Klimaatverandering in het stedelijkgebied Groen en waterberging in relatie tot de bodem

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Klimaatverandering in het stedelijkgebied Groen en waterberging in relatie tot de bodem"

Transcriptie

1 Klimaatverandering in het stedelijkgebied Groen en waterberging in relatie tot de bodem RIVM rapport /2011 E.M. Dirven-van Breemen A. Hollander J.W. Claessens

2 Klimaatverandering in het stedelijk gebied Groen en waterberging in relatie tot de bodem RIVM Rapport /2011

3 Colofon RIVM 2011 Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding: 'Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave'. E.M. Dirven-van Breemen, RIVM A. Hollander, Radboud Universiteit Nijmegen J.W. Claessens, RIVM Contact: Liesbet Dirven-van Breemen Laboratorium voor Ecologische Risicobeoordeling Dit onderzoek werd verricht in opdracht van ministerie van Infrastructuur en Milieu in het kader van RIVM-project M/ Pagina 2 van 65

4 Rapport in het kort Klimaatverandering in het stedelijk gebied Groen en waterberging in relatie tot de bodem Klimaatverandering kan in stedelijk gebied tot onder andere extreme hitte en overmatige neerslag leiden. Meer groen draagt in perioden van extreme hitte bij aan minder hitteoverlast in steden. Voldoende waterbergend vermogen van de bodem zorgt bij extreme hoeveelheden neerslag voor minder wateroverlast. Het is dan ook raadzaam voor gemeenten om maatregelen te nemen waarmee de stad klimaatbestendig wordt gemaakt. Ook burgers kunnen hieraan bijdragen. Beide partijen geldt dat nu investeren in klimaatbestendigheid, in de toekomst rendeert. Dat blijkt uit onderzoek van het RIVM, uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM). Gemeenten zouden met maatregelen zoals meer openbaar groen en waterbergend vermogen kunnen aanhaken bij beleidsterreinen als infrastructuur, volksgezondheid, veiligheid en duurzaamheid. Een voorbeeld van meer openbaar groen is een groene infrastructuur, zoals parken en plantsoenen. Een bijkomstigheid van openbaar groen is de onafgedekte bodem, bijvoorbeeld niet bedekt door wegen, gebouwen, enzovoort. Hierdoor wordt de capaciteit van de bodem om water te infiltreren vergroot. Voor een optimale waterberging kan de gemeente bijvoorbeeld wadi s aanleggen die ervoor zorgen dat het riool minder wordt belast bij overmatige neerslag. Een wadi is een veelal begroeide verlaging van het maaiveld. Bij hevige regenval komt de wadi onder water te staan doordat hemelwater via de daken van omliggende gebouwen naar de wadi wordt afgevoerd. Particulieren kunnen groene daken aanleggen, of (gevel)tuintjes waarvan de bodem niet bedekt is. Subsidies voor particuliere initiatieven op dit gebied zijn hiervoor een extra stimulans. Trefwoorden: klimaatverandering, stedelijk gebied, waterberging, bodem, klimaatadaptatie, openbaar groen, tuin, groene daken, park, hitte-eilandeffect. Pagina 3 van 65

5 Pagina 4 van 65

6 Abstract Climate change in urban areas Public green and water storage in relation to soil One of the possible effects of climate change in urban areas is an increased frequency of periods of extreme heat and extreme rainfall events. Public green areas provide shadow and therefore have a cooling effect during periods of extreme heat. Sufficient water storage capacity of the soil may reduce the overburdening of the public water system during extreme rainfall events. Governments do well by taking measures for climate-proofing of their towns. Also citizens may contribute to these climate issues. Governments and citizens should realize that investing in climate-proofing of their towns at this moment will pay off in the future. These are the outcomes of an inventory carried out by the National Institute for Public Health and the Environment, RIVM, ordered by the ministry of Infrastructure and the Environment (IandM). With measures for public green areas and water storage capacity local governments should link with other policy areas like infrastructure, public health, safety and sustainability. An example of more public green is a green infrastructure like parks and public gardens. An other advantage of public green is the unsealed soil; that is the soil not covered by roads, buildings, etc. The presence of unsealed soil increases the possibility for water infiltration. For favorable water storage local governments may construct wadis that prevent public water systems for being overburdened by extreme rainfall events. A wadi is a lowering of the surface level mostly covered with plants. During heavy rainfall the wadi is flooded, due to rainwater from the roofs of the surrounding buildings which drains away to the wadi. Citizens may construct green roofs or city gardens with unsealed soil. To promote this, subsidies for private initiatives are an additional boost. Keywords: climate change, urban areas, soil, water storage, climate adaptation, public green, garden, green roof, park, heat-island effect Pagina 5 van 65

7 Pagina 6 van 65

8 Inhoud Samenvatting 9 1 Inleiding 21 2 Bestaand onderzoek/beleid rond klimaatverandering en - bestendigheid Het klimaatvraagstuk op globaal, Europees en nationaal niveau Routeplanner voor klimaatadaptatie Overige studies Bestaand bodembeleid in Nederland 25 3 Bijdragen van openbaar en particulier groen aan klimaatbestendigheid van de stad Groene daken en muurbeplanting Park Moestuin en volkstuin Stadstuin Groene infrastructuur 32 4 Maatregelen met betrekking tot het waterbergend vermogen van de bodem Overzicht van mogelijkheden Uitwerking van maatregelen: intrinsieke bodem (bodemmatrix) Waterbuffers Profilering maaiveld Ondergrondse waterberging/infiltratiesysteem Flexibel peilbeheer Uitwerking van maatregelen: relatie bodem/grondwater - oppervlaktewater Inrichting van het oppervlaktewatersysteem in steden Uitwerking van technische maatregelen Aanpassing van het ontwerp van straten Uitwerking van overige maatregelen 46 5 Praktijkvoorbeelden van een aantal gemeenten Voorbeelden van gemeenten binnen Nederland Tiel/Arnhem/Nijmegen: Future Cities-project Rotterdam: Rotterdam Climate Initiative Schijndel: Schijndel leeft met water Tilburg: Groene daken Amsterdam: Proeftuin Amsterdam 50 6 Aanbevelingen De rol van de overheid voor lokale overheden De rol van de overheid richting de burger Aanbevelingen voor verder onderzoek 52 7 Conclusie 55 Literatuur 57 Websites 61 Pagina 7 van 65

9 Bijlage Factsheet waterberging en -opslag in de bodem 63 Pagina 8 van 65

10 Samenvatting Opzet van de studie De verwachting is dat klimaatverandering de komende decennia zal leiden tot grotere perioden van hitte en droogte in Nederland, maar ook tot het optreden van intensievere regenbuien en het ontstaan van overstromingsrisico s. Met andere woorden, de weersomstandigheden zullen naar verwachting extremer worden dan nu. Zeker in stedelijke gebieden kan dit negatieve effecten veroorzaken voor de leefomstandigheden en de gezondheid van mensen. Foto 1 Een park geeft verkoeling, kan water bergen en brengt mensen samen. Foto: W. ter Brake In diverse onderzoeks-, beleids- en ruimtelijkeordeningsprojecten wordt al gekeken naar de mogelijkheden stedelijke gebieden klimaatbestendig te maken en leefbaar te houden in de toekomst. De rol die de bodem daarbij kan spelen is vaak nog onderbelicht, en een overzicht van de mogelijkheden voor klimaatadaptatie vanuit het oogpunt van de bodem is nog nauwelijks voorhanden. Dit terwijl het met name in stedelijke gebieden, waar de bodem voor een groot deel bedekt is met bebouwing en asfalt, zaak is om goed naar de bodem te kijken. Juist in die gebieden kunnen de extreme weersomstandigheden voor (meer) wateroverlast gaan zorgen, omdat het water weinig mogelijkheden heeft te infiltreren in de bodem en dus versneld afgevoerd wordt naar de riolering en het oppervlaktewater. Het verstandig opvangen, bergen en afvoeren van water kan toekomstige wateroverlastproblemen beheersen en zoveel mogelijk voorkomen. Daarnaast biedt (openbaar) groen bij klimaatadaptatie van stedelijke gebieden mogelijkheden de bodem te benutten. Groen speelt een belangrijke rol in tijden van extreme droogte en hitte. Parken zorgen voor afkoeling waardoor het zogenaamde hitte-eilandeffect in de stad wordt verkleind (Foto 1). Door de openbare ruimte en particuliere tuinen in te richten met klimaatbestendig groen wordt deze ruimte optimaal gebruikt voor de klimaatadaptatie van steden (het voorkomen van wateroverlast en het terugdringen van het hitte-eilandeffect). Deze twee bodemgerelateerde thema s, openbaar groen en waterberging, komen in dit rapport aan de orde. Pagina 9 van 65

11 In het rapport wordt een overzicht gegeven van de mogelijkheden voor het optimaal benutten van de bodem bij het nemen van klimaatadaptatiemaatregelen in het stedelijke gebied. Het rapport is opgebouwd aan de hand van de bodemthema s, zoals die zijn opgesteld door de Nederlandse overheid. Mogelijke klimaatadaptatiemaatregelen in steden zijn aan deze thema s gerelateerd. Daarnaast kan het realiseren van (openbaar) klimaatbestendig groen en waterberging in de bodem meer doelen dienen, zoals het bevorderen van de volksgezondheid, leefbaarheid, veiligheid en economie van de stad en zijn bewoners. Ook wordt een aantal praktijkvoorbeelden gegeven van gemeentes die al klimaatbestendige maatregelen genomen hebben met, waar mogelijk, hun ervaringen. Bij de literatuurverwijzingen zijn websites opgenomen waar meer informatie over de onderwerpen uit dit rapport te vinden is. Maatregelen met betrekking tot (openbaar) groen Er kunnen binnen steden verschillende typen (openbaar) groen onderscheiden worden. Voor elk van die typen groen is in Tabel 1 aangegeven wat de bijdrage ervan kan zijn aan het klimaatbestendig maken van steden. Bovendien zijn de positieve neveneffecten van deze groentypen voor de stad en haar bewoners aangegeven. In het algemeen dragen de verschillende vormen van (openbaar) groen voornamelijk bij aan de klimaatbestendigheid van steden, doordat ze het waterbergend vermogen vergroten, CO 2 -uitstoot verminderen en voor verkoeling zorgen in tijden van extreme hitte (reduceren van het hitteeilandeffect). De voorgestelde maatregelen rondom (openbaar) groen vertonen ook relaties met andere bodemthema s. De bodemthema s (zie Tabel 1) die een rol spelen in dit verband zijn waterberging en -opslag, afdekking/verdichting, biodiversiteit, bodemvruchtbaarheid en verdroging. Daarnaast hebben de verschillende typen groen nog andere positieve effecten op steden: ze verbeteren de luchtkwaliteit, zorgen voor een betere leefbaarheid van de stad en ze bevorderen de gezondheid van de inwoners (reductie van stress, meer recreatie- en sportmogelijkheden). Ook kunnen ze een rol spelen in de integratie tussen bewoners en zo de sociale samenhang vergroten. Een economisch effect kan optreden door verhoging van de huizenprijzen in groene stedelijke omgevingen. Pagina 10 van 65

12 Tabel 1 De mogelijke maatregelen ter verhoging van de klimaatbestendigheid in steden door (openbaar) groen en de kwalitatieve bijdragen voor de stad en haar bewoners hierop en de relaties met bodemthema s. Type groen Bodemthema Effect op klimaatbestendig maken stad Groene daken en muurbeplanting Park, moestuin en volkstuin, groene infrastructuur Waterberging en -opslag, Afdekking, Biodiversiteit Waterberging en -opslag, Afdekking, Biodiversiteit, Verdroging, Bodemvruchtbaarheid Stadstuin Waterberging en - opslag, Afdekking, Biodiversiteit, Bodemvruchtbaarheid, Vergroot waterbergend vermogen, geeft verkoeling, vermindert CO 2 -uitstoot, isoleert gebouwen (temperatuur en geluid),reduceert energiegebruik. Vergroot waterbergend vermogen, geeft verkoeling, vermindert CO 2 -uitstoot, zorgt voor behoud van ecosysteemdiensten (bodemvruchtbaarheid en waterberging). Vergroot waterbergend vermogen, geeft verkoeling, vermindert CO 2 - uitstoot, zorgt voor behoud van ecosysteemdiensten (bodemvruchtbaarheid en waterberging) Andere kwalitatieve bijdragen (baten) voor stad en bewoner Milieu en de volksgezondheid: verbetert luchtkwaliteit. Natuur: verhoogt biodiversiteit. Economie: duurzaamheid van het dak. Milieu en de volksgezondheid: verbetert luchtkwaliteit, zorgt voor gezondere leefomgeving, bevordert sociale samenhang wijk (interculturalisatie, ontmoetingsplaats voor oudere mensen en mindervaliden) bevordert actief zijn, reduceert stress en voorkomt ziekte Natuur: verhoogt biodiversiteit Economie: impuls opbouw achterstandswijk, verhoging OZB, goedkoop beheer groen Milieu en de volksgezondheid: verbetert luchtkwaliteit, zorgt voor gezondere leefomgeving, bevordert actief zijn, reduceert stress en voorkomt ziekte Natuur: verhoogt biodiversiteit. Pagina 11 van 65

13 Voorbeelden van mogelijke maatregelen en actuele ontwikkelingen bij gemeenten Groene daken Groene daken is een verzamelnaam voor platte- en hellende daken met begroeiing. Die begroeiing kan bestaan uit vetplantjes (Sedum), kruiden, mos en/of gras, maar ook uit struiken en bomen. Groene daken worden voor het klimaatbestendig maken van de stad gebruikt voor waterberging (Foto 2). De capaciteit van waterberging in de stad moet vaak vergroot worden om tijdens periodes van extreme regenval het hemelwater op te vangen. In dicht stedelijk gebied is het fysiek en economisch gezien vaak moeilijk om open water aan te leggen, zoals grachten, beken, waterpartijen, fonteinen en vijvers. Groene daken bieden daarom een oplossing. In verschillende gemeenten wordt al actief gewerkt aan de aanleg van groene daken. Met subsidies en voorlichting worden ook particulieren gestimuleerd. Voorbeelden hiervan zijn de gemeente Tilburg en de gemeente Rotterdam. Het stadskantoor van de gemeente Tilburg was het eerste gemeentekantoor met een groen dak. Bij de planvorming voor nieuwe gemeentelijke gebouwen heeft het college in 2008 besloten om voortaan standaard te onderzoeken of een groen dak mogelijk is. In het eigen groen-, water- en milieubeleid neemt de gemeente Tilburg de aanleg van groene daken op en stimuleert de gemeente de aanleg van groene daken in de stad. Verder onderzoekt de gemeente in overleg met andere overheden (waterschappen, provincie en rijk) of een tijdelijke subsidieregeling mogelijk is. Ook de gemeente Rotterdam stimuleert de aanleg van groene daken binnen het Rotterdam Climate Initiative (RCI). Zo is er een aantrekkelijke subsidie voor huiseigenaren en heeft de stad inmiddels zo n m 2 aan groene daken gerealiseerd op diverse gemeentelijke gebouwen. Er is een groen dakterras op het Groothandelsgebouw aangelegd, waar iedere eerste zondag van de maand een informatief en inspirerend programma wordt aangeboden en persoonlijk advies gegeven wordt over groene daken. Foto 2 Groene daken zorgen voor waterberging en geven meerwaarde aan de leefomgeving. Foto 2: Augustenborg Botanische daktuin, Zweden Pagina 12 van 65

14 Parken Stadsparken hebben een belangrijke functie in het terugdringen van het hitteeilandeffect. Ze zijn niet alleen zelf koeler maar koelen ook zowel overdag als s nachts de omgeving. De schaduw die bomen geven zorgt ervoor dat het zonlicht de stenen delen niet bereikt en verwarmt. De energieomzetting van bomen zorgt voor een hogere luchtvochtigheid, waardoor het effect van de straling van de zon vermindert en de temperatuur daalt. Stadsparken verhogen bovendien het waterbergende vermogen van het stedelijk gebied doordat water de bodem kan indringen en vastgehouden kan worden. Daarnaast vinden mensen parken een prettige omgeving om te verblijven. Parken kunnen worden gebruikt om klimaatvraagstukken te koppelen aan andere maatschappelijke problemen, zoals gezondheidsproblemen door normoverschrijding van de luchtkwaliteit. Meer groen kan bijvoorbeeld de fijnstofconcentratie in de lucht verlagen. Groen in parken zorgt voor zuurstof. Bovendien brengen parken, pleinen en binnentuinen mensen samen en moedigen ze mensen aan om actief te zijn. Groen voorkomt dat mensen ziek worden. Een groene omgeving heeft een indirecte positieve invloed op bepaalde gezondheidsindicatoren en psychische kenmerken. Groen verhoogt de waarde van huizen met 4 tot 8% door de mooie groene leefomgeving. Achterstandswijken hebben vaak verwaarloosde openbare ruimtes. Het opknappen van een park in een achterstandswijk kan een impuls geven aan de opbouw van de levensgemeenschap. Het bevordert ook de integratie van bewoners door het gebruik van groene ruimtes voor sociale evenementen mogelijk te maken. Moestuinen en volkstuinen Een volkstuin is een stukje grond waarop men siergewassen en/of groente mag telen en waarop men veelal ook nog een huisje of schuurtje mag plaatsen. In een volkstuin is bijna geen afdichting of waterdoorlatende verharding van het oppervlak, zodat hemelwater direct in de grond kan doordringen. Het groen beïnvloedt de temperatuur in de stad s nachts door uitwaseming. Groen verplaatst daarbij koel water uit de grond naar de lucht, waardoor de temperatuur in de stad daalt. Ook zorgt een volkstuin voor natuur- en recreatiebeleving en levert het een bijdrage aan milieuvriendelijke mobiliteit doordat recreëren dicht bij huis bijdraagt aan de kwaliteit van de leefomgeving en duurzaamheid. Moes- en volkstuinen kunnen gebruikt worden om klimaatvraagstukken te koppelen aan andere problemen die in de maatschappij leven, zoals het bestrijden van overgewicht. Het werken in de tuin levert een bijdrage aan de volksgezondheid. Verder kan het dienen als inburgeringinstrument: allochtonen zijn vaak gewend om een groentetuin te hebben en zijn ook gebruikers van volkstuincomplexen. Op de volkstuin vindt integratie plaats tussen bewoners. Een volkstuin zorgt voor actieve recreatie voor een kwetsbare, groeiende doelgroep van ouderen. Het is een ontmoetingsplaats voor oudere mensen die thuis vaak geïsoleerd leven. Ten slotte bieden volkstuinen natuureducatieve potentie voor jong en oud. Pagina 13 van 65

15 Foto 3 In een volkstuin kan hemelwater direct de grond in. Volkstuinen leveren een actieve recreatie voor een groeiende doelgroep van ouderen. Foto: Volkstuinvereniging De Vier Jaargetijden,Wijchen. Maatregelen met betrekking tot het waterbergend vermogen van de bodem De bodem speelt een cruciale rol in de waterberging. Een belangrijke factor voor klimaatadaptatie in het stedelijk gebied is daarom het vergroten van de capaciteit van de bodem, om het water te absorberen en het water (tijdelijk) te bergen, en zo piekafvoeren naar het oppervlaktewater te doen verminderen. In Tabel 2 wordt een korte beschrijving gegeven van mogelijke maatregelen die in stedelijke gebieden kunnen worden genomen ter voorkoming van wateroverlast, waarbij de bodem een rol speelt. Ook is hierin een aantal meer technische maatregelen opgenomen, die zijdelings verband houden met de bodem, maar niet volledig uitgaan van de intrinsieke mogelijkheden van de bodem als waterberging. Naast de bodem wordt ook het stedelijk oppervlaktewater meegenomen, omdat dit een sterke link heeft met zowel de bodem, het bodemgebruik als ook het grondwater. Mogelijk te nemen maatregelen zijn de aanleg van natuurlijke of kunstmatige waterbuffers of wadi s (bovengronds) en ondergrondse waterberging- en infiltratiesystemen. Ook kunnen door profilering van het maaiveld en het laten meestromen van hemelwater in het straatprofiel piekafvoeren en de druk op het riool verminderd worden. Gemengde rioolstelsels of smartdrains hebben ditzelfde effect. Er kan in steden gekozen worden voor waterpasserende verharding (met gaten of brede voegen) of waterdoorlatende verharding (met een hoge infiltratiecapaciteit). Daarnaast kan men denken aan de aanleg van waterpleinen, die als waterbuffer fungeren bij hevige regenval. Ook de inrichting van het stedelijk oppervlaktewatersysteem helpt bij het vergroten van het waterbergend en -afvoerend vermogen. De voorgestelde maatregelen rondom het waterbergend vermogen van de bodem vertonen relaties met andere bodemthema s. De bodemthema s die in dit verband een rol spelen zijn: chemische bodemkwaliteit, biodiversiteit, ondergronds ruimtegebruik, bodemdaling en verdroging/vernatting. Pagina 14 van 65

16 Naast de effecten van deze maatregelen voor het waterbergend en infiltrerend vermogen van de bodem, zijn er ook positieve neveneffecten: vermindering van de kans op wateroverlast in steden draagt bij aan de veiligheid en verlaagt het risico op schade aan huizen, infrastructuur en dergelijke. De waterbuffers kunnen een recreatieve nevenfunctie vervullen en dragen er aan bij de stad een groene uitstraling te geven. Een aantal van de genoemde maatregelen is heel zichtbaar en dichtbij voor de stadsbewoners. Burgers zullen zich hierdoor bewuster worden van de heersende klimaat- en waterproblematiek in hun woonomgeving. In Tabel 2 worden de mogelijke maatregelen samengevat. Tabel 2 Overzicht van mogelijke maatregelen ter vergroting van het absorberend en waterbergend vermogen van de bodem en ter voorkoming van wateroverlast in stedelijke gebieden vanuit het oogpunt van de bodem Maatregel Omschrijving Toepassing (voorbeelden) Aandachtspunten (voor-/nadelen) Maatregelen die betrekking hebben op de intrinsieke bodem (bodemmatrix) Aanleg van wadi s Een wadi is een veelal begroeide verlaging van het maaiveld die bij hevige regenval onder water komt te staan, doordat hemelwater via het dak naar de wadi wordt afgevoerd. Eventueel voorzien van ondergelegen infiltratievoorziening. Helden, Houten Een wadi fungeert ook als zuiveringsfilter voor het regenwater. Wadi s worden door bewoners gewaardeerd als wijkdecoratie. Wadi s leiden echter tot verontreiniging van de bodem met zware metalen (Verschoor en Brand, 2008). Profilering maaiveld Natuurlijke waterbuffer Kunstmatige waterbuffer Wanneer het straatprofiel anders ingericht wordt, wordt het mogelijk extra berging aan te leggen. Bepaalde delen, bijv. bermen, kunnen bij regen onderlopen zonder overlast te veroorzaken. Een natuurlijke plas, vliet o.i.d. dient als waterbuffer door piekafvoeren van regen- of rivierwater op te vangen. Kunstmatige voorziening voor het tijdelijk opslaan van water aan het bodemoppervlak. Zuid-Hollands plassengebied, Friese Meren Bij het creëren van nieuw groen kan een dubbelfunctie als recreatie/waterbuffer worden overwogen. Dubbelfunctie recreatie/waterbuffer mogelijk. Pagina 15 van 65

17 Infiltratiesysteem/ Ondergrondse waterberging Flexibel peilbeheer Een ondergrondse infiltratievoorziening bestaande uit een berging waar het water via een buis of sleuf terechtkomt. Vanuit hier kan het wegzijgen naar de ondergrond. Grondwaterstanden worden niet op een vast peil gehouden, natuurlijke fluctuatie wordt toegestaan. Eindhoven (nieuwbouwwijk Meerhoven) Polder Botshol, Loosdrecht, Naarden Op dit moment weinig tot geen geschikte methoden beschikbaar voor reiniging. Nadelen: o.m. voor de landbouw Maatregelen die betrekking hebben op de relatie bodem/grondwater - oppervlaktewater Circulatie van het open watersysteem. Overdimensioneren van de buffer- en opslagcapaciteit. Betere doorstroming Rekening houden met verwachte verhoogde neerslag en piekafvoeren. Waterschappen: GGOR (gewenst grond- en oppervlaktewater regime). Capaciteit van het watersysteem wordt aangepast aan toekomstige klimatologische omstandigheden. Waterkwaliteit en menging in het oog houden. Stilstaand water koppelen aan watersysteem. Piekneerslag beter kunnen afvoeren door betere doorstroming. Waterkwaliteit en menging in het oog houden. Technische maatregelen die verband houden met de ondergrond, maar niet direct met de bodemmatrix Meestromen hemelwater in straatprofiel. Waterpleinen Straatprofielen en oeverzones zo inrichten dat meestromen met (rivier)water mogelijk wordt. Een waterbassin waarin regenwater wordt verzameld. Op een later tijdstip kan het water alsnog afgegeven worden aan het grondwater of afgevoerd worden naar het riool. Goten, greppels. Ontgronding tussen tegels, klinkers, openbaar groen e.d. Dresden: verwijderen van obstakels die doorstromen bemoeilijken. Goes (wijk Ouverture). Rotterdam, uitwerking door DE URBANISTEN en studio Marco Vermeulen. Opdrijfverschijnselen van kabels en leidingen. Door water zichtbaar te maken in het straatbeeld wordt de burger bewust gemaakt van het watersysteem en de zorg daarvoor. In periodes dat het plein niet onder water staat, kan het voor andere doeleinden gebruikt worden, bijv. recreatie (speelveld). Pagina 16 van 65

18 Waterdoorlatende verharding Waterpasserende verharding Verharding uit poreus materiaal Verharding met vergrote voegen waardoor het water infiltreert. Gemeente Cranendonck (Gastel) Gevaar van dichtslibben is reëel. Speciale zuigmachines kunnen hiervoor oplossing bieden. Het laten infiltreren van stedelijk regenwater leidt tot verontreiniging van het grondwater en kan tot problemen leiden voor de drinkwatervoorziening. Gescheiden stelsel Smartdrain Meer onafgedekte bodem in tuinen en plantsoenen Locatiekeuze verstedelijking Systeem dat bestaat uit twee aparte buizenstelsels voor de gescheiden inzameling en afvoer van afvalwater en regenwater. Voorziening waarin het eerste (mogelijk verontreinigde) regenwater gescheiden wordt afgevoerd van het overige regenwater. Vergroten van de infiltratiecapaciteit van de bodem door minder verharding op plaatsen waar dat niet nodig is. Bouwen op locaties waar de bodemgesteldheid en grondwaterstand geschikt zijn. Houten, Utrecht (Leidse Rijn), Alkmaar Overige maatregelen Concept kan eenvoudig geïntegreerd worden in renovatiewerkzaamheden zoals wegreconstructies. Pagina 17 van 65

19 Voorbeelden van mogelijke maatregelen en actuele ontwikkelingen bij gemeenten Wadi s Een speciaal type van een kunstmatige waterbuffer is de wadi. Dit is een vrij ondiepe verlaging van het maaiveld, zonder steile wanden of oevers, die bij hoge waterstanden of zware regenbuien onder water komt te staan. Een wadi is veelal begroeid met (moerasachtige) vegetatie en kan ook uitgebreid worden met een ondergrondse infiltratievoorziening. Wadi s (Foto 4) worden door buurtbewoners vaak hoog gewaardeerd als wijkdecoratie. Daarnaast, omdat wadi s vaak gelegen zijn in woonwijken, kan informatieverstrekking over wadi s in wijken helpen bij het burgerbewustzijn rond de waterbergingsproblematiek in steden. Onder andere in de gemeente Houten en de gemeente Helden heeft men al wadi s aangelegd in nieuwbouwwijken. Foto 4 Voorbeeld van een wadi in een nieuwbouwwijk in Helden. Foto: gemeente Helden. Infiltratiekratten Door de relatief grote hoeveelheid verhard oppervlak in stedelijke gebieden kunnen riolerings- en zuiveringssystemen lokaal gemakkelijk overbelast raken. Daarnaast vermindert de natuurlijke infiltratie van water, wat kan leiden tot een verlaging van het grondwaterpeil. Ter voorkoming van deze problemen kan de aanleg van een drainage- en infiltratiesysteem uitkomst bieden. Hierdoor wordt neerslag wat op het verharde oppervlak valt kunstmatig opgeslagen en geïnfiltreerd in de bodem. Een voorbeeld van ondergrondse waterberging zijn infiltratiekratten. Overtollig regenwater kan hier gemakkelijk instromen en geborgen worden zolang de bodem verzadigd is met water. Wanneer de waterverzadiging van de bodem weer afneemt, kan het water uit de kratten langzaam infiltreren in de bodem. Veel van deze systemen zijn zo uitgevoerd dat zij ook onder verhard oppervlak (bijvoorbeeld parkeerterreinen) toegepast kunnen worden. De gemeente Gouda (Foto 5) werkt aan de plaatsing van infiltratiekratten onder het wegdek van straten. Zij dienen zo als waterberging, maar tegelijkertijd als fundering voor de wegen op slappe grond. Pagina 18 van 65

20 Foto 5 Aanleg van infiltratiekratten onder de Emmastraat in Gouda. Infiltratiekratten houden tijdelijk water vast na een extreme regenbui. Water kan later infiltreren in de bodem. Waterpleinen Een andere oplossing voor het opvangen van piekafvoeren en het voorkomen van wateroverlast in steden is het waterplein. Een waterplein is een verdiept aangelegd plein waar regenwater vanuit de omgeving naartoe kan stromen en tijdelijk wordt vast gehouden. Hierdoor wordt het stedelijk watersysteem ontlast en neemt de wateroverlast in de buurt af. In droge tijden staat er geen water op het plein en doet het plein dienst als speel- en sportplaats. Ook bij kleine en middelgrote regenbuien stroomt er geen water naar het plein toe. Regenwater wordt met eventueel vuil dat op straat ligt weggepompt en afgevoerd naar het riool. Zodra de buien zwaarder worden, kan de kleine pomp het water niet meer verwerken. Het water, dat intussen schoner is (het vuil is immers al met de eerste bui weggevoerd), stroomt via een overstort door een zuiveringsfilter naar het plein. Als de regen voorbij is en de singels weer op het oude waterniveau zijn, kan het waterplein worden geleegd. Via een buis die aansluit op het diepste punt van het plein kan het water langzaam naar een singel stromen. Een eerste waterplein is ontwikkeld aan de Westersingel in Rotterdam (Foto 6). Na evaluatie van de eerste praktijkervaringen worden mogelijk meer waterpleinen in Rotterdamse wijken aangelegd. Foto 6 Beeldenterras Westersingel. Dit waterplein in Rotterdam loopt alleen bij extreme buien onder water Pagina 19 van 65

21 Aanbevelingen voor het beleid Het is raadzaam dat de overheid het belang van de bodem voor de klimaatbestendigheid van steden inzichtelijk maakt voor gemeenten door op dit thema aan te haken bij andere beleidsterreinen zoals infrastructuur, volksgezondheid, veiligheid, kwaliteit en leefbaarheid van de openbare ruimte en gebouwde omgeving, natuureducatie en duurzaamheid. Daarnaast kan de overheid gemeenten duidelijk maken dat nú investeren in klimaatbestendigheid in de toekomst gaat renderen. De overheid kan ook de burgers wijzen op dingen die zij zelf, als individu, kunnen bijdragen aan de klimaatbestendigheid van hun stad. Subsidies voor het nemen van maatregelen door gemeenten en particulieren zullen een extra stimulans vormen. Aanbeveling voor verder onderzoek Aanbevolen wordt om in samenwerking met gemeenten en/of waterschappen een aantal locaties/steden binnen Nederland te selecteren als casestudie en voor die gebieden een gedetailleerde kosten-batenanalyse uit te voeren van mogelijk te nemen klimaatadaptatiemaatregelen. Daarbij moeten de directe én indirecte kosten en opbrengsten worden meegenomen. Pagina 20 van 65

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement.

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. OVERHEID & PUBLIEKE DIENSTEN www.hydrorock.com Overheden en watermanagement Watermanagement in stedelijke gebieden is zeer actueel. Klimaatverandering

Nadere informatie

Omgang met hemelwater binnen de perceelgrens

Omgang met hemelwater binnen de perceelgrens Omgang met hemelwater binnen de perceelgrens Ir. Emil Hartman Senior adviseur duurzaam stedelijk waterbeheer Ede, 10 april 2014 Inhoud presentatie Wat en hoe van afkoppelen Wat zegt de wet over hemelwater

Nadere informatie

Regenwater leid je niet om de tuin!

Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater is te waardevol om direct het riool in te laten lopen. Vang het op en gebruik het goed. Kijk voor tips op www.denhaag.nl/water Regenwater leid je niet om

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Thema: Leven met water in de stad Speech: - Geweldig om zoveel professionals bezig te zien met groen en water in stedelijk gebied! - In het Deltaprogramma

Nadere informatie

DSI regenwater infiltratie.

DSI regenwater infiltratie. DSI regenwater infiltratie. De adequate oplossing van een actueel probleem. Klimaatverandering. Het klimaat verandert. Met als gevolg een toename van de duur en frequentie van wateroverlast, verkeersonveiligheid

Nadere informatie

Waterhuishouding in de Contreie

Waterhuishouding in de Contreie Waterhuishouding in de Contreie Water speelt een belangrijke rol in de Contreie. Er is bij de ontwikkeling van deze woonwijk gekozen om het regenwater of te infiltreren in de bodem of hiermee de omliggende

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. HUIS & TUIN www.hydrorock.com Particuliere markt en watermanagement De klimaatverandering zorgt voor meer en heviger regenbuien waardoor

Nadere informatie

Maak van je tuin, een levende tuin!

Maak van je tuin, een levende tuin! Maak van je tuin, een levende tuin! Ontdek hoe je van jouw tuin een duurzame tuin kan maken. 2 Samen bouwen aan meer leven in de tuin. Gewoonweg door een paar stenen in jouw tuin te vervangen door groen.

Nadere informatie

Naar een klimaatbestendig Eindhoven. Luuk Postmes 19 mei 2015

Naar een klimaatbestendig Eindhoven. Luuk Postmes 19 mei 2015 Naar een klimaatbestendig Eindhoven Luuk Postmes Speerpunten Eindhoven op watergebied Klimaatverandering Wateroverlast zomerse buien Hittestress Droogtestress Duurzame stad: Energie neutraal Grondstoffen

Nadere informatie

Regenwater in de tuin. Beperk wateroverlast Voorkom verdroging Maak je tuin Waterklaar Tips in deze folder

Regenwater in de tuin. Beperk wateroverlast Voorkom verdroging Maak je tuin Waterklaar Tips in deze folder in de tuin Beperk wateroverlast Voorkom verdroging Maak je tuin Waterklaar Tips in deze folder Wateroverlast door verandering van het klimaat Een wadi is een verlaging in een grasveld of tuin, waar water

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. NATUURBEHEER & LANDBOUW www.hydrorock.com Natuurbeheer en watermanagement Droogte, hittegolven, hevige regenval en overstromingen. Ze komen

Nadere informatie

Bergpolder Zuid, Rotterdam

Bergpolder Zuid, Rotterdam Climate Proof Cities klassieke benadering 2 De theorie klimaatverandering effecten kwetsbaarheid aanpassingsmaatregelen implementatie bijvoorbeeld: 1000 bomen plan groene daken subsidie bouwvoorschriften

Nadere informatie

Afkoppelen hemelwater. Oude Pastoriebuurt. Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015

Afkoppelen hemelwater. Oude Pastoriebuurt. Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015 Afkoppelen hemelwater Oude Pastoriebuurt Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015 Opening - welkom Ton van den Kerkhof Projectleider Roy Thijssen Adviseur riolering en water Luuk

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

De locatie Het ontwerp van het winkelcentrum en directe omgeving is opgenomen in figuur 1.

De locatie Het ontwerp van het winkelcentrum en directe omgeving is opgenomen in figuur 1. Notitie Datum: 17 juni 2015 Betreft: Afkoppelen nieuwbouw Handelstraat, Apeldoorn Kenmerk: BP30, NOT20150617 Bestemd voor: Bun Projectontwikkeling BV Ter attentie van: de heer J. Spriensma Opgesteld door:

Nadere informatie

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3)

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3) Bouwlokalen INFRA Innovatie onder het maaiveld / renovatie van rioolstelsels Het riool in Veghel Jos Bongers Beleidsmedewerker water- en riolering Gemeente Veghel 21 juni 2006 Veghel in cijfers en beeld

Nadere informatie

Veelgestelde vragen over afkoppelen

Veelgestelde vragen over afkoppelen 1 Veelgestelde vragen over afkoppelen Inhoudsopgave 1. Wat is afkoppelen?... 2 2. Waarom afkoppelen?... 2 3. Afkoppelen, hoe werkt dat?... 3 4. Wanneer wordt mijn straat afgekoppeld?... 3 5. Welk beleid

Nadere informatie

een wadi voor de opvang van regenwater meer extreem natte periodes

een wadi voor de opvang van regenwater meer extreem natte periodes In gewone woonwijken verzamelt het regenwater zich vanaf daken en straten in de riolering, waarna het naar het oppervlaktewater of samen met het huishoudelijke afvalwater naar een rwzi stroomt. In het

Nadere informatie

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken?

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken? FOTO S: TUINEN VAN APPELTERN met een levende omheining De omheining van een levende tuin leeft mee. Deze biedt beschutting, maar is ook toegankelijk voor kleine dieren. Van oude stenen bijvoorbeeld, zijn

Nadere informatie

Groenblauwe netwerken voor duurzame en dynamische steden

Groenblauwe netwerken voor duurzame en dynamische steden Groenblauwe netwerken voor duurzame en dynamische steden 5 maart 2013 Hiltrud Pötz Toenemende Verstedelijking Uitdaging Klimaatverandering Vaker heftige neerslag Meer dagen met tropische temperaturen Langere

Nadere informatie

Stromingsbeeld Rotterdam

Stromingsbeeld Rotterdam Rotterdam centraal en Provenierswijk Bert de Doelder 17-4-2014 Stromingsbeeld Rotterdam Z Maas Freatische grondwaterstand N diepe polders NAP 6,2 m holocene deklaag NAP -5 m 1e watervoerend pakket 1e

Nadere informatie

zo doet u dat! Regenwater afkoppelen? De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer

zo doet u dat! Regenwater afkoppelen? De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer gemeente Ede november 2007 Regenwater afkoppelen? zo doet u dat! De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer van uw dak af te koppelen. Of u bent dit

Nadere informatie

In de directe omgeving van de Ir. Molsweg is geen oppervlaktewater aanwezig.

In de directe omgeving van de Ir. Molsweg is geen oppervlaktewater aanwezig. Waterparagraaf Algemeen Huidige situatie De Ir. Molsweg tussen de Pleijweg en de Nieland bestaat uit een enkele rijbaan met twee rijstroken. Via een rotonde sluit de Ir. Molsweg aan op de Nieland. De rijbaan

Nadere informatie

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast?

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond Grondwater bestaat uit regenwater en oppervlaktewater dat in de bodem is weg gezakt en kwelwater dat onder druk uit lager

Nadere informatie

Beleidsregels 'Compensatie verhardingstoename' en 'Alternatieve vormen van waterberging'

Beleidsregels 'Compensatie verhardingstoename' en 'Alternatieve vormen van waterberging' Beleidsregels 'Compensatie verhardingstoename' en 'Alternatieve vormen van waterberging' Auteurs K.S. Bruin-Baerts Registratienummer 14.38137 Versie 9 Status Ontwerp Afdeling Watersystemen Beleidsregels

Nadere informatie

EEN BODEM VOOR WATER

EEN BODEM VOOR WATER EEN BODEM VOOR WATER Hemel en grondwaterbeleid Breda 2011 RWZI De gemeente is verantwoordelijk voor de afvoer van afvalwater naar de rioolwaterzuivering (RWZI: een soort wasmachine voor water). RWZI De

Nadere informatie

MEMO. Sweerts de Landasstraat 50 6814 DG Arnhem 026 35 23 125 arnhem@buro-sro.nl www.buro-sro.nl. - Gemeente Gemert-Bakel

MEMO. Sweerts de Landasstraat 50 6814 DG Arnhem 026 35 23 125 arnhem@buro-sro.nl www.buro-sro.nl. - Gemeente Gemert-Bakel MEMO Aan: - Gemeente Gemert-Bakel Van: - Buro SRO Datum: - 20-11-2012 Onderwerp: - Watermemo De Hoef 16 Gemert Sweerts de Landasstraat 50 6814 DG Arnhem 026 35 23 125 arnhem@buro-sro.nl www.buro-sro.nl

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Bodem als draagvlak voor een klimaatbestendige en gezonde stad

Bodem als draagvlak voor een klimaatbestendige en gezonde stad Bodem als draagvlak voor een klimaatbestendige en gezonde stad RIVM rapport 607050011/2012 J.W. Claessens D. Schram-Bijkerk E.M Dirven-van Breemen D.A. Houweling H. van Wijnen Bodem als draagvlak voor

Nadere informatie

Integraal Waterplan Haarlem. Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014

Integraal Waterplan Haarlem. Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014 Integraal Waterplan Haarlem Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014 Inhoud presentatie 1. Enkele begrippen 2. Waterplan Haarlem Aanleiding en doel Gerealiseerde maatregelen Actualisatie Geplande maatregelen

Nadere informatie

KLIMAATADAPTATIE IN DE STAD. Proeftuinen Den Haag en Arnhem

KLIMAATADAPTATIE IN DE STAD. Proeftuinen Den Haag en Arnhem KLIMAATADAPTATIE IN DE STAD Proeftuinen Den Haag en Arnhem BOSCH SLABBERS Klimaatadaptatie in de stad Proeftuinen Den Haag en Arnhem Opdrachtgever Ministerie van VROM In samenwerking met Gemeenten Den

Nadere informatie

Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel

Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel Voor: Opgesteld door: Versie 1 (14-06-2012) Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel Dit document bevat 11 bladzijden. Ons kenmerk: 19312RA-MW-LED

Nadere informatie

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband)

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Almere 2.0 studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Voor de derdejaarsopdracht Ecologie van de opleiding TenL stond de woningopgave van Almere centraal. Almere is in korte tijd uitgegroeid tot een stad

Nadere informatie

Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve

Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve Inleiding Dit document is opgesteld als vervolg en update van de analyse van de waterhuishouding, opgesteld in januari 2008. Toen is geconstateerd dat de

Nadere informatie

Is de waterafvoer niet geregeld krijg je veel gezeik als het regent!

Is de waterafvoer niet geregeld krijg je veel gezeik als het regent! Is de waterafvoer niet geregeld krijg je veel gezeik als het regent! Het Land van Cuijk gaat voor groen Het klimaat verandert, nu jouw tuin nog! Staat je tuin blank als het hard regent? Wel eens water

Nadere informatie

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen prof. dr. ir. Patrick Willems KU Leuven Departement Burgerlijke Bouwkunde Afdeling Hydraulica Kasteelpark Arenberg

Nadere informatie

Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken?

Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken? Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken? Kees Broks (STOWA), Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Groene daken zijn hot, ook vanuit het oogpunt van stedelijk waterbeheer. Ze vangen

Nadere informatie

Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Bouw mee aan de stad van de toekomst

Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Bouw mee aan de stad van de toekomst Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie Bouw mee aan de stad van de toekomst Wateroverlast Wateroverlast is waarschijnlijk het meest zichtbare probleem. Steeds vaker staan winkels en kelders vol water. Zo

Nadere informatie

CAMPUS-park Delft TU Noord

CAMPUS-park Delft TU Noord TU Noord klimaatadaptatie & gebiedsontwikkeling - Kanaalweg 2 SCHIE DUWO Botanische Tuin OPGAVE KLIMAATADAPTATIE In het kader van het project Klimaatadaptatie Delft is een studie verricht naar de gebiedsontwikkeling

Nadere informatie

Wat de waterschappen voor je doen.

Wat de waterschappen voor je doen. Niet bang voor water? Wat de waterschappen voor je doen. Katrina, New Orleans 1 Hoofdstuk 1 - Wat het waterschap voor je doet 1.1 Waterschap is functionele democratie met vier kerntaken Positie van de

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

NOORDENVELD LEEFT MET WATER AFKOPPELGIDS

NOORDENVELD LEEFT MET WATER AFKOPPELGIDS NOORDENVELD LEEFT MET WATER AFKOPPELGIDS Het meeste regenwater wordt goed benut, het valt in onze tuinen en plantsoenen en het spoelt de straten schoon. Het vult de vijvers in de openbare ruimte en bij

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water Natuurvriendelijke oevers Droge voeten, schoon water VOOR WIE IS DEZE FOLDER BESTEMD? Deze folder is bestemd voor eigenaren van oevers die in aanmerking komen om hun oever natuurvriendelijk in te richten.

Nadere informatie

Programma van de avond: vgrp 2015-2019 Inwonersbijeenkomst. Positie vgrp5 gemeentebeleid. Even voorstellen. Relaties met beleid / plannen

Programma van de avond: vgrp 2015-2019 Inwonersbijeenkomst. Positie vgrp5 gemeentebeleid. Even voorstellen. Relaties met beleid / plannen vgrp 2015-2019 Inwonersbijeenkomst 8 Januari 2015 19:45 20:00 20:05 20:15 22:00 Programma van de avond: Welkom en voorstelronde Toelichting doel bijeenkomst Wat is een vgrp? Gesprek met de inwoners adv

Nadere informatie

Van Waterplan naar Watervisie

Van Waterplan naar Watervisie 22 oktober, Studiedag VVSG Van Waterplan naar Watervisie integraal waterbeleid in Nijmegen Jos van der Lint Waterservicepunt (WSP) www.waterbewust.nl Waalsprong 1996-2020 Dukenburg / Lindenholt 1965-1985

Nadere informatie

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda TNO Kennis voor zaken : Oplossing of overlast? Kunnen we zomaar een polder onder water zetten? Deze vraag stelden zich waterbeheerders, agrariërs en bewoners in de Middelburg-Tempelpolder. De aanleg van

Nadere informatie

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Kosten en baten van inrichting. Wiebe Bakker november 2015

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Kosten en baten van inrichting. Wiebe Bakker november 2015 DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK Kosten en baten van inrichting Wiebe Bakker november 2015 Waar is nog behoefte aan? Keuze bij inrichting openbare ruimte + riolering: traditioneel of

Nadere informatie

Rapport. Concept. Voorstel hemelwaterbehandeling ontwikkeling stationsgebied Geldrop. Rapportnummer: O 135-10. Datum: 30 september 2008

Rapport. Concept. Voorstel hemelwaterbehandeling ontwikkeling stationsgebied Geldrop. Rapportnummer: O 135-10. Datum: 30 september 2008 Rapport Lid ONRI ISO-9001: 2000 gecertificeerd Concept Voorstel hemelwaterbehandeling ontwikkeling stationsgebied Geldrop Rapportnummer O 135-10 d.d. 30 september 2008 Opdrachtgever: Laride Bouwmanagement

Nadere informatie

Drainage. Horizontaal en Verticaal. www.infiltratie.com. Ontdek de mogelijkheden van regenwater. Regenwater. Woningbouw. Regenwater.

Drainage. Horizontaal en Verticaal. www.infiltratie.com. Ontdek de mogelijkheden van regenwater. Regenwater. Woningbouw. Regenwater. Drainage Horizontaal en Verticaal Woningbouw Drinkwater utiliteitsbouw Grijswater Afkoppelen & infiltratie Afvalwater Breaktanks DEHOUST Tanks www.infiltratie.com Ontdek de mogelijkheden van regenwater

Nadere informatie

Notitie. 1. Beleidskader Water

Notitie. 1. Beleidskader Water Notitie Ingenieursbureau Bezoekadres: Galvanistraat 15 Postadres: Postbus 6633 3002 AP Rotterdam Website: www.gw.rotterdam.nl Van: ir. A.H. Markus Kamer: 06.40 Europoint III Telefoon: (010) 4893361 Fax:

Nadere informatie

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen Dr. Ir. Lisette Klok november 2015 1 HITTEGOLF 30 JUNI 5 JULI, 2015 2 TOUR DE FRANCE,

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

Het afkoppelen van regenwater

Het afkoppelen van regenwater Het afkoppelen van regenwater Op deze pagina s vindt u informatie over: - waarom water een belangrijke rol speelt in de Vlindervallei en omgeving - het doen en laten rond het watersysteem - zelf aan de

Nadere informatie

Bijlage 3 Duurzame gebiedssjablonen verder uitgewerkt

Bijlage 3 Duurzame gebiedssjablonen verder uitgewerkt Bijlage 3 Duurzame gebiedssjablonen verder uitgewerkt De volgende sjablonen voor duurzame gebiedsontwikkeling zijn te onderscheiden: gezonde wijk Klimaatvriendelijke wijk / gebied Prachtig compacte wijk

Nadere informatie

Waterparagraaf Melkveebedrijf M.C.M. Sieben, Witte Plakdijk 6 Ospel

Waterparagraaf Melkveebedrijf M.C.M. Sieben, Witte Plakdijk 6 Ospel Waterparagraaf Melkveebedrijf M.C.M. Sieben, Witte Plakdijk 6 Ospel De heer M.C.M. Sieben is voornemens een nieuwe rundveestal op te richten op het perceel, kadastraal bekend als gemeente Nederweert, sectie

Nadere informatie

Kennisinnovaties slappe bodems

Kennisinnovaties slappe bodems Kennisinnovaties slappe bodems Agenda 10 min 15 min 15 min 5 min Introductie Enrico Moens (program manager Climate and Sustainability bij Grontmij) Leon van Paassen (assistant professor Geo- Engineering

Nadere informatie

Behoud van schoonwater door afgifte aan de bodem. the green label in watermanagement

Behoud van schoonwater door afgifte aan de bodem. the green label in watermanagement Behoud van schoonwater door afgifte aan de bodem the green label in watermanagement Er zijn lokale subsidies beschikbaar Vanwege geplande EU-wetgeving inzake regenwaterafvoer bieden veel lokale overheden

Nadere informatie

1) Gaat het om een ruimtelijk plan dat uitsluitend een functiewijziging van bestaande bebouwing inhoudt? nee

1) Gaat het om een ruimtelijk plan dat uitsluitend een functiewijziging van bestaande bebouwing inhoudt? nee datum 16-5-2013 dossiercode 20130516-34-6989 Tekenen: Heeft u een beperkingsgebied geraakt? Welke gemeente omvat het grootste deel van het door u getekende plangebied? Winsum Vragen: 1) Gaat het om een

Nadere informatie

12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort

12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort 12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort 12.1 Inleiding Gemeenten hebben de taak om hemelwater en afvalwater in te zamelen. Het hemelwater wordt steeds vaker opgevangen in een separaat hemelwaterriool. Vanuit

Nadere informatie

Voorontwerp infiltratievoorzieningen en RWA- leidingen

Voorontwerp infiltratievoorzieningen en RWA- leidingen MEMO Aan Van Kopie Dossier Project Betreft : Woningstichting Barneveld : Wolter Tijssen : Wouter Woortman : B4699-03-004 : Watertoets : Voorontwerp waterhuishouding Ons kenmerk : WA-LW20090339 Datum :

Nadere informatie

1 Inleiding en projectinformatie

1 Inleiding en projectinformatie Project: Groenhorst College te Velp Onderwerp: hemelwater infiltratieonderzoek Datum: 9 november 2011 Referentie: 25.515/61341/LH 1 Inleiding en projectinformatie Het Groenhorst College, gelegen aan de

Nadere informatie

Code: 20101103-39-2671 Datum: 2010-11-03

Code: 20101103-39-2671 Datum: 2010-11-03 Bijlage 1: Digitale Watertoets Waterschap Hollandse Delta, d.d. 3 november 2010 Code: 20101103-39-2671 Datum: 2010-11-03 Deze uitgangspuntennotitie bevat de waterhuishoudkundige streefbeelden, strategieen

Nadere informatie

Bodemgeschiktheidseisen stedelijk gebied

Bodemgeschiktheidseisen stedelijk gebied Bodemgeschiktheidseisen stedelijk gebied uit: Riet Moens / Bouwrijp maken http://team.bk.tudelft.nl/publications/2003/earth.htm Uit: Standaardgidsen (1999) 1.7.3 Uitwerking voor stedelijke functies De

Nadere informatie

Model 1, Kust. 1 Intro

Model 1, Kust. 1 Intro Model 1, Kust 1 Intro Het gidsmodel Kust beschrijft de Nederlandse duinenkust, het overgangsgebied tussen land en zee. Duinenkusten komen voor langs de hele Noordzeekust, van de Waddeneilanden tot de Zuid-Hollandse

Nadere informatie

Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002

Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002 Wat is er, met dit advies gebeurt? Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002 Titel:Nederland onder laten lopen is dat beleid? Arcadis geef een advies

Nadere informatie

Gescheiden riolering voor bestaande woningen

Gescheiden riolering voor bestaande woningen Gescheiden riolering voor bestaande woningen een geschenk uit de hemel gebruik je nuttig. Daarom houden we hemelwater en afvalwater graag apart. WaT uit de hemel komt, hoort niet In de riolering Water

Nadere informatie

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum Natte natuur voor droge voeten Marcel Vermeulen projectleider / projectcoördinator Staatsbosbeheer regio Zuid Projectenbureau initiëren, begeleiden, uitvoeren extern

Nadere informatie

Is uw woning goed aangesloten? HET GESCHEIDEN RIOOLSTELSEL IN VUGHT: GEEN WATER BIJ DE WIJN

Is uw woning goed aangesloten? HET GESCHEIDEN RIOOLSTELSEL IN VUGHT: GEEN WATER BIJ DE WIJN Is uw woning goed aangesloten? HET GESCHEIDEN RIOOLSTELSEL IN VUGHT: GEEN WATER BIJ DE WIJN Voor wie is deze brochure bedoeld? Vught heeft een gescheiden rioolstelsel met aparte leidingen voor regenwater

Nadere informatie

IJburg, Amsterdam. Data. Voorbeeldprojecten IJburg, Amsterdam. atelier GROENBLAUW, Madeleine d Ersu

IJburg, Amsterdam. Data. Voorbeeldprojecten IJburg, Amsterdam. atelier GROENBLAUW, Madeleine d Ersu Voorbeeldprojecten IJburg, Amsterdam IJburg, Amsterdam atelier GROENBLAUW, Madeleine d Ersu Data Locatie: IJburg, Amsterdam Contact: Projectbureau IJburg Opdrachtgever: Gemeente Amsterdam Ontwerper/waterconcept:

Nadere informatie

Dakwater. Duurzaam waterbeheer op multifunctionele daken

Dakwater. Duurzaam waterbeheer op multifunctionele daken Dakwater Duurzaam waterbeheer op multifunctionele daken Beperken van wateroverlast Het bergen van hemelwater gebeurde tot voor kort in vijvers en sloten. Een deel kwam daarbij zelfs in het vuilwater riool

Nadere informatie

Ruimte om te leven met water

Ruimte om te leven met water Ruimte om te leven met water Het huidige watersysteem is volgens de nieuwe In de toekomst wil het waterschap een zoveel Om de benodigde ruimte aan hectares te verwerven inzichten niet meer op orde. Aanpassingen

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO

BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO INHOUDSOPGAVE - AANLEIDING - HUIDIGE SITUATIE - GEVOLGEN RIOOLOVERSTORT - OVERSTORTREDUCTIE - BERGING EN BEZINKING OVERTOLLIG RIOOLWATER - WERKING BBB - WERKING (schematisch)

Nadere informatie

INFILTRATIE, DROOG & NAT. Verticaal infiltreren in de onverzadigde en verzadigde zone

INFILTRATIE, DROOG & NAT. Verticaal infiltreren in de onverzadigde en verzadigde zone INFILTRATIE, DROOG & NAT Verticaal infiltreren in de onverzadigde en verzadigde zone Afkoppelen en verticaal infiltreren Sijpelende buis als wapen. Het klimaat verandert. Hevige regenval komt steeds vaker

Nadere informatie

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen TOPSURFLAND Hieronder wordt beschreven wat de toegevoegde waarde is van Topsurf voor de samenleving en wat de effecten zijn van het gebruik van Topsurfland voor alle belanghebbenden. 1. Waterschappen De

Nadere informatie

Onderwerp: Beantwoording van de schriftelijke vragen van het raadslid A. Bonte (GroenLinks) over riooloverstorten.

Onderwerp: Beantwoording van de schriftelijke vragen van het raadslid A. Bonte (GroenLinks) over riooloverstorten. Rotterdam, 16 oktober 2012. Onderwerp: Beantwoording van de schriftelijke vragen van het raadslid A. Bonte (GroenLinks) over riooloverstorten. Aan de Gemeenteraad. Op 18 september 2012 stelde het raadslid

Nadere informatie

ONTWERPEN MET AANDACHT VOOR GROENBLAUWE NETWERKEN

ONTWERPEN MET AANDACHT VOOR GROENBLAUWE NETWERKEN ONTWERPEN MET AANDACHT VOOR GROENBLAUWE NETWERKEN 28 oktober 2014 Hiltrud Pötz Toenemende verstedelijking en bevolkingskrimp Uitdaging Maatregel Klimaatverandering Sponswerking vergroten - Vaker heftige

Nadere informatie

Klimaat in de stad. Anticiperen op extremen & case Beverwijk. Water in de openbare ruimte Houten, 15-10-2015

Klimaat in de stad. Anticiperen op extremen & case Beverwijk. Water in de openbare ruimte Houten, 15-10-2015 1222412 Klimaat in de stad Anticiperen op extremen & case Beverwijk Water in de openbare ruimte Houten, 15-10-2015 Erik Warns, Gemeente Beverwijk Jeroen Kluck, Tauw bv & Lector Water in en om de stad,

Nadere informatie

Wat betekent klimaatonderzoek voor de praktijk? Urgentie, impact en kosten van wel of niet inspelen op de klimaatverandering.

Wat betekent klimaatonderzoek voor de praktijk? Urgentie, impact en kosten van wel of niet inspelen op de klimaatverandering. Wat betekent klimaatonderzoek voor de praktijk? Urgentie, impact en kosten van wel of niet inspelen op de klimaatverandering Ronald Albers Het klimaat verandert Zeker is dat het klimaat verandert Hoe snel

Nadere informatie

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

Tubbergen o. gemeente. Aan de gemeenteraad. Vergadering: 8 september 2014. Nummer: Tubbergen, 28 augustus 2014

Tubbergen o. gemeente. Aan de gemeenteraad. Vergadering: 8 september 2014. Nummer: Tubbergen, 28 augustus 2014 gemeente Tubbergen o Aan de gemeenteraad Vergadering: 8 september 2014 Nummer: 9A Tubbergen, 28 augustus 2014 Onderwerp: Vaststellen verordening op de afvoer van hemelwater en grondwater. Samenvatting

Nadere informatie

Van Hogendorpplein te Goirle

Van Hogendorpplein te Goirle VAN WANROOIJ - VAN SCHIJNDEL Van Hogendorpplein te Goirle Waterhuishouding hemelwater Projectnummer: 0551 17 maart 2009 Colofon Opdrachtgever: Project: Van Wanrooij - Van Schijndel Van Hogendorpplein te

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Wat kunt u doen... Biodiversiteit in de Stad

Wat kunt u doen... Biodiversiteit in de Stad Kansen voor Biodiversiteit in de Stad Klik op de stadskaart voor meer info per onderdeel van de stad Biodiversiteit in de Stad Biodiversiteit gaat wereldwijd achteruit. Steden kunnen een bijdrage leveren

Nadere informatie

Groene. Daken. Voor luchtkwaliteit en klimaat

Groene. Daken. Voor luchtkwaliteit en klimaat Groene Daken Voor luchtkwaliteit en klimaat 2 Groene Daken De Stadsregio Arnhem Nijmegen wil een regio zijn waar het goed leven is: aantrekkelijk, bereikbaar en concurrerend. Eureka zet zich hiervoor in:

Nadere informatie

E richard.wilbrink@mwhglobal.com Van. Advies toekomstige hemelwaterberging en afvoer

E richard.wilbrink@mwhglobal.com Van. Advies toekomstige hemelwaterberging en afvoer Aan Gemeente Maassluis Behandeld door Richard Wilbrink T.a.v. De heer E. Zeeman E richard.wilbrink@mwhglobal.com Van Richard Wilbrink MSc. T 015-7511854 Betreft Voorbereidende onderzoeken winkelcentrum

Nadere informatie

Memo. Inleiding. Huidige situatie

Memo. Inleiding. Huidige situatie Memo nummer Water-01 aan BAM Woningbouw Martijn Stabel Oranjewoud van Arjan van Beek Oranjewoud datum 24 mei 2011 project Valkenswaard, opstellen bestemmingsplan en uitvoeren onderzoeken locatie Geenhovensedreef

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

33.116 m2 Toename verharding in plangebied: 350 m2 Het plangebied ligt in:

33.116 m2 Toename verharding in plangebied: 350 m2 Het plangebied ligt in: Digitale watertoets: Code: 20101212-33-2805 Datum: 2010-12-12 Waterschap kenmerk: IN2010-5379 W. Heijnen STANDAARD WATERPARAGRAAF PLAN: Schapenhouderij Holtstraat 44 (Mts. Plas) te Weerdinge Algemene projectgegevens:

Nadere informatie

Waterparagraaf Heistraat Zoom

Waterparagraaf Heistraat Zoom Waterparagraaf Heistraat Zoom In Zeelst aan de Heistraat is een ontwikkeling gepland. Voor deze ontwikkeling dient een omgevingsvergunning te worden opgesteld waarvan deze waterparagraaf onderdeel uit

Nadere informatie

Samen regenwater zorgzaam afvoeren

Samen regenwater zorgzaam afvoeren Samen regenwater zorgzaam afvoeren Samen regenwater zorgzaam afvoeren Door klimaatverandering en verstedelijking neemt de kans op wateroverlast door hevige regenbuien nog steeds toe. Hogere temperaturen

Nadere informatie

Met WT kolk alle verhardingen mogelijk

Met WT kolk alle verhardingen mogelijk Hoe kunt u de levensduur van het rioolstelsel fors verlengen? Welke voordelen liggen voor het oprapen? Waarom kunt u oude straatstenen combineren met de waterbergende weg? Hemelwater kan via Aquaflow WT

Nadere informatie

BETROKKENHEID waterschap Hunze en Aa's

BETROKKENHEID waterschap Hunze en Aa's UITGANGSPUNTEN NOTITIE PLAN: Lunchroom Kathodeweg Stadskanaal Algemene projectgegevens: Projectomschrijving: Het betreft een onbebouwd gebied aan de Kathodeweg te Stadskanaal waarop een lunchroom zal worden

Nadere informatie

Sjoerd van de Venne. De Digitale Watertoets Verzonden: dinsdag 23 juni 201512:55

Sjoerd van de Venne. De Digitale Watertoets <noreply@dewatertoets.nl> Verzonden: dinsdag 23 juni 201512:55 Sjoerd van de Venne Van: De Digitale Watertoets Verzonden: dinsdag 23 juni 201512:55 Aan: Sjoerd van de Venne Onderwerp: Bevestiging van de Watertoets : 20150623-58-11153 Bijlagen:

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie