Grondregels voor het agogisch handelen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Grondregels voor het agogisch handelen"

Transcriptie

1 Grondregels voor het agogisch handelen

2 De PM-reeks verschijnt onder hoofdredactie van Jan de Ruijter

3 Copyright: Uitgeverij Nelissen, Soest 2004 Omslagontwerp: Matt Art Concept & Design, Haarlem ISBN: NUR: 753 1e druk: 2004 ALLE RECHTEN VOORBEHOUDEN Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan met zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Uitgeverij Nelissen Postbus 3167, 3760 DD SOEST Telefoon: , telefax:

4 Inhoud DEEL 1 TOELEIDING 9 1 Reflecteren op regels Wat zal dit hoofdstuk bieden? De regels van een professie Regels in het welzijnswerk Regels helpen bij twijfel Regels in de organisatie Wat doen regels voor de beroepssector? Nader op weg naar grondbeginselen Waar gaat het om in dit boek? Regels als de gemeenschappelijke basis voor de agogische sector De schaal, het niveau van handelen als indelingsprincipe Overige hoofdstukken 24 2 Wat zijn regels, in welke variëteiten komen ze voor? Inleiding Varianten en verwanten, verkenning van het assortiment Clustering van de verzameling Omschrijving en kadrering Focus 40 DEEL 2 REGELS IN DE PRAKTIJK BRENGEN 43 3 Regels hanteren met aandacht voor het eigen karakter van de agogie Wat zal dit hoofdstuk bieden? Doelgericht veranderen, beïnvloeden tot het betere De werker werkt met anderen Het handelen brengt het overwinnen van spanningen met zich mee Contextueel handelen 54 4 Regels nader leren kennen: drie essentiële dimensies Wat zal dit hoofdstuk bieden? De vrijheid om te doen of te laten Waar of wanneer: context en gebruikswaarde van een regel De inhoud van de aanbeveling Gedragsbeïnvloeding in achtvoud 59 5 Regels maken Wat zal dit hoofdstuk bieden? Het proces van regels maken: een aantal tips Het proces van regels maken: stappenschema 67

5 5.3 Eisen qua deugdelijkheid Eisen qua vorm Eisen in het gebruik Toetsen en bijstellen: een communicatieproces 73 DEEL 3 GRONDBEGINSELEN 77 6 Toeleiding tot de grondbeginselen Over grondregels in een professie Principiële plaatsbepaling binnen het geheel van regels Overige kenmerken van grondregels Waarom werken grondbeginselen zo? Grondbeginselen thematisch gerangschikt in de volgende hoofdstukken 83 7 Kansen die uniciteit biedt Inleiding Onderscheid je van anderen door specifieke meerwaarden toe te voegen Focus op insluiten Mét aanzien des persoons! Manoeuvreer strategisch tussen zorg en eigenarbeid Wees beginselvast, maar richt je op inspireren, niet op beleren Breng verbeeldingskracht in 92 8 Risico s voor de expert Inleiding Wees er op tijd bij om een relatie te starten of weer te beëindigen Vergroot eerst de koek voordat je deze in te kleine parten moet verdelen Wees autonoom in de samenwerking Improviseer bij zich plotseling voordoende problemen op de werkvloer Vermijd verkeerde koppelingen: treed congruent op 97 9 Uitdagingen in de omgang met een weerbarstige omgeving Inleiding Wie betaalt, bepaalt? Ontlok feedback, vermijd de confrontatie niet Houd je dekking intact door aandacht voor je draagvlak Overstijg patstellingen, wees uiteindelijk een bruggenbouwer Laat het tij niet verlopen 105 DEEL 4 NAZORG Slotbeschouwing en opdrachten 111

6 10.1 Rode draad: waarom zou je je als professional eigenlijk aan regels houden? Opdrachten 119 Illustratie aan de hand van Nora s gouden tips 133 Literatuur 147

7 Deel 1 TOELEIDING Dit deel 1 bestaat uit twee hoofdstukken. Het eerste biedt een klassieke introductie van het onderwerp van het boek en legt uit hoe de tekst is opgebouwd. Het tweede hoofdstuk lijkt op de schatkamer van een verzamelaar. Zo n twintig typen regels waar agogen, maar niet alleen zij, in hun werk tegen aanlopen, worden in de toonzaal gebracht. Dat zal een verwarrende, maar ook vermakelijke veelheid zijn. De typen regels die belangrijk zijn voor de alledaagse praktijk worden benoemd en gesorteerd om verder in het boek aandacht te krijgen.

8 1 Reflecteren op regels 1.0 Wat zal dit hoofdstuk bieden? Tijdens een afsluitende evaluatie op het eind van haar vierde jaar vroeg ik een studente wat zij nu eigenlijk op de sociale academie geleerd had. Haar antwoord was: Ik heb vooral geleerd dat de dingen nooit zomaar gebeuren, er zit een reden en een geschiedenis achter. Deze studente vertelde over haar ontdekking van het proces, het zicht krijgen op het fasegewijs rijpen van (wan)toestanden. Voor haar was vanaf dat moment het proces een belangrijke sleutel. Niets in de sociale werkelijkheid zat voor haar vanaf dat moment nog onwrikbaar vastgeschroefd, alles werd vatbaar voor verbetering. Voorwaar, een radicaal perspectief. Het proces dus als ahaerlebnis. Met dit boek wil ik de student een verse aha-erlebnis bezorgen: de ontdekking van regels. Nut, noodzaak en plezier van het regelgeleid handelen komen aan bod. Het eerste hoofdstuk dient daarbij als toeleiding naar de materie. De volgende vragen staan centraal: over wat voor soort regels heb ik het eigenlijk? Waarom zou een hulpverlener of welzijnswerker zich er iets van moeten aantrekken? Hoe kun je als agoog regels herkennen? Hoe kunnen hulpverleners zelf regels maken? Kwesties als deze worden in dit hoofdstuk aangestipt om de belangstelling voor het onderwerp op gang te brengen. 1.1 De regels van een professie Elk beroep kent vaststaande opvattingen over wat te doen in sommige situaties en wat na te laten in andere. Dit zijn regels die van generatie op generatie worden doorgegeven en herbevestigd. Prak tijkervaring balt zich daarin samen, kennis cumuleert zo. Die regels gebieden, zijn in die zin wél verplichtend. Tegelijkertijd kennen regels een zekere openheid. Ze bieden ruimte voor eigen invullingen, voor het toesnijden naar de context. De bedoelde regels dragen een vrijheidsdrang in zich, ze neigen ernaar een model, een theorie of een school binnen de vaktraditie te ontstijgen. Als een vak iets voorstelt, zijn deze regels bekend, begrijpelijk en toepasbaar. Zulke regels veranderen ook niet snel en zijn bestand tegen de hypes van het moment. De regels hebben die lange adem dankzij de effectiviteit van de oplossingen die zij genereren. 1.2 Regels in het welzijnswerk Het zou opmerkelijk zijn als voor het agogisch handelen in het welzijnswerk zulke regels niet golden. Toch werden ze als zodanig nooit geboekstaafd - hoewel fragmenten of benaderingen ervan in de literatuur natuurlijk wel voorkomen. Zo is er bijvoorbeeld de beroepscode van het maatschappelijk werk. Daarin worden ethische regels geformuleerd. Hoewel deze code uiterst belangrijk is, biedt hij toch te weinig. Want zulke regels geven niet meer aan dan wat je moet doen of laten om fatsoenlijk te handelen. Het complement betreft de regels voor het slagen, dus succesvol handelen. De regels die wij op het oog hebben gaan over effectief handelen als welzijnswerker Regels helpen bij twijfel Als agoog beïnvloed je. Je taak is samen met mensen verandering aan te brengen of deze te bestendigen. Zorgen dus dat het goede behouden blijft, het kwade gekeerd wordt en het betere opgeroepen wordt.

9 Al doende kom je in de praktijk in situaties waar de juiste weg, of de juiste voortzetting van de interactie niet bij voorbaat gegeven is. Routine faalt, de automatische piloot stokt. Context en wat je waarneemt als specifieke opgaven daarin, maken je onzeker. Je staat voor een keuze, maar kan niet beslissen. Je weet soms niet eens wat de opties zijn. Hoe kom je uit zo n verlammend keuzevraagstuk? Je kunt terugvallen op theorie, je beroepscode, collega s of je ervaring. Je kunt gebruikmaken van intuïtie of ideologie. Je kunt improviseren of gokken. Maar je kunt ook gebruikmaken van regels. Regels geleiden je handelen, maar helpen ook bij het nadenken erover. De creatieve professional is een reflecterende professional, die regels ook gebruikt als een steen om zijn instrumentarium aan te wetten. Aanpalend aan regels zijn Aanwijzingen Beslisregels Geboden (als opdrachten) Gedragsregels en(/in) beroepscode Grondregels Huisregels van een instelling Ongeschreven regels binnen de organisatie Principes Procedures Protocollen Regels van de kunst Regels van het spel Richtsnoeren en richtlijnen Spreekwoorden, gezegden en volkswijsheden Standaarden Stelregels Vuistregels en ezelsbruggetjes Wetten Zo n regel is bijvoorbeeld: Je moet beginnen met waar de cliënt is. Die uitspraak roept bij maatschappelijk werkers een glimlach van herkenning op. Deze gouden stelregel ontsluit bij casebesprekingen een wereld van betekenissen. De aanwezige vakbroeders delen de waardering voor dit argument. Inderdaad, als je in het begin van je relatie met de cliënt een te grote veranderingsstap eist, dan zal deze afhaken. Tegelijkertijd vormt de uitspraak een ambigu adagium. Immers, waar bevindt die cliënt zich? Wat is dat voor een ruimte of route waar hij zich ophoudt? Vertelt informatie hierover iets over de veranderbereidheid van de cliënt? Hoe trefzeker kun je die ruimte inschatten? Mag op hem/haar druk uitgeoefend worden? Dat zijn vragen die direct achter de regel opdoemen. Een regel fungeert op deze manier als een heuristisch principe. Ofwel, de regel richt het zoeken naar aanknopingspunten. 1.4 Regels in de organisatie

10 Natuurlijk, iedereen is bekend met zoiets als de cultuur van de organisatie ; de ongeschreven regels van het omgangsspel. Maar er is meer. Zo zijn er ook de officiële huisregels, zoals die in menige inrichting aan bezoeker, klanten en personeel worden uitgereikt. Daarin staan bijvoorbeeld bepalingen over openings- en sluitingstijden of het gebruik van tabak en dergelijke. Daarenboven kan de agogische staf van een instelling, bewust of onbewust, tal van regels hanteren in het werk. Bijvoorbeeld over hoe te handelen bij geweld. Een professional leert zulke regels herkennen en weet een dialoog daarover aan te gaan met zijn/haar collega s. In dit boek bied ik daartoe handreikingen. Waar bij ook geleerd wordt hoe collega s gezamenlijk regels kunnen opstellen voor hun instelling of de interorganisationele samenwerking. 1.5 Wat doen regels voor de beroepssector? Op welke manieren draagt een regel binnen een beroepsgroep bij tot beter handelen? Regels binden ervaring: in de regel is een grote hoeveelheid kennis over de praktijk samengebald. Bijvoorbeeld: de strategie van een protestactie overlaten aan de bewonersgroep die je ondersteunt als opbouwwerker (dat werkt nu eenmaal het beste). Die kennis helpt bij het interpreteren van situaties. Bij voor beeld wanneer de cultureel werker gaat programmeren, hanteert hij onbewust tal van vuistregels over leeftijd en sekse om te bezien of groepen samengevoegd kunnen worden. Aan de hand van regels evalueren en corrigeren collega s elkaars optreden. Je moet mensen hun verantwoordelijkheid niet uit handen nemen, dat geeft geen emancipatoire leerervaringen, kan dan zo n aanwijzing zijn. Regels helpen bij het kiezen in dilemma s en het oplossen van (loyaliteits)conflicten. Een bekend loyaliteitsconflict in het welzijnswerk is kiezen tussen de behoeften aan - meer - tijd en aandacht van de cliëntgroep en de prioriteiten die de werkgever heeft vastgelegd. Een persoonlijke regel kan zijn: Ik moet mijn gezin niet de dupe laten worden van het verder afknijpen van de budgetten in de zorgsector. Regels helpen het handelen rechtvaardigen. Dikwijls haalt een chef een verdelingsregel - bijvoorbeeld een standaardnorm - aan om het handelen van werkers op één lijn te krijgen. Dus in de strijd van de noden van het individu versus de standaardnormen worden leuzen gehanteerd als gelijke monniken, gelijke kappen, of: Zorg dat je als collega s niet tegen elkaar uitgespeeld wordt vanwege uiteenlopende normen. Regels vervullen een belangrijke communicatieve functie in het beroep: via dit voertuig spreken professionals elkaar aan over belangrijke beslissingen in het werk. Zo zijn er regels om veiligheid te garanderen in een instelling, maar ook afspraken om een minimum niveau qua kwaliteit te handhaven. Voorbeelden: Laat elke bezoeker altijd het detectie poortje passeren, respectievelijk: Opbouwwerkers dragen in zichten en vaardigheden over aan de ondersteunde groep. Alleen dan zal er sprake zijn van versterking. 1.6 Nader op weg naar grondbeginselen Regels verschillen in reikwijdte en gebiedendheid. Bekend zijn vuistregels waarmee ruwe schattingen te maken zijn over de vraag wat het best lijkt om te doen. Vuistregels kunnen persoonlijk zijn. Zo gaf een professional te kennen tijdens een interview: Ik werk niet alleen aan gedrag en zelfbeeld van de cliënt, maar zoek ook altijd in de omgeving van de cliënt naar een hefboom voor verbetering. Naast vuistregels zijn er regels die passen bij een specifieke methode. Bij brainstorming als methode om op nieuwe ideeën te komen, geldt bijvoorbeeld als regel dat er een fase van ongecensureerd spuien voorafgaat aan het beoordelen van de oogst aan suggesties.

11 Ik onderscheid echter ook nog fundamenteler regels; de grondbeginselen van het beroepsmatig handelen van agogen. Deze grondbeginselen krijgen extra aandacht in dit boek vanwege hun ver-strekkende invloed. Grondbeginselen zijn voorschriften voor typerende (klassieke) situaties, die door elke beroepsgenoot in acht genomen dienen te worden als hij/zij wil slagen. Succesvol agogisch handelen bestaat voor een belangrijk deel uit het op juiste wijze interpreteren van een zich voordoende situatie in termen van de grondbeginselen. 1.7 Waar gaat het om in dit boek? In dit boek gaat het erom liefde bij te brengen voor de regels van het vak. Dit voor de beroepen van maatschappelijk werker, SPH er en CMV er. 2 Met opzet wordt gekozen voor het onzakelijke begrip liefde. Ik had ook kunnen spreken van weten, kennen, de werking ervan kunnen inschatten, et cetera. Maar je moet mijns inziens voor regels warm gaan lopen. Regels horen geen bedreiging te zijn voor werkers, maar handige en plezierige instrumenten. Regels helpen bij twijfel, zo stelde ik in een paragraaf hiervoor. In dat verband gebruikte ik de term dilemma, een woord met een negatieve bijklank. Regels als methodische categorie bieden meer dan slechts een uitweg uit lastige situaties. Een probleem kan een uitdaging vormen. Een lastige situatie hoeft geenszins alleen maar ellende te betekenen. Regels ontdekken of zelf maken voor zulke momenten is een plezierige, creatieve bezigheid. Effectiviteit, Mores en Moraal Wat senioren tegenover junioren in een beroep onderscheidt, is onder meer de vaardigheid om met regels om te gaan. Regels moeten eigen gemaakt worden, regels laten zich ook niet blindelings toepassen. Altijd vraagt de situatie om duiding, altijd zijn er uitzonderingen denkbaar. Voorts: indien de regel opgaat, moet deze toch geïnterpreteerd worden. Welke aanwijzingen vloeien voort uit het toepassen van de regel in deze situatie? Wat moet nu concreet gedaan of vermeden worden? Een junior is vaak herkenbaar aan stroeve, stijve hantering van regels. Zo werkt dat (hier) niet kan het commentaar zijn van een oudgediende, als een junior juist pleit voor regelvastheid. Senioren werken niet louter volgens het spoorboekje. Wel laten zij de praktijkwijsheid die in de regels van het vak opgeslagen zit, altijd op de achtergrond meelopen. Om deze, waar nuttig en nodig, naar de voorgrond te brengen. Regels hebben dus een functie in de interne hiërarchie. Regels hebben ook een functie van het afbakenen en beschermen van het territoir van een beroepsgroep. Ze onderstrepen de mores van de club: Zo doen we dat nu eenmaal hier. Die club-gedragsregels zijn vaak expliciet geformuleerd en hebben een ethische strekking. Beroepsgenoten spreken elkaar aan op de naleving ervan. Soms in de vorm van een tuchtcommissie, al dan niet met buitenstaanders aangevuld. Deze regels om fatsoenlijk en conform de beroepscode te opereren komen in dit boek niet aan de orde. Het gaat hier weliswaar om belangrijke regels. Hun functie is echter anders, ze dienen de maatschappelijke positie van een beroep. Die regels scheppen voorwaarden voor de beroepspraktijk. De regels die ik behandel, gaan niet over de moraliteit of maatschappelijke positie, maar over de effectiviteit van het agogisch interventierepertoire. Natuurlijk komen niet alle regels aan bod - wie kent die trouwens allemaal? Wel leg ik nadruk op de sector-overstijgende. Regels dus die voor vakbroeders in SPH, MWD en CMV tegelijk gelden.

12 Hierboven staan in het plaatje de verschillende instanties die iets verwachten van de professional. Dikwijls verwachten of eisen die instanties ook nog eens gelijktijdig iets van de werker. De kunst van het vakbekwaam opereren is om geen van die instanties te verwaarlozen, en tegelijkertijd als werker integriteit en gezondheid te behouden. Dat is dikwijls lastig. Cliënten willen van alles, maar de werkgever heeft andere prioriteiten bepaald. De beroepsgenoten eisen een bepaalde kwaliteit, waar de subsidiënt niet altijd voor wil betalen. Et cetera, et cetera. De subsidiënt is in het plaatje met een stippellijn aangegeven; voor de eerstelijner speelt deze niet rechtstreeks een rol, maar op de achtergrond. Als het goed is, vangt de werkgever (chef) de directe druk op en vertaalt de verlangens van de financier in regels en instructies voor de werker. De subsidiënt is daarom even buiten de macro-/meso-/microsystematiek gehouden. De voornaamste invloeden worden hieronder nog eens benoemd: Instantie Niveau Inhoud van de regels Beroepsgenoten Macro Kwaliteit en als vakman/-vrouw han delen Werkgever/ Meso Doelgericht, als betrouwbaar collega organisatie handelen Cliënten/ Micro Interactief meerwaarden toevoegen gebruikers aan oplossend handelen door/met de cliënt

13 Deze invloeden op de eerstelijnswerker bieden drie argumenten om zich intensief met regels bezig te houden: Regels leren kennen om adequaat als professional in de sector mee te kunnen draaien (macroniveau) De werker kan meer kwaliteit bieden door zijn interventierepertoire mede te baseren op de regels van het vak. Zulke regels moeten niet blindelings worden toegepast. Integendeel. Zorgvuldig handelen als agoog brengt met zich mee dat hij/zij zich afvraagt of en hoe een regel van toepassing is op de aangetroffen situatie. Regels hanteren om zo je werk in een organisatie te kunnen afstemmen (mesoniveau) Regels helpen bij het coördineren. Je kunt beter doorstoten naar de kern van de zaak, de essenties van een probleem als je je niet telkens hoeft af te vragen wat de afspraken zijn over de aanpak. Binnen een team kun je blindvaren op je collega s als je met hen duidelijke afspraken gemaakt hebt, die zij ook gewoon zijn te honoreren. Regels maken om als individu(en) meerwaarde te kunnen blijven toevoegen (microniveau) Professionaliteit manifesteert zich niet alleen in het kennen, herkennen en hanteren van regels. Werkers ontwikkelen zelf regels voor hun handelen, in reactie op de vele uitzonderingen die zij waarnemen. Reflexieve professionals zijn vaak met regels in de weer: zij onderzoeken de strekking en toetsen de geldigheid. Ze bespreken de uitzonderingen met collega s of vragen hun feedback op de regels die zij zelf maken. De beste aanpak in regels terug willen laten komen, kan een even nuttige als aangename bezigheid zijn. Zo n samenspraak met collega s sluit ook aan bij gaande discussies over de beroepen in de sociale sector, zowel in de praktijk als in de opleidingen. 1.8 Regels als de gemeenschappelijke basis voor de agogische sector Elk van de opleidingsprofielen onderstreept het reflexieve karakter van het beroep. Reflexief, simpel omschreven als: niet alleen doen, maar ook denken ; niet alleen het boekje volgen, maar ook creatief zijn. Zo wordt in de profielen expliciet een aan de professie bijdragende rol van de beroepskracht naar voren geschoven. Zie bijvoorbeeld de gemeenschappelijke oproep - hier in de SPHbewoording: (...) kritisch te reflecteren op eigen beroepsmatig handelen, houding en motivatie vanuit theoretische en normatieve kaders (item 19 uit het SPH-opleidingsprofiel). Het kennen, herkennen en leren hanteren van regels wordt zo van groot belang voor de vorming als professional. Daar is nog een reden voor. Je moest als agoog altijd al wel over schuttingen kijken en klauteren. Tegenwoordig wordt het steeds normaler dat sectordomeinen overschreden worden en beroeps identiteiten zich vernieuwen. De grenzen van werksoorten vervagen, interorganisationele samenwerking wordt meer en meer gewoon, juist ook tussen specialisten. Welnu, ook in het interorganisationeel verkeer is het normaal om regelgeleid gedrag te verwachten. Zodra een professional zich aan de regels houdt, verlangt hij dat ook van collega s. Juist wanneer je samenwerkt met professionals uit andere sectoren, kunnen verwachtingen licht omslaan in misverstanden. De onuitgesproken vooronderstelling dat een vertrouwde regel ook in andere settingen geldt, is immers snel gemaakt. Opnieuw een reden om sensitiviteit voor regels in de beroepspraktijk te ontwikkelen.

14 Met dit boek wordt nog een derde aansluiting bij de actualiteit gelegd. Want heden ten dage, in het begin van dit nieuwe millennium, wint de gedachte veld dat de genoemde beroepen een gemeenschappelijke ondergrond hebben. Men spreekt ook wel over social work als gemeen kader voor de opleidingen, alsook over sociale interventiekunde als gemeenschappelijke theoretische basis. Voor dit zich uitbottende studiegebied van de sociale interventiekunde zal reflectie over regels een stimulans vormen. Met dit boek daag ik (beginnende) beroepsbeoefenaren dan ook uit zich af te vragen: Zijn er regels van het vak die voor door CMV, SPH en MWD be streken domeinen gezamenlijk gelden? Het zal duidelijk zijn dat ikzelf die vraag positief beantwoord. Dit boek bevat met name in de latere hoofdstukken veel materiaal ter onderbouwing. Mensen houden van regels. Bekend is dat op het rood-zwarte speelvlak in het casino geen enkele regel opgeld doet. De roulette kent geen geheugen. Toch hanteert bijna elke speler een of meer regels. Voor de fervente spelers zijn er zelfs in specialistische winkels systeemboeken te koop. Deze liefhebbers zijn vaak bovengemiddeld intelligent, zij zullen in de loop van hun gokcarrière ook gehoord en gelezen hebben dat geen enkel systeem deugt. Toch blijven zij via vaste patronen Lady Luck zoeken. De aantrekkingskracht van rituelen is een ander voorbeeld van de gehechtheid van de mens aan regels: collectief binden leden van een gemeenschap zich aan arbitraire beperkingen. Dat is een haast even sterke kracht als de seksualiteit of de wil om te geloven. Regels hebben ook een grote overlevingswaarde zoals blijkt uit verhalen over extreme beproevingen. Zodra gevangenen in de vernietigingskampen van de Tweede Wereldoorlog zichzelf geen regelmaat oplegden - hun kampgenoten noemden hen dan muzelmannen - kon de dood zijn slag slaan. Organisaties houden ook van regels. Arbeid is een van de oervormen van sociaal functioneren. Taakdifferentie en coördinatie regelen is een van de eerste dingen waar mensen toe overgaan bij gezamenlijke arbeid. Versteende regels kunnen een organisatie onleefbaar en onproductief maken. Chaos en telkens het wiel uitvinden zijn de resultanten van een beleid dat te weinig regels stelt. 1.9 De schaal, het niveau van handelen als indelingsprincipe

15 Ik heb al drie hoofdonderwerpen geïntroduceerd. Die zullen in onderscheiden hoofdstukken aan bod komen. Ter herinnering geef ik telkens eerst het onderwerp aan en vervolgens de plek in het boek. Macroschaal: het belang van regels te leren kennen om als professional in de sector mee te kunnen draaien. Ik behandel dit vakbekwaam opereren als beroepsgenoot aan de hand van de vragen: hoe kun je regels leren kennen, op welke wijze zijn regels opgebouwd en waaraan ontlenen zij hun werking? Deze waarde van regels voor het beroep kan niet goed vastgesteld worden als niet eerst wat nauwkeuriger de verschillende typen regels gecatalogiseerd zijn. Daartoe zullen we in hoofdstuk 2 een tour d horizon maken, waarmee de weg vrij is om in hoofdstuk 4 de kenmerken van regels aan de orde te stellen, zoals: duidelijkheid over de plek, de gelegenheid, het moment dat ze spelen. Vergelijk het voetbalspel: alleen tijdens het voetballen zijn de regels van het voetbalspel relevant ( 4.1). 3 het advies: de inhoud van de aanbeveling of het voorschrift, bijvoorbeeld wanneer een penalty de sanctie is ( 4.2). het al dan niet vrijwillige karakter van het advies. De meeste voetbalregels laten de arbiter een kleine of grotere mate van toepassingsvrijheid ( 4.3). Mesoniveau: regels leren hanteren om je werk te kunnen doen en je functioneren met collega s intra- en interorganisationeel af te stemmen. Hoe spelen regels een rol tijdens het samen handelen in de beroepspraktijk? Hoe ga je ermee om als professional? In hoofdstuk 3 leg ik deze vraag als volgt uiteen: Hoe spelen regels in op het doelgericht veranderen door de werker? ( 3.1) Hoe grijpen regels aan op het sociale karakter van het handelen? ( 3.2) Bij welk type situaties zijn regels bij uitstek functioneel en wat is dan de functie van regels in grote lijnen? ( 3.3) Micro-oriëntatie: regels leren maken om als individu(en) meerwaarde toe te voegen. Kun je zelf ook regels maken? Welke momenten zijn geschikt? Hoe doe je dat? Deze kwesties komen in hoofdstuk 5 aan bod. Waarover zou je regels kunnen formuleren? Welke complicaties dreigen en hoe verloopt het constructieproces in stappen? ( 5.1 tot en met 5.3) Welke eisen mag je stellen aan regels; over toetsen en zich toetsbaar opstellen ( 5.4 tot en met 5.6) Overige hoofdstukken Met deze eerste vijf hoofdstukken is nog maar de helft van dit boek geïntroduceerd. Hoofdstuk 6 tot en met 9 behandelen de grondregels voor de agogische beroepen, ook weer in drievoud opgebouwd. Na hoofdstuk 6 als toeleiding tot de grondbeginselen volgt: Hoofdstuk 7 Microniveau: uniciteit als uitdaging; Hoofdstuk 8 Mesoniveau: expertrisico s; Hoofdstuk 9 Macroniveau: omgang met een weerbarstige omgeving. Hoofdstuk 10 bevat ten slotte de slotbeschouwing, gevolgd door opdrachten en voorbeelden als didactisch ondersteuningsmateriaal.

16 2 Wat zijn regels, in welke variëteiten komen ze voor? 2.0 Inleiding Regels fungeren zo n beetje als de zwaartekracht of de gezondheid. Door onachtzaam te handelen dringt die invloed zich dan snel op. Doorgaans sta je echter niet stil bij de vraag hoe sterk regels gedrag beïnvloeden. Om regels vooraan in het bewustzijn te brengen, wordt hieronder een overzicht geboden. Dit hoofdstuk brengt verschillende soorten regels, hun eigenschappen en hun invloed in kaart. Vooralsnog zal deze collectie een doolhof lijken, mede door het non-indelingsprincipe van de alfabetische volgorde. Maar op het eind, na de expositie, worden de regels gesorteerd op hun belang voor het agogisch handelen. De bonte veelvoud wordt dan ook verminderd: een aantal typen van secundair belang komt verder niet aan bod in het boek. 2.1 Varianten en verwanten, verkenning van het assortiment Aanwijzingen Een van de eerste functies van een regel is om bij twijfel over de koers die ingeslagen moet worden, houvast te bieden. De regel is een wegwijzer in de mist door de aanwijzing die erin vervat zit. Geen regel zonder aanwijzing, zo biedt de regel zich aan als heuristisch hulpmiddel. Cherchez la femme geldt onder rechercheurs die een raadselachtige moord willen onderzoeken (in boeken). Dr. Laing verkondigde de aanwijzing dat als het gezin een ziek familielid afleverde bij de psychiatrische inrichting, bij het afscheid een deel van de ziekmakende factoren weer in de auto stapte. Een aanwijzing kan een onderdeel van een regel vormen, maar er zijn vele aanwijzingen die niet op een regel gebaseerd zijn, noch een regel impliceren. Beslisregels Bij twijfel niet inhalen, is misschien wel de bekendste. In de rechtspraak leeft het gezegde: In dubio pro reo : bij twijfel kieze men voor de beschuldigde. Veel voorkomende dilemma s in andere beroepspraktijken worden evenzeer vergezeld door hun beslisregels. Katholieke artsen moesten conform de moraalleer van hun kerk voor het kind kiezen, als bij een bevalling de situatie zou ontstaan dat óf de moeder óf het kind het niet zou halen (en de dokter ten gunste van een van beiden zou kunnen ingrijpen). Wanneer de opbouwwerker in een situatie terecht is gekomen waarin hij moet kiezen wiens belang hij vooral versterkt, dan is de norm dat hij kiest voor het zwakste belang, respectievelijk het meest onderdrukte verlangen (zie het Statuut Opbouwwerk). Beslisregels zijn dus regels voor een bijzondere klasse van handelingen, namelijk: besluiten nemen. Geboden Geboden worden hier opgevat als leefregel. Een voedingsleer of een deugdenleer kan daarbij als fundament dienen: Mijd varkensvlees, Eert Uw vader en moeder. In dezelfde antropologische sfeer liggen de taboes: regels voor wat gedaan of gezegd mag worden.

17 Hoewel beroepsgenoten onderling elkaar zeker via regels kunnen gebieden, vormen leefregels of taboes zoals hier opgevat, geen gedragsvoorschrift voor professionals. Wel kunnen zij zulke regels aanraden aan cliënten. Leefregels kunnen immers zeker een wetenschappelijke ondergrond hebben. Het Algemeen Dagblad van 28 januari 2003 gaf bijvoorbeeld in een groot artikel op pag. 23 nog eens een overzicht van hetgeen zwangere vrouwen zouden moeten mijden. Naast de bekende risicofactoren van roken, koffie, stress, lijnen, alcohol en drugs, wordt gewezen op de gevaren van rauwmelkse kazen en rauw vlees (salmonellabesmetting of kans op infecties als listeriose of toxoplasmose), de kattenbak schoonmaken (een parasiet in de poep van katten biedt ook gevaar op toxoplasmose) en kaneel eten (kaneel bevat de smaakstof coumarine en er zijn aanwijzingen dat die stof schadelijk is voor ongeboren baby s). Gedragsregels en(/in) beroepscode Een gedragscode is voor een professionele beroepsuitoefening een onontbeerlijk instrument. Daardoor is het mogelijk dat toegepaste werkmethodieken en de bereikte resultaten ( ) onafhankelijk getoetst kunnen worden. Voor de beroeps vereni ging is de gedragscode vooral te beschouwen als een stelsel van normen en waarden. Het gaat niet zozeer om regels als wel om principes en attitudes. Met deze toelichting op haar Beroepscode door de Orde van Or ga ni satie Adviseurs, geeft de Orde aan dat haar regels zelfs verinnerlijkt moeten worden, wil men een respectabel beroepsgenoot zijn. Zo is er ook een code voor de maatschappelijk werker. Ook daarin schrijft de betreffende beroepsvereniging voor, wat hoort en wat niet hoort binnen de beroepsuitoefening. De normen waar de beroepsgenoten zich aan moeten houden, worden gespecificeerd. Zo n code bevat overigens regels met een dubbel karakter. Ethisch getoonzet, dus gericht op gewetensvolle bejegening en respect voor degenen die afhankelijk zijn van de professional. Tege lijker tijd fungeren de regels in een beroepscode als middel om de maatschappelijke aanvaardbaarheid van het handelen van de beroepsgroep op peil te houden. Bij sommige beroepen, zoals artsen en accountants, wordt de naleving ervan bevorderd met een vorm van tuchtrechtspraak. Beroepscodes hebben dus een beschermende functie. Door het beroep te beschermen, wordt de klant beschermd. Door de klant te beschermen, wordt het beroep beschermd. Grondregels (of: grondbeginselen) en grondhouding Het begrip grondregel komt in de agogiek niet zo veel voor. Bekender is de grondhouding als zijnde de voornaamste oriëntatie ten opzichte van de cliënt. Rogers bijvoorbeeld, benoemde drie grondhoudingen: congruentie (= bij Rogers: echtheid), empathie en onvoorwaardelijke positieve achting. Een grondhouding is in hoge mate gedragsbepalend en fungeert als filter voor toegelaten uitingen van de agoog. Rogers vertelt trouwens ook wat een werker zo min mogelijk moet doen. Hij geeft daarmee aanwijzingen voor wat je moet nalaten. Dat is oordelen, belonen, ergernis tonen of interpretaties uitspreken. De grondhouding fungeert daarmee opnieuw als filter dat verkeerde neigingen onderdrukt. In het verlengde van het begrip grondhouding hanteren wij het begrip grondregel, synoniem met grondbeginsel. Grond be gin se len zijn voorschriften voor typerende (klassieke) situaties, die door elke beroepsgenoot in acht genomen dienen te worden als hij/zij wil slagen. Deze bijzondere klasse van regels in de agogie krijgt veel aandacht in dit boek. Huisregels

18 Huisregels contrasteren fraai met grondregels. Huisregels hebben per definitie een beperkt en nauwkeurig omzoomd werkingsgebied. Zij zijn ook veranderbaar en horen als zodanig niet bij het vak, maar dringen wel in het handelen van de professionals in de desbetreffende instelling door. Hoewel op basis van vrije verkiezing ingesteld, zijn de huisregels meestal geenszins op een gril gebaseerd. In een aardewerkfabriek bijvoorbeeld, geldt de stelregel dat je niet zonder beschermende kleding de pottenbakoven in mag. Die huisregels ballen dikwijls een grote mate van praktijkervaring samen. Ze grenzen aanvaardbare en onaanvaardbare risico s ten opzichte van elkaar af. Decennialange of zelfs generaties lange praktijkervaring kan erin gestold aanwezig liggen. In de Amsterdamse Jordaan gold bijvoorbeeld de huisregel - in dit geval tevens de buurtregel - dat wanneer een kostganger verliefd werd op de dochter des huizes, hij een ander kosthuis moest zoeken ( men moet de kat niet op het spek binden ). Je moet het zo doen, niet anders, dat is hier de norm. Het zijn vooral instellingen, die in het kader van hun verantwoordelijkheden tegenover de werker en de cliënt, zulke voorschriften of instructies geven. In beginsel moeten die regels van het huis nageleefd worden. Als nietnaleving (bij nader onderzoek) niet door de beugel kan, volgen negatieve sancties. Huisregels zijn geen onderdeel van het vak, hoewel ze een belangrijke plaats kunnen innemen in de feitelijke functie-uitoefening van de professional. In een psychiatrische inrichting kan de regel van het huis zijn dat bij bepaalde normovertredingen, een patiënt de isoleercel krijgt voor een poos. In de meeste jongerencentra hangt tegenwoordig wel een bordje met daarop vermaningen zoals: niet spuiten, niet slikken, niet dealen, geen wapens. Daar zit een idee achter, gebaseerd op ervaring, over voorwaarden waaronder agogie pas mogelijk kan worden. Huisregels zijn gericht op het scheppen van een te bewerken agogisch veld. Ze hebben de functie van randvoorwaarden voor het verloop van de bedrijfsprocessen in de organisatie. Je kunt zo onder meer: zaken geruster aan anderen overlaten (delegeren); zorgen dat er in gelijke gevallen overeenkomstig gehandeld wordt (gelijke behandeling); vermijden dat er telkens ad hoc overlegd moet worden (routines scheppen regelmaat); duidelijk maken hoe en waar de verantwoordelijkheden liggen (men weet bij wie men moet zijn). Ongeschreven regels (van het huis of van het spel) Ook in jeugdherbergen, parochiezaaltjes en wasserettes hangen de lijstjes met geboden en verboden. Tijdelijk gebruik van voorzieningen door passanten, roept kennelijk verschriftelijking, of uitgebreider: reglementering op. Evenwel komen er in zulke, maar eigenlijk in de meeste organisaties, ook tal van ongeschreven regels voor. Onder jongerenwerkers gelden zulke regels bijvoorbeeld over het inschakelen van politie en/of ouders wanneer zij op de hoogte raken van crimineel gedrag van jongeren. Patiënten in een psychiatrische inrichting haten niet zelden dit derde web van regels: het regime. 4 Sterker nog, ongeschreven regels zijn niet aan organisaties gebonden. Ze spelen bijvoorbeeld ook een rol bij het onderhandelen, voorrang verlenen of flirten. Ze hoeven ook geenszins schadelijk te zijn. Voor het uitgaan, dansen en vrijen gelden onder jongeren tal van ongeschreven regels, die het minnespel in banen moeten leiden. Om in je subcultuur mee te tellen, moet je de ongeschreven regels ervan kennen. Ze worden ook als geheime tips aan de borreltafel aan novices overgeleverd. De regels gaan over belangrijke typen interacties. Ongeschreven regels kennen heeft een grote overlevingswaarde binnen het milieu (de groep, organisatie of subcultuur) waar je bij wilt horen. Scott-Morgan zegt het expliciet op zijn Amerikaans: Als je de verborgen regels binnen je bedrijf niet kunt [ontcijferen] en hun implicaties niet kunt begrijpen, kun je nooit voorspellen waar Jack de Ripper je zal overvallen om je volgende veranderingsprogramma om zeep te helpen. (blz. 36)

19 Principes Het woord principe hanteer ik hier in de betekenis van algemeen uitgangspunt voor het handelen. Bijvoorbeeld: bij classificaties streven bibliothecarissen of andere taxonomen ernaar, indelingscategorieën zo min mogelijk of geen overlap te laten vertonen. Een agoog streeft naar realisering van waarden. Een principe in het jongerenwerk is bijvoorbeeld dat een jongere die over de schreef is gegaan, een tweede kans verdient. Voor een rooms-katholieke priester vormt het betuigen van naastenliefde een principe. Principes geven geen duidelijke handelingsaanwijzingen voor concrete gevallen, maar verschaffen rechtvaardigingen voor het handelen. Rechtvaardigingen waarvan de gebruiker hoopt of verwacht dat die geaccepteerd zullen worden in de kring waar hij of zij deze uit. Procedures Om verwarring met techniek te voorkomen, hanteer ik de term procedure hier als standaard, of gestandaardiseerde werkwijze. Bijvoorbeeld voor de intake bij de AMW-instelling, voor de vergaderorde tijdens een inspraakavond, of voor het beëindigen van de huur bij de woningstichting (inclusief het exitgesprek). Voor deze en soortgelijke gevallen ontwikkelen instellingen systematieken om regelmatig terugkerende opgaven efficiënt en effectief aan te vatten. Procedures bestaan bij de gratie van het combineren van afzonderlijke regels. De samenhang en volgorde geeft het effect. Eerst het een, dan het andere. Zonder deze fasegewijze opvolging werkt deze verzameling niet. Dan mislukt controle over het proces, althans deels. Protocollen Protocollen zijn vooral bekend in de medische, juridische en ceremoniële wereld. In alle gevallen betreft het ver ontwikkelde, gezaghebbende en nauwgezet beschreven gedragsvoorschriften over fasegewijs handelen in omschreven situaties. Denk aan de behandeling van een blindedarmstoornis. Of aan de gang van zaken tijdens een rechtszitting, respectievelijk bij de ontmoeting van twee staatshoofden. Soms spreekt men in dit verband van standaarden (zie verderop in dit boek). In de hulpverlening, aanpalend aan de medische sector, kan een protocol gehanteerd worden. Maar daarbuiten lijken protocollen schaars in de beroepen van de sociale sector. Noch de wetenschappelijke basis, noch effectieve tucht van een beroepsgenootschap - noodzakelijke voorwaarden - lijken voorhanden. De regels van de kunst Als cv-installateur kun je volgens de regels van de kunst de verwarming geïnstalleerd hebben: de juiste weg (en volgordes) gevolgd hebben, waardoor je ook het doel bereikt hebt. Een ander moment waarop de regels van de kunst aan de orde komen, is wanneer er een kunstfout gemaakt wordt. Een chirurg kan bijvoorbeeld bij de operatie de juiste diagnose hebben gesteld en de juiste verrichting hebben toegepast, maar onvoldoende vaardigheid in het handelen hebben gelegd, waardoor de beoogde werking achterwege blijft. Een kunstfout is een toepassingsfout; een techniek of instrument wordt niet goed gehanteerd. Een gezel wordt het meesterschap onthouden als hij vaak zondigt tegen de regels van de kunst. In een meesterproef zitten vele tests, er moet in die zin echt een kunststukje geleverd worden. Voor de agogische beroepen zijn die regels van de kunst onverkort belangrijk. Oefening baart kunst, je kunt die regels niet leren hanteren uit een boek. Masterclasses, videoregistratie, rollenspel, feedback na observatie vanachter het one-way-screen, zijn manieren om de hantering bij te slijpen. De regels van het spel

20 Je kunt als badmintonspeler voorafgaand aan het toernooi nog eens de regels van het spel nalezen. Die zijn geboekstaafd, vastgesteld door een officiële instantie en gelden onverkort. Een scheidsrechter handhaaft die regels. Scheidsrechters verschillen in handhavingstijl. De een fluit sneller dan de ander. Ook kennen zij manoeuvreerruimte voor de strafmaat. Ondertussen wordt de spelmetafoor voor vele zaken gebruikt: het spel om de macht, het onderhandelingsspel, het rollenspel. Meer nog, wanneer een beroepsgroep over de regels van het spel spreekt, dan verwijst men naar patronen in kenmerkende transacties. Patronen die herkenbaar zijn voor gevorderden, men heeft er eerder mee te maken gehad. Patronen die mogelijk ooit zijn vastgesteld, ergens beschreven zijn, maar ook tot de ongeschreven regels van het metier kunnen behoren. Het is een wat fluïde taalgebruik, dit praten over de regels van het spel. Het omvat eigenlijk het gehele nomologische netwerk, het is een etiket voor de hele verzameling. Richtlijnen en richtsnoeren Het opstellen van richtlijnen ( guidelines ) in de medische sector is populair. Er worden uitgewerkte adviezen gegeven ten aanzien van de vraag wat te doen, respectievelijk na te laten bij bepaalde ziektebeelden. Die adviezen komen van gezaghebbende instanties en zijn gebaseerd op onderzoek. Deze richtlijnen zijn duidelijk supraorganisationeel, ze gelden voor alle vakgenoten, waar ze ook in Nederland werken. Ook in andere sectoren dan de medische wordt gewerkt met richtlijnen. Het is ook gebruikelijk om onderzoek over praktijkdynamieken af te sluiten met aanbevelingen. Wanneer die in een samenhangend geheel worden gepresenteerd, dan zijn het richtlijnen. Richtlijnen zijn bij elkaar horende regels die hun samenhang baseren op waargenomen afhankelijkheden en patronen in het optreden van praktijkvariabelen. Zulke uitgewerkte richtlijnen in de agogie ken ik te weinig. Een fraai voorbeeld van een richtlijn die wel wat meer is uitgewerkt, vormt de omschrijving van Hanna Nathans. In haar boek Adviseren als tweede beroep geeft zij (op blz. 12) aan wat voor haar de kern van adviseren uitmaakt. Tot adviseren zoals zij het in dat boek bedoelt, behoort ook het: vinden van mensen die geadviseerd willen worden; uitvinden met welke problemen de geadviseerde worstelt; bijeenbrengen van de juiste mensen; creëren van een draagvlak voor een probleem dat men als adviseur belangrijk vindt; onderzoeken welke oplossingen voor de geadviseerde acceptabel kunnen zijn; zo adviseren dat het advies ook uitgevoerd wordt. Deze omschrijving behelst in wezen een samenhangende set van stelregels over hoe je goed kunt adviseren. De richtlijn is noch vaag, noch overmatig gedetailleerd, geeft wel richting maar komt niet als beknellend over, biedt daarenboven ruimte voor eigen invullingen. Die ruimte maakt het verschil met procedures, waar volgorde en veel details vastliggen. Wanneer collega s in een instelling met elkaar gaan werken aan zo n reeks van regels, dan noem ik dat een richtsnoer opstellen. Hoewel de wetenschappelijke onderbouwing noodzakelijkerwijs minder solide zal zijn, wordt zo n project daarmee niet een zinloze trip. De inzichten en ervaringen kunnen goed op andere wijzen onderbouwd en getoetst worden. Standaarden Een standaard is een met autoriteit geoormerkte vergelijkingsmaatstaf die aangeeft hoe te handelen in bepaalde situaties - lees: bij bepaalde diagnoses. Standaarden worden opgesteld om te beschikken over een richtlijn voor het optimaal handelen van de beroepsbeoefenaar. Zo zijn er standaarden die gelden voor analistes zodra ze bloedonderzoek doen: de beste weg ligt vast in een reeks verrichtingen met aangegeven volgordes, proporties en beoordelingsmaatstaven. Standaarden vormen operationele, gecanoniseerde definities van kwaliteit in een bepaalde beroepsgroep. Zij zijn de overtreffende trap van richtlijnen.

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Petra de Bil Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Copyright: 2004, 2014 Uitgeverij Boom Nelissen & Petra de Bil Omslag: Garage, Kampen Binnenwerk: CO2 Premedia, Amersfoort ISBN: 9789024403332

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Training. Interdisciplinair samenwerken

Training. Interdisciplinair samenwerken Training Interdisciplinair samenwerken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode?

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? 1. Inleiding In de media was de afgelopen weken uitgebreid aandacht voor de casus van de studente verpleegkunde die geacht werd

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Agressie? Het doet mij (n)iets!

Agressie? Het doet mij (n)iets! Gerard de Bruin Agressie? Het doet mij (n)iets! Het voorkomen van grensoverschrijdend gedrag Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Gerard de Bruin 2011 Omslag: Bureau van den Tooren, Amsterdam

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

Leven met assertiviteitsproblemen

Leven met assertiviteitsproblemen Leven met assertiviteitsproblemen Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk?

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk? In de frontlinie tussen hulp en recht Spel Wie heeft gelijk? Dit spel Wie heeft gelijk? hoort bij In de frontlinie tussen hulp en recht door Jacquelien de Savornin Lohman & Hannie Raaff. 2001 Uitgeverij

Nadere informatie

De tandarts aan de leiding

De tandarts aan de leiding De tandarts aan de leiding Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2007 BSL ID 0000 ALG_BK_1KZM Pre Press Zeist 23/08/2007 Pg. 003 Ó 2007 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een e-mailadres

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 4 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van internet

Wegwijs in de wereld van internet Wegwijs in de wereld van internet Werkbladen les 5 voor Windows Vista (Windows Mail) Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze werkbladen horen bij Wegwijs in de wereld van internet

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

Het goede GOED doen. Gerda van Brummelen - adviseur vereniging. 3 juli 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

Het goede GOED doen. Gerda van Brummelen - adviseur vereniging. 3 juli 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Het goede GOED doen Gerda van Brummelen - adviseur vereniging inhoud Professionele standaard Individuele professionaliteit Niet pluis gevoel Pak je invloed Professionele standaard Professionele standaard

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Les 7 Doen: Windows Live Mail

Les 7 Doen: Windows Live Mail Wegwijs in Windows 7 Les 7 Doen: Windows Live Mail Vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 Hannie van Osnabrugge bussum 2011 Deze vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 hoort bij

Nadere informatie

Gezond omgaan met gewoontes

Gezond omgaan met gewoontes Gezond omgaan met gewoontes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden AC2 40 n.v.t.

Nadere informatie

Het delict als maatstaf

Het delict als maatstaf Het delict als maatstaf Methodiek voor werken in gedwongen kader Anneke Menger Lous Krechtig Hoofdstuk 1 Wat is methodiek? Begeleidingscommissie: Mw. A. Andreas Beleidsmedewerker, Reclassering Nederland

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat

Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

Extra les: Verzekeringen

Extra les: Verzekeringen Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Verzekeringen Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over verzekeringen hoort bij Zwart op wit.

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

Training. Coachend begeleiden

Training. Coachend begeleiden Training Coachend begeleiden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Factor-E Coachend begeleiden

Nadere informatie

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips van de Haterd opmaak_def.indd 1 25-02-10 13:00 Werken

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Sociaal-Cultureel werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Graduaat Sociaal-Cultureel werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot Graduaat Sociaal-Cultureel werk Samenwerkingsvaardigheden AC2 40

Nadere informatie

Samenwerken aan onderwijskwaliteit

Samenwerken aan onderwijskwaliteit Roel Huntink Samenwerken aan onderwijskwaliteit Van missie naar didactisch handelen Copyright: Uitgeverij Nelissen, 2010 Omslag: Boekhorst design, Culemborg ISBN: 978 90 244 18626 NUR: 840 1e druk: 2010

Nadere informatie

BEROEPSCODE VOOR DE PSYCHODIAGNOSTISCH WERKENDE, die lid is van de VERENIGING VOOR PSYCHODIAGNOSTISCH WERKENDEN (VVP)

BEROEPSCODE VOOR DE PSYCHODIAGNOSTISCH WERKENDE, die lid is van de VERENIGING VOOR PSYCHODIAGNOSTISCH WERKENDEN (VVP) BEROEPSCODE VOOR DE PSYCHODIAGNOSTISCH WERKENDE, die lid is van de VERENIGING VOOR PSYCHODIAGNOSTISCH WERKENDEN (VVP) Omschrijvingen: Psychologisch-pedagogisch assistent (PPA) MBO- of MBO + -niveau: Deze

Nadere informatie

Marinka van Beek en Ineke Tijmes Leren coachen Basisboek Theorie en methode

Marinka van Beek en Ineke Tijmes Leren coachen Basisboek Theorie en methode Marinka van Beek en Ineke Tijmes Leren coachen Basisboek Theorie en methode Zesde herziene druk Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Marinka van Beek en Ineke Tijmes, 2005, 2013 Omslag: Garage,

Nadere informatie

WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching. Cobi Brouwer

WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching. Cobi Brouwer WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching Cobi Brouwer Copyright: Uitgeverij boom/nelissen & Cobi Brouwer, 2011 Omslag: Marry van Baar Omslagfoto: Lex Olthof, Heeten

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina I. Goede. Een. Zin. Yolanda Mante Laura Vening

06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina I. Goede. Een. Zin. Yolanda Mante Laura Vening 06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina I Een Goede Zin Yolanda Mante Laura Vening I 06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst

Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst Dit is een korte vragenlijst die bedoeld is om een aantal van je denkbeelden, attitudes en gedrag in werksituaties in kaart te brengen. Wees zo eerlijk mogelijk

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Helen I. de Graaf-Waar Herma T. Speksnijder Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Houten 2014 Helen I.

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 5 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Gezondheidsstrafrecht

Gezondheidsstrafrecht Gezondheidsstrafrecht Mr. dr. W.L.J.M Duijst Deventer 2014 Omslagontwerp: H2R creatievecommunicatie ISBN 978-90-13-12600-6 E-book 978-90-13-12601-3 NUR 824-410 2014, W.L.J.M. Duijst Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Online

Ik en de maatschappij. Online Ik en de maatschappij Online Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Mieke Lens Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens Titel:

Nadere informatie

Thuis in de Wereld van Word

Thuis in de Wereld van Word Thuis in de Wereld van Word Les 6 Enveloppen en etiketten Aangepaste les voor Word 2000 Hannie van Osnabrugge & Marian Ponsioen-van der Hulst u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2005 Deze aangepaste

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Dyscalculie en rekenproblemen Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski BOOM Voor

Nadere informatie

Beroepscode OND. Verpleging en verzorging

Beroepscode OND. Verpleging en verzorging Beroepscode OND Verpleging en verzorging Inleiding Wat is een beroepscode? Een beroepscode bevat ethische en praktische normen en waarden van het beroep. Omdat verpleegkundigen en verzorgenden een belangrijke

Nadere informatie

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Cretien van Campen m.m.v. Maaike

Nadere informatie

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet

Nadere informatie

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Uitprobeerpakket Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

een theorie. Dan weten we in welk domein we de diverse processen kunnen lokaliseren.

een theorie. Dan weten we in welk domein we de diverse processen kunnen lokaliseren. Samenvatting Inleiding In deze studie wordt een start gemaakt met de ontwikkeling van een toetsbare en bruikbare theorie over wetgeving, in het bijzonder over de werking van wetgeving. Wij weten weliswaar

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Gesprekscommunicatie

Gesprekscommunicatie Gesprekscommunicatie Handboek voor leerkrachten in het primair onderwijs Extra hoofdstuk 5 Taalfuncties Adri van den Brand uitgeverij c o u t i n h o c bussum 2010 Extra hoofdstuk 5 Taalfuncties is extra

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Professionalisering. Beroepscode. Datum: 20-11-2013. Versie: 1.0

Professionalisering. Beroepscode. Datum: 20-11-2013. Versie: 1.0 Professionalisering Beroepscode Datum: 20-11-2013 Versie: 1.0 Inhoudsopgave Omschrijvingen... 3 Algemeen... 3 Aspecten met betrekking tot de beroepsuitoefening... 3 Aspecten met betrekking tot de houding

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Het goede GOED doen. Gerda van Brummelen - adviseur vereniging. 9 december 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

Het goede GOED doen. Gerda van Brummelen - adviseur vereniging. 9 december 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Het goede GOED doen Gerda van Brummelen - adviseur vereniging V&VN Beroepsvereniging >60.000 leden, grootste beroepsvereniging Alle sectoren, alle transities Beroepsontwikkeling Wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 6 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

Intervisiemethodes. Methode 1: Incidentenmethode

Intervisiemethodes. Methode 1: Incidentenmethode Intervisiemethodes Methode 1: Incidentenmethode Bij de incidentmethode wordt een gebeurtenis uit de werksituatie van een van de deelnemers op gestructureerde wijze besproken. Stap 1 Introductie van het

Nadere informatie

Project. Ondernemerschap in welzijnswerk

Project. Ondernemerschap in welzijnswerk Project Ondernemerschap in welzijnswerk Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Miriam de Heer Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Ondernemerschap

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in de wereld van internet Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in de wereld van internet van Hannie van

Nadere informatie

Functieprofiel. Wat is het?

Functieprofiel. Wat is het? Functieprofiel Wat is het? Een functieprofiel is een omschrijving van taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van een functie binnen een organisatie. Het zorgt ervoor dat discussies worden vermeden

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Competentieprofiel MZ Opleider. Competentieprofiel voor mz-opleider.

Competentieprofiel MZ Opleider. Competentieprofiel voor mz-opleider. Competentieprofiel MZ Opleider Dit is een verkorte versie van het document dat is vastgesteld door de ledenvergaderingen van BVMP en BVMZ. In de volledige versie zijn enkele bijlagen toegevoegd, deze worden

Nadere informatie

Communicatiestijlen Rapport

Communicatiestijlen Rapport GITP Datum Deelnemer Beoordelen en Ontwikkelen > 04 092007 > Voorbeeldpersoon www.gitp.nl Communicatiestijlen Rapport Project Voorbeeldproject Deelnemer Voorbeeldpersoon Pakket Voorbeeld-V-486 Rapport

Nadere informatie

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o Conferencemanagement Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk Leerdoelen John E. Moreu u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze leerdoelen horen bij de derde, herziene uitgave

Nadere informatie

Sleutel bij hoofdstuk 1

Sleutel bij hoofdstuk 1 Sleutel bij hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke Jacobs u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Deze sleutel hoort bij

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Majone Steketee Sandra ter Woerds Marit Moll Hans Boutellier Een evaluatieonderzoek naar zes pilotprojecten Assen 2006 2006 WODC, Ministerie van Justitie.

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 8 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k l o k k i j k e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen uit de

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR

PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR Vastgesteld in de bestuursvergadering van 24 mei 2007 PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR Binnen de voor de stichting geldende statuten en reglementen, is het College van Bestuur het bevoegd gezag van de stichting,

Nadere informatie

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Wegwijs in digitale foto's Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Hannie van Osnabrugge Tweede, herziene druk bussum 2012 Deze aanpassingen voor Picasa versie 3.9 horen bij de tweede, herziene druk van Wegwijs

Nadere informatie