door drs. Rob Theelen RIVM, Bilthoven (tot najaar 1992) Tauw Infra Consult BV, Deventer (vanaf 1 november 1992)

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "door drs. Rob Theelen RIVM, Bilthoven (tot najaar 1992) Tauw Infra Consult BV, Deventer (vanaf 1 november 1992)"

Transcriptie

1 095 1 Dioxinen door drs. Rob Theelen RIVM, Bilthoven (tot najaar 1992) Tauw Infra Consult BV, Deventer (vanaf 1 november 1992) 1. Inleiding Chemische en fysische eigenschappen Nomenclatuur Analyse Bronnen Verspreiding Blootstelling Algehele bevolking Zuigeling Toxiciteit Toxicologische norm Risico-management Aanvullende literatuur

2 Inleiding Dioxine staat al geruime tijd in de belangstelling. Al in 1983 werd in de Chemische feitelijkheden een beschrijving aan dioxine gewijd. Sinds die tijd is er een groot aantal nieuwe feiten over dioxine aan het licht gekomen. Hierbij moet gedacht worden aan de gehaltes van deze verbinding in het milieu, het voorkomen van aan dioxine verwante verbindingen, toxicologische beoordeling van dioxine en verwante verbindingen en risico-beheersing. Met name door het laatste aspect zijn in Nederland dioxine en verwante verbindingen in de publiciteit gekomen. Voorbeelden daarvan zijn de lokale verontreiniging van koemelk met dioxine en het voorkomen van verwante verbindingen rondom vuilverbrandingsinstallaties. Daarnaast zijn dioxine en verwante verbindingen gevonden in kiezelrot (gravel) van sportvelden. Hierbij was soms sprake van dermate hoge gehalten, dat sanering noodzakelijk was. Ook werd het publiek opgeschrikt door verhalen over dioxine in papier, hetgeen echter in Nederland geen probleem blijkt te zijn. 2. Chemische en fysische eigenschappen 2.1. Nomenclatuur Als men over dioxine spreekt, wordt meestal het 2,3,7,8-tetrachloor-dibenzo-(p)-dioxine (2,3,7,8-TCDD) bedoeld. Het is één verbinding uit een homologe reeks van polychloor-dibenzo-(p)-dioxinen (PCDD s). Hiertoe behoren 75 verschillende chloor-gesubstitueerde verbindingen, de zogenaamde congeneren. Zowel in chemische als toxicologische zin verwante verbindingen zijn de polychloor-dibenzo-furanen (PCDF s). Hiervan bestaan er 135. Met de term dioxinen wordt dan ook in het algemeen de gehele groep PCDD s en PCDF s bedoeld. Het moleculair gewicht loopt van 202 resp. 218 voor de monochloorfuranen en -dioxinen tot 440 resp. 456 voor het octachloordibenzofuraan en -dioxine. Bij kamertemperatuur vormen de PCDD s en PCDF s bleekwitte kristallen. De stoffen zijn zeer goed in vet oplosbaar en weinig of niet in water. Ze lossen goed op in oliën en

3 095 4 Dioxinen organische oplosmiddelen, zoals hexaan, dichloormethaan, tolueen, aceton, en meer polaire vloeistoffen als dioxaan en DMSO, en mengsels van deze vloeistoffen. 8 9 O O CI 6 O 4 3 CI 7 CI 6 O 4 CI 3 Figuur 1. PCDD's PCDF's De chemische structuren van PCDD s en PCDF s Analyse Het dioxinen-bevattend mengsel wordt met tolueen geëxtraheerd. Het extract wordt gezuiverd met chromatografische kolommen. Vooral met actieve kool blijkt een goede zuivering op te treden. Dit gezuiverde mengsel wordt vervolgens gescheiden met gaschromatografie en geanalyseerd met behulp van massaspectrometrie. 3. Bronnen Er zijn verschillende bronnen van mengsels van dioxinen en furanen. De patronen van congeneren, die in een mengsel aanwezig zijn, zijn voor de diverse bronnen verschillend, zodat het congeneren-patroon een indruk kan geven over de oorspronkelijke bron. Bij chemische synthese van bestrijdingsmiddelen, zoals chloorfenoxy-azijnzuren en chloorfenolen ontstaan ongewild altijd sporen van PCDD s en PCDF s. Door het gebruik van deze bestrijdingsmiddelen komen de residuen in het milieu, waar ze ten gevolge van hun fysisch-chemische eigenschappen sterk hechten aan de bodem. Ook hebben in het verleden industriële lozingen van pentachloorfenol naar het oppervlaktewater plaatsgevonden, die de onderwaterbodems hebben verontreinigd. Daarnaast vormen hout en textiel, die met pentachloorfenol of met pentachloorfenol-laureaat zijn geïmpregneerd een bron van verontreiniging.

4 095 5 Een tweede bron is het bleekproces waarbij chloor gebruikt wordt. Vooral in papier- en pulpblekerijen worden PCDD s en PCDF s gevormd, die met het afvalwater naar het oppervlaktewater worden geloosd. Hierbij zal de onderwaterbodem verontreinigd worden. In Nederland zijn dergelijke bleekprocessen niet gebruikelijk. De bijdrage van deze processen is dan ook aanzienlijk minder dan in Canada, de Verenigde Staten en de Scandinavische landen. Een derde bron zijn de verbrandingsprocessen. Zowel bij accidentele als gecontroleerde verbranding van polychloorbifenylen (PCB s) ontstaan grote hoeveelheden PCDD s en PCDF s. Daarnaast is gebleken dat ook bij verbranding van ander organisch materiaal met sporen chloor PCDD s en PCDF s ontstaan, zij het in geringe hoeveelheden. Men gaat ervan uit dat de vorming van deze verbindingen plaats vindt tijdens de afkoeling van de verbrandingsresten. Chemisch- en huisvuil-afvalverbrandingsinstallaties worden daardoor bronnen van emissie, maar ook ziekenhuis-afvalverbranding, metaal- en kabelsmelterijen en de hout- en olie-kachels. Daarnaast lijkt het gemotoriseerde verkeer een bijdrage te leveren. Men veronderstelt dat de anti-klopmiddelen in de brandstof verantwoordelijk zijn. Door het gebruik van ongelode benzine zou de bijdrage van het verkeer dan ook gereduceerd worden. Alle uitstoot van verbrandingsprocessen vindt naar de lucht plaats, waarbij de PCDD s en PCDF s waarschijnlijk aan stofdeeltjes geadsorbeerd zijn. De slak en as van verbrandingsinstallaties worden gestort en zouden zo een bron voor bodemverontreiniging kunnen worden. (Zie ook Chemische feitelijkheden 027 Bodemverontreiniging, en 028 Vliegas.) 4. Verspreiding In het algemeen blijven de PCDD s en PCDF s sterk geadsorbeerd aan de bodem. Een transport naar het grondwater zal dan niet plaatsvinden, en alleen de toplaag van de bodem is verontreinigd. Er vindt geen afbraak door micro-organismen plaats, en dus zullen deze verbindingen zich door neerslag van verontreinigde stofdeeltjes of nieuwe lozingen in het milieu ophopen. Wel is fotochemische afbraak mogelijk, maar daarbij worden alleen de lager gechloreerde congeneren afgebroken. Daardoor worden in grond, water en lucht

5 095 6 Dioxinen nauwelijks lager gechloreerde verbindingen aangetroffen, maar zal alleen stapeling optreden van hoger gechloreerde PCDD s en PCDF s. Vanwege de goede oplosbaarheid in vet vindt stapeling in de voedselketen plaats. Plantaardig materiaal zal door de omringende stofdeeltjes met PCDD s en PCDF s verontreinigd worden, maar actieve opname of uitscheiding door de plant is nog nooit aangetoond. De planteneters daarentegen stapelen de PCDD s en PCDF s in hun vet op. Ten gevolge van de enzymatische afbraak-processen in de lever van dieren en mensen blijkt een selectieve ophoping van enkele congeneren op te treden, terwijl alle andere congeneren worden uitgescheiden. Bij zoogdieren en de mens stapelen daarom in het vet en de lever alleen de zeventien 2,3,7,8-chloor-gesubstitueerde congeneren zich op. Dientengevolge zal het dierlijk vet, inclusief koemelkvet relatief hoge gehaltes van deze 2,3,7,8-chloor- gesubstitueerde PCDD s en PCDF s bevatten. 5. Blootstelling Uit experimenteel onderzoek met proefdieren is gebleken, dat de biologische beschikbaarheid van de congeneren uit een niet biologisch monster, zoals grond en stof aanzienlijk lager is dan uit dierlijk vetweefsel. Bovendien zullen in dierlijke vetten ten gevolge van slechte biologische afbreekbaarheid de gehaltes dioxine en de andere 2,3,7,8-chloor-gesubstitueerde congeneren hoger zijn dan in grond en lucht. Men kan dan verwachten, dat de dierlijke vetten de meest belangrijke bron zijn van mogelijke blootstelling van mensen Algehele bevolking De blootstelling van de algehele bevolking wordt voor meer dan 90 % door de dierlijke vetten in de voeding bepaald. De gemiddelde blootstelling via de voeding wordt voor Nederland geschat op 70 pg

6 095 7 (i)-teq 1 per persoon per dag voor volwassenen, terwijl 95 % van de bevolking aan minder dan 130 pg en 99 % aan minder dan 170 pg (i)-teq wordt blootgesteld. Het gemiddelde komt overeen met 1 pg (i)-teq per kg lichaamsgewicht per dag. Ruim 40 % hiervan komt op rekening van melk, boter en kaas. Verborgen vetten in voedingsprodukten uit de voedingsmiddelenindustrie zijn een goede tweede met een bijdrage van ongeveer 25 %. Vooral visolie lijkt daarin een belangrijke rol te spelen. Daarnaast wordt nog een dagelijkse extra blootstelling uit sigaretten en papieren verpakkingen verondersteld tot ongeveer 10 pg (i)-teq per persoon Zuigeling Ten gevolge van de bestaande blootstelling in Nederland blijkt, dat moedermelk gemiddeld 35 pg (i)-teq per g melkvet bevat. Daarom wordt de blootstelling van de zuigeling die moedermelk krijgt, geschat op ongeveer 200 pg (i)-teq per kg lichaamsgewicht per dag. 6. Toxiciteit Omdat het meeste onderzoek gedaan is met 2,3,7,8-TCDD, zijn er veel effecten bekend na blootstelling aan 2,3,7,8-TCDD, maar zeer weinig gegevens over de toxiciteit van andere congeneren. Opmerkelijk zijn de grote verschillen in acute toxiciteit van 2,3,7,8- TCDD voor diverse proefdiersoorten. De LD 50 van 2,3,7,8-TCDD varieert van minder dan 1 µg voor de cavia tot meer dan 1500 µg per kg lichaamsgewicht voor de Han/Wistar-rat. Bovendien blijkt de sterfte altijd pas enige tijd ná blootstelling op te treden. Dat gaat dan vaak gepaard met extreem gewichtsverlies, het zogenaamde wasting syndrome. Bij chronische blootstelling van proefdieren wordt een groot scala van effecten en doelorganen waargenomen. Het meest prominent bij hogere doses zijn de immunopathologische veranderingen van de thymus, terwijl de lever ook bij lagere doses een doelorgaan is. Hierbij wordt dan inductie van microsomale enzymen gevonden, terwijl bij ratten en muizen ook leverkanker is 1 pg = picogram = gram; (i)-teq = internationale toxiciteitseenheden equivalent, omgerekend op eenheden van de meest giftige dioxinecongeneer.

7 095 8 Dioxinen aangetoond. In diverse studies blijkt het 2,3,7,8-TCDD bovendien teratogene (niet overerfbare, aangeboren) afwijkingen te geven. Een opmerkelijk ander effect, meer specifiek voor licht behaarde proefdieren zoals apen, zijn de huidafwijkingen met chlooracne en hyperkeratose. Het chlooracne is ook bij mensen aangetoond, na accidentele blootstelling aan 2,3,7,8-TCDD en verwante verbindingen. Blootgestelden meldden daarnaast ook een grote diversiteit van neuropsychiatrische klachten. Hierbij kunnen psycho-somatische effecten echter niet worden uitgesloten, zoals bleek na een brand in een PCB-opslag in Canada in 1989, toen dergelijke klachten snel verdwenen na opname in een ziekenhuis. Leverschade en veranderingen van het afweersysteem worden incidenteel gerapporteerd, maar dergelijke rapportages zijn vaak tegenstrijdig. Epidemiologisch onderzoek bij accidenteel of beroepsmatig blootgestelden geeft tot op heden ook nog geen eenduidige uitspraak over een verhoogde incidentie van het voorkomen van kanker. 7. Toxicologische norm De Toegestane Dagelijkse Inname (TDI) voor 2,3,7,8-TCDD en verwante verbindingen is numeriek verschillend voor diverse landen, ten gevolge van het gebruik van verschillende no-effect levels en veiligheidsfactoren. Daarom heeft de Wereldgezondheidsorganisatie in december 1990 een aanbeveling gedaan voor één TDI. Om tot een aan te bevelen norm te komen, werd de beschikbare informatie over proefdieren geëvalueerd en de farmacokinetische relatie onderzocht tussen effectdoseringen en concentraties van 2,3,7,8- TCDD in de lever en in het bloed. Daarnaast werd bij mensen in Seveso (Italië), die aan 2,3,7,8-TCDD waren blootgesteld gekeken naar gehaltes in bloed, en het optreden van chlooracne en mogelijk afwijkende leverfunctie. Uit de combinatie van deze humane gegevens en gegevens van proefdieren werd gesteld, dat mensen níet gevoeliger zijn voor 2,3,7,8-TCDD dan proefdieren en dat het no-effect level voor mensen 100 pg 2,3,7,8-TCDD/kg.dag voor een levenslange blootstelling bedraagt. Met een extra veiligheidsfactor

8 095 9 van 10 voor intervariabiliteit werd de aanbevolen TDI van de WHO 10 pg 2,3,7,8-TCDD/kg.dag. Nederland heeft deze aanbeveling overgenomen en geïnterpreteerd als 10 pg (i)-teq/kg.dag. 8. Risico-management Als we de blootstelling van de algehele bevolking aan dioxine en verwante verbindingen vergelijken met de aanbevolen TDI van de WHO, wordt duidelijk dat de toxicologische norm gemiddeld nog niet overschreden wordt. De algehele blootstelling komt uit de voeding, maar door accidentele verontreiniging van dierlijke vetten zou de blootstelling lokaal hoger kunnen zijn. Deze situatie werd duidelijk in 1989, toen men ontdekte, dat door emissies van enkele Nederlandse afvalverbrandingsinstallaties een lokale verontreiniging van koemelk met dioxine en verwante verbindingen bleek voor te komen. Hierbij werden zodanig hoge gehaltes TEQ gevonden dat bij gemiddelde consumptie van dit melkvet, inclusief kaas, normoverschrijding zou plaatsvinden. Omdat koemelk en voedingsprodukten met koemelkvet voor tenminste 40 % bijdragen aan de algehele blootstelling, is normering van het gehalte TEQ in melkvet krachtens de Warenwet een effectief middel om de blootstelling te reguleren. Indachtig de filosofie van het Ministerie VROM ( Omgaan met Risico s ) moet bovendien bij een normoverschrijding de bron aangepakt worden met de best technisch beschikbare middelen. Daarom werd in 1989 een nieuwe Richtlijn Verbranden voor afvalverbrandingsinstallaties van kracht. Mathematische modellen voorspellen dat wanneer deze nieuwe Richtlijn effectief is, de uitstoot van dioxine een drastische vermindering zal laten zien en dat er geen lokale verontreiniging van koemelk meer op zal treden. Men dient zich hierbij echter te realiseren, dat met de beschikbare technische ingrepen wel de uitstoot van dioxine en verwante verbindingen door de schoorsteen verminderd wordt en zo de verspreiding controleerbaar is, maar dat de dioxine bevattende reststoffen blijven bestaan en een milieuprobleem zullen blijven vormen. Preventie en hergebruik van afval is in feite de enige methode om dit probleem op te lossen.

9 Dioxinen Daarnaast is het niet duidelijk of de kortdurende overschrijding van de toxicologische norm door met de borst gevoede zuigelingen zonder risico is. Er zijn geen aanwijzingen, dat dioxine en verwante verbindingen in borstvoeding tot ongewilde effecten leiden. Bovendien zijn er een groot aantal voordelen van borstvoeding voor de zuigeling bekend en daarom wordt borstvoeding door de Gezondheidsraad nog niet ontraden. De huidige concentraties dioxine en verwante verbindingen in moedermelk zijn het gevolg van de reeds bestaande algehele blootstelling. Al met al voldoende reden om de verontreiniging van het milieu met deze stoffen terug te dringen. 9. Aanvullende literatuur J. W. Copius Peereboom, Dioxines, Chemische feitelijkheden: Aktuele Chemische Encyclopedie, KNCV, 011, H. Bremmer, Bronnen van dioxinen in Nederland. Werkdocument RIVM , Bilthoven, E. G. Kleijn, en E. van der Voet, Dioxines in milieu en voeding in Nederland. Coördinatie-commissie voor de metingen van radioactiviteit en xenobiotische stoffen (CCRX), Bilthoven, A. Liem, R. Theelen, W. Slob, en J. van Wijnen, Dioxinen en planaire PCB s in voeding. Gehalten in voedingsprodukten en inname door de Nederlandse bevolking. RIVM , Bilthoven, R. Theelen, Dioxine; een norm aanbevolen door de Wereldgezondheidsorganisatie. Ned. Tijdschr. Geneeskd. 135(20), , 1991.

Lesthema 1: Dioxinecrisis

Lesthema 1: Dioxinecrisis Lesthema 1: Dioxinecrisis In het jaar 1999 werd België opgeschrikt door een crisis in de voedselveiligheid. Er werden te hoge concentraties gevonden van dioxines in veevoeders. Veevoeders die al door kippen

Nadere informatie

Antwoord op de vraag van Dorpsbelang Hempens-Teerns over dioxines en de gezondheid van de inwoners van Leeuwarden

Antwoord op de vraag van Dorpsbelang Hempens-Teerns over dioxines en de gezondheid van de inwoners van Leeuwarden Bijlage: Antwoord op de vraag van Dorpsbelang Hempens-Teerns over dioxines en de gezondheid van de inwoners van Leeuwarden Vanuit een bijeenkomst van Dorpsbelang Hempens-Teerns is de volgende vraag via

Nadere informatie

Tri- en tetrachlooretheen

Tri- en tetrachlooretheen 067 1 Tri- en tetrachlooretheen Inleiding Trichlooretheen (trichloorethyleen of tri) en tetrachlooretheen (tetrachloorethyleen of perchloorethyleen of per) zijn kleurloze, vluchtige, niet brandbare vloeistoffen

Nadere informatie

benzo(a)pyreen of Naam, formule, eigenschappen

benzo(a)pyreen of Naam, formule, eigenschappen 006 1 Benzo(a)pyreen Benzo(a)pyreen (BaP) is in het nieuws geweest door de werkelijke of vermeende besmetting van voedingsmiddelen zoals groenten en koffie. Het is een van de ongeveer honderd bekende polycyclische

Nadere informatie

Samenvatting en advieswaarde

Samenvatting en advieswaarde Samenvatting en advieswaarde Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie Gezondheid en beroepsmatige blootstelling aan stoffen (GBBS) van de Gezondheidsraad

Nadere informatie

Antwerpen, postdatum. Beste mevrouw XXX,

Antwerpen, postdatum. Beste mevrouw XXX, Antwerpen, postdatum Beste mevrouw XXX, Je hebt meegewerkt aan het onderzoek naar persistente organische polluenten (POP s) in moedermelk gecoördineerd door de Wereldgezondheidsorganisatie, waarvoor dank.

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie Gezondheid en beroepsmatige blootstelling aan stoffen (Commissie GBBS) van de Gezondheidsraad

Nadere informatie

Risicoschatting emissie PFOA voor omwonenden

Risicoschatting emissie PFOA voor omwonenden Risicoschatting emissie PFOA voor omwonenden Inhoud 1. Aanleiding 2. Risicoschatting 3. Resultaten 4. Conclusie Gezondheidsrisico 5. Aanbevelingen PFOA emissies Dordrecht 5 april 2016 1. Aanleiding voor

Nadere informatie

RESULTATEN DIOXINE-ANALYSES HARLINGEN, februari 2016

RESULTATEN DIOXINE-ANALYSES HARLINGEN, februari 2016 RESULTATEN DIOXINE-ANALYSES HARLINGEN, februari 2016 Bijlage(n) 1 Contactpersoon Mark van Bruggen A. van Leeuwenhoeklaan 9 3721 MA Bilthoven Postbus 1 3720 BA Bilthoven www.rivm.nl KvK Utrecht 30276683

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen De laatste jaren worden in toenemende mate geneesmiddelen voor mens en dier a aangetroffen in het milieu. Van enkele van die middelen is bekend dat ze bij vissen,

Nadere informatie

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

Luchtkwaliteit in Menen. 24 mei 2016

Luchtkwaliteit in Menen. 24 mei 2016 Luchtkwaliteit in Menen 24 mei 2016 Overzicht Deel I: dioxines en PCB s 1. Wat zijn dioxines en PCB s? 2. Wetgeving 3. Meetstrategie VMM 4. Nieuwe meetresultaten 5. Trend 6. Resultaten nabij andere schrootbedrijven

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Dioxines. Dioxines. Inleiding

Dioxines. Dioxines. Inleiding Dioxines 011 1 Dioxines Inleiding De huidige belangstelling voor het 2,3,7,8-tetrachloordibenzo-p-dioxine, afgekort als TCDD of het dioxine, dateert al sinds de grootschalige bespuitingen met het ontbladeringsmiddel

Nadere informatie

Risicobeoordeling voor mens

Risicobeoordeling voor mens 168 1 Risicobeoordeling voor mens en milieu door dr. H. Könemann, RIVM, Bilthoven, bewerkt door drs. C. Schlax 1. Inleiding 168 3 2. Blootstelling 168 4 2.1. Uitstoot 168 4 2.2. Lotgevallen 168 5 2.3.

Nadere informatie

Luchtkwaliteit in Menen. 9 februari 2017

Luchtkwaliteit in Menen. 9 februari 2017 Luchtkwaliteit in Menen 9 februari 2017 Meetnet in Menen Meetpost dioxines/pcb Meetpost fijn stof 2 Overzicht Deel I: dioxines en PCB s 1. Wat zijn dioxines en PCB s? 2. Wetgeving 3. Meetstrategie VMM

Nadere informatie

Symposium Chemische Contaminanten Dioxines

Symposium Chemische Contaminanten Dioxines Eurofins Food Testing Netherlands Symposium Chemische Contaminanten Dioxines Bunnik, 15 september 2015 16/09/2015 www.eurofins.com 16/09/2015 Eurofins Food - Passie voor Kwaliteit 2 Agenda Dioxines achtergrond,

Nadere informatie

Overzicht dioxine proeven uitgevoerd in Nederland met koeien en schapen

Overzicht dioxine proeven uitgevoerd in Nederland met koeien en schapen Overzicht dioxine proeven uitgevoerd in Nederland met koeien en schapen C.A. Kan en G.A.L. Meijer ID Lelystad Rapportnr.: 03/0000744 Overzicht dioxine proeven uitgevoerd in Nederland met koeien en schapen

Nadere informatie

Brandvertragers. door mw. drs. S. van Gool Stichting Natuur en Milieu Utrecht

Brandvertragers. door mw. drs. S. van Gool Stichting Natuur en Milieu Utrecht 091 1 Brandvertragers door mw. drs. S. van Gool Stichting Natuur en Milieu Utrecht 1. Inleiding 091 3 2. Werking van brandvertragende stoffen 091 3 3. Toepassing 091 4 4. Chemische indeling 091 5 5. Voorkomen

Nadere informatie

Dioxinecontaminatie in diervoeders : enkele FAQ

Dioxinecontaminatie in diervoeders : enkele FAQ Dioxinecontaminatie in diervoeders : enkele FAQ 1. Wat wordt verstaan onder dioxine? De term dioxine verwijst naar een familie van molecules van polyaromatische koolwaterstoffen met 1 tot 8 chlooratomen

Nadere informatie

Moedermelk en het milieu

Moedermelk en het milieu 10 Moedermelk en het milieu In deze brochure wordt informatie gegeven over milieuverontreinigende stoffen in moedermelk. Uit onderzoek op dit terrein blijkt telkens weer dat het geven van borstvoeding

Nadere informatie

Wat betekent dit voor. van omwonenden?

Wat betekent dit voor. van omwonenden? Emissies van chemische stoffen door ThermPhos Wat betekent dit voor de gezondheid van omwonenden? dr Joost van Rooij - toxicoloog joost.vanrooij@caesar-consult.nl Informatiebijeenkomst omwonenden 1 December

Nadere informatie

(Niet-wetgevingshandelingen) VERORDENINGEN

(Niet-wetgevingshandelingen) VERORDENINGEN 29.3.2012 Publicatieblad van de Europese Unie L 91/1 II (Niet-wetgevingshandelingen) VERORDENINGEN VERORDENING (EU) Nr. 277/2012 VAN DE COMMISSIE van 28 maart 2012 tot wijziging van de bijlagen I en II

Nadere informatie

INHOUD. Voorwoord 13. Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19

INHOUD. Voorwoord 13. Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 23 1. Inleiding

Nadere informatie

POMS-site Ter Apel Beoordeling Gezondheidsrisico. Eindrapport

POMS-site Ter Apel Beoordeling Gezondheidsrisico. Eindrapport POMS-site Ter Apel Beoordeling Gezondheidsrisico Eindrapport Juni 2016 1 POMS-site Ter Apel Beoordeling Gezondheidsrisico Eindrapport Juni 2016 Auteurs: M. Eggens F. Greven F. Duijm 2 Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

L 320/18 Publicatieblad van de Europese Unie

L 320/18 Publicatieblad van de Europese Unie L 320/18 Publicatieblad van de Europese Unie 3.12.2011 VERORDENING (EU) Nr. 1259/2011 VAN DE COMMISSIE van 2 december 2011 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 1881/2006 wat betreft de maximumgehalten

Nadere informatie

In de volgende figuur is het aandeel in de stikstofdepositie van verkeer en industrie rood omcirkeld.

In de volgende figuur is het aandeel in de stikstofdepositie van verkeer en industrie rood omcirkeld. Achtergrondinformatie voor achterbanberaad milieubeleid regio Eemsdelta Het milieubeleid omvat veel onderwerpen. Teveel om in één keer allemaal te behandelen. Op basis van onze ervaringen in de regio en

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Onderwerp: Toxicologische evaluatie rubbergranulaat kunstgrasvelden in de gemeente Valkenswaard.

Onderwerp: Toxicologische evaluatie rubbergranulaat kunstgrasvelden in de gemeente Valkenswaard. Aan: Hr. B. van Valburg Gemeente Valkenswaard De Hofnar 15 5554 DA Valkenswaard Datum: 16 November 2016 Onderwerp: Toxicologische evaluatie rubbergranulaat kunstgrasvelden in de gemeente Valkenswaard.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1988-1989 18319 Luchtverontreinigingsaspecten van verbrandingsinstallaties voor huishoudelijk afval en bedrijfsafval Nr.8 LIJST VAN ANTWOORDEN Ontvangen

Nadere informatie

PERSBERICHT. Dioxine-onderzoek REC: verhoogde uitstoot in oktober. Looienga, Martina. Van: Verzonden: Aan: Onderwerp: Bij lag en

PERSBERICHT. Dioxine-onderzoek REC: verhoogde uitstoot in oktober. Looienga, Martina. Van: Verzonden: Aan: Onderwerp: Bij lag en Dioxine-onderzoek Looienga, Martina Van: Verzonden: Aan: Onderwerp: Bij lag en Zwaan, Harco dinsdag 22 december 2015 19:43 staten FW: persbericht: dioxine-onderzoek REC: verhoogde uitstoot in oktober 324

Nadere informatie

Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad

Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad Samenvatting Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad In Nederland wordt naar schatting een half miljoen werknemers met enige regelmaat blootgesteld aan organische oplosmiddelen.

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie Gezondheid en beroepsmatige blootstelling aan stoffen (GBBS) van de Gezondheidsraad gezondheidskundige

Nadere informatie

Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen

Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen Voorbeeldstoffen uit deze klasse zijn: asbest en asbestbevattende mengsels, PCB s, lithiumbatterijen, reddingsmiddelen en verwarmde stoffen. 1.1 Transport

Nadere informatie

RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 14 december 2011 (OR. fr) 18622/11 AGRILEG 151

RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 14 december 2011 (OR. fr) 18622/11 AGRILEG 151 RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 14 december 2011 (OR. fr) 18622/11 AGRILEG 151 I GEKOME DOCUME T van: de Europese Commissie ingekomen: 7 december 2011 aan: het secretariaat-generaal van de Raad Betreft:

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Factsheet Dioxine 14 januari 2011

Factsheet Dioxine 14 januari 2011 Factsheet Dioxine 14 januari 2011 De informatie in deze factsheet is gebaseerd op de tot op heden bekend gemaakte, officiële informatie die is verkregen van de Duitse autoriteiten, de VWA of de EU. Via

Nadere informatie

PCB s (Polychloorbifenylen)

PCB s (Polychloorbifenylen) 012 1 PCB s (Polychloorbifenylen) Polychloorbifenylen (PCB s) zijn vanaf 1930 op grote schaal toegepast in industrie en techniek. Sinds 1966, het jaar waarin de Zweed Sören Jensen PCB s identificeerde

Nadere informatie

Diethyleenglycol. Inleiding

Diethyleenglycol. Inleiding 031 1 Diethyleenglycol Inleiding In de zomer van 1985 werd het bekend dat Oostenrijkse en Westduitse wijnhandelaren getracht hadden goedkope witte wijnen voor duurdere soorten door te laten gaan door het

Nadere informatie

Waterbodemonderzoek (1)

Waterbodemonderzoek (1) Waterbodemonderzoek (1) Schutssluis Sluissloot Inspectie civieltechnisch gedeelte sluis. In opdracht van de gemeente Zaanstad heeft Witteveen+Bos, Raadgevend ingenieurs b.v. te Deventer een indicatief

Nadere informatie

Monitoring van dioxinen in koemelk in Zeeuws-Vlaanderen. W.C. Hijman, R.S. den Hartog, A.C. den Boer, R. Hoogerbrugge en R.A.

Monitoring van dioxinen in koemelk in Zeeuws-Vlaanderen. W.C. Hijman, R.S. den Hartog, A.C. den Boer, R. Hoogerbrugge en R.A. research for man and environment RIJKSINSTITUUT VOOR VOLKSGEZONDHEID EN MILIEU NATIONAL INSTITUTE OF PUBLIC HEALTH AND THE ENVIRONMENT RIVM rapport 639102 021 Monitoring van dioxinen in koemelk in Zeeuws-Vlaanderen.

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Het gebruik van munitie met verarmd uranium (depleted uranium, DU) in Kosovo en elders op de Balkan heeft in Europa de nodige beroering veroorzaakt. In Nederland

Nadere informatie

Eiwitten. Voeding en Welzijn

Eiwitten. Voeding en Welzijn Eiwitten Voeding en Welzijn Vandaag Mindmap Maak een mindmap Wat weet je allemaal over eiwitten? Filmpje Filmpje Wat is je opgevallen in het filmpje? Wat wist je nog niet? Opdracht Pak ons voedsel erbij.

Nadere informatie

Kom jij bij ons stage lopen? CSI in de voedselketen en jij bent erbij!

Kom jij bij ons stage lopen? CSI in de voedselketen en jij bent erbij! Kom jij bij ons stage lopen? CSI in de voedselketen en jij bent erbij! RIKILT Wageningen UR is gespecialiseerd in het onderzoek naar veilig en betrouwbaar voedsel. Wij geven antwoord op vele soorten vragen:

Nadere informatie

RlJKSINSTITUUT VOOR VOLKSGEZONDHEID EN MILIEU BILTHOVEN. Gehalten in duplicaat 24-uurs voedingen. A.K.D. Liem, A.C. den Boer, E.

RlJKSINSTITUUT VOOR VOLKSGEZONDHEID EN MILIEU BILTHOVEN. Gehalten in duplicaat 24-uurs voedingen. A.K.D. Liem, A.C. den Boer, E. Rapport nr. 639102016 pag. Ivan 23 RlJKSINSTITUUT VOOR VOLKSGEZONDHEID EN MILIEU BILTHOVEN Rapport nr. 639102016 Dioxinen en planaire PCB's in voeding: Gehalten in duplicaat 24-uurs voedingen. A.K.D. Liem,

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD PODISAN

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD PODISAN VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD PODISAN 1 Identificatie van het product en de onderneming pag. 1/5 1.1 productnaam: PODISAN 1.2 CAS-nr: zie samenstelling 1.3 EINICSnr: zie samenstelling 1.4 ANNEX-1 nr: zie samenstelling

Nadere informatie

Wat zijn vetten? Soorten vetten Onverzadigde vetten Verzadigde vetten Transvetten Vetpercentages Tips

Wat zijn vetten? Soorten vetten Onverzadigde vetten Verzadigde vetten Transvetten Vetpercentages Tips Vetten 1 Onderwerpen Wat zijn vetten? Soorten vetten Onverzadigde vetten Verzadigde vetten Transvetten Vetpercentages Tips 2 Wat zijn vetten? Vetten zijn naast eiwitten en koolhydraten, een van de drie

Nadere informatie

25-3-2015. Sturen op Nutriënten. Sturen op Nutriënten. Doel. Sturen met Water. Sturen op Nutriënten. Waar kijken we naar. Bijeenkomst 19 februari 2015

25-3-2015. Sturen op Nutriënten. Sturen op Nutriënten. Doel. Sturen met Water. Sturen op Nutriënten. Waar kijken we naar. Bijeenkomst 19 februari 2015 Bijeenkomst 19 februari 2015 Jouke Velstra (Acacia Water) 4 Sturen met Water De basisgedachte is dat per perceel de grondwaterstand actief wordt geregeld. Onderwater drainage (OWD) geeft een directe relatie

Nadere informatie

Polycyclische aromatische koolwaterstoffen

Polycyclische aromatische koolwaterstoffen 051 1 Polycyclische aromatische koolwaterstoffen Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK s) vormen een groep van chemisch nauw verwante verbindingen. In de toxicologie heeft het begrip PAK s een

Nadere informatie

Antwoorden op veel gestelde vragen over de folder Chroom-6 en ziekten: wat is er bekend uit de wetenschap?

Antwoorden op veel gestelde vragen over de folder Chroom-6 en ziekten: wat is er bekend uit de wetenschap? Antwoorden op veel gestelde vragen over de folder Chroom-6 en ziekten: wat is er bekend uit de wetenschap? De vragen en antwoorden zijn onderverdeeld in vijf groepen: 1 Algemene vragen over de folder...1

Nadere informatie

Vragen & Antwoorden over bodemverontreiniging

Vragen & Antwoorden over bodemverontreiniging Vragen & Antwoorden over bodemverontreiniging Hieronder staan veel gestelde vragen en antwoorden over bodemverontreiniging en spoedlocaties. Het gaat om algemene vragen en vragen over de specifieke Rotterdamse

Nadere informatie

Houtrook en gezondheid. Sjoerd van den Berg, arts Medische milieukunde GGD FLEVOLAND

Houtrook en gezondheid. Sjoerd van den Berg, arts Medische milieukunde GGD FLEVOLAND Sjoerd van den Berg, arts Medische milieukunde GGD FLEVOLAND Inhoud - Houtkachelgebruik in Nederland - Houtrook - Gezondheidseffecten - Onderzoek GGD-en Noord NL - Oplossingen Nederland aardgasland. Toename

Nadere informatie

Toxicologie enkele begrippen

Toxicologie enkele begrippen 009 1 Toxicologie enkele begrippen Regelmatig worden wij geconfronteerd met begrippen als zeer giftige stof, of de zeer gevaarlijke chemische stof-x. Vaak zijn deze begrippen niet nader omschreven en is

Nadere informatie

Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten. Joost Wesseling

Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten. Joost Wesseling Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten Joost Wesseling Inhoud: Doorsneden door de luchtkwaliteit Concentraties: de laatste decennia; EU normen; Nederland in de EU. Luchtkwaliteit en gezondheid.

Nadere informatie

Kruidvat Paracetamol 120, 240, 500 en 1000 mg, zetpillen bevatten als werkzaam bestanddeel per zetpil 120, 240, 500 resp. 1000 mg paracetamol.

Kruidvat Paracetamol 120, 240, 500 en 1000 mg, zetpillen bevatten als werkzaam bestanddeel per zetpil 120, 240, 500 resp. 1000 mg paracetamol. 1.3.1.1 SmPC Page 1 of 5 1.3.1.1 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS Samenvatting van de productkenmerken 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Kruidvat Paracetamol 120 mg, zetpillen. Kruidvat Paracetamol 240 mg,

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal POSTBUS EA DEN HAAG. Datum 30 september 2010 Betreft Dioxine in paling

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal POSTBUS EA DEN HAAG. Datum 30 september 2010 Betreft Dioxine in paling > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal POSTBUS 20018 2500 EA DEN HAAG Directie Agroketens en Visserij Prins Clauslaan 8 2595 AJ Den Haag Postbus

Nadere informatie

De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM)

De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) Uw kenmerk : - Bijlagen : - Geachte minister, In het overleg op 27 september met de leiding van de Gezondheidsraad bracht u

Nadere informatie

VMM-METINGEN IN MENEN

VMM-METINGEN IN MENEN VMM-METINGEN IN MENEN WAAR WORDT GEMETEN? - MN01: in woonzone (impact voedselketen) - MNO8: industriezone (impact bron) - MN13: woonzone (stopgezet in 2013) - WK01: agrarisch gebied (stopgezet in 2013

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid berekent de Commissie WGD van de Gezondheidsraad de concentratieniveaus in de lucht (HBC-OCRV s * ) die samenhangen

Nadere informatie

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten, rozijnen, gedroogde pruimen en andere gedroogde zuidvruchten bevatten veel gezonde vetten, vezels, vitamines en mineralen. Uit

Nadere informatie

Samenvatting. Vragen over vroege blootstelling aan stoffen

Samenvatting. Vragen over vroege blootstelling aan stoffen Samenvatting Vragen over vroege blootstelling aan stoffen In onze leefomgeving komt een groot aantal stoffen voor waaraan wij dagelijks worden blootgesteld. Om gezondheidsschade zoveel mogelijk te voorkomen

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35907 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Yang Liu Title: Quantifying the toxicity of mixtures of metals and metal-based

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

Wijk Essesteijn. 1 Volkstuinen. Schipholboog. 2 Elzendreef vijver. 3 Voormalige vuilstort 2

Wijk Essesteijn. 1 Volkstuinen. Schipholboog. 2 Elzendreef vijver. 3 Voormalige vuilstort 2 Wijk Essesteijn De gemeente heeft milieu hoog in het vaandel staan en neemt passende maat regelen als dat nodig blijkt. Daarom hebben er in de loop van de jaren diverse onderzoeken plaatsgevonden. Uit

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie WGD van de Gezondheidsraad gezondheidskundige advieswaarden af voor stoffen in lucht waaraan

Nadere informatie

2/8 Het verontreinigde zoutzuur (HCl) was afkomstig van Tessenderlo Chemie. Tijdens het bereidingsproces van HCl worden dioxines gevormd. Het HCl word

2/8 Het verontreinigde zoutzuur (HCl) was afkomstig van Tessenderlo Chemie. Tijdens het bereidingsproces van HCl worden dioxines gevormd. Het HCl word 1/8 WETENSCHAPPELIJK COMITE VAN HET FEDERAAL AGENTSCHAP VOOR DE VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN ADVIES 12-2006 Betreft: Schatting van de blootstelling van de consument aan dioxines (verontreiniging met

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

2 De zuivering van afvalwater Typen bedrijfsafvalwater De zuivering in vogelvlucht Afsluiting 21

2 De zuivering van afvalwater Typen bedrijfsafvalwater De zuivering in vogelvlucht Afsluiting 21 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Waterverontreiniging: aard en omvang 9 1.1 Oorzaken van de waterverontreiniging 9 1.2 Om welke stoffen gaat het? 10 1.3 Kengetallen van waterverontreiniging 12 1.4 Afsluiting

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

FORTAFOL Laatste herziening: 122/05/2014, Versie 2.1 pagina 1 / 7

FORTAFOL Laatste herziening: 122/05/2014, Versie 2.1 pagina 1 / 7 Laatste herziening: 122/05/2014, Versie 2.1 pagina 1 / 7 1 IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN VAN DE VENNOOTSCHAP/ONDERNEMING Productnaam: Toepassing van de stof op het preparaat: Fortafol is

Nadere informatie

Veiligheidsinformatieblad

Veiligheidsinformatieblad Pagina 1 van 5 RUBRIEK 1: Identificatie van de stof of het mengsel en van de vennootschap/onderneming 1.1. Productidentificatie Andere handelsnaam 1001389; 791437; 506253; 150536 1.2. Relevant geïdentificeerd

Nadere informatie

sectorplan 27 Industrieel afvalwater

sectorplan 27 Industrieel afvalwater sectorplan Industrieel afvalwater 1 Achtergrondgegevens 1. Belangrijkste afvalstoffen Industriële afvalwaterstromen (niet reinigbaar in biologische afvalwaterzuiveringsinstallaties) 2. Belangrijkste bronnen

Nadere informatie

Samenvatting en advieswaarde

Samenvatting en advieswaarde Samenvatting en advieswaarde 1 Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid beveelt de Gezondheidsraad gezondheidskundige advieswaarden aan voor beroepsmatige blootstelling

Nadere informatie

GEZONDHEIDSKUNDE-AFP LES 4. Gezonde voeding

GEZONDHEIDSKUNDE-AFP LES 4. Gezonde voeding GEZONDHEIDSKUNDE-AFP LES 4 Gezonde voeding 1 INLEIDING Thema 3 hoofdstuk Gezonde voeding blz. 149 Onderwerpen: -Persoonlijke verschillen -Voeding en levensfasen -Voedingsmiddelen en voedingsstoffen -Richtlijnen

Nadere informatie

ADVIES HOGE GEZONDHEIDSRAAD Werkgroep Dioxinen B. 22 november 2000

ADVIES HOGE GEZONDHEIDSRAAD Werkgroep Dioxinen B. 22 november 2000 ADVIES HOGE GEZONDHEIDSRAAD Werkgroep Dioxinen B 22 november 2000 Aanwezigheid van dioxine in humaan bloed. Onderzoek door professor Schepens. Actiecomité ter Onderwerp: Beveiliging van het Leefmilieu

Nadere informatie

Samenvatting. Bodemonderzoek

Samenvatting. Bodemonderzoek Samenvatting Op een groot aantal plaatsen in Nederland is de bodem vervuild met zware metalen, PAK s, minerale olie, bestrijdingsmiddelen en andere organische verbindingen. Voor ongeveer 60 000 tot 80

Nadere informatie

Voltaweg AZ Veghel Nederland. Dit product is te beschouwen als een preparaat in overeenstemming met EG-richtlijnen en GHS.

Voltaweg AZ Veghel Nederland. Dit product is te beschouwen als een preparaat in overeenstemming met EG-richtlijnen en GHS. Hoof-Fit Gel 1 IDENTIFICATIE VAN DE STOF EN VAN DE ONDERNEMING Chemische identiteit Leverancier Hoof-Fit Gel Intracare B.V. Voltaweg 4 5466 AZ Veghel Nederland Telefoon in noodsituaties +31-413-354105

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Achtergrond en adviesaanvraag De normering van de beroepsmatige blootstelling aan gevaarlijke stoffen geldt op dit moment alleen voor blootstelling via de ademhaling.

Nadere informatie

Wereldgezondheidsorganisatie : fijnstof onderschat

Wereldgezondheidsorganisatie : fijnstof onderschat Wereldgezondheidsorganisatie : fijnstof onderschat In deze publicatie http://tiny.cc/3l493w van de regionale afdeling Europa van de WHO, wordt antwoord gegeven op 24 vragen die alle betrekking hebben op

Nadere informatie

Nieuwe aantastingen van bodem en watersysteem

Nieuwe aantastingen van bodem en watersysteem Nieuwe aantastingen van bodem en watersysteem Nieuwe bedreigingen PFAS: een nieuwe bedreiging Expertisecentrum PFAS Wat zijn PFAS Waarom een probleem Onderzoek Expertisecentrum PFAS Meetprogramma Ontwikkeling

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD 1. Identificatie van het materiaal en het bedrijf Scheikundige naam Chemische formule Chemische familie Moleculair gewicht Soort product en gebruik Leverancier Telefoon nr voor noodgevallen: - Voor Europa

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie Gezondheid en Beroepsmatige Blootstelling aan Stoffen (GBBS, voorheen WGD) van de Gezondheidsraad

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9. * De adviezen van de Gezondheidsraad zijn beschikbaar op

Samenvatting. Samenvatting 9. * De adviezen van de Gezondheidsraad zijn beschikbaar op Samenvatting In 1992 publiceerde de toenmalige Voedingsraad de Nederlandse voedingsnormen. Deze aanbevelingen voor de inneming van voedingsstoffen waren gericht op de preventie van deficiëntieverschijnselen

Nadere informatie

Gemeente Ridderkerk. Rapportage. Berekenen en meten: de Luchtkwaliteit in Ridderkerk 2010

Gemeente Ridderkerk. Rapportage. Berekenen en meten: de Luchtkwaliteit in Ridderkerk 2010 Gemeente Ridderkerk Rapportage Berekenen en meten: de Luchtkwaliteit in Ridderkerk 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Monitoring 3 1.2 Berekenen versus meten 3 1.3 NO 2 en PM 10 3 1.4 Tot slot 3 2 Berekende

Nadere informatie

Effecten van perinatale blootstelling aan foliumzuur op de ontwikkeling van lichaamgewicht

Effecten van perinatale blootstelling aan foliumzuur op de ontwikkeling van lichaamgewicht Briefrapport 350020010/2009 L.T.M. van der Ven M.E.T. Dollé Effecten van perinatale blootstelling aan foliumzuur op de ontwikkeling van lichaamgewicht Voorstel voor een dierproef RIVM Briefrapport 350020010

Nadere informatie

Gemeente Ridderkerk. Rapportage. Berekenen en meten: de Luchtkwaliteit in Ridderkerk 2009

Gemeente Ridderkerk. Rapportage. Berekenen en meten: de Luchtkwaliteit in Ridderkerk 2009 Gemeente Ridderkerk Rapportage Berekenen en meten: de Luchtkwaliteit in Ridderkerk 2009 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Monitoring 3 1.2 Berekenen versus meten 3 1.3 NO 2 en PM 10 3 1.4 Tot slot 3 2 Berekende

Nadere informatie

Nieuws over vitamine K. Suzan Tuinier 26 maart 2011

Nieuws over vitamine K. Suzan Tuinier 26 maart 2011 Nieuws over vitamine K Suzan Tuinier 26 maart 2011 Hoe zien de komende 45 minuten er uit? Vitamine Informatie Bureau Vitamines algemeen Vitamine K in theorie Vitamine K advies NVK en Gezondheidsraad Praktijk:

Nadere informatie

VEILIGHEIDS-INFORMATIEBLAD EVAL RESIN 1. INDENTIFICATIE VAN DE STOF EN VAN DE ONDERNEMING

VEILIGHEIDS-INFORMATIEBLAD EVAL RESIN 1. INDENTIFICATIE VAN DE STOF EN VAN DE ONDERNEMING VEILIGHEIDS-INFORMATIEBLAD EVAL RESIN 1. INDENTIFICATIE VAN DE STOF EN VAN DE ONDERNEMING PRODUCTNAAM EVAL RESIN M100A, M100B L101A, L101B, LR101A, LR101B, LT171B L171A, L171B F101A, F101B, F171A, F171B

Nadere informatie

Irriterend voor de ademhalingswegen Zeer irriterend voor de ogen (gevaar voor oogletsel) Buikpijn, diarree, braken

Irriterend voor de ademhalingswegen Zeer irriterend voor de ogen (gevaar voor oogletsel) Buikpijn, diarree, braken Bladzijde : 1 Verantwoordelijke verdeler : Telefoon noodgevallen EURO TABS s.c.r.i.s. Route de la Barrière 24 a Antigif centrum België B 6970 TENNEVILLE Tel : 084 / 45.70.91 070 / 245.245 Fax : 084 / 45.70.89

Nadere informatie

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer NO, NO2 en NOx in de buitenlucht Michiel Roemer Inhoudsopgave Wat zijn NO, NO2 en NOx? Waar komt het vandaan? Welke bronnen dragen bij? Wat zijn de concentraties in de buitenlucht? Maatregelen Wat is NO2?

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD Pagina: 1 Samenstellingsdatum: 18.08.04 Herziening: 17.08.2015 Verstuurd naar: nl Revisie nr. 2 Rubriek 1: Identificatie van de stof of het mengsel en van de vennootschap/onderneming 1.1. Productidentificatie

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Geen bodemverontreiniging door Rijkswegen. beheer bodem bij Rijksinfrastructuur

Geen bodemverontreiniging door Rijkswegen. beheer bodem bij Rijksinfrastructuur Geen bodemverontreiniging door Rijkswegen beheer bodem bij Rijksinfrastructuur Missie vlotte en veilige doorstroming van het verkeer 2 beheer bodem Rijkswegen Maar 3 beheer bodem Rijkswegen Groot 4 beheer

Nadere informatie

KEURING KUNSTGRASVELDEN. Uitloging zink in het drainage water en de drainage laag.

KEURING KUNSTGRASVELDEN. Uitloging zink in het drainage water en de drainage laag. KEURING KUNSTGRASVELDEN Uitloging zink in het drainage water en de drainage laag. eindrapport Opdrachtgever / Client RecyBEM B.V. t.a.v. de heer drs. C. van Oostenrijk Postbus 418 2260 AK LEIDSCHENDAM

Nadere informatie

Stap1: Ernst van de verontreiniging: Er is sprake van een geval van ernstige verontreiniging als gevolg van: - Ernstige bodemverontreiniging

Stap1: Ernst van de verontreiniging: Er is sprake van een geval van ernstige verontreiniging als gevolg van: - Ernstige bodemverontreiniging Rapportage Sanscrit.nl Instrument ter bepaling van spoedeisendheid van saneren V. Sanscrit 2.5.4 V. rapport 2.16 Algemeen Naam dossier: Mijkenbroek 30 te Breda Code: S16.1758 Beoordelaar: info@verhoevenmilieu.nl

Nadere informatie

PRODUCT VEILIGHEIDSBLAD pagina 1 van 5

PRODUCT VEILIGHEIDSBLAD pagina 1 van 5 BIJLARD BOUWCHEMIE B.V. Edisonstraat 87 2723 RT Zoetermeer tel : 079-3437538 fax: 079-3437539 e-mail: bijlard@wxs.nl datum uitgifte: 12 januari 2001 revisiedatum : 01 januari 2002 CAS-nummer: 64742-49-0

Nadere informatie

MaximumPermisibleConcentrationsfor. polychlorinated biphenyls. Bezoekadres: Rijnstraat8 DenHaag. Postadres: Postbus GX DenHaag

MaximumPermisibleConcentrationsfor. polychlorinated biphenyls. Bezoekadres: Rijnstraat8 DenHaag. Postadres: Postbus GX DenHaag Bezoekadres: Rijnstraat8 DenHaag Postadres: Postbus30947 2500 GX DenHaag Telefoon:070-3393034 Fax:070-3391342 polychlorinated biphenyls MaximumPermisibleConcentrationsfor 1 PCBs zijn verbindingen die bestaan

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD Opmaakdatum 16-mei-2011 Herzieningsnummer 1 1. IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN VAN DE ONDERNEMING Productbenaming Synoniemen Aanbevolen gebruik Laboratoriumchemikaliën 2. IDENTIFICATIE VAN

Nadere informatie