!"#$#%&'#()##*+&,-"#(./0-1&233(4#(5678$#."9&

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "!"#$#%&'#()##*+&,-"#(./0-1&233(4#(5678$#."9&"

Transcriptie

1 >-"#(*#(6%=+&& (6338>-"#(5E6$#(6%=+&& >-"#(*>-%G"#6"&#%&& >-"#(*>-86"#6"9&& '33(&4#&"--*E6"3#H#%6%=&=#)(E6*#%&>#&)#8#64&#%&1-..#%&4-"&$#($38=#%.&"3#9&& F& I& J;&0#"&)#8#64&"#&*E%%#%&;-*#%&#%&"#&#$-8E#(#%&6.&#(&*#%%6.&%346=9&J;&4#&7E6."#& 6%H3(;-G#&"#&$#(*(67=#%&"#%&)#03#$#&$-%&4#&*#%%6.3%">6**#86%=&>3(4#%&#(+&;644#8.& ;3%6"3(6%=+&=#=#$#%.&$-%&0#"&>-"#(.K."##;&$#(5-;#849&&,#&53#*#%&4--()67&."##4.&%--(&##%&43#8;-G=#&6%5#"&$-%&;#G%=#%9&L#%&;34#8&4-"& 4--()67&0#81"&56#&7#&06#(+&4#&;3%6"3(6%=./K/8E.9& M674#%.&0#"&433(831#%&$-%&4#&;3%6"3(6%=/K/8E.&4#&$38=#%4#&$(-=#%?& N3$#%--%&4#&/6(*#8+&31&0#"&%6$#-E&$-%&)#8#64?&>-"&>68&0#"&>-"#(./0-1&)#(#6*#%&3H& *E%%#%&)#."E(#%B& O678&%--(&6%H3(;-G#)#03#P#?&,-"&;3#"#%&>#&4--($33(&>#"#%B& N83*7#&6%H3(;-G#)#03#P#?&,#8*#&6%H3(;-G#&0#))#%&>#&4-%&%346=B& O678&%--(&;3%6"3(6%=.."(-"#=6#?&,-"&;3#"#%&>#&4-%&;#"#%&#%&;#"&>#8*#&"#/0%6#*& ;3#"&4-"B&Q4--(&56"&4#&86%*&%--(&#C2DR9&!"#$%&'()&*('+$,-./$&/$ $%&'()&*('+4)-56'(-7-'$,(8'$'&&()$--'$3&-.$&1$,(569$ %22*$2.:83$--'$%(33-.$&%$--'$;*22+$)-$0-2')<&&*3-'=$ C#&;3%6"3(6%=&)67&>-"#()#0##(4#(.&6.&31&"#&4#8#%&6%&4(6#&033H4=(3#1#%?& >&-4)2'3?$-'$)*-'3$%&'()&*('+?&>-"&6.&4#&"3#."-%4&$-%&0#"&>-"#(.K."##;+&03#& 3%">6**#8"&4#5#&"3#."-%4&56/0&3$#(&4#&7-(#%&0##%B&C6"&6.&%6#"&1#(.#&(#=E86#(#& )#0##(&!,$-(%&=&9#-(&#($)*(.>('9(/&(.')$$-(8?&'(/#$$.:B& AB-5)%&'()&*('+?&;3%6"3(6%=&$-%&#T#/"#%&$-%&;--"(#=#8#%&!4&&C(/&(%&'85&'( 5$$-#&%&)(,&)(4&-(&D&3-(/$-(.>(&#(7$'(7&#,$34E&:B9&!3;;6=#&;#G%=#%&--%&4#&"3#."-%4&$-%&0#"&>-"#(.K."##;&567%&>#U#867*&$#(186/0"& ;##(&$(670#64&6%9&& S& Z&

2 C#&;#G%=#%&46#&%E&=#4--%&>3(4#%+&>3(4#%&5[&=#4--%&4-"&4#&$#(5-;#84#&=#=#$#%.& 31&53$##8&;3=#867*&$(-=#%&-%">33(4&=#$#%9&& N#8-%=(67*#&-.1#/"#%&6%&0#"&(#/0"#(4##8&$-%&4#&)#8#64./K/8E.&Q;3%6"3(6%=."(-"#=6#R?& *3."#%& 1#(.3%#8#&6%5#"& 433(8331G74& >#U#867*#&#6.#%&--%&;3%6"3(6%=&,#&43#%&-88#(8#6&;#G%=#%&--%&>-"#(."-%4#%+&4#)6#"#%&#%&/0#;6#+&;--(&4--(&567%&>#& $-%4--=&%-"EE(867*&%6#"&$33(9& '-%E6"&#/383=6./0#&*>-86"#6"&0#))#%&>#&0#"&3$#(&HK18+&;-HK+&;-H-&#%&$6.9&'-%&4#5#& =(3#1#%&#%&.33("#%&)6%%#%&4#5#&=(3#1#%&*E%%#%&$#(./0688#%4#&=#=#$#%.&>3(4#%& $#(5-;#84+&)$&$#(.1(#646%=+&--%"-88#%+&$#(03E46%=#%&Q=#;##%./0-11#%R+&)63;-..-&#%& $33(&$6.&)$&33*&$6"-86"#6"9&& \& ]& D8.&%6#E>#&"#/0%6#*#%&3%5#&$(-=#%&*E%%#%&)#-%">33(4#%&31&##%&;-%6#(&46#&.86;;#(+&.%#88#(+&*3("#(&3H&=3#4*31#(&*E%%#%+&4-%&86="&#(&##%&;336#&*-%.9&C#&"#/0%6#*& 6.&%E&-8&3(*-5)$(',-)022*=$C&&*0--.3-'?& >#8&3H&%6#"&$33(B& `#"&*-%&567%&4-"&-8.&7#&##%&%6#E>#&"#/0%6#*&6%5#"&3;&##%&)#1--84#&$(--=&"#& )#-%">33(4#%+&4-"&7#&4-%&%3=&."##4.&-%4#(#&"#/0%6#*#%&;3#"&6%5#U#%&3;&4#&3$#(6=#& $(-=#%&"#&)#-%">33(4#%9&a#$38=&6.&4-"&#(&4-%&#b"(-&*3."#%&=#;--*"&;3#"#%&>3(4#%9&,-"&)#"(#P&>#U#867*#&#6.#%?&46#&;3=#%&)#."&"#(&46./E..6#&=#."#84&>3(4#%9&`#"&=--"& "#%&.83U#&%6#"&3;&4#&;3%6"3(6%=&5#8H+&;--(&3;&0#"&43#8;-G=&)#-%">33(4#%&$-%&##%& )#1--84#&$(--=9&C-"&=#84"&4E.&33*&$33(&4#&>#"=#$#(9&N#8#64.)#c%$83#46%=& %3345-*#867*9& _& f&

3 )#33(4#86%=d&$#(.1(#646%=&$-%&$6..#%+&;--(&33*&-%4#(#&=(3#1#%&-8.&-;^)6#h%&#%& #b3"#%&q)67$33()##84&(6$6#(*(##p#%rd&999&& V3("3;?&.8E6"&--%&)67&3%5#&6%H3(;-G#)#03#P#9& 1(3"3/388#%&#%&53&*3;#%&"3"&."-%4--(46.-G#9&V#%%6.E6">6..#86%=&"E..#%&6%."-%G#.&46#& %E&;#"&#C2D&>#(*#%+&867*"&Q"#R&)#1#(*"9&C##8&7#&*#%%6.+&534-"&0#"&#6%41(34E/"&."#(*#(& >3(4"&#%&.%#88#(&6%5#")--(9& DH>67*#%&$-%&0E646=#&."-%4--(4#%&;-=d&;3=#867*&*-%&#C2D&53%4#(&4#&*>-%G^/#(6%=& $-%&)#."-%4./0-i%=#%&##%&)#"#(+&$388#46=#(&)##84&$-%&4#&$6.."-%4&=#$#%9&C-%& ;3#"#%&>#&4--(&$33(&31#%&."--%&#%&53&%346=&;--"8-U#%&$33(&--%1-..#%9&L%6=#& *>-%G^/#(6%=+&#$#%"E##8&-8.&$#(03E46%=&"E..#%&.33("#%&6.&#/0"#(&>#8&=#>#%."9& j&

4 !"#$%#%!$&' RAVON Environmental DNA RAVON & SPYGEN Vlinderstichting, Zoogdiervereniging en FLORON Jelger Herder Amersfoort, 27 november 2013 Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland!! 28 professionals!! 2000 vrijwilligers!! Non profit Alle inkomsten op projectbasis Doel: het duurzaam behouden van onze reptielen, amfibieën en vissen. 2/17 Sinds 2011 samenwerking met SPYGEN Samenwerking op edna gebied SEH Congres 2009 in Turkije ontmoet. Samenwerking in Nederland!! Toonaangevend lab op gebied edna!! Uitvinders edna!! Jarenlange ervaring!! Speciaal lab!! Speciale protocollen!! Wetenschappelijke insteek!! Kennis ecologie en verspreiding!! Pilot studies!! Ontwikkeling monstermethodiek!! DNA voor referentiedatabases (ook voor Naturalis!)!! Ervaring met grote projecten Samenwerking Internationaal Waterschappen 3/17 4/17 Ficetola - Taberlet Phillip Francis Thomsen Kennis delen Kwaliteit! eerst pilot studie dan toepassen!! Publicaties (10+)!! Primerontwikkeling Dejean et al., 2011 Herder et al., 2012 Dejean et al., 2012 Herder et al., 2013 In silico (bioinformatisch) In vitro (op weefsel in lab) In situ (in het veld)!! Presentaties (15+)!! College edna -! Nationaal: STOWA, Waterschappen, VOFF, RAVON, RWS, TAUW, Symposium Ecologica etc. -! Internationaal: Symposium edna Brussel en SEH Hongarije!! Testen in het veld: 8 locaties waar de soort zeker voorkomt (verschillende habitats) 4 locaties waar de soort zeker niet voorkomt (controle!)!! Website -! 5/17 6/17 $'

5 !"#$%#%!$&' Kwaliteit! eerst pilot studie dan toepassen Kwaliteit! eerst pilot studie dan toepassen!! Trefkans grote modderkruiper (in pilot studie 87,5%)!! Vervolgonderzoeken bevestigden deze trefkans (honderden locaties bemonsterd inmiddels)!! Trefkans veel hoger dan met electrovissen!! Habitatkennis cruciaal voor succes edna!! 2.5 x meer positieven bij inschatting geschikt vs matig geschikt. Herder et al., Visionair 7/17 8/17 Ervaring RAVON! soortgerichte aanpak Ervaring RAVON! soortgerichte aanpak Vissen: Grote modderkruiper Zoogdieren: Noordse woelmuis Waterspitsmuis Vissen: Grote modderkruiper Nog veel meer Zoogdieren: Noordse woelmuis Waterspitsmuis Amfibieën: Libellen: Invasieve kreeften Amfibieën: Drijvende waterweegbree Libellen: Kamsalamander Knoflookpad Amerikaanse brulkikker Italiaanse kamsalamander Groene glazenmaker Gevlekte witsnuitlibel Kamsalamander Knoflookpad Amerikaanse brulkikker Italiaanse kamsalamander Zwemmersjeuk Groene glazenmaker Gevlekte witsnuitlibel (Trichobilharzia) 9/17 10/17 Ervaring! Soortgroepgerichte aanpak Ervaring! Soortgroepgerichte aanpak!! Universele primer voor soortgroep!! Al het DNA van 1 soortgroep vermeerdert in de PCR!! Reeds succesvol getest door SPYGEN in Frankrijk Amfibieën in poelen: met edna zelfde of meer soorten dan traditioneel. Vissen in de Rhône: met edna 23 soorten tegen 19 soorten met elektrovissen.!! Al het vermeerderde DNA uitlezen met Next Generation Sequencing!! Op de computer een match maken met database 11/17 12/17 %'

6 !"#$%#%!$&' Pilot studie in Nederland edna KRW Ervaring!! Vergelijking edna (Next Generation Sequencing) met KRW bemonsteringen 20 locaties verspreid over NL!! Vergelijking uitkomsten: Hoofddoel: soorten Subdoel: verkenning relatie edna - dichtheid!! Sinds 2011 in Nederland rond 1000 locaties onderzocht met edna!!! SPYGEN en LECA langer bezig en nog veel meer locaties onderzocht 13/17 14/17 Conclusie uit rapport Bijkerk et al Voorstellen uit rapport Bijkerk et al !! De betrouwbaarheid van de methode is nog onvoldoende bekend!! Niet bekend hoe bemonstering op te zetten om detectiekans te realiseren. Deze conclusie delen wij niet!!! Onderzoek optimale bemonsterinspanning! Modelonderzoek In onze ogen te complex / ambitieus voor vissen Beter om te kiezen voor praktische aanpak: testen in het veld edna scoort reeds aantoonbaar beter dan conventioneel! Onderzoek doen naar invloed van losse factoren 15/17 16/17 Voorstellen uit rapport Bijkerk et al !! Ontwikkeling primers! genereren soortenlijsten Niet: voor 70 vissoorten primers te ontwikkelen en los Niet praktisch:! 70 losse analyses " arbeidsintensief + duur! Multiplexing (meerdere primers samen) te complex!! Primerontwikkeling onderschat! Selectief (dus onverwachte soorten mis je!) Zijn er nog vragen?????? Wel: Universele primer en Next Generation Sequencing Benut al het DNA uit het monster Werkt blind " dus ook onverwachte soorten Informatie over aantallen DNA kopieën " relatie naar dichtheden Rapport zegt te duur (2375 euro) " werkelijk kosten ~ 350 euro! 17/17 18/17 &'

7 Bridging science to practice edna methodiek voor inventarisatie van aquatische biodiversiteit DNA technieken beschikbaar voor praktische toepassing!! Moleculair biologische methoden voor bewaking drinkwaterkwaliteit Ziekteverwekkers van fecale herkomst Schadelijke micro-organismen die zich in water kunnen vermeerderen!! Source tracking van fecale verontreinigingen!! Monitoren van microbiologische zwemwaterkwaliteit Microbiologische meetmethoden voor beoordeling microbiologische kwaliteit drinkwater Cyanobacteriën of blauwalgen E.coli en enterococcen Source-tracking van fecale verontreinigingen Toepassing zwemwater!! Routinematige kwaliteitscontrole Beheer zwemwater (RWS):!! Onderzoek: risico s beter leren kennen!! Locaties met regelmatig hoge concentraties E. coli/ Ook organismen die met klassieke methoden niet aantoonbaar zijn!! Risico beoordeling!! Optimalisatie zuiveringsprocessen enterococcen!! Verbeteren kwaliteit is noodzakelijk!! Oorzaak? Gerichte maatregelen Kwaliteitsverbetering DNA detectie van potentieel toxische blauwalgen In opdracht van RWS Monitoren van beschermde en invasieve soorten met edna, pilot 2013 Samen met Bureau Waardenburg en Waterschap Rivierenland!! Kwantitatieve detectie van de (meest voorkomende) potentieel toxische blauwalgen Grote Modderkruiper Kamsalamander Exotische zoetwaterkreeften!! qpcr met interne controle (Misgurnus fossilis) (Triturus cristatus) (Astacidae and Cambaridae)!! Routinematige toepassing KWR Watercycle Research Institute 1

8 Bridging science to practice Inventarisatiemethoden op basis van edna!! Specifieke detectiemethoden door kwantitatieve edna detectie Soort, groep, geslacht specifiek Kwantitatief en zeer snel resultaat!! Generieke inventarisatie met behulp van metabarcodinganalyse Groep specifiek Identificatie van soorten op basis van next generation sequencing edna voor aquatische biodiversiteit, TKI Samen met Naturalis, RoyalHaskoningDHV, BaseClear, Koeman & Bijkerk, Hogeschool Leiden!! Verzamelen van barcodes!! Ontwerp edna methoden!! Generieke methoden!! Specifieke methoden!! Metabarcoding sequence analysis!! Vertaalslag naar praktijk Kennishiaten edna voor aquatische biodiversiteit!! Optimalisatie en standaardisatie waterbemonstering Detectiekans Afhankelijk van doelsoort Aantal, poolen, volume!! Stabiliteit en verspreiding edna in het milieu O.a. in vitro studies met verschillende modelorganismen!! Standaardisatie edna analyse Robuuste methode geschikt voor routinematige toepassing inclusief controles Werkvoorschriften en protocollen van doelsoorten!! Relatie DNA kopieën en abundantie (enige analogie met cyanobacteriën) KWR Watercycle Research Institute 2

9 !"#$%#%!$&' 2,'',289'<,+:)=,'>'%'?/4,6' =,+,BI,D/64',6'0,<)64+, /+,15,' 2,'+),3/44561'7/6',289'56':,+';/+,-0,:,,-' ()*+,-'./+0,-1' #':,+')3;,-D,6'7/6':,+',289'=/+' 56'=,';/+,-<)64+,-4'//6;,E51'54F' +,6,56=,'=),A4))-+,6'//6'+,' D*66,6'+)6,6' G*5=51,')6+;5DD,A561,6'>'S),</6',6'U5ND,-D'07'['YCA3:5*<' J54H' 9<K05,L6H' M;,<<,-4N,*D'!"#$%&'($)&*#+$*,-. G/3A)+C3,'0,3/A561H'' O+)P54B:,'Q'0A/*;/A1,6H' R/B-)?/*6/'' OS(TF'8/+*-/A54'UVF'T)C/A'G/4D)6561F'U/4,BA,/-F'WXYF'G)1,4B:))A' G*5=51,')6+;5DD,A561,6' W\6'289'?-/1<,6+[<)A,B**A'56';/+,-<)64+,-'54'/A'7)A=),6=,')<'56':,+' 2,'D/64')<',,6')-1/654<,'//6'+,'+)6,6'54'=//-<,,'1,A5ND'//6'=,'D/64' )<',,6'4+*DN,'289'56':,+';/+,-<)64+,-'+,'D-5N1,6H'=,'=,+,BI,D/64' 2,'=,+,BI,D/64'D*66,6';,'0,]67A),=,6'#'0,<)64+, /+,15,^' #! J)A*<,' #! T*5<+,A5ND,'7,-=,A561' 2,+,BI,D/64'>'(//-'54'=5,'7/6'/_/6D,A5ND`' 2,',289'<,+:)=,'>',,6'7))-0,,A=' a7,-'=,e,'?/b+)-,6'>',6'=*4'=,+,bi,d/64'#';,+,6';,':,,a';,5651b' G),'D*66,6';,'=/6',,6'0,+-)*;0/-,'0,<)64+, /+,15,' :/6+,-,6`' $'

10 !"#$%#%!$&' %'!"#$%%&'"(")# c,7),a51,-'=/6'b)67,6i)6,a,' <,+:)=,6'O<,+'6/<,'E,A=E/<,',6[ )?'<),5A5ND'+,'567,6+/-54,-,6'4))-+,6QH' 85,+'4,A,BI,?H' 2,',289'<,+:)=,'>',,6'7))-0,,A=' U,<)64+, /+,15,'7/6'1-))+' 0,A/61d' *+,',-"#."/%&./%0,)-")# a67)a=),6=,'d,6654')7,-'?/b+)-,6'=5,'=,+,bi,d/64' 0,3/A,6H' U,+-)*;0//-:,5='7/6'=,' 5"&65"78"$")9## 0::&#"&#0%".#)%-#$""(#%)'"&;%"/# -"'::)#<%&'")=# 2,',289'<,+:)=,'>',,6'7))-0,,A=' 2,'<)65+)-5614=),A,6' >=!?%"6.:)'#")#.&")'#0%),.%&,)-# ca)0/a,'0,))-=,a561',6'a/61,'+,-<5n6'+-,6=',b)a)15,'#'?c+)3a/6d+)6f'?c+)0,6+:)4f'</b-)?c+,6f'</b-)?/*6/',6' 7544,6' A5"&:8%)"("#0%),.%&,)-# R,,-'1,-5B:+,-,'<)65+)-561'6/'+-,f,6'7/6'<//+-,1,A,6'>'65,+'/AA,' 3/-/<,+,-4':),7,6'1,<,+,6'+,';)-=,6' B=! F=! G<"0<:."&#,289',6'=,'<)65+)-5614=),A,6'?%"6.:)'#")#.&")'#0%),.%&,)-# ca)0/a,'0,))-=,a561',6'a/61,'+,-<5n6'+-,6=',b)a)15,'#'?c+)3a/6d+)6f'?c+)0,6+:)4f'</b-)?c+,6f'</b-)?/*6/',6' 7544,6' 4))-+,64/<,64+,AA561F'/0*6=/6I,',6'A,,e5N=' H%-"(,I/3"'")#"!12# Y))-+,64/<,64+,AA561'>'//67*AA,6=,'<)65+)-561'+07'E,A=E/<,',6' 8)6#=,4+-*BI,?'O)-1/654<,',6':/05+/+QH' S/6'5D'/AA,';/+,-,6';)-=,6'+),1,3/4+H' 2,+,BI,D/64')6E,D,-H' 90*6=/6I,'>'56'=,'+),D)<4+H' Z,,e5N=40,3/A561'>'65,+'<)1,A5NDH',289',6'=,'<)65+)-5614=),A,6' A5"&:8%)"("#0%),.%&,)-# R,,-'1,-5B:+,-,'<)65+)-561'6/'+-,f,6'7/6'<//+-,1,A,6'>'65,+'/AA,' H%-"(,I/3"'")#"!12# c,7),a51:,5=h' 85,+#4,A,BI,?H' 8)6#=,4+-*BI,?'O)-1/654<,',6':/05+/+QH' S/6'5D'/AA,';/+,-,6';)-=,6'+),1,3/4+H' 2,+,BI,D/64')6E,D,-H' H%-"(,I/3"'")#"!12# U,3/A,6'//6;,E51:,5='7/6',,6')?'<,,-=,-,'4))-+,6H' c,7),a51:,5=h' 85,+#4,A,BI,?H' 8)6#=,4+-*BI,?'O)-1/654<,',6':/05+/+QH' S/6'5D'/AA,';/+,-,6';)-=,6'+),1,3/4+H' 2,+,BI,D/64')6E,D,-H' T575,-3-5DOA/-7,6Q'>'B)66,BI,'+*44,6'E),+',6'

11 !"#$%#%!$&',289',6'=,'<)65+)-5614=),A,6' G<"0<:."&# G)1,'D;/A5+,5+4,54,6'57<'7)AD41,E)6=:,5=' H%-"(,I/3"'")#"!12# h),d)<4i1')6=,-e),d' 1::&# X6E5B:+'56'=,+,BI,D/64H#!%"(' S)4+,6,iB5L6+,'0,<)64+, /+,15,'=5,',,6'0,3//A=,'0,+-)*;0//-:,5=' -,/A54,,-+H' Y+/6=//-=54,-,6'>'4))-+F':/05+/gC3,H' W,6'1),=,';,+,64B:/33,A5ND,'0/454'7))-':,+'1,0-*5D'7/6'=,',289'<,+:)=,H' *%"# R)=,A</I1')6=,-E),D'>'=543,-45,<)=,A'>';,AD,'?/B+)-,6'E5N6'7/6'0,A/61`' J))-'7,-4B:5AA,6=,'4))-+,6')-1/654<,6F'4+-)<,6=,',6'4+/16/6+,';/+,-,6' WP3,-5<,6+,,AF'56':,+'7,A=',6'56':,+'A/0' J/A5=,-,6'*5+D)<4+,6'<)=,A)6=,-E),DH' "#$%&'($)&*#+$*' &'

12 Environmental DNA en monitoring Ontwikkelingen IMARES Monitoring!! Internationale ei-surveys om paaibestand te bepalen van makreel/horsmakreel/haring Hilde van Pelt-Heerschap!! Invasieve soorten - Mosseltransport - Ballastwater!! Monitoring programma s - Aanwijzing Natura 2000 gebieden o.g.v. aanwezige soorten - KRW- eisen goede waterkwaliteit Surveys eieren van makreel/horsmakreel en haring - -! Gelijktijdige moleculaire identificatie -! Bepaling relatieve biomassa--- gebaseerd op het aantal kopieen van de moleculaire barcode per cel. Invasieve soorten Mosselzaad transport -! edna (ook vroege ontwikkelings-stadia) - levend/dood Natura 2000 gebieden/ KRW Tot nu toe gebaseerd op taxonomische identificatie van soorten in de sediment fractie > 0.5 mm. Ontwikkeling metabarcoding: 1. Splitsing sediment fractie: groter dan 0.5 mm en kleiner dan 0.5 mm 2. DNA isolatie en amplificatie van de moleculaire barcode 3. Sequencing (25 miljoen sequenties per run) 4. Data analyse Ballast water 1

13 Verdere ontwikkelingen 1.! Uitbreiding moleculaire databases 2.! Bepaling abundantie o.g.v. biomassa 3.! Bepaling levend versus dood 4.! Ontwikkeling primers voor bepaalde groepen 5.! VALIDATIE 2

14 Huidige en toekomstige activiteiten Alterra edna en monitoring door waterschappen Huidige activiteiten en toekomstvisie van Alterra Aanvullende validatie voor reeds beschikbare edna-merkers: Arjen de Groot - Knoflookpad Dierecologie, Alterra Wageningen UR - Grote modderkruiper Ontwikkeling van edna-merkers voor relevante soorten: 2013: invasieve en inheemse rivierkreeften 2014: kenmerkende libellen, kokerjuffers Methodologie op basis van qpcr-reactie Optimalisatie van bemonsteringsprotocollen STOWA, 27 november 2013 edna onderzoek bij Alterra - WUR Rivierkreeften in Nederland Moleculaire en ecologische expertise onder één dak: Vroegtijdige opsporing invasieve rivierkreeften voorkomt: Moleculair laboratorium, gespecialiseerd in analyse van DNA met matige kwaliteit en kwantiteit Schade aan ecosystemen (verlaagde KRW-scores) - keutels, haren, eischalen ł Schade aan oever- / aquatische vegetatie - edna in bodem- en watermonsters ł Vertroebeling ł Predatie en concurrentie Praktijkgerichte ecologische expertise voor aquatische flora en fauna - ecologische doelen en monitoringseisen voor de KRW Mogelijke schade aan infrastructuur ł Ondergraven van oevers en slootkanten - beleidsplannen voor bedreigde en invasieve soorten Bemonstering en inventarisatie door ervaren veldmedewerkers Eigen proefsloten, kunstbeken, etc. Roessink et al. 2009, Alterra-rapport 1923 Roessink et al. 2010, Alterra-rapport 2052 Foto s: Fabrice Ottburg edna onderzoek bij Alterra: praktijkgericht Ontwikkeling edna-technieken gericht op ondersteuning van de monitoringstaken van waterbeheerders en natuurbeheerders Focus op detectie van beleidsrelevante soorten / soortsgroepen: ł Verkenning aanwezigheid van kwetsbare soorten voorafgaand aan werkzaamheden ł (Prestatie)monitoring voor terugkeer kenmerkende soorten KRW na herstelwerkzaamheden ł Vroegtijdige opsporing van soorten die KRW-doelstellingen negatief kunnen beïnvloeden (invasieve exoten) Methodeontwikkeling voor rivierkreeften Ontwikkeling van twee early-warning tools: A) B) Een soort-specifieke test voor de Rode Amerikaanse rivierkreeft Een brede test voor de in Nederland voorkomende rivierkreeften Doorlopen stappen: Rode Am. rivierkreeft (Procambarus clarkii) specifieke Gestreeptemerker Am. rivierkreeft 1. Ontwerpen van voldoende Marmerkreeft 2. Optimalisatie qpcr-reactie Geknobbelde Am. rivierkreeft 3. Tests op andere kreeftachtigen Æ vals-positieven uitsluiten(orconectes virilis) Gevlekte Am. rivierkreeft 4. Tests op veldmonsters met bekende aan/afwezigheid (Orconectes limosus) Californische rivierkreeft Aandacht voor praktische inzetbaarheid methode (Procambarus acutus) (Procambarus fallax) Turkse rivierkreeft (Pacifastacus leniusculus) (Astacus leptodactylus) Europese rivierkreeft (Astacus astacus)

15 Rivierkreeften aangetoond in veldmonsters Rode Amerikaanse rivierkreeft Nu: verificatie via DNA sequencing Naardermeer (ven) Richting een breder toepasbare methode Speerpunten voor grotere toepasbaarheid door waterschappen: 1. Detectiekans: wat vertelt een positief of negatief resultaat? - over welk watervolume kunnen uitspraken worden gedaan? - invloed van verschillen in hydrologie en waterchemie? Loosdrecht (meer) Maarsseveen (sloot) Waddinxveen (sloot) Europese rivierkreeft Sinderhoeve (proefsloot) 2. Gestandaardiseerde protocollen voor bemonstering en analyse - Replicatie, volume en spreiding van monsters - Wijze van bemonstering en DNA extractie - Replicatie van PCR-reacties, en definitie positieve score Geknobbelde Am. rivierkreeft Kamerik (sloot) Gestreepte Am. rivierkreeft Alblasserwaard (sloot) 3. Meer zicht op mogelijkheden voor kwantitatieve analyse 4. Meer zicht op mogelijkheden voor diversiteitscreening (metabarcoding) Turkse rivierkreeft Kerkrade (meer) Onderzoeksbehoefte A. Effect van studiesoort en condities op hoeveelheid DNA in monster Vele parameters m.b.t. hydrologie, DNA-specificaties en dierecologie Modelstudie waardevol, mits gericht op kwalitatieve uitspraken: ł relatieve belang van parameters ł optimale monsterstrategie Parameters staven met experimenten in lab, proefsloten en veld B. Effect van watercondities op DNA-detectie in het monster Inhiberende stoffen en DNA-verzadiging kunnen de gemeten edna-concentratie beïnvloeden Dit heeft gevolgen voor de optimale monsterstrategie (wel of niet monsters samenvoegen?) Foto: Fabrice Ottburg Knoflookpad als onderzoeksmodel Met dank aan: Ivo Laros In samenwerking met adviesbureau Natuurbalans Kweek van larven en herintroductie in verlaten poelen Jan Bovenschen Experimenteel onderzoek in 2013/2014 aan: ł edna-afgifte door verschillende levenstadia (ei, larve, adult) ł Opbouw en afbraak edna-concentratie in water ł Ruimtelijke verspreiding Ivo Roessink Fabrice Ottburg Ben Crombaghs Jouke van der Zee Vragen: /

16 3"41#/*5%16#/)* 7#89"*3%88%%/1*!"#$%&%'()*+,,)-&./&0,1('2()&.345& A(&-9((&'((*-&2(6,1(0?(&(AB%&-(D<0,6,>8(O0&P8K0F&& 5QR&S&4T5U&9(66&VWXY& A(&-9((&'((*-&2(6,1(0?(&(AB%&-(D<0,6,>8(O0&P8K0F&& 5QR&S&4T5U&9(66&VWXY& N,>(68K7<(?(0&(0&2(;()780>(0& :;<*/ =>:? C#1%6%/9"D'()* C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& & && G!&[8-()*-&>(1,(68>& G!&!0(6& G!&],(?7,,;& C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& G!&N80?()&>(1,(68>&& G!&%66((0&>(*(6(D-(()?(&*,,)-(0&9,)?(0& G!&#0?()*0((=9&(`(D-&& G!&A==)& 1

17 N,>(68K7<(?(0&(0&2(;()780>(0& :;<*S&=>:? C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& & && G!&[8-()*-&>(1,(68>& G!&!0(6& G!&],(?7,,;& G!&%66((0&>(*(6(D-(()?(&*,,)-(0&9,)?(0& C#1%6%/9"D'()* C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& G!&N80?()&>(1,(68>&& G!&#0?()*0((=9&(`(D-&& G!&A==)&& G!&WXY&?(-(DE(&'(-<,?(&1,,)&'()*+",)&+$(-)$% b&_0&,0-9877(680>& Kostenefficiënte technologieën ontwikkelen voor afzonderlijke soorten organismen &!% & & &!& &"& & & &"& Standaardisaties ontwikkelen voor de methode(s) zodat de resultaten onderling vergelijkbaar zijn Kwantitatieve bepalingen ontwikkelen van middels qpcr JN(- 2

Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA

Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA STOWA Gentechnieken-dag Presentatie is eigendom van RAVON en SPYGEN Enkel voor eigen gebruik deelnemers. Niks uit deze presentatie

Nadere informatie

CSI in de Polder Environmental DNA voor het opsporen van dieren

CSI in de Polder Environmental DNA voor het opsporen van dieren CSI in de Polder Environmental DNA voor het opsporen van dieren Jelger Herder Nijmegen, 20 april 2013 Veel soorten zijn lastig te vinden Grote modderkruiper Verlandende vegetaties Verstopt zich bij gevaar

Nadere informatie

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Jelger Herder Nijmegen, 21 maart 2013 Veel soorten zijn lastig te vinden Grote modderkruiper Verlandende vegetaties Verstopt zich bij gevaar in de modder

Nadere informatie

edna vismonitoring van grote modderkruiper naar soortsamenstelling (KRW)

edna vismonitoring van grote modderkruiper naar soortsamenstelling (KRW) edna vismonitoring van grote modderkruiper naar soortsamenstelling (KRW) Jelger Herder Utrecht, 9 april 2015 Sommige soorten zijn lastig te monitoren Grote modderkruiper (Misgurnus fossilis) Vrijwilligers

Nadere informatie

Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder

Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder 14:30 Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder 14:45 DNA monitoring Kees van Bochove 15:00 Vragen 1/17 Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder Eindhoven,

Nadere informatie

Zoeken naar DNA-sporen

Zoeken naar DNA-sporen onderzoek en beheer Zoeken naar DNA-sporen Environmental DNA als nieuwe bemonsteringsmethode voor vissen Er is een nieuwe methode ontwikkeld om het visbestand in een water te inventariseren: Environmental

Nadere informatie

Aquatische exoten vroeg detecteren via edna

Aquatische exoten vroeg detecteren via edna 146 Landschap Aquatische exoten vroeg detecteren via edna environmental DNA invasieve exoten rivierkreeften validatie detectiegrens Case study rivierkreeften Aquatische exoten laten kleine hoeveelheden

Nadere informatie

Snelle en betrouwbare analyse van de microbiologische zwemwaterkwaliteit met qpcr

Snelle en betrouwbare analyse van de microbiologische zwemwaterkwaliteit met qpcr Snelle en betrouwbare analyse van de microbiologische zwemwaterkwaliteit met qpcr Bart Wullings, Leo Heijnen en Edwin Kardinaal KWR Watercycle Research Institute, Nieuwegein Inhoud Microbiologische zwemwaterkwaliteit

Nadere informatie

Rivierkreeften, wat doen we ermee? Menno Soes

Rivierkreeften, wat doen we ermee? Menno Soes Rivierkreeften, wat doen we ermee? Menno Soes Foto: Theodoor Heijerman Rivierkreeften Overzicht in Nederland voorkomende rivierkreeften. Nederlandse naam Europese rivierkreeft Turkse rivierkreeft Californische

Nadere informatie

Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal

Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Stichting RAVON Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal Een rapportage van

Nadere informatie

Kwantitatieve PCR van potentieel toxische cyanobacteriën in oppervlaktewateren

Kwantitatieve PCR van potentieel toxische cyanobacteriën in oppervlaktewateren Kwantitatieve PCR van potentieel toxische cyanobacteriën in oppervlaktewateren Edwin Kardinaal, Danielle van der Linde, Lonneke Hensen & Bart Wullings KWR Watercycle Research Institute, Nieuwegein Inhoud

Nadere informatie

Amerikaanse rivierkreeft in veenweidegebied. Onderzoek naar de verspreiding, abundantie en beheer in relatie tot het bereiken van de KRWdoelen

Amerikaanse rivierkreeft in veenweidegebied. Onderzoek naar de verspreiding, abundantie en beheer in relatie tot het bereiken van de KRWdoelen Amerikaanse rivierkreeft in veenweidegebied Onderzoek naar de verspreiding, abundantie en beheer in relatie tot het bereiken van de KRWdoelen Inhoud exotische kreeften in Nederland autecologie geknobbelde

Nadere informatie

Verspreiding van rivierkreeften en risico s voor baggeraanwas in het beheergebied van Waterschap Rivierenland

Verspreiding van rivierkreeften en risico s voor baggeraanwas in het beheergebied van Waterschap Rivierenland Verspreiding van rivierkreeften en risico s voor baggeraanwas in het beheergebied van Waterschap Rivierenland Ronald Gylstra (Waterschap Rivierenland), Tjeerd du Bois (AQUON), Bram Koese (Naturalis Biodiversity

Nadere informatie

De toepassing van edna in de monitoring van waterorganismen

De toepassing van edna in de monitoring van waterorganismen FHoe ina Final l rezijn report p ortwe en wat moeten we nog weten? ver Stationsplein 89 POSTBUS 2180 3800 CD AMERSFOORT De toepassing van edna in de monitoring van waterorganismen TEL 033 460 32 00 FAX

Nadere informatie

environmental DNA Toepassingsmogelijkheden voor het opsporen van (invasieve) soorten

environmental DNA Toepassingsmogelijkheden voor het opsporen van (invasieve) soorten environmental DNA Toepassingsmogelijkheden voor het opsporen van (invasieve) soorten Stichting RAVON 1 Colofon 2014 Stichting RAVON, Nijmegen Tekst: Jelger Herder 1, Alice Valentini 2, Eva Bellemain 2,

Nadere informatie

Hydrobiologische Monitoring

Hydrobiologische Monitoring Opzet presentatie Hydrobiologische Monitoring Dille Wielakker & Jos Spier Wat is Hydrobiologie? Historie van de Hydrobiologie Monitoringsmethodieken Belang van standaardisatie Door Bureau Waardenburg bv

Nadere informatie

Biologie in het lab van de toekomst

Biologie in het lab van de toekomst Biologie in het lab van de toekomst Frank Schuren TNO Microbiologie Conventionele microbiologie met state of the art genomics technologie en viability assays Conventional Microbiology Genomics technologies

Nadere informatie

Hierna volgend artikel is afkomstig uit:

Hierna volgend artikel is afkomstig uit: Hierna volgend artikel is afkomstig uit: Doelstelling van De Levende Natuur Het informeren over ontwikkelingen in onderzoek, beheer en beleid op het gebied van natuurbehoud en natuurbeheer, die van belang

Nadere informatie

'Environmental DNA als technologische innovatie voor inventarisatie en monitoring' 25 nov 2015, Den Haag

'Environmental DNA als technologische innovatie voor inventarisatie en monitoring' 25 nov 2015, Den Haag 'Environmental DNA als technologische innovatie voor inventarisatie en monitoring' 25 nov 2015, Den Haag 09.30 uur Inloop 10.00 uur Opening Johan Burger voorzitter NGB 10.05 uur Watertechnologie als thema

Nadere informatie

Validatie van moleculaire methodes in een drinkwaterlaboratorium. Adrie Atsma

Validatie van moleculaire methodes in een drinkwaterlaboratorium. Adrie Atsma Validatie van moleculaire methodes in een drinkwaterlaboratorium Adrie Atsma Drinkwater laboratorium Nederland Controleren drinkwater van bron tot tap Chemisch Fysiologisch Micro-organismen Controleren

Nadere informatie

Soortenbescherming. Buitenevenementen

Soortenbescherming. Buitenevenementen Soortenbescherming en Buitenevenementen Bron www.drloket.nl Flora en faunawet en buitenevenementen Bron www.drloket.nl Pagina 1 Buitenevenementen Wilt u een evenement in de buitenlucht organiseren? Dan

Nadere informatie

edna DR. AURORA GEERTS CHRISTINE VAN DER HEYDEN PIETER BOETS PETER GOETHALS

edna DR. AURORA GEERTS CHRISTINE VAN DER HEYDEN PIETER BOETS PETER GOETHALS edna BIODIVERSITEIT MONITORING NU EN IN DE TOEKOMST DR. AURORA GEERTS CHRISTINE VAN DER HEYDEN PIETER BOETS PETER GOETHALS edna = DNA in omgeving edna = DNA in omgeving Biotisch Abiotisch ph Zuurstofverbruik

Nadere informatie

Beheer- en onderhoudsplan

Beheer- en onderhoudsplan Beheer- en onderhoudsplan 2010-2015 Algemeen Deel Naar een meer gedifferentieerd en extensief onderhoud van hoofdwatergangen in het landelijk gebied Tabel 4:

Nadere informatie

Veilig plonzen met verbeterde blauwalg detectie

Veilig plonzen met verbeterde blauwalg detectie Vrijdag 1 augustus 2014 Dit is een publicatie van Kennislink Veilig plonzen met verbeterde blauwalg detectie Nieuwe DNA detectiemethode voor blauwalg ontwikkeld. Tijdens warme zomerdagen kunnen we een

Nadere informatie

Werken op het laboratorium. Monstername. Proces hydrobiologische analyse. Monstername. Uitzoeken (sorteren) 19/09/2010.

Werken op het laboratorium. Monstername. Proces hydrobiologische analyse. Monstername. Uitzoeken (sorteren) 19/09/2010. Groep Monitoring Werken op het laboratorium Kwaliteitszorg in de hydrobiologie Michiel Wilhelm 20 m/v actief in het water: Vissen Vegetatie, Fytoplankton, Zoöplankton Fytobenthos, Macrofauna en Marien

Nadere informatie

titel Opbouw Vis, exoten en KRW Visexoten en achtergrond MWTL 2008 Visexoten in Nederland Oorzaken

titel Opbouw Vis, exoten en KRW Visexoten en achtergrond MWTL 2008 Visexoten in Nederland Oorzaken Opbouw Vis, exoten en KRW visexoten- achtergrond en ecologie KRW-maatlatten en visexoten andere exoten (rivierkreeften) en vis signalering nieuwe visexoten Themadag exoten en de KRW 10 dec 09 Willie van

Nadere informatie

Smart Monitoring Innovatie van waterkwaliteitsbeoordeling. Milo de Baat

Smart Monitoring Innovatie van waterkwaliteitsbeoordeling. Milo de Baat Smart Monitoring Innovatie van waterkwaliteitsbeoordeling Milo de Baat ILOW Symposium 15 februari 2017 KRW waterkwaliteitsbeoordeling Chemische status? Ecologische status Chemische analyse 45 prioritaire

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven

De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven Samenvatting Op weg naar de moleculaire detectie van leven op Mars De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven drastisch veranderd en de verwachtingen voor het

Nadere informatie

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier Berry B. van der Hoorn, Kevin K. Beentjes, Maartje Kijne-van der Sluis Naturalis Biodiversity Center, DNA Barcoding

Nadere informatie

Een vegetatieopname maken 6 Een flora-inventarisatie uitvoeren 9 Een natuurtoets uitvoeren 11

Een vegetatieopname maken 6 Een flora-inventarisatie uitvoeren 9 Een natuurtoets uitvoeren 11 Inhoudsopgave 2inhoudsopgave A B C G Oriëntatie s Oriënteren op het onderzoeken van flora en fauna 4 Werkwijzer Een vegetatieopname maken 6 Een flora-inventarisatie uitvoeren 9 Een natuurtoets uitvoeren

Nadere informatie

waterkwaliteitsonderzoek veranderen?

waterkwaliteitsonderzoek veranderen? Gaat edna het huidige waterkwaliteitsonderzoek veranderen? Barbara Gravendeel @ ILOW symposium Monitoring en Innovatie in Hydrobiologie en Ecologie 15 februari 2017 Utrecht Lectoraat Biodiversiteit doel:

Nadere informatie

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden

Nadere informatie

aanvullend veldonderzoek onderzoek naar de aanwezigheid van beschermde vissen locatie Hoge Weide, Leidsche Rijn, Utrecht rapportnummer

aanvullend veldonderzoek onderzoek naar de aanwezigheid van beschermde vissen locatie Hoge Weide, Leidsche Rijn, Utrecht rapportnummer aanvullend veldonderzoek onderzoek naar de aanwezigheid van beschermde vissen locatie Hoge Weide, Leidsche Rijn, Utrecht rapportnummer 200841 aanvullend veldonderzoek vissen Locatie Hoge Weide, Leidsche

Nadere informatie

Blauwalgen & genomics

Blauwalgen & genomics Workshop Blauwalgen & genomics, Amersfoort, 2010 Blauwalgen & genomics CSI in het waterbeheer Ron van der Oost CSI Overzicht Genomics Blauwalgen: traditionele analyses Alternatieven met genomics? Discussiepunten

Nadere informatie

Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater 2014

Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater 2014 KWR November 2014 Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater 2014 KWR 2014.098 KWR November 2014 Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater KWR November 2014 Bronopsporen fecale verontreiniging

Nadere informatie

RAVON Vissenweekend 2010 Utrecht

RAVON Vissenweekend 2010 Utrecht RAVON Vissenweekend 2010 Utrecht RAVON Vissenweekend 2010 Utrecht Rémon ter Harmsel Maart 2010 STICHTING RAVON POSTBUS 1413 6501 BK NIJMEGEN www.ravon.nl Stichting RAVON Colofon 2011 Stichting RAVON, Nijmegen

Nadere informatie

NVO's en vis. Wat is het effect van NVO s op de visstand? 32 tigste bijeenkomst Vissennetwerk: KRW, Vis & Maatregelen

NVO's en vis. Wat is het effect van NVO s op de visstand? 32 tigste bijeenkomst Vissennetwerk: KRW, Vis & Maatregelen NVO's en vis Wat is het effect van NVO s op de visstand? 32 tigste bijeenkomst Vissennetwerk: KRW, Vis & Maatregelen Amersfoort, 24 november 2011 Carlo Rutjes & Michelle de la Haye Scoren met natuurvriendelijke

Nadere informatie

edna en monitoring van trek- en estuariene vissen in het NZK Bas van den Boogaard & Martijn Dorenbosch

edna en monitoring van trek- en estuariene vissen in het NZK Bas van den Boogaard & Martijn Dorenbosch edna en monitoring van trek- en estuariene vissen in het NZK Bas van den Boogaard & Martijn Dorenbosch Opbouw presentatie Visgemeenschap in het NZK: (Bas van den Boogaard) - monitoring en visserijtechnieken,

Nadere informatie

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Edwin Foekema Themadag werkgroep exoten NecoV Wageningen, 13 december 2007 Project-team IMARES Yerseke: Jeroen Wijsman, Aad Smaal TNO-IMARES

Nadere informatie

Microbiologische methoden (E. coli) Gertjan Medema, Leo Heijnen

Microbiologische methoden (E. coli) Gertjan Medema, Leo Heijnen Microbiologische methoden (E. coli) Gertjan Medema, Leo Heijnen Ideale methode Specifiek (geen vals -) Reproduceerbaar Simpel Selectief (geen vals +) 100% recovery Snel Gevoelig Levend/Infectieus Goedkoop

Nadere informatie

Leren van meetnetten in stedelijke natuur

Leren van meetnetten in stedelijke natuur Symposium Ecologie en de praktijk 2014 ecologica Leren van meetnetten in stedelijke natuur Niels de Zwarte @stadsnatuur 1 Bureau Stadsnatuur? Sinds 1997 Onderdeel Natuurhistorisch Museum Rotterdam Kenniscentrum

Nadere informatie

Meerjarenplan stichting EIS Nederland 2011 2016

Meerjarenplan stichting EIS Nederland 2011 2016 Meerjarenplan stichting EIS Nederland 2011 2016 Samenvatting Uitbreiding aantal actieve werkgroepen tot 60. Verdere professionalisering van het bureau. Betere profilering van de organisatie. Verdere groei

Nadere informatie

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Inleiding Praktisch overal in Nederland komen beschermde soorten flora en fauna voor. Bekende voorbeelden zijn de aanwezigheid van rugstreeppadden op

Nadere informatie

1 NATUUR. 1.1 Natuurwetgeving & Planologie

1 NATUUR. 1.1 Natuurwetgeving & Planologie 1 NATUUR 1.1 Natuurwetgeving & Planologie De bescherming van de natuur is in Nederland vastgelegd in respectievelijk de Natuurbeschermingswet en de Flora- en faunawet. Deze wetten vormen een uitwerking

Nadere informatie

RAVON jaarverslag Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland

RAVON jaarverslag Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland RAVON jaarverslag 2013 Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland 2RAVON jaarverslag 2013 Onderzoek voor bescherming We maken ons elk jaar weer sterk voor een goede bescherming van onze amfibieën,

Nadere informatie

Witteveen+Bos B.V. t.a.v. R. ter Harmsel MSc Ecologie Postbus 233 7400 AE Deventer

Witteveen+Bos B.V. t.a.v. R. ter Harmsel MSc Ecologie Postbus 233 7400 AE Deventer Witteveen+Bos B.V. t.a.v. R. ter Harmsel MSc Ecologie Postbus 233 7400 AE Deventer Uw kenmerk: ****** Ons kenmerk: WBMU1310 Datum: 03-12-2013 Projectgebied: Gemaallocatie Monnickendam Onderwerp: Inventarisatie

Nadere informatie

De knoflookpad in de Meinweg

De knoflookpad in de Meinweg De knoflookpad in de Meinweg Opkweken en uitzetten als laatste redmiddel Ben Crombaghs Paul van Hoof Bureau Natuurbalans - Limes Divergens B.V. Verspreiding in Nederland in drie tijdsintervallen Landelijk

Nadere informatie

Wat zijn occupancy modellen?

Wat zijn occupancy modellen? Wat zijn occupancy modellen? en hoe helpen ze om orde uit chaos te halen? Arco van Strien & Leo Soldaat CBS Natuurstatistieken Minisymposium Orde uit Chaos 14 maart 213 Natuurmonitoring Gestandaardiseerde

Nadere informatie

edna metabarcoding vissen

edna metabarcoding vissen edna metabarcoding vissen Verkennend onderzoek naar de mogelijke toepassing van edna voor de KRW vismonitoring Jelger Herder en Jan Kranenbarg edna metabarcoding vissen Verkennend onderzoek naar de mogelijke

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

KlimaatAdaptieve Drainage

KlimaatAdaptieve Drainage FutureWater Onderzoek en advies gericht op de duurzame toekomst van ons water KlimaatAdaptieve Drainage Innovatieve en duurzame techniek voor actieve samenwerking tussen agrariër en waterbeheerder 14-3-2013

Nadere informatie

Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem

Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem Samenvatting Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem Landbouw is essentieel voor de voedselvoorziening

Nadere informatie

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Sander van der Linden Biodetection Systems Waarom biologische testen? Huidige monitoring strategie bijna volledig gebaseerd of chemische

Nadere informatie

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond

Nadere informatie

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide 2010 Mark Klerks November 2010 Inleiding: Het jaar 2010 kwam maar langzaam op gang. Vooral het voorjaar was

Nadere informatie

Aanleiding Gegevensautoriteit Natuur

Aanleiding Gegevensautoriteit Natuur Aanleiding Gegevensautoriteit Natuur Strengere wetgeving op natuurgebied (Flora en faunawet) werd ingevoerd. Toenmalig minister Veerman zag in toenemende mate economische en ecologische belangen botsen.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Lupatini, Manoeli Title: Microbial communities in Pampa soils : impact of land-use

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats. Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet

Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats. Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet Aanleiding Aanleg natuurvriendelijke oevers belangrijk in waterbeheer Bij aanleg mist vaak de relatie met de

Nadere informatie

Astacicultuur. Commerciële teelt van rivierkreeften. door Thomas Abeel

Astacicultuur. Commerciële teelt van rivierkreeften. door Thomas Abeel Astacicultuur Commerciële teelt van rivierkreeften door Thomas Abeel Inhoud Inleiding Rivierkreeft op je bord? Productie van rivierkreeft Rode rivierkreeft Redclaw Europese rivierkreeft Onderzoek HUB-KAHO

Nadere informatie

AquaScope. snelle en autonome microbiologische detectie

AquaScope. snelle en autonome microbiologische detectie AquaScope snelle en autonome microbiologische detectie Inhoud Introductie AquaScope Voordelen Toepassingen Werking Prestaties Slot opmerkingen Bedrijfsprofiel BioTrack BV Afsplitsing van AquaExplorer,

Nadere informatie

Meerjarenplan. Vrijwilligers beschermen

Meerjarenplan. Vrijwilligers beschermen Meerjarenplan Vrijwilligers beschermen 2008 t/m 2012 Vrijwilligers beschermen Stichting RAVON RAVON zet zich, samen met haar betrokken donateurs en vrijwilligers, al jaren in voor de bescherming van reptielen,

Nadere informatie

Symbiont1.0. Tool voor biologische bodemkwaliteit. Daan Kuiper

Symbiont1.0. Tool voor biologische bodemkwaliteit. Daan Kuiper Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl Symbiont1.0 Tool voor biologische bodemkwaliteit Daan Kuiper Biologische bodem

Nadere informatie

RA VON jaarverslag 2011. Reptielen Amfibieën Vissen

RA VON jaarverslag 2011. Reptielen Amfibieën Vissen RA VON jaarverslag 2011 Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland Innovatie helpt ons vooruit Nieuwe onderzoeksmethodes zoals environmental DNA en telemetrie hebben ons verder geholpen in het onderzoek

Nadere informatie

Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland

Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten

Nadere informatie

Microverontreinigingen: hoe kun je ecologische risico s in water bepalen?

Microverontreinigingen: hoe kun je ecologische risico s in water bepalen? Microverontreinigingen: hoe kun je ecologische risico s in water bepalen? Ron van der Oost, (Waternet), Leo Posthuma (RIVM), Dick de Zwart(RIVM), Jaap Postma (Ecofide), Leonard Osté (Deltares) Met de huidige

Nadere informatie

Ontwikkelingen binnen de moleculaire pathologie. Bastiaan Tops Klinisch moleculair bioloog i.o. UMC St Radboud

Ontwikkelingen binnen de moleculaire pathologie. Bastiaan Tops Klinisch moleculair bioloog i.o. UMC St Radboud Ontwikkelingen binnen de moleculaire pathologie Bastiaan Tops Klinisch moleculair bioloog i.o. UMC St Radboud Binnen het UMC St Radboud: - Stroomlijnen van de diagnostiek (automatiseren) - Zoveel mogelijk

Nadere informatie

Moleculaire diagnostiek

Moleculaire diagnostiek Moleculaire diagnostiek van infectieziekten Arjan de Jong 8 december 2015 Moleculaire diagnostiek Diagnostiek op basis van moleculair biologische (DNA/RNA) technieken Moleculaire diagnostiek van infecties

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet

Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet Visserij Service Nederland sterk in viswerk Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet Bemonstering, vaststellen ecologisch effect, aanvragen ontheffing Opgesteld: Januari 2012 Update februari 2014 Visserij

Nadere informatie

Waterkwaliteitsproblemen in gracht Donjon-complex Adviesrapport ter verkenning naar mogelijke oplossingen

Waterkwaliteitsproblemen in gracht Donjon-complex Adviesrapport ter verkenning naar mogelijke oplossingen MEMO Waterkwaliteitsproblemen in gracht Donjon-complex Adviesrapport ter verkenning naar mogelijke oplossingen Proces: Ontwikkelen Watersysteem Aan : Jos van Hoeij (Gemeente Geldrop-Mierlo) Van : Maarten

Nadere informatie

Soortenstandaards handreiking voor te nemen maatregelen

Soortenstandaards handreiking voor te nemen maatregelen Soortenstandaards handreiking voor te nemen maatregelen Informatie bijeenkomst soortprotocollen en soortenstandaards 13 juni 2013, 13.00-17.00 uur Toon Zwetsloot (DLG) 1 Ontheffingspraktijk Flora- en Faunawet

Nadere informatie

Chinese wolhandkrab Eriocheir sinensis

Chinese wolhandkrab Eriocheir sinensis Chinese wolhandkrab Eriocheir sinensis Algemene opmerkingen: Noot 1: De horizonscan van Matthews et al. (2014) is gebaseerd op risicoscores uit het buitenland (is geen specifieke risicobeoordeling voor

Nadere informatie

Handleiding voor het gebruik van de kaartmodule NEM Meetnet Amfibieën

Handleiding voor het gebruik van de kaartmodule NEM Meetnet Amfibieën Handleiding voor het gebruik van de kaartmodule NEM Meetnet Amfibieën http://www.ravon.nl/kaartmodule Versie 1.1 30 maart 2015 Edo Goverse p.a. IBED/UvA Postbus 93501 1090 EA Amsterdam 020-525 7331 e.goverse@uva.nl

Nadere informatie

Ongewenste vreemdelingen

Ongewenste vreemdelingen Ongewenste vreemdelingen In Nederland leven meer dan vierhonderd exotische diersoorten, van oude bekenden zoals de muskusrat tot nieuwkomers als de bladpootwants. En de teller blijft lopen. Bij sommige

Nadere informatie

Risico's en veiligheid

Risico's en veiligheid Risico's en veiligheid Nationaal Symposium Schoon Fossiel voor Nederland Mart van Bracht, Directeur Kennis, TNO B&O Infrastructuur voor schoonfossiele energie Risicobeheersing Operationele fase Post-operationele

Nadere informatie

Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse. Overzicht uit te voeren organoleptische bepalingen 2010. Januari 2010 Versie 1.

Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse. Overzicht uit te voeren organoleptische bepalingen 2010. Januari 2010 Versie 1. Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse Overzicht uit te voeren organoleptische bepalingen 2010 Januari 2010 Versie 1.4 Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse Overzicht

Nadere informatie

Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen

Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen Tim Termaat Libellenstudiedag Vlaanderen 15 februari 2014 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Hoe gaat

Nadere informatie

Globaal rapport verspreiding beschermde en bedreigde soorten

Globaal rapport verspreiding beschermde en bedreigde soorten Page 1 of 6 Globaal rapport verspreiding beschermde en bedreigde soorten Samenstelling: 17 december 2009 Let op: Aan deze gegevens kunnen geen rechten worden ontleend. Lees ook de afwijzing van aansprakelijkheid

Nadere informatie

Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010. Andre Nooteboom (heemraad)

Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010. Andre Nooteboom (heemraad) Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010 Andre Nooteboom (heemraad) Doelstellingen avond Elkaar meenemen in oprichtingsproces VBC-Veluwe Zorgen voor draagvlak en enthousiasme Kennis en informatie overdracht

Nadere informatie

Rampbestrijding en hulpverlening

Rampbestrijding en hulpverlening Rampbestrijding en hulpverlening Natuurrampen en gevaarlijke stoffen: Methode: Flash Environmental Assessment Tool NVVK-congres, 16 en 17 maart 2011 Johan van Middelaar, DHV Natuurrampen en gevaarlijke

Nadere informatie

Fauna-inventarisatie. Wetgeving en methoden

Fauna-inventarisatie. Wetgeving en methoden Fauna-inventarisatie Wetgeving en methoden IPC Groene Ruimte, Arnhem 2012 Inhoud Vooraf 7 Deel I - Wettelijk kader 9 Inleiding 11 1 De Flora- en faunawet in vogelvlucht 12 1.1 Bescherming 12 1.2 Uitvoeringsbevoegdheid

Nadere informatie

Noordzeedagen. Kennis Beleid Beheer Wind op Zee

Noordzeedagen. Kennis Beleid Beheer Wind op Zee Noordzeedagen Kennis Beleid Beheer Wind op Zee Kader Ecologie en Cumulatie (KEC): cumulatieve effecten van offshore windparken op vogels, vleermuizen en zeezoogdieren in de zuidelijke Noordzee Maarten

Nadere informatie

KRW- doelen voor de overige wateren in Noord- Brabant: een pragma:sche uitwerking

KRW- doelen voor de overige wateren in Noord- Brabant: een pragma:sche uitwerking KRWdoelen voor de overige wateren in NoordBrabant: een pragma:sche uitwerking Frank van Herpen (Royal HaskoningDHV), Marco Beers (waterschap Brabantse Delta), Ma>hijs ten Harkel en Doesjka Ertsen (provincie

Nadere informatie

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Myriam Dumortier Natuurrapport www.natuurindicatoren.be www.nara.be www.inbo.be Haalt Vlaanderen de 2010-doelstelling? Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen

Nadere informatie

104.001 RWS-droog soorteninventarisatieprotocol

104.001 RWS-droog soorteninventarisatieprotocol 104.001 RWS-droog soorteninventarisatieprotocol t.b.v. FF-wet-inventarisaties rijkswegen, kanalen en vaarten van Rijkswaterstaat Droog versie 2.1 maart 2015 Wijzigingen ten opzichte van versie 2.0 Reptielen:

Nadere informatie

Alle soorten tellen Mee!

Alle soorten tellen Mee! Alle soorten tellen Mee! Reflectie op lezing Astrid Manhoudt Monitoring Agrarisch Natuurbeheer 3 e Flora en Faunacongres Nijmegen, 25 januari 2016 Ronald Zollinger Tellen alle soorten wel mee? Discussie

Nadere informatie

Geen water is goed water

Geen water is goed water De afbeelding kan niet worden weergegeven. Het is mogelijk dat er onvoldoende geheugen beschikbaar is op de computer om de afbeelding te openen of dat de afbeelding beschadigd is. Start de computer opnieuw

Nadere informatie

Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna

Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna Inhoud Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna Inleiding Proef 1. Algemene bepalingen. Proef 2. Bepaling waterkwaliteit met behulp van kleine waterdieren (makrofauna). Verzameltabel voor alle resultaten.

Nadere informatie

Nieuwe technieken die oude overbodig maken?

Nieuwe technieken die oude overbodig maken? Nieuwe technieken die oude overbodig maken? FES Fyto Symposium 22 juni 21 Dr. Piet M. Boonekamp Plant Research International Voor welke organismen Identificatie/Detectie? Diagnostiek is weten waar het

Nadere informatie

Notitie resultaten Aanvullend onderzoek kleine modderkruiper Plangebied: Wetenschappersbuurt, Schiedam

Notitie resultaten Aanvullend onderzoek kleine modderkruiper Plangebied: Wetenschappersbuurt, Schiedam Notitie resultaten Aanvullend onderzoek kleine modderkruiper Plangebied: Wetenschappersbuurt, Schiedam Aan: Van: Kopie: M. de Visser (Kubiek Ruimtelijke Plannen) F.A. van Meurs (Ecoresult) L. Boon (Ecoresult)

Nadere informatie

De das in de nieuwe wet natuurbescherming. Beleven, benutten en beschermen

De das in de nieuwe wet natuurbescherming. Beleven, benutten en beschermen De das in de nieuwe wet natuurbescherming Beleven, benutten en beschermen Integratie van bestaande natuurwetten Natuurbeschermingswet 1998 gebieden hoofdstuk 2 Flora- en faunawet soorten hoofdstuk 3 Boswet

Nadere informatie

De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr.

De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr. Tentamen Genoombiologie, 28 Oktober 2009, 9.00-11.45 h De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr.

Nadere informatie

Eelerwoude B.V. S. Semmekrot Mossendamsdwarsweg AB GOOR. Datum 18 november 2016 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet

Eelerwoude B.V. S. Semmekrot Mossendamsdwarsweg AB GOOR. Datum 18 november 2016 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet > Retouradres Postbus 19530, 2500 CM Den Haag Eelerwoude B.V. S. Semmekrot Mossendamsdwarsweg 3 7470 AB GOOR Postbus 19530, 2500 CM Den Haag mijn.rvo.nl T 088 042 42 42 F 070 378 61 39 ffwet@rvo.nl Betreft

Nadere informatie

BREEAM-NL 2013 GEBIED. Beoordelingsrichtlijn Gebiedsontwikkeling

BREEAM-NL 2013 GEBIED. Beoordelingsrichtlijn Gebiedsontwikkeling BREEAM-NL 2013 GEBIED Beoordelingsrichtlijn Gebiedsontwikkeling 2013 Inhoudsopgave Ruimtelijke Ontwikkeling... 3 Pagina 10 van 10 Ruimtelijke Ontwikkeling Pagina 3 van 10 1.1 RO 6 Abiotische structuren

Nadere informatie

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat 2010 Stichting RIONED Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorg samengesteld. Niettemin aanvaarden de samen stellers en de uitgever geen enkele

Nadere informatie

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt?

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Ies Nijman UMC Utrecht Dept of Genetics, Centre for Molecular Medicine Center for Personalized Cancer Treatment (CPCT), Hartwig Medical Foundation 1994 DNA sequenties,

Nadere informatie

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een nieuwsbrief naar de RAVON waarnemers

Nadere informatie

Briefnotitie Actualisatie quickscan natuurwaardenonderzoek Boomcateweg 39a Nijverdal. In het kader van de Flora- & Faunawet

Briefnotitie Actualisatie quickscan natuurwaardenonderzoek Boomcateweg 39a Nijverdal. In het kader van de Flora- & Faunawet Briefnotitie Actualisatie quickscan natuurwaardenonderzoek Boomcateweg 39a Nijverdal In het kader van de Flora- & Faunawet Colofon Briefnotitie actualisatie quickscan natuurwaardenonderzoek Boomcateweg

Nadere informatie