met conclusies en aanbevelingen ten aanzien van de verrichte metingen en de gebruikte methodiek geschreven en in concept afgestemd met de opdrachtgever. Na verwerking van het commentaar is de eindrapportage door de opdrachtgever vastgesteld. 1.9 Leeswijzer Deze scriptie ICT en administratieve lasten is opgedeeld in zes hoofdstukken. Allereerst wordt het theoretisch gedeelte behandeld, dan wordt de link naar de praktijk gelegd, om te vervolgen met mijn empirische bevindingen en af te sluiten met de analyses. Daaruit voortvloeiende kunnen conclusies worden getrokken en uiteraard aanbevelingen worden gedaan. De scriptie begint in hoofdstuk 2 met een theoretisch gedeelte over ICT. Er wordt besproken wat ICTprojecten en -investeringen onderscheidt van andere investeringen en waarom de kosten, baten en risico s van een ICT-investering moeilijk zijn in te schatten of juist niet. Vervolgens worden een aantal ICT ontwikkelmethoden geïdentificeerd. Tot slot wordt ingezoomd op de kosten, baten en risico s van ICT-projecten. In hoofdstuk 3 wordt beschreven wat administratieve lasten (AL) zijn, hoe deze lasten zijn opgebouwd en hoe de administratieve lasten kunnen worden berekend met behulp van het standaardkostenmodel. Die vormt de basis voor alle ex ante en ex post berekeningen. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de verschillende onderdelen van de meetmethode voor het berekenen van de AL van ICT-projecten. De administratieve lasten worden per informatieverplichting in euro s berekend. Het gaat hierbij om een kwantitatieve benadering. Met behulp van de in hoofdstuk 5 beschreven casestudie worden de volgende subonderzoeksvragen beantwoord: Wat zijn de administratieve lasten in de oorspronkelijke situatie voor implementatie van het ICT-project?, Welke administratieve lasten worden in de toekomstige situatie ná implementatie van het ICT-project verwacht? en tot slot de vraag Wat zijn de administratieve lasten na invoering (ex post) van het ICT-project? In hoofdstuk 6 worden de resultaten van de casestudie in een analyse betrokken. In de eindfase moeten de twee laatste subonderzoeksvragen, onderzoeksvragen 6 en 7, worden beantwoord. Op basis van deze vragen kan de hoofdonderzoeksvraag worden beantwoord. In het navolgende gedeelte wordt aangegeven hoe tot het antwoord op deze twee onderzoeksvragen en daarmee de hoofdonderzoeksvraag gekomen gaat worden. In hoofdstuk 7 worden de conclusies uit de vorige hoofdstukken samengevat en de onderzoeksvragen beantwoord. Verder wordt enige reflectie op het onderzoek gegeven. Tenslotte worden een aantal aanbevelingen gedaan.

15 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 15 2 Theoretisch kader ICT 2.1 Inleiding In 2005 heeft Actal een extern onderzoek (Quick Scan) laten uitvoeren naar mogelijke versnelling van generieke projecten op het terrein van ICT-infrastructuur (Actal, 2005). Actal concludeert op basis van dat onderzoek dat er te weinig aandacht is voor projectmanagement en daarbij het bijhouden van projectdocumentatie (de projectdocumentatie bij een substantieel deel van de onderzochte projecten ontbrak of was niet volledig). Verder werd geconstateerd dat projectrisico s bij in ontwikkeling zijnde ICT-tools niet of slecht in beeld zijn gebracht bij het projectmanagement. Een verantwoordelijke directeur van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties gaf begin 2006 als reactie op het onderzoek aan dat ICT-projecten van de overheid niet langs de lat van Prince2 of de administratieve lasten gehouden kunnen worden en zelfs niet als projecten kunnen worden aangemerkt. Volgens de directeur zijn het geen ICT-projecten maar innovatieve en dynamische ontwikkelprocessen. Inhoeverre ICT-projecten wel of geen projecten zijn en hoe die dynamische en innovatieve processen eruit zien wordt in dit hoofdstuk duidelijk. In dit hoofdstuk wordt het theoretisch kader van ICT belicht. Er wordt besproken wat ICT-projecten en - investeringen onderscheidt van andere investeringen en waarom de kosten, baten en risico s van een ICT-investering moeilijk zijn in te schatten of juist niet. Dat verschaft een eerste inzicht in de mogelijkheden en beperkingen voor het in beeld brengen van de effecten voor de administratieve lasten van ICT. Vervolgens worden een aantal ICT ontwikkelmethoden geïdentificeerd, wat een inzicht verschaft in het proces van ICT-ontwikkeling en de verschillende stadia die daarin zijn te onderscheiden. Aansluitend wordt gekeken naar bestaande methoden voor de beoordeling en evaluatie van de effecten van ICT-investeringen. De in dit hoofdstuk verkregen inzichten zijn onder andere noodzakelijk om later te identificeren waar mogelijke aanknopingspunten zitten, voor het in kaart brengen van de administratieve lasten. 2.2 Definities Informatie Als het gaat om administratieve lasten wordt steeds gesproken over informatieverplichtingen. Wat is informatie en wat is het verschil met gegevens? Gegevens en informatie zijn twee begrippen die veel door elkaar worden gebruikt. Ze hebben weliswaar met elkaar te maken, maar hebben niet dezelfde betekenis. Volgens Russell Ackoff (Ackoff,1989) onderscheidt informatie zich van gegevens door een bewerking. Gegevens zijn ruwe waarnemingen (data), eventueel (elektronisch) vastgelegd op een drager. Als deze gegevens worden verwerkt tot antwoorden op de basale vragen wie, wat, waar, dan is er sprake van informatie. Gegevens worden pas informatie als ze betekenis hebben voor de ontvanger. Het uitwisselen van informatie op basis van een wettelijke verplichting (een informatieverplichting) blijkt dan ook zinvoller dan gegevensuitwisseling, aangezien met gegevens alleen niet de vragen van de ontvangende partij kunnen worden beantwoord. ICT Nu het begrip informatie is verduidelijkt rijst mogelijk de vraag wat Informatie Communicatie Technologie (ICT) is. In een theoretisch hoofdstuk over ICT moet deze term als vanzelfsprekend eerst worden gedefinieerd. Volgens Eaton (Eaton et al 1988) is ICT: The acquisition, processing, storage and dissemination of vocal, pictorial, textual and numeric information by a microelectronics-based combination of computing and telecommunications. De definitie geeft goed aan hoe uitgebreid en ingewikkeld het ICT-vakgebied is. Buiten Nederland wordt in de regel de letter C voor Communicatie weggelaten, en spreekt men over IT.

16 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 16 ICT-project Wat is een ICT project? Er bestaan veel verschillende definities van een ICT project, variërend van zuiver technische projecten tot projecten waarbij technologie slechts een bescheiden rol speelt. Tegenwoordig speelt ICT bij vrijwel elk project een zekere rol. In dit verslag wordt de definitie van een ICT-project uit de Leidraad voor kosten-batenanalyses voor ICT-projecten (Ecorys, 2007) gehanteerd: Een project waarbij informatie- & communicatietechnologie (ICT) een strategische factor vormt om het projectdoel te kunnen verwezenlijken. Andersom geredeneerd: een project dat zonder de inzet van ICT haar projectdoel niet kan verwezenlijken. Soorten ICT-projecten De Leidraad voor kosten-batenanalyses voor ICT projecten (Ecorys, 2007) typeert 3 soorten ICT projecten. De hierna volgende beschrijving is uit voornoemd rapport overgenomen. De typering is afhankelijk van mate van verandering die een project teweeg brengt: 1. Automatisering van taken; 2. Verandering van bedrijfsprocessen; 3. Transformatie. Ad1. In een ICT-project van type 1 worden bestaande taken geautomatiseerd. Dit kan leiden tot grotere efficiëntie en/of kwaliteitsverbeteringen. In de regel zijn dit relatief eenvoudige projecten met weinig risico in vergelijking met andere typen-ict projecten. Keerzijde hiervan is dat de baten in vergelijking met andere typen ICT-projecten ook lager zijn. De kosten voor de technologie zijn in verhouding hoog vergeleken met de kosten voor organisatorische verandering, omdat laatstgenoemde kosten beperkt zijn. Ad2. Een ICT-project van type 2, verandering van bedrijfsprocessen, is een projecttype met als doel een bedrijfsproces volledig opnieuw op te zetten met een ander, over het algemeen hoger, niveau van ICT-ondersteuning. In beginsel gaat het hier om projecten binnen een organisatie (meerdere organisaties is ook mogelijk), waarbij het totaalpakket aan rollen en taken binnen een bepaald bedrijfsproces opnieuw wordt bezien. De complexiteit en risico s van een dergelijk project zijn daardoor groter, maar de baten kunnen ook hoger zijn dan bij projecttype 1. Ad3. Een ICT-project van type 3, transformatie, is een projecttype dat een totaal nieuw bedrijfsproces opzet (vaak in een veranderende organisatorische context) en daarbij optimaal gebruik maakt van de mogelijkheden die ICT biedt. De complexiteit van dergelijke projecten is hoog (zowel technisch als organisatorisch). Dit type project kan veel impact hebben op een bestaande organisatie, maar ook daarbuiten, omdat dergelijke projecten vaak leiden tot structureel andere klant- en leveranciersrelaties. De risico s maar ook de potentiële baten zijn daardoor hoog. De kosten zitten bij dit soort projecten vooral aan de kant van de organisatieverandering. De mate van verandering die een ICT-project teweeg brengt, heeft ook invloed op het gemak waarmee een vergelijking tussen de situatie vóór implementatie van het ICT-project en de situatie ná implementatie van het ICT-project gemaakt wordt. Het in beeld brengen van de effecten (op bijvoorbeeld de administratieve lasten) van een type 1 ICT-project is relatief eenvoudiger in kaart te brengen dan de effecten van een type 3 ICT-project, omdat de processen ervoor en erna compleet verschillend zijn bij een type 2 of type 3 ICT-project. 2.3 ICT-ontwikkelmethoden In deze paragraaf wordt inzicht gegeven in het ontwikkelproces van ICT-toepassingen en daarmee in de processen en fasen van ICT-projecten. Op basis van dit inzicht kan in hoofdstuk 4 worden ingeschat in welke ontwikkelfase voldoende informatie beschikbaar is om een inschatting te kunnen maken van de effecten van de ICT-toepassing voor de administratieve lasten van burgers en/of bedrijven. Deze paragraaf is grotendeels gebaseerd op Boehm (Boehm, 2002). ICTontwikkelmethoden zien op het proces van het omzetten van een vraag of probleem naar een antwoord of oplossing door middel van een ICT-toepassing. Er zijn tientallen methoden die softwareontwikkelaars in de praktijk hanteren, maar naar mijn indruk is er vaak sprake van varianten of mengvormen van twee verschillende methoden: de watervalmethode en de RAD-methode. Beide methoden worden hierna kort toegelicht.

17 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN Het watervalmodel Het watervalmodel is een binnen de overheid veel gebruikt ontwikkelmodel. Het watervalmodel is een model met aaneengeschakelde ontwikkelstadia. De analogie met een waterval komt voort uit het feit dat de ontwikkeling van het ene stadium naar het andere stroomt. In onderstaande figuur worden de stadia in het watervalmodel weergegeven. Figuur 2 Watervalontwikkelmodel (gebaseerd op Boehm, 2002) Het watervalmodel was in eerste instantie slechts een statisch, serieel proces waarin niet werd teruggegrepen op de vorige fase. Bij de tegenwoordige toepassing van het model vindt tussen de verschillende fasen iteratie plaats. Deze iteratie betekent dat de resultaten uit vorige stadia worden gecontroleerd en zo nodig met terugwerkende kracht worden bijgesteld. Zo wordt bijvoorbeeld gecontroleerd of het technisch ontwerp voldoet aan het functioneel ontwerp. De in bovenstaande figuur weergegeven stadia van het watervalmodel worden hierna kort toegelicht. 1 Probleem analyse Voordat een systeem wordt ontwikkeld is het eerst van belang dat het probleem, dat met de ICToplossing moet worden opgelost duidelijk in beeld wordt gebracht. 2 Haalbaarheidsstudie In deze fase wordt het probleem verder onderzocht en wordt ook gekeken of het zinvol is om middels ICT aan de oplossing van het probleem bij te dragen. In deze stap worden de TELOS elementen getoetst. Technische haalbaarheid (Is technologie beschikbaar en getest?); Economische haalbaarheid (Wat zijn de economische kosten en baten?); Legislatieve haalbaarheid (Is het wettelijk haalbaar?); Operationele haalbaarheid (Is de oplossing bruikbaar? Past de oplossing binnen het bedrijf? Is er draagvlak voor de oplossing? Wat zijn de neveneffecten van de oplossing?); Haalbaarheid tijdschema (Kan de oplossing op tijd worden gerealiseerd?).

18 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 18 3 Opstellen functioneel ontwerp In deze fase wordt uitgewerkt wat er tijdens de eerdere fasen naar boven is gekomen. In deze fase worden de eisen en wensen van de klant op papier gezet, en wordt er al nagedacht over de vorm van het programma. In deze fase wordt precies vastgelegd waar het te ontwikkelen systeem aan moet voldoen en wordt exact op handelingenniveau (vaak met gebruikmaking van use cases 2 ) beschreven welke functionaliteiten het systeem bevat. 4 Opstellen technisch ontwerp Aan de hand van het basisontwerp kan een werkelijk programma technisch worden ontworpen. In deze fase wordt vastgelegd hoe de in het basisontwerp vastgelegde functionaliteiten gerealiseerd gaan worden. Nu vindt ook een onderverdeling plaats in technische eenheden zoals programma's, modules en functies. In deze fase worden inputs, outputs, opslag en de interfaces gespecificeerd. Ook worden de procedures uitgewerkt voor het gebruik (basis voor de handleiding), voor de bouw, en voor het testen en de implementatie. 5 Bouw en testen Op basis van de in de vorige stappen gegenereerde specificaties wordt het systeem gebouwd en getest. 6 Implementatie Het nieuwe systeem wordt geïmplementeerd (technisch en organisatorisch ingebed in de beoogde omgeving) en opgeleverd. 7 Evaluatie Het algehele ontwikkeltraject wordt geëvalueerd. Wat ging er goed, wat ging er fout, wat kan er verbeterd worden en wat kan er geleerd worden tijdens het hele ontwikkeltraject. Problemen met het watervalmodel Het oorspronkelijke watervalmodel is niet erg flexibel ten aanzien van tussentijdse wijzigingen gedurende het project. Gebruikers hebben vaak problemen met het doorgronden van de mogelijkheden die het toekomstige systeem kan bieden. Verder is het voor veel toekomstige gebruikers moeilijk om hun wensen onder woorden te brengen. Functioneelontwerpers hebben vaak moeite om de juiste functionaliteiten uit de wensen van de gebruikers te extraheren. Pas als het product uiteindelijk technisch gereed is en getest wordt komen gebruikers er achter dat bepaalde functionaliteiten niet aan de verwachtingen voldoen of dat het systeem veel meer ondersteunende functionaliteiten had kunnen bieden dan gerealiseerd RAD-methode De RAD(Rapid Application Development)-methode is een antwoord op de minder flexibele processtappen van watervalmethode. RAD valt onder de Agile softwareontwikkeling, het conceptuele raamwerk voor het uitvoeren van softwareontwikkelingsprojecten, als alternatief voor traditionele starre praktijken ( agile is het Engelse woord voor behendig, lenig). Het probleem bij meer planmatige watervalachtige methodologieën was dat het bouwen van toepassingen zo lang duurde, dat de vereisten al gewijzigd waren voordat de ICT-toepassing ontwikkeld was. Zo kon het voorkomen dat het uiteindelijke systeem bij oplevering alweer verouderd is of geen oplossing meer biedt doordat het probleem waarvoor de ICT-oplossing bedoeld was niet meer bestaat. Dit resulteerde vaak in onbruikbare of minder bruikbare toepassingen. Een bekende ontwikkelmethode die onder de RAD-stroming kan worden geschaard, is de Dynamic System Development Method (DSDM). In de traditionele benadering van systeemontwikkeling staan de specificaties vast en moeten deze gerealiseerd worden, ook al vindt er wel wat iteratie plaats. Tijd en resources variëren tijdens de ontwikkeling. DSDM is een methode die de ontwikkeling van ICTsystemen vastlegt in een raamwerk van een tijdsplanning (timeboxes). De duur van het project en de te gebruiken resources worden vastgelegd. Dit betekent dus dat juist de specificaties die gerealiseerd zullen worden, in de loop van het project kunnen variëren. Aan het begin van het project worden op globaal niveau zowel de functionele als de niet-functionele specificaties ingedeeld op prioriteiten (noodzakelijk, nuttig, aangenaam). Tijdens de ontwikkeling komen steeds meer gedetailleerde specificaties boven water. Deze gedetailleerde specificaties worden vervolgens geëvalueerd met de 2 Use cases zijn gedetailleerde omschrijvingen (op handelingen/gebeurtenissen niveau) van de functionaliteiten van het informatiesysteem, meestal wordt daarbij een trigger/actie van buiten het systeem en de reactie van het informatiesysteem als uitgangspunt genomen.

19 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 19 klant en op basis van prioriteiten ingedeeld. Op deze manier worden de fasen functioneel ontwerpen, technisch ontwerpen, bouwen en evalueren in een snelkookpan gestopt en vinden deze fasen gelijktijdig en volledig interactief plaats. In onderstaande figuur worden de verschillende ontwikkelstadia in een typische RAD-aanpak weergegeven. Figuur 3 RAD-model (gebaseerd op Sassenheim, 2002) Binnen de tijdsplanning (timeboxes) worden in nauwe samenwerking met de klant eerst de zaken opgeleverd die het belangrijkst zijn voor de bedrijfsbehoeften van de klant. Functionaliteiten worden in overleg met de klant ontworpen, gebouwd en geëvalueerd en indien gewenst aangepast. Op deze manier kan sturend op tijd, snel een bruikbaar resultaat worden bereikt en het ICT-project beter worden beheerst. Een RAD-methode als DSDM maakt een ICT-project dus meer flexibel. Door het nieuwe systeem op te delen in zelfstandige eenheden, wordt het aanbrengen van tussentijdse veranderingen eenvoudiger voor de ontwikkelaar. Het gebruik van een RAD-ontwikkelmodel mag geen excuus zijn voor het niet grondig analyseren van het probleem en het verrichten van een haalbaarheidsstudie. Het te snel ingaan van de bouw- en testfase kan resulteren in veel meer iteratieslagen om het product aan de functionele wensen van de klant te laten voldoen. Dit resulteert dan vaak in overschrijding van de tijdsplanning en het budget. Opdrachtnemers vergoeilijken deze overschrijdingen vaak met succes met het argument dat de opdrachtgever meer functionaliteit wilde dan vooraf ingeschat. Doordat meerdere iteratieslagen noodzakelijk zijn om het ICT-systeem aan de wensen van de klant te laten voldoen, vinden er dus ook continu aanpassingen in de functionele en technische specificaties plaats. Deze zorgen voor veel dynamiek tijdens de uitvoering van het ICT-project en voor een grote noodzaak om de projectdocumentatie actueel te houden om het ontwikkelproces (ook na de bouw nog) te kunnen beheersen. Het goed bijhouden en documenteren van de specificatiewijzigingen noodzaakt tot een grote mate van discipline. In de praktijk wordt vaak voor een RAD-model gekozen om snel over te kunnen gaan tot het programmeren en blijkt de vereiste documentatiediscipline soms moeilijk op te brengen Complexiteit en ontwikkeling De complexiteit van een ICT-project kent naar mijn inzicht twee dimensies, een technische en een maatschappelijke. De technische complexiteit is afhankelijk van factoren als de gebruikte technologie (is deze reeds beproefd of zit deze nog in een ontwikkelfase?), de mate van interoperabiliteit (met hoeveel verschillende technische systemen moet er binnen het project rekening worden gehouden en interactie worden verzorgd?) en de technische schaal van de te realiseren technische voorzieningen. De maatschappelijke complexiteit is afhankelijk van factoren als het aantal gebruikers, het aantal verschillende gebruikersgroepen, de technische kennis van de verschillende gebruikers en het

20 ICT en ADMINISTRATIEVE LASTEN 20 draagvlak bij gebruikers en het maatschappelijk belang en afhankelijkheid van de ICT-voorziening. In onderstaande figuur wordt de complexiteit van een ICT-project langs een technische en maatschappelijke as afgezet. MAATSCHAPPELIJK COMPLEXITEIT TECHNISCH Figuur 4 Diagram complexiteit Naarmate ICT-projecten technisch en maatschappelijk complexer worden zal de noodzaak tot een solide en planmatige aanpak groter worden. In omgevingen die relatief beperkt van omvang zijn, maar waarin specificaties nog volop in beweging zijn en snel naar een oplossing gewerkt moet worden past een flexibele agile methode beter. Deze gedachte wordt ondersteund door Boehm (Boehm, 2002). Boehm stelt dat The agile and plan-driven approaches each have strengths and weaknesses. In onderstaande tabel wordt weergegeven onder welke omstandigheden de agile en plan-driven methoden het best gedijen. Home ground area 3 Agile methoden Plan-driven methoden Ontwikkelaars Flexibel en handig, hebben kennis van zaken en werken nauw samen. Planmatige aanpak; adequate vaardigheden; toegang tot externe kennis. Afnemers Vereisten Toegewijd, beperkte representatieve groep met kennis van zaken, werken nauw samen en hebben mandaat. Nog in beweging, snelle veranderingen. Hebben toegang tot of werken samen met de (groepen) afnemers met kennis van zaken, afnemers die representatief zijn voor doelgroep en afnemers die mandaat hebben. Stabiel en reeds vroeg bekend. Architectuur Ontworpen voor huidige vereisten. Refactoren* Niet kostbaar. Kostbaar. Ontworpen voor huidige en te voorziene toekomstige vereisten. Omvang Kleinere teams en producten. Grotere teams en producten. Hoofddoelstelling Snel resultaat. Grote mate van zekerheid. Tabel 1 Home ground voor agile & plan-driven methoden (bron: Boehm, 2002) * Refactoren (in het Engels: refactoring) is het herstructureren van de broncode van een computerprogramma met als doel de leesbaarheid te verbeteren of het fragment code te vereenvoudigen. Het refactoren van de broncode verandert de werking van de software niet: elke refactorstap is een kleine, ongedaan te maken stap die de leesbaarheid verhoogt zonder de werking aan te passen (bron: wikipedia, 3 Waar de methode het best gedijt

01-07-2002 ME/MW 02022387 RL/FvK/2002/131 1. Advies departementale actieprogramma s vermindering administratieve lasten 2002

01-07-2002 ME/MW 02022387 RL/FvK/2002/131 1. Advies departementale actieprogramma s vermindering administratieve lasten 2002 Aan de Minister van Economische Zaken Mevrouw A. Jorritsma-Lebbink Postbus 20101 2500 EC Den Haag Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 01-07-2002 ME/MW 02022387 RL/FvK/2002/131 1 Onderwerp Advies departementale

Nadere informatie

RedICT/AddICT. Methodiek voor het inzichtelijk maken van de effecten van ICT op de regeldruk

RedICT/AddICT. Methodiek voor het inzichtelijk maken van de effecten van ICT op de regeldruk De ministeries van Economische Zaken en Financiën ontregelen Nederland voor ondernemers RedICT/AddICT Methodiek voor het inzichtelijk maken van de effecten van ICT op de regeldruk RedICT/AddICT Methodiek

Nadere informatie

Werkprogramma 2007. Missie Actal

Werkprogramma 2007. Missie Actal Missie Actal Actal is een tijdelijk en onafhankelijk adviescollege met als doel een cultuuromslag bij regelgevers te bewerkstelligen. Zij moeten de administratieve lasten voor bedrijven en burgers automatisch

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

EIM / Frits Suyver en John Boog 5

EIM / Frits Suyver en John Boog 5 aan Actal datum 5 november 2007 van EIM / Frits Suyver en John Boog pagina's 5 onderwerp Antwoord op aanvullende vragen van Actal m.b.t. studie Kleine ondernemers, hoge lasten Notitie voor ACTAL EIM heeft

Nadere informatie

Aan de commissie: Algemeen bestuur en middelen Datum vergadering: 22 maart 2007 Agendapunt: Aan de Raad. Made, 13 februari 2007

Aan de commissie: Algemeen bestuur en middelen Datum vergadering: 22 maart 2007 Agendapunt: Aan de Raad. Made, 13 februari 2007 Aan de Raad Made, 13 februari 2007 Aan de commissie: Algemeen bestuur en middelen Datum vergadering: 22 maart 2007 Agendapunt: Raadsvergadering: 12 april 2007 Onderwerp: Diagnose Integrale Veiligheid gemeente

Nadere informatie

Factsheet administratieve lasten. Onderdeel van de Evaluatie Arbowet 2007/ Beleidsdoorlichting artikel 44 SZW-begroting

Factsheet administratieve lasten. Onderdeel van de Evaluatie Arbowet 2007/ Beleidsdoorlichting artikel 44 SZW-begroting Factsheet administratieve lasten Onderdeel van de Evaluatie Arbowet 2007/ Beleidsdoorlichting artikel 44 SZW-begroting Ministerie van SZW, Den Haag, 25 mei 2011 Arjan van Sluijs Ton Staphorst Servaas Toebosch

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Workshop Ruimte voor verbeelding. ICTU / GBO 9 april 2009

Workshop Ruimte voor verbeelding. ICTU / GBO 9 april 2009 Workshop Ruimte voor verbeelding ICTU / GBO 9 april 2009 Aanleiding Programma Kabinet neemt toegenomen administratieve lasten en regeldruk van ondernemers serieus Er zijn diverse overheidsacties in het

Nadere informatie

Hierbij treft u ons subsidieverzoek in het kader van onze activiteiten ter beperking en voorkoming van regeldruk voor alle kappersbedrijven.

Hierbij treft u ons subsidieverzoek in het kader van onze activiteiten ter beperking en voorkoming van regeldruk voor alle kappersbedrijven. HBA T.a.v. de heer drs. J.W. Nelson Postbus 895 2700 AW ZOETERMEER Huizen, 20 oktober 2014 Afdeling : ANKO Directie Ons kenmerk : HBA-2014 subsidies/ E-mail : gdeben@anko.nl Uw kenmerk : Betreft : subsidie

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

Aan de Staatssecretaris van Economische Zaken Mevrouw ir. C.E.G. van Gennip MBA Postbus 20101 2500 EC Den Haag

Aan de Staatssecretaris van Economische Zaken Mevrouw ir. C.E.G. van Gennip MBA Postbus 20101 2500 EC Den Haag Aan de Staatssecretaris van Economische Zaken Mevrouw ir. C.E.G. van Gennip MBA Postbus 20101 2500 EC Den Haag Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 10-6-2004 RL/PS/2004/138 1 Onderwerp Advies ICT-beleid

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1 Inleiding... 2

Inhoudsopgave. 1 Inleiding... 2 SIRA Consulting B.V. Edisonbaan 14 G-1 3439 MN Nieuwegein Telefoon: 030 60 24 900 Fax: 030 60 24 919 E-mail: info@siraconsulting.nl Dossier Actal AL door uitvoering Dossier: Wet Verbetering Poortwachter

Nadere informatie

Werkboek Publieke Dienstverlening. Werken aan de totstandkoming

Werkboek Publieke Dienstverlening. Werken aan de totstandkoming Werkboek Publieke Dienstverlening Werken aan de totstandkoming December 2011 WERKEN AAN MET EEN DOEL VOOR OGEN ASPIRATIE EN INSPIRATIE SAMENWERKEN AAN ÉÉN GEZICHT NAAR BUITEN GEWAARDEERDE PUBLIEKE DIENSTVERLENING

Nadere informatie

Inhoud I Begrippen. Probleem Aanpak stock Aanpak flow

Inhoud I Begrippen. Probleem Aanpak stock Aanpak flow Regeldruk Inhoud I Begrippen II III IV Probleem Aanpak stock Aanpak flow I - Begrippen Bij de bakker I - Begrippen Afspraak maken Last van de bakker? En de lasten van de bakker? Formulier invullen Wachten

Nadere informatie

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version Introductie Quickscan De financiële organisatie moet, net zo als alle andere ondersteunende diensten, volledig gericht zijn

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

PROJECTPLAN REGISTRATIESYSTEEM PRIVATE VOORZIENINGEN BIJZONDERE JEUGDZORG

PROJECTPLAN REGISTRATIESYSTEEM PRIVATE VOORZIENINGEN BIJZONDERE JEUGDZORG PROJECTPLAN REGISTRATIESYSTEEM PRIVATE VOORZIENINGEN BIJZONDERE JEUGDZORG Stefaan VIAENE Johan PEETERS 30 maart 2007 1 A. CONTEXT VAN HET PROJECT - Doelstelling 32 van het Globaal Plan bepaalt: We geven

Nadere informatie

KFI en KPI: overeenkomsten, verschillen en raakvlakken

KFI en KPI: overeenkomsten, verschillen en raakvlakken KFI en KPI: overeenkomsten, verschillen en raakvlakken Ministerie van Financiën, Begrotingszaken Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Personeelsmanagement Rijksdienst Inhoudsopgave

Nadere informatie

Organisatieprestatiescan. Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie.

Organisatieprestatiescan. Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie. 1 Bijlage 2 De organisatieprestatiescan Techniek: Organisatieprestatiescan Toepassingsgebied: Achtergrond: Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie.

Nadere informatie

Meten van administratieve lasten voor burgers Jacqueline Rutjens Programmamanager

Meten van administratieve lasten voor burgers Jacqueline Rutjens Programmamanager Meten van administratieve lasten voor burgers Jacqueline Rutjens Programmamanager Rijksprogramma Administratieve lastenverlichting burgers Burgers moeten merkbaar verbetering gaan ervaren. Weg met die

Nadere informatie

Notitie Detachering aan derden Publicatie 15 april 2016

Notitie Detachering aan derden Publicatie 15 april 2016 Toelichting Deze notitie heeft de status van een inlichting/algemene voorlichting, omdat geen specifieke casuïstiek aan de orde komt. De notitie beoogt de overheidslichamen te ondersteunen bij het beoordelen

Nadere informatie

Verslag afscheidseminar Robin Linschoten en Hans Kamps, Een remmende voorsprong? 19 december 2008 Sociëteit De Witte, Den Haag

Verslag afscheidseminar Robin Linschoten en Hans Kamps, Een remmende voorsprong? 19 december 2008 Sociëteit De Witte, Den Haag Verslag afscheidseminar Robin Linschoten en Hans Kamps, Een remmende voorsprong? 19 december 2008 Sociëteit De Witte, Den Haag Op 19 december 2008 namen Robin Linschoten en Hans Kamps afscheid als voorzitter

Nadere informatie

Samenvatting projectplan Versterking bevolkingszorg

Samenvatting projectplan Versterking bevolkingszorg Aanleiding en projectdoelstellingen Aanleiding In 2011 werd door de (toenmalige) portefeuillehouder Bevolkingszorg in het DB Veiligheidsberaad geconstateerd dat de nog te vrijblijvend door de gemeenten

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek

Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek E: info@malvee.com T: +31 (0)76 7002012 Het opzetten en uitvoeren van een medewerker tevredenheid onderzoek is relatief eenvoudig zolang de te nemen stappen bekend

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling Driedaagse Leergang Kennisintensieve beleidsontwikkeling 6, 13 en 20 juni 2014 Den Haag Doelstellingen en doelgroep De doelgroep bestaat uit beleidsmedewerkers/stafmedewerkers bij beleidsinstanties (nationaal,

Nadere informatie

Forum Standaardisatie. Consultatiedocument IFC. Datum 5 augustus 2011

Forum Standaardisatie. Consultatiedocument IFC. Datum 5 augustus 2011 Forum Standaardisatie Consultatiedocument IFC Datum 5 augustus 2011 Colofon Projectnaam Consultatiedocument IFC Versienummer 1.0 Locatie Organisatie Forum Standaardisatie Postbus 96810 2509 JE Den Haag

Nadere informatie

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Onderzoek naar het effect van de Novius Architectuur Academy Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Door met meerdere collega s deel te nemen aan een opleiding voor bedrijfsarchitecten, werden mooie

Nadere informatie

Slimme IT. Sterke dienstverlening. E-START ONDERSTEUNING OP MAAT VAN LOKALE BESTUREN BIJ E-GOVERNMENT EN ORGANISATIEONTWIKKELING

Slimme IT. Sterke dienstverlening. E-START ONDERSTEUNING OP MAAT VAN LOKALE BESTUREN BIJ E-GOVERNMENT EN ORGANISATIEONTWIKKELING Slimme IT. Sterke dienstverlening. 1 E-START ONDERSTEUNING OP MAAT VAN LOKALE BESTUREN BIJ E-GOVERNMENT EN ORGANISATIEONTWIKKELING 2Dienstverlenende vereniging E-START WAAROM? 3 Lokale besturen komen steeds

Nadere informatie

15 Mate van dekkingsgraad, een eerste aanzet tot baten

15 Mate van dekkingsgraad, een eerste aanzet tot baten 15 Mate van dekkingsgraad, een eerste aanzet tot baten Sanneke van der Linden Sinds 2007 organiseert M&I/Partners de ICT Benchmark Ziekenhuizen. Op hoofdlijnen zijn de doelstellingen en aanpak van de ICT

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG DGBK Burgerschap en Informatiebeleid www.rijksoverheid.nl Uw kenmerk

Nadere informatie

De doelstellingen van directie en personeel worden expliciet omschreven in een beleidsplan en worden jaarlijks beoordeeld door de directie.

De doelstellingen van directie en personeel worden expliciet omschreven in een beleidsplan en worden jaarlijks beoordeeld door de directie. FUNCTIE: Directeur POC AFKORTING: DIR AFDELING: Management 1. DOELSTELLINGEN INSTELLING De doelstellingen staan omschreven in het beleidsplan POC. Vermits de directie de eindverantwoordelijkheid heeft

Nadere informatie

Forum Standaardisatie. Consultatiedocument IPv6. Datum 6 augustus 2010

Forum Standaardisatie. Consultatiedocument IPv6. Datum 6 augustus 2010 Forum Standaardisatie Consultatiedocument IPv6 Datum 6 augustus 2010 Colofon Projectnaam Versienummer Locatie Organisatie Consultatiedocument IPv6 1.0 (final) Forum Standaardisatie Postbus 84011 2508 AA

Nadere informatie

READ: de informatiestrategieaanpak van Steenwinkel Kruithof Associates (SKA)

READ: de informatiestrategieaanpak van Steenwinkel Kruithof Associates (SKA) READ: de informatiestrategieaanpak van (SKA) INLEIDING HET SPANNINGSVELD TUSSEN KORTETERMIJNVERWACHTINGEN EN LANGETERMIJNBEHOEFTEN In veel bedrijven volgen businessgerelateerde veranderingen elkaar snel

Nadere informatie

Achtergrondinformatie. Man 2.0. Programma ter bevordering van emancipatie en participatie van sociaal geïsoleerde mannen

Achtergrondinformatie. Man 2.0. Programma ter bevordering van emancipatie en participatie van sociaal geïsoleerde mannen Achtergrondinformatie Man 2.0 Programma ter bevordering van emancipatie en participatie van sociaal geïsoleerde mannen April 2010 1 Inleiding Het is het Oranje Fonds gebleken dat veel maatschappelijke

Nadere informatie

Zero Based Begroten. De andere kant van de kaasschaafmethode

Zero Based Begroten. De andere kant van de kaasschaafmethode Zero Based Begroten De andere kant van de kaasschaafmethode Je moet de tijd nemen voor Zero Based Begroten, en je moet lef hebben Zero Based begroten legt een duidelijke relatie tussen de doelstellingen,

Nadere informatie

Kwaliteitshandboek v1.0 CO 2 -Prestatieladder Roelofs

Kwaliteitshandboek v1.0 CO 2 -Prestatieladder Roelofs Kwaliteitshandboek v1.0 CO 2 -Prestatieladder Roelofs Datum: Januari 2013 Bezoekadres Dorpsstraat 20 7683 BJ Den Ham Postadres Postbus 12 7683 ZG Den Ham T +31 (0) 546 67 88 88 F +31 (0) 546 67 28 25 E

Nadere informatie

Stappenplan certificering van de MVO Prestatieladder en de CO 2 -Prestatieladder. Datum: 18-08-2011 Versie: 02

Stappenplan certificering van de MVO Prestatieladder en de CO 2 -Prestatieladder. Datum: 18-08-2011 Versie: 02 Stappenplan certificering van de MVO Prestatieladder en de CO 2 -Prestatieladder Datum: 18-08-2011 Versie: 02 Opgesteld door: ing. N.G. van Moerkerk Inhoudsopgave Opbouw niveaus van de MVO Prestatieladder

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

SAMENVATTING EN CONCLUSIES SAMENVATTING EN CONCLUSIES Aanleiding en vraagstelling De aanleiding van dit onderzoek is de doelstelling van het ministerie van Veiligheid en Justitie om het aantal vrijwilligers bij de Nationale Politie

Nadere informatie

Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof

Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof Pieter-Jan Klok Bas Denters Mirjan Oude Vrielink Juni 2012 Inleiding Onderdeel van het onderzoek zou een vergelijkende studie zijn naar de effectiviteit

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Directie Constitutionele Zaken en Wetgeving Afdeling Wetgeving Staatsinrichting en Bestuur Turfmarkt

Nadere informatie

memo Opdracht Ontwikkeling Business Case HNAW

memo Opdracht Ontwikkeling Business Case HNAW 20/ Ministerie van Justitie CIOT STATUS : DEFINITIEF / Bureau Secretar is PPAC Schedeldoekshaven 100 2511 EX Den Haag Postbus 20301 2 500 EH Den Haag www.justitie.nl Contactpersoon memo Opdracht Ontwikkeling

Nadere informatie

Inleiding. 1. Visie op dienstverlening: de gebruiker centraal!

Inleiding. 1. Visie op dienstverlening: de gebruiker centraal! Verklaring vastgesteld bij gelegenheid van het Bestuurlijk Overleg van Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen over de realisatie van het Nationaal Uitvoeringsprogramma Dienstverlening en e-overheid

Nadere informatie

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link)

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link) CONCENTRATIE VAN MAATSCHAPPELIJKE DIENSTEN IN GEMEENTELIJK VASTGOED NAAR AANLEIDING VAN DEMOGRAFISCHE TRANSITIE Een casestudie in landelijke gemeenten in Noord-Brabant, Nederland Afstudeeronderzoek van

Nadere informatie

Regeldrukeffecten van het stelsel van basisregistraties

Regeldrukeffecten van het stelsel van basisregistraties SIRA Consulting B.V. Edisonbaan 14 G-1 3439 MN Nieuwegein Telefoon: Fax: Web: 030-602 49 00 030-602 49 19 www.siraconsulting.nl Regeldrukeffecten van het stelsel van basisregistraties Onderzoek naar de

Nadere informatie

Complexiteit. Inventive Systems b.v. www.inventive.nl info@inventive.nl 070-3368080

Complexiteit. Inventive Systems b.v. www.inventive.nl info@inventive.nl 070-3368080 " Complexiteit Het is niet eenvoudig om uit te leggen wat complexiteit precies is. Dat geldt zeker voor ICT-projecten. We associëren complexiteit met situaties en problemen met een hoge moeilijkheidsgraad.

Nadere informatie

Resultaat Toetsing TNO Lean and Green Awards

Resultaat Toetsing TNO Lean and Green Awards ID Naam Koploper Datum toetsing 174 M. Van Happen Transport BV 2-4-2012 Toetsingscriteria 1. Inhoud en breedte besparingen 2. Nulmeting en meetmethode 3. Haalbaarheid minimaal 20% CO2-besparing na 5 jaar

Nadere informatie

27529 Informatie- en Communicatietechnologie (ICT) in de Zorg. Brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

27529 Informatie- en Communicatietechnologie (ICT) in de Zorg. Brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 27529 Informatie- en Communicatietechnologie (ICT) in de Zorg 33149 Inspectie voor de Gezondheidzorg (IGZ) Nr. 133 Brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Het stuurmodel voor een opdrachtgever

Het stuurmodel voor een opdrachtgever Het stuurmodel voor een opdrachtgever Ir. Derk K. Kremer 1. Inleiding In één van mijn eerdere artikelen heb ik al aangegeven dat de rol van opdrachtgever op zich geen moeilijke rol is. Voor een ervaren

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 1745 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Nadere informatie

Vergroting van het rendement van beleidsonderzoek

Vergroting van het rendement van beleidsonderzoek Vergroting van het rendement van beleidsonderzoek Werksessie: Effectieve beleidsondersteuning met kennis Yvonne Prince Congres Kennisintensieve beleidsontwikkeling in praktijk, Zoetermeer, 2 april 2014

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Hoe zet je gezamenlijk een nieuw en succesvol (ICT) Shared Service Center (SSC) op? En hoe zorg je ervoor dat de samenwerking tussen de deelnemende

Nadere informatie

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Weert, 6 september 2011. Rekenkamer Weert Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. De wijze van onderzoek 4. Deelvragen

Nadere informatie

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle 1 Hoofdstuk 1 1.1 Dirigeren en coördineren p43 1.1.1 Dirigeren Dirigeren is een synoniem voor delegeren. Dirigeren houdt in dat bepaalde bevoegdheden overgedragen worden naar een persoon met een lagere

Nadere informatie

Instructiedocument Casus Factsheet

Instructiedocument Casus Factsheet Instructiedocument Casus Factsheet Samengesteld op basis van verkenningen binnen het programma Sggv, 2009-2012. Dit geanonimiseerde document is in licentie gegeven op basis van een Creative Commons Licentie.

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

de Rechtspraak Raad voor de rechtspraak Ministerie van Veiligheid en Justitie mr. F. Teeven Postbus 20301 2500 ER DEN HAAG

de Rechtspraak Raad voor de rechtspraak Ministerie van Veiligheid en Justitie mr. F. Teeven Postbus 20301 2500 ER DEN HAAG Ministerie van Veiligheid en Justitie mr. F. Teeven Postbus 20301 2500 ER DEN HAAG Directie Strategie en Ontwikkeling bezoekadres Kneuterdijk 1 2514 EM Den Haag correspondentieadres Postbus 90613 2509

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult Procesmanagement Waarom processen beschrijven Algra Consult Datum: 22 oktober 2009 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WAAROM PROCESMANAGEMENT?... 3 3. WAAROM PROCESSEN BESCHRIJVEN?... 3 4. PROCESASPECTEN...

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN

HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN drs. A.L. Roode Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juni 2006 Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) Auteur: drs. A.L. Roode Project:

Nadere informatie

SAMENVATTING VOORGESCHIEDENIS

SAMENVATTING VOORGESCHIEDENIS Aan de raad, Onderwerp: Digitale informatieborden Voorstel: 1. De huidige 23 analoge evenementeninformatieborden vervangen door 20 digitale informatieborden 2. Geen gebruik maken van sponsoring en commerciële

Nadere informatie

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Kwaliteitskosten onderzoek Aanpak Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 KWALITEITSKOSTEN...

Nadere informatie

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. BISL Business Information Services Library Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2

Nadere informatie

Functieprofiel: Medewerker Gebouw en Techniek Functiecode: 0702

Functieprofiel: Medewerker Gebouw en Techniek Functiecode: 0702 Functieprofiel: Techniek Functiecode: 0702 Doel Uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden, het doen van aanpassingen, alsmede bedienen van installaties/machines, binnen geldende werkprocessen en afspraken

Nadere informatie

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE Vastgesteld door de RvC op 10 maart 2010 1 10 maart 2010 INHOUDSOPGAVE Blz. 0. Inleiding... 3 1. Samenstelling... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Taken betreffende

Nadere informatie

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012.

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012. B-PHO 20 december 12; agendapunt 5 MEMO Noties ter beoordeling van de voortzetting en positionering van de PHO werkgroepen Kwaliteit en Handhaving Bouwstoffen en Ketenbeheer in relatie tot de ontwikkeling

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 323478. Raadsvergadering van 8 maart 2012 Agendanummer: 10.2

RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 323478. Raadsvergadering van 8 maart 2012 Agendanummer: 10.2 RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 323478 Raadsvergadering van 8 maart 2012 Agendanummer: 10.2 Onderwerp: Achterstanden met betrekking tot de afgifte van gebruiksvergunningen en -meldingen Verantwoordelijk

Nadere informatie

HET APOLLO MODEL. studentenhuisvesting op.

HET APOLLO MODEL. studentenhuisvesting op. Utrecht HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksreslaties. Met dit model

Nadere informatie

Bedrijfsvoering en informatievoorziening; een geïntegreerde aanpak

Bedrijfsvoering en informatievoorziening; een geïntegreerde aanpak Bedrijfsvoering en informatievoorziening; een geïntegreerde aanpak door J.P. van Tongeren, van Tongeren & Trimp organisatie en informatiearchitecten te Den Haag Vóóraf Door de redactie is ons gevraagd

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

Administratieve lasten, meer of minder?

Administratieve lasten, meer of minder? Administratieve lasten, meer of minder? Wat uw accountant voor u kan doen NIVRA MKB- BROCHURE Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Deze publicatie is samengesteld voor leden en derden.

Nadere informatie

Security Health Check

Security Health Check Factsheet Security Health Check De beveiligingsthermometer in uw organisatie DUIJNBORGH - FORTIVISION Stadionstraat 1a 4815NC Breda +31 (0) 88 16 1780 www.db-fortivision.nl info@db-fortivision.nl De Security

Nadere informatie

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. De SYSQA dienst auditing Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

BABVI/U201300696 Lbr. 13/057

BABVI/U201300696 Lbr. 13/057 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Informatiebeveiliging uw kenmerk ons kenmerk BABVI/U201300696 Lbr. 13/057 bijlage(n) datum 6 juni 2013 Samenvatting

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2002 2003 26 631 Modernisering AWBZ Nr. 36 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Tegen de achtergrond hiervan zijn de minister van BZK en het dagelijks bestuur van het KBB i.o. het volgende overeengekomen.

Tegen de achtergrond hiervan zijn de minister van BZK en het dagelijks bestuur van het KBB i.o. het volgende overeengekomen. Onderhandelingsakkoord tussen de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en het dagelijks bestuur van het Korpsbeheerdersberaad i.o. inzake het pakket aan maatregelen en afspraken in het

Nadere informatie

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Professioneel facility management Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Inhoud Voorwoord Professionele frontliners 1. Theoretisch kader 2. Competenties en

Nadere informatie

Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0

Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0 Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0 Om betere verkoopresultaten te behalen koos Danica voor Microsoft Dynamics CRM 3.0. Vanaf de invoering zijn

Nadere informatie

Samenvatting. Doelstelling

Samenvatting. Doelstelling Samenvatting In 2003 hebben de ministeries van Justitie, Financiën, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Algemene Zaken de afspraak gemaakt dat het ministerie van Justitie het voortouw zal nemen

Nadere informatie

Generieke I Toets & Advies module functioneel

Generieke I Toets & Advies module functioneel module functioneel Deze template ondersteunt onderzoek door professionals (architecten en adviseurs) naar de mate van genericiteit van functionaliteit van informatiediensten. Het onderzoeksresultaat, de

Nadere informatie

CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten Auteur: Datum:

CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten  Auteur: Datum: CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten. Onderzoek Auteur: ing. E.M.M. Boerboom Datum: 31-08-2007 De aanleiding van het onderzoek Door de toenemende globalisering en mogelijkheden

Nadere informatie

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL RAADSVOORSTEL Registr.nr. 1423468 R.nr. 52.1 Datum besluit B&W 6juni 2016 Portefeuillehouder J. Versluijs Raadsvoorstel over de evaluatie van participatie Vlaardingen, 6juni 2016 Aan de gemeenteraad. Aanleiding

Nadere informatie

i.n Q Aan de Minister van Veiiigheid en Justitie De heer mr. G.A. van der Steur Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG 28 september 2015

i.n Q Aan de Minister van Veiiigheid en Justitie De heer mr. G.A. van der Steur Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG 28 september 2015 i>0 i.n Q '5.0 W go i-^,! 0 'UO Aan de Minister van Veiiigheid en Justitie De heer mr. G.A. van der Steur Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG Datum 28 september 2015 Onderwerp Wet Verbetering Verenigingen van

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Ten geleide 9 1 Inleiding 11 2 De risicoanalyse 25 3 Uitvoeren van de risicoanalyse 65 4 Risicomanagement 77 5 Uitvoeren van risicomanagement 85 6 Implementatie van risicomanagement

Nadere informatie

TIJDSTUDIES IN DE PRAKTIJK

TIJDSTUDIES IN DE PRAKTIJK NUT VAN TIJDSTUDIES VOOR HET METEN VAN VERSPILLINGEN Good enough never is TIJDSTUDIES IN DE PRAKTIJK Het nut van tijdstudies voor het meten van verspillingen Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA is managing

Nadere informatie

Functioneel beheer in Nederland

Functioneel beheer in Nederland Functioneel beheer in Nederland Achtergrond Op initiatief van Marjet Smits (ad Matres), Martijn Buurman (Functioneel-beheerder.com) en Günther Nijmeijer (inmezzo) is eind 2012 de eerste verkiezing voor

Nadere informatie