!"#$#%&'#()##*+&,-"#(./0-1&233(4#(5678$#."9&

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "!"#$#%&'#()##*+&,-"#(./0-1&233(4#(5678$#."9&"

Transcriptie

1 >-"#(*#(6%=+&& (6338>-"#(5E6$#(6%=+&& >-"#(*>-%G"#6"&#%&& >-"#(*>-86"#6"9&& '33(&4#&"--*E6"3#H#%6%=&=#)(E6*#%&>#&)#8#64&#%&1-..#%&4-"&$#($38=#%.&"3#9&& F& I& J;&0#"&)#8#64&"#&*E%%#%&;-*#%&#%&"#&#$-8E#(#%&6.&#(&*#%%6.&%346=9&J;&4#&7E6."#& 6%H3(;-G#&"#&$#(*(67=#%&"#%&)#03#$#&$-%&4#&*#%%6.3%">6**#86%=&>3(4#%&#(+&;644#8.& ;3%6"3(6%=+&=#=#$#%.&$-%&0#"&>-"#(.K."##;&$#(5-;#849&&,#&53#*#%&4--()67&."##4.&%--(&##%&43#8;-G=#&6%5#"&$-%&;#G%=#%9&L#%&;34#8&4-"& 4--()67&0#81"&56#&7#&06#(+&4#&;3%6"3(6%=./K/8E.9& M674#%.&0#"&433(831#%&$-%&4#&;3%6"3(6%=/K/8E.&4#&$38=#%4#&$(-=#%?& N3$#%--%&4#&/6(*#8+&31&0#"&%6$#-E&$-%&)#8#64?&>-"&>68&0#"&>-"#(./0-1&)#(#6*#%&3H& *E%%#%&)#."E(#%B& O678&%--(&6%H3(;-G#)#03#P#?&,-"&;3#"#%&>#&4--($33(&>#"#%B& N83*7#&6%H3(;-G#)#03#P#?&,#8*#&6%H3(;-G#&0#))#%&>#&4-%&%346=B& O678&%--(&;3%6"3(6%=.."(-"#=6#?&,-"&;3#"#%&>#&4-%&;#"#%&#%&;#"&>#8*#&"#/0%6#*& ;3#"&4-"B&Q4--(&56"&4#&86%*&%--(&#C2DR9&!"#$%&'()&*('+$,-./$&/$ $%&'()&*('+4)-56'(-7-'$,(8'$'&&()$--'$3&-.$&1$,(569$ %22*$2.:83$--'$%(33-.$&%$--'$;*22+$)-$0-2')<&&*3-'=$ C#&;3%6"3(6%=&)67&>-"#()#0##(4#(.&6.&31&"#&4#8#%&6%&4(6#&033H4=(3#1#%?& >&-4)2'3?$-'$)*-'3$%&'()&*('+?&>-"&6.&4#&"3#."-%4&$-%&0#"&>-"#(.K."##;+&03#& 3%">6**#8"&4#5#&"3#."-%4&56/0&3$#(&4#&7-(#%&0##%B&C6"&6.&%6#"&1#(.#&(#=E86#(#& )#0##(&!,$-(%&=&9#-(&#($)*(.>('9(/&(.')$$-(8?&'(/#$$.:B& AB-5)%&'()&*('+?&;3%6"3(6%=&$-%&#T#/"#%&$-%&;--"(#=#8#%&!4&&C(/&(%&'85&'( 5$$-#&%&)(,&)(4&-(&D&3-(/$-(.>(&#(7$'(7&#,$34E&:B9&!3;;6=#&;#G%=#%&--%&4#&"3#."-%4&$-%&0#"&>-"#(.K."##;&567%&>#U#867*&$#(186/0"& ;##(&$(670#64&6%9&& S& Z&

2 C#&;#G%=#%&46#&%E&=#4--%&>3(4#%+&>3(4#%&5[&=#4--%&4-"&4#&$#(5-;#84#&=#=#$#%.& 31&53$##8&;3=#867*&$(-=#%&-%">33(4&=#$#%9&& N#8-%=(67*#&-.1#/"#%&6%&0#"&(#/0"#(4##8&$-%&4#&)#8#64./K/8E.&Q;3%6"3(6%=."(-"#=6#R?& *3."#%& 1#(.3%#8#&6%5#"& 433(8331G74& >#U#867*#&#6.#%&--%&;3%6"3(6%=&,#&43#%&-88#(8#6&;#G%=#%&--%&>-"#(."-%4#%+&4#)6#"#%&#%&/0#;6#+&;--(&4--(&567%&>#& $-%4--=&%-"EE(867*&%6#"&$33(9& '-%E6"&#/383=6./0#&*>-86"#6"&0#))#%&>#&0#"&3$#(&HK18+&;-HK+&;-H-&#%&$6.9&'-%&4#5#& =(3#1#%&#%&.33("#%&)6%%#%&4#5#&=(3#1#%&*E%%#%&$#(./0688#%4#&=#=#$#%.&>3(4#%& $#(5-;#84+&)$&$#(.1(#646%=+&--%"-88#%+&$#(03E46%=#%&Q=#;##%./0-11#%R+&)63;-..-&#%& $33(&$6.&)$&33*&$6"-86"#6"9&& \& ]& D8.&%6#E>#&"#/0%6#*#%&3%5#&$(-=#%&*E%%#%&)#-%">33(4#%&31&##%&;-%6#(&46#&.86;;#(+&.%#88#(+&*3("#(&3H&=3#4*31#(&*E%%#%+&4-%&86="&#(&##%&;336#&*-%.9&C#&"#/0%6#*& 6.&%E&-8&3(*-5)$(',-)022*=$C&&*0--.3-'?& >#8&3H&%6#"&$33(B& `#"&*-%&567%&4-"&-8.&7#&##%&%6#E>#&"#/0%6#*&6%5#"&3;&##%&)#1--84#&$(--=&"#& )#-%">33(4#%+&4-"&7#&4-%&%3=&."##4.&-%4#(#&"#/0%6#*#%&;3#"&6%5#U#%&3;&4#&3$#(6=#& $(-=#%&"#&)#-%">33(4#%9&a#$38=&6.&4-"&#(&4-%&#b"(-&*3."#%&=#;--*"&;3#"#%&>3(4#%9&,-"&)#"(#P&>#U#867*#&#6.#%?&46#&;3=#%&)#."&"#(&46./E..6#&=#."#84&>3(4#%9&`#"&=--"& "#%&.83U#&%6#"&3;&4#&;3%6"3(6%=&5#8H+&;--(&3;&0#"&43#8;-G=&)#-%">33(4#%&$-%&##%& )#1--84#&$(--=9&C-"&=#84"&4E.&33*&$33(&4#&>#"=#$#(9&N#8#64.)#c%$83#46%=& %3345-*#867*9& _& f&

3 )#33(4#86%=d&$#(.1(#646%=&$-%&$6..#%+&;--(&33*&-%4#(#&=(3#1#%&-8.&-;^)6#h%&#%& #b3"#%&q)67$33()##84&(6$6#(*(##p#%rd&999&& V3("3;?&.8E6"&--%&)67&3%5#&6%H3(;-G#)#03#P#9& 1(3"3/388#%&#%&53&*3;#%&"3"&."-%4--(46.-G#9&V#%%6.E6">6..#86%=&"E..#%&6%."-%G#.&46#& %E&;#"&#C2D&>#(*#%+&867*"&Q"#R&)#1#(*"9&C##8&7#&*#%%6.+&534-"&0#"&#6%41(34E/"&."#(*#(& >3(4"&#%&.%#88#(&6%5#")--(9& DH>67*#%&$-%&0E646=#&."-%4--(4#%&;-=d&;3=#867*&*-%&#C2D&53%4#(&4#&*>-%G^/#(6%=& $-%&)#."-%4./0-i%=#%&##%&)#"#(+&$388#46=#(&)##84&$-%&4#&$6.."-%4&=#$#%9&C-%& ;3#"#%&>#&4--(&$33(&31#%&."--%&#%&53&%346=&;--"8-U#%&$33(&--%1-..#%9&L%6=#& *>-%G^/#(6%=+&#$#%"E##8&-8.&$#(03E46%=&"E..#%&.33("#%&6.&#/0"#(&>#8&=#>#%."9& j&

4 !"#$%#%!$&' RAVON Environmental DNA RAVON & SPYGEN Vlinderstichting, Zoogdiervereniging en FLORON Jelger Herder Amersfoort, 27 november 2013 Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland!! 28 professionals!! 2000 vrijwilligers!! Non profit Alle inkomsten op projectbasis Doel: het duurzaam behouden van onze reptielen, amfibieën en vissen. 2/17 Sinds 2011 samenwerking met SPYGEN Samenwerking op edna gebied SEH Congres 2009 in Turkije ontmoet. Samenwerking in Nederland!! Toonaangevend lab op gebied edna!! Uitvinders edna!! Jarenlange ervaring!! Speciaal lab!! Speciale protocollen!! Wetenschappelijke insteek!! Kennis ecologie en verspreiding!! Pilot studies!! Ontwikkeling monstermethodiek!! DNA voor referentiedatabases (ook voor Naturalis!)!! Ervaring met grote projecten Samenwerking Internationaal Waterschappen 3/17 4/17 Ficetola - Taberlet Phillip Francis Thomsen Kennis delen Kwaliteit! eerst pilot studie dan toepassen!! Publicaties (10+)!! Primerontwikkeling Dejean et al., 2011 Herder et al., 2012 Dejean et al., 2012 Herder et al., 2013 In silico (bioinformatisch) In vitro (op weefsel in lab) In situ (in het veld)!! Presentaties (15+)!! College edna -! Nationaal: STOWA, Waterschappen, VOFF, RAVON, RWS, TAUW, Symposium Ecologica etc. -! Internationaal: Symposium edna Brussel en SEH Hongarije!! Testen in het veld: 8 locaties waar de soort zeker voorkomt (verschillende habitats) 4 locaties waar de soort zeker niet voorkomt (controle!)!! Website -! 5/17 6/17 $'

5 !"#$%#%!$&' Kwaliteit! eerst pilot studie dan toepassen Kwaliteit! eerst pilot studie dan toepassen!! Trefkans grote modderkruiper (in pilot studie 87,5%)!! Vervolgonderzoeken bevestigden deze trefkans (honderden locaties bemonsterd inmiddels)!! Trefkans veel hoger dan met electrovissen!! Habitatkennis cruciaal voor succes edna!! 2.5 x meer positieven bij inschatting geschikt vs matig geschikt. Herder et al., Visionair 7/17 8/17 Ervaring RAVON! soortgerichte aanpak Ervaring RAVON! soortgerichte aanpak Vissen: Grote modderkruiper Zoogdieren: Noordse woelmuis Waterspitsmuis Vissen: Grote modderkruiper Nog veel meer Zoogdieren: Noordse woelmuis Waterspitsmuis Amfibieën: Libellen: Invasieve kreeften Amfibieën: Drijvende waterweegbree Libellen: Kamsalamander Knoflookpad Amerikaanse brulkikker Italiaanse kamsalamander Groene glazenmaker Gevlekte witsnuitlibel Kamsalamander Knoflookpad Amerikaanse brulkikker Italiaanse kamsalamander Zwemmersjeuk Groene glazenmaker Gevlekte witsnuitlibel (Trichobilharzia) 9/17 10/17 Ervaring! Soortgroepgerichte aanpak Ervaring! Soortgroepgerichte aanpak!! Universele primer voor soortgroep!! Al het DNA van 1 soortgroep vermeerdert in de PCR!! Reeds succesvol getest door SPYGEN in Frankrijk Amfibieën in poelen: met edna zelfde of meer soorten dan traditioneel. Vissen in de Rhône: met edna 23 soorten tegen 19 soorten met elektrovissen.!! Al het vermeerderde DNA uitlezen met Next Generation Sequencing!! Op de computer een match maken met database 11/17 12/17 %'

6 !"#$%#%!$&' Pilot studie in Nederland edna KRW Ervaring!! Vergelijking edna (Next Generation Sequencing) met KRW bemonsteringen 20 locaties verspreid over NL!! Vergelijking uitkomsten: Hoofddoel: soorten Subdoel: verkenning relatie edna - dichtheid!! Sinds 2011 in Nederland rond 1000 locaties onderzocht met edna!!! SPYGEN en LECA langer bezig en nog veel meer locaties onderzocht 13/17 14/17 Conclusie uit rapport Bijkerk et al Voorstellen uit rapport Bijkerk et al !! De betrouwbaarheid van de methode is nog onvoldoende bekend!! Niet bekend hoe bemonstering op te zetten om detectiekans te realiseren. Deze conclusie delen wij niet!!! Onderzoek optimale bemonsterinspanning! Modelonderzoek In onze ogen te complex / ambitieus voor vissen Beter om te kiezen voor praktische aanpak: testen in het veld edna scoort reeds aantoonbaar beter dan conventioneel! Onderzoek doen naar invloed van losse factoren 15/17 16/17 Voorstellen uit rapport Bijkerk et al !! Ontwikkeling primers! genereren soortenlijsten Niet: voor 70 vissoorten primers te ontwikkelen en los Niet praktisch:! 70 losse analyses " arbeidsintensief + duur! Multiplexing (meerdere primers samen) te complex!! Primerontwikkeling onderschat! Selectief (dus onverwachte soorten mis je!) Zijn er nog vragen?????? Wel: Universele primer en Next Generation Sequencing Benut al het DNA uit het monster Werkt blind " dus ook onverwachte soorten Informatie over aantallen DNA kopieën " relatie naar dichtheden Rapport zegt te duur (2375 euro) " werkelijk kosten ~ 350 euro! 17/17 18/17 &'

7 Bridging science to practice edna methodiek voor inventarisatie van aquatische biodiversiteit DNA technieken beschikbaar voor praktische toepassing!! Moleculair biologische methoden voor bewaking drinkwaterkwaliteit Ziekteverwekkers van fecale herkomst Schadelijke micro-organismen die zich in water kunnen vermeerderen!! Source tracking van fecale verontreinigingen!! Monitoren van microbiologische zwemwaterkwaliteit Microbiologische meetmethoden voor beoordeling microbiologische kwaliteit drinkwater Cyanobacteriën of blauwalgen E.coli en enterococcen Source-tracking van fecale verontreinigingen Toepassing zwemwater!! Routinematige kwaliteitscontrole Beheer zwemwater (RWS):!! Onderzoek: risico s beter leren kennen!! Locaties met regelmatig hoge concentraties E. coli/ Ook organismen die met klassieke methoden niet aantoonbaar zijn!! Risico beoordeling!! Optimalisatie zuiveringsprocessen enterococcen!! Verbeteren kwaliteit is noodzakelijk!! Oorzaak? Gerichte maatregelen Kwaliteitsverbetering DNA detectie van potentieel toxische blauwalgen In opdracht van RWS Monitoren van beschermde en invasieve soorten met edna, pilot 2013 Samen met Bureau Waardenburg en Waterschap Rivierenland!! Kwantitatieve detectie van de (meest voorkomende) potentieel toxische blauwalgen Grote Modderkruiper Kamsalamander Exotische zoetwaterkreeften!! qpcr met interne controle (Misgurnus fossilis) (Triturus cristatus) (Astacidae and Cambaridae)!! Routinematige toepassing KWR Watercycle Research Institute 1

8 Bridging science to practice Inventarisatiemethoden op basis van edna!! Specifieke detectiemethoden door kwantitatieve edna detectie Soort, groep, geslacht specifiek Kwantitatief en zeer snel resultaat!! Generieke inventarisatie met behulp van metabarcodinganalyse Groep specifiek Identificatie van soorten op basis van next generation sequencing edna voor aquatische biodiversiteit, TKI Samen met Naturalis, RoyalHaskoningDHV, BaseClear, Koeman & Bijkerk, Hogeschool Leiden!! Verzamelen van barcodes!! Ontwerp edna methoden!! Generieke methoden!! Specifieke methoden!! Metabarcoding sequence analysis!! Vertaalslag naar praktijk Kennishiaten edna voor aquatische biodiversiteit!! Optimalisatie en standaardisatie waterbemonstering Detectiekans Afhankelijk van doelsoort Aantal, poolen, volume!! Stabiliteit en verspreiding edna in het milieu O.a. in vitro studies met verschillende modelorganismen!! Standaardisatie edna analyse Robuuste methode geschikt voor routinematige toepassing inclusief controles Werkvoorschriften en protocollen van doelsoorten!! Relatie DNA kopieën en abundantie (enige analogie met cyanobacteriën) KWR Watercycle Research Institute 2

9 !"#$%#%!$&' 2,'',289'<,+:)=,'>'%'?/4,6' =,+,BI,D/64',6'0,<)64+, /+,15,' 2,'+),3/44561'7/6',289'56':,+';/+,-0,:,,-' ()*+,-'./+0,-1' #':,+')3;,-D,6'7/6':,+',289'=/+' 56'=,';/+,-<)64+,-4'//6;,E51'54F' +,6,56=,'=),A4))-+,6'//6'+,' D*66,6'+)6,6' G*5=51,')6+;5DD,A561,6'>'S),</6',6'U5ND,-D'07'['YCA3:5*<' J54H' 9<K05,L6H' M;,<<,-4N,*D'!"#$%&'($)&*#+$*,-. G/3A)+C3,'0,3/A561H'' O+)P54B:,'Q'0A/*;/A1,6H' R/B-)?/*6/'' OS(TF'8/+*-/A54'UVF'T)C/A'G/4D)6561F'U/4,BA,/-F'WXYF'G)1,4B:))A' G*5=51,')6+;5DD,A561,6' W\6'289'?-/1<,6+[<)A,B**A'56';/+,-<)64+,-'54'/A'7)A=),6=,')<'56':,+' 2,'D/64')<',,6')-1/654<,'//6'+,'+)6,6'54'=//-<,,'1,A5ND'//6'=,'D/64' )<',,6'4+*DN,'289'56':,+';/+,-<)64+,-'+,'D-5N1,6H'=,'=,+,BI,D/64' 2,'=,+,BI,D/64'D*66,6';,'0,]67A),=,6'#'0,<)64+, /+,15,^' #! J)A*<,' #! T*5<+,A5ND,'7,-=,A561' 2,+,BI,D/64'>'(//-'54'=5,'7/6'/_/6D,A5ND`' 2,',289'<,+:)=,'>',,6'7))-0,,A=' a7,-'=,e,'?/b+)-,6'>',6'=*4'=,+,bi,d/64'#';,+,6';,':,,a';,5651b' G),'D*66,6';,'=/6',,6'0,+-)*;0/-,'0,<)64+, /+,15,' :/6+,-,6`' $'

10 !"#$%#%!$&' %'!"#$%%&'"(")# c,7),a51,-'=/6'b)67,6i)6,a,' <,+:)=,6'O<,+'6/<,'E,A=E/<,',6[ )?'<),5A5ND'+,'567,6+/-54,-,6'4))-+,6QH' 85,+'4,A,BI,?H' 2,',289'<,+:)=,'>',,6'7))-0,,A=' U,<)64+, /+,15,'7/6'1-))+' 0,A/61d' *+,',-"#."/%&./%0,)-")# a67)a=),6=,'d,6654')7,-'?/b+)-,6'=5,'=,+,bi,d/64' 0,3/A,6H' U,+-)*;0//-:,5='7/6'=,' 5"&65"78"$")9## 0::&#"&#0%".#)%-#$""(#%)'"&;%"/# -"'::)#<%&'")=# 2,',289'<,+:)=,'>',,6'7))-0,,A=' 2,'<)65+)-5614=),A,6' >=!?%"6.:)'#")#.&")'#0%),.%&,)-# ca)0/a,'0,))-=,a561',6'a/61,'+,-<5n6'+-,6=',b)a)15,'#'?c+)3a/6d+)6f'?c+)0,6+:)4f'</b-)?c+,6f'</b-)?/*6/',6' 7544,6' A5"&:8%)"("#0%),.%&,)-# R,,-'1,-5B:+,-,'<)65+)-561'6/'+-,f,6'7/6'<//+-,1,A,6'>'65,+'/AA,' 3/-/<,+,-4':),7,6'1,<,+,6'+,';)-=,6' B=! F=! G<"0<:."&#,289',6'=,'<)65+)-5614=),A,6'?%"6.:)'#")#.&")'#0%),.%&,)-# ca)0/a,'0,))-=,a561',6'a/61,'+,-<5n6'+-,6=',b)a)15,'#'?c+)3a/6d+)6f'?c+)0,6+:)4f'</b-)?c+,6f'</b-)?/*6/',6' 7544,6' 4))-+,64/<,64+,AA561F'/0*6=/6I,',6'A,,e5N=' H%-"(,I/3"'")#"!12# Y))-+,64/<,64+,AA561'>'//67*AA,6=,'<)65+)-561'+07'E,A=E/<,',6' 8)6#=,4+-*BI,?'O)-1/654<,',6':/05+/+QH' S/6'5D'/AA,';/+,-,6';)-=,6'+),1,3/4+H' 2,+,BI,D/64')6E,D,-H' 90*6=/6I,'>'56'=,'+),D)<4+H' Z,,e5N=40,3/A561'>'65,+'<)1,A5NDH',289',6'=,'<)65+)-5614=),A,6' A5"&:8%)"("#0%),.%&,)-# R,,-'1,-5B:+,-,'<)65+)-561'6/'+-,f,6'7/6'<//+-,1,A,6'>'65,+'/AA,' H%-"(,I/3"'")#"!12# c,7),a51:,5=h' 85,+#4,A,BI,?H' 8)6#=,4+-*BI,?'O)-1/654<,',6':/05+/+QH' S/6'5D'/AA,';/+,-,6';)-=,6'+),1,3/4+H' 2,+,BI,D/64')6E,D,-H' H%-"(,I/3"'")#"!12# U,3/A,6'//6;,E51:,5='7/6',,6')?'<,,-=,-,'4))-+,6H' c,7),a51:,5=h' 85,+#4,A,BI,?H' 8)6#=,4+-*BI,?'O)-1/654<,',6':/05+/+QH' S/6'5D'/AA,';/+,-,6';)-=,6'+),1,3/4+H' 2,+,BI,D/64')6E,D,-H' T575,-3-5DOA/-7,6Q'>'B)66,BI,'+*44,6'E),+',6'

11 !"#$%#%!$&',289',6'=,'<)65+)-5614=),A,6' G<"0<:."&# G)1,'D;/A5+,5+4,54,6'57<'7)AD41,E)6=:,5=' H%-"(,I/3"'")#"!12# h),d)<4i1')6=,-e),d' 1::&# X6E5B:+'56'=,+,BI,D/64H#!%"(' S)4+,6,iB5L6+,'0,<)64+, /+,15,'=5,',,6'0,3//A=,'0,+-)*;0//-:,5=' -,/A54,,-+H' Y+/6=//-=54,-,6'>'4))-+F':/05+/gC3,H' W,6'1),=,';,+,64B:/33,A5ND,'0/454'7))-':,+'1,0-*5D'7/6'=,',289'<,+:)=,H' *%"# R)=,A</I1')6=,-E),D'>'=543,-45,<)=,A'>';,AD,'?/B+)-,6'E5N6'7/6'0,A/61`' J))-'7,-4B:5AA,6=,'4))-+,6')-1/654<,6F'4+-)<,6=,',6'4+/16/6+,';/+,-,6' WP3,-5<,6+,,AF'56':,+'7,A=',6'56':,+'A/0' J/A5=,-,6'*5+D)<4+,6'<)=,A)6=,-E),DH' "#$%&'($)&*#+$*' &'

12 Environmental DNA en monitoring Ontwikkelingen IMARES Monitoring!! Internationale ei-surveys om paaibestand te bepalen van makreel/horsmakreel/haring Hilde van Pelt-Heerschap!! Invasieve soorten - Mosseltransport - Ballastwater!! Monitoring programma s - Aanwijzing Natura 2000 gebieden o.g.v. aanwezige soorten - KRW- eisen goede waterkwaliteit Surveys eieren van makreel/horsmakreel en haring - -! Gelijktijdige moleculaire identificatie -! Bepaling relatieve biomassa--- gebaseerd op het aantal kopieen van de moleculaire barcode per cel. Invasieve soorten Mosselzaad transport -! edna (ook vroege ontwikkelings-stadia) - levend/dood Natura 2000 gebieden/ KRW Tot nu toe gebaseerd op taxonomische identificatie van soorten in de sediment fractie > 0.5 mm. Ontwikkeling metabarcoding: 1. Splitsing sediment fractie: groter dan 0.5 mm en kleiner dan 0.5 mm 2. DNA isolatie en amplificatie van de moleculaire barcode 3. Sequencing (25 miljoen sequenties per run) 4. Data analyse Ballast water 1

13 Verdere ontwikkelingen 1.! Uitbreiding moleculaire databases 2.! Bepaling abundantie o.g.v. biomassa 3.! Bepaling levend versus dood 4.! Ontwikkeling primers voor bepaalde groepen 5.! VALIDATIE 2

14 Huidige en toekomstige activiteiten Alterra edna en monitoring door waterschappen Huidige activiteiten en toekomstvisie van Alterra Aanvullende validatie voor reeds beschikbare edna-merkers: Arjen de Groot - Knoflookpad Dierecologie, Alterra Wageningen UR - Grote modderkruiper Ontwikkeling van edna-merkers voor relevante soorten: 2013: invasieve en inheemse rivierkreeften 2014: kenmerkende libellen, kokerjuffers Methodologie op basis van qpcr-reactie Optimalisatie van bemonsteringsprotocollen STOWA, 27 november 2013 edna onderzoek bij Alterra - WUR Rivierkreeften in Nederland Moleculaire en ecologische expertise onder één dak: Vroegtijdige opsporing invasieve rivierkreeften voorkomt: Moleculair laboratorium, gespecialiseerd in analyse van DNA met matige kwaliteit en kwantiteit Schade aan ecosystemen (verlaagde KRW-scores) - keutels, haren, eischalen ł Schade aan oever- / aquatische vegetatie - edna in bodem- en watermonsters ł Vertroebeling ł Predatie en concurrentie Praktijkgerichte ecologische expertise voor aquatische flora en fauna - ecologische doelen en monitoringseisen voor de KRW Mogelijke schade aan infrastructuur ł Ondergraven van oevers en slootkanten - beleidsplannen voor bedreigde en invasieve soorten Bemonstering en inventarisatie door ervaren veldmedewerkers Eigen proefsloten, kunstbeken, etc. Roessink et al. 2009, Alterra-rapport 1923 Roessink et al. 2010, Alterra-rapport 2052 Foto s: Fabrice Ottburg edna onderzoek bij Alterra: praktijkgericht Ontwikkeling edna-technieken gericht op ondersteuning van de monitoringstaken van waterbeheerders en natuurbeheerders Focus op detectie van beleidsrelevante soorten / soortsgroepen: ł Verkenning aanwezigheid van kwetsbare soorten voorafgaand aan werkzaamheden ł (Prestatie)monitoring voor terugkeer kenmerkende soorten KRW na herstelwerkzaamheden ł Vroegtijdige opsporing van soorten die KRW-doelstellingen negatief kunnen beïnvloeden (invasieve exoten) Methodeontwikkeling voor rivierkreeften Ontwikkeling van twee early-warning tools: A) B) Een soort-specifieke test voor de Rode Amerikaanse rivierkreeft Een brede test voor de in Nederland voorkomende rivierkreeften Doorlopen stappen: Rode Am. rivierkreeft (Procambarus clarkii) specifieke Gestreeptemerker Am. rivierkreeft 1. Ontwerpen van voldoende Marmerkreeft 2. Optimalisatie qpcr-reactie Geknobbelde Am. rivierkreeft 3. Tests op andere kreeftachtigen Æ vals-positieven uitsluiten(orconectes virilis) Gevlekte Am. rivierkreeft 4. Tests op veldmonsters met bekende aan/afwezigheid (Orconectes limosus) Californische rivierkreeft Aandacht voor praktische inzetbaarheid methode (Procambarus acutus) (Procambarus fallax) Turkse rivierkreeft (Pacifastacus leniusculus) (Astacus leptodactylus) Europese rivierkreeft (Astacus astacus)

15 Rivierkreeften aangetoond in veldmonsters Rode Amerikaanse rivierkreeft Nu: verificatie via DNA sequencing Naardermeer (ven) Richting een breder toepasbare methode Speerpunten voor grotere toepasbaarheid door waterschappen: 1. Detectiekans: wat vertelt een positief of negatief resultaat? - over welk watervolume kunnen uitspraken worden gedaan? - invloed van verschillen in hydrologie en waterchemie? Loosdrecht (meer) Maarsseveen (sloot) Waddinxveen (sloot) Europese rivierkreeft Sinderhoeve (proefsloot) 2. Gestandaardiseerde protocollen voor bemonstering en analyse - Replicatie, volume en spreiding van monsters - Wijze van bemonstering en DNA extractie - Replicatie van PCR-reacties, en definitie positieve score Geknobbelde Am. rivierkreeft Kamerik (sloot) Gestreepte Am. rivierkreeft Alblasserwaard (sloot) 3. Meer zicht op mogelijkheden voor kwantitatieve analyse 4. Meer zicht op mogelijkheden voor diversiteitscreening (metabarcoding) Turkse rivierkreeft Kerkrade (meer) Onderzoeksbehoefte A. Effect van studiesoort en condities op hoeveelheid DNA in monster Vele parameters m.b.t. hydrologie, DNA-specificaties en dierecologie Modelstudie waardevol, mits gericht op kwalitatieve uitspraken: ł relatieve belang van parameters ł optimale monsterstrategie Parameters staven met experimenten in lab, proefsloten en veld B. Effect van watercondities op DNA-detectie in het monster Inhiberende stoffen en DNA-verzadiging kunnen de gemeten edna-concentratie beïnvloeden Dit heeft gevolgen voor de optimale monsterstrategie (wel of niet monsters samenvoegen?) Foto: Fabrice Ottburg Knoflookpad als onderzoeksmodel Met dank aan: Ivo Laros In samenwerking met adviesbureau Natuurbalans Kweek van larven en herintroductie in verlaten poelen Jan Bovenschen Experimenteel onderzoek in 2013/2014 aan: ł edna-afgifte door verschillende levenstadia (ei, larve, adult) ł Opbouw en afbraak edna-concentratie in water ł Ruimtelijke verspreiding Ivo Roessink Fabrice Ottburg Ben Crombaghs Jouke van der Zee Vragen: /

16 3"41#/*5%16#/)* 7#89"*3%88%%/1*!"#$%&%'()*+,,)-&./&0,1('2()&.345& A(&-9((&'((*-&2(6,1(0?(&(AB%&-(D<0,6,>8(O0&P8K0F&& 5QR&S&4T5U&9(66&VWXY& A(&-9((&'((*-&2(6,1(0?(&(AB%&-(D<0,6,>8(O0&P8K0F&& 5QR&S&4T5U&9(66&VWXY& N,>(68K7<(?(0&(0&2(;()780>(0& :;<*/ =>:? C#1%6%/9"D'()* C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& & && G!&[8-()*-&>(1,(68>& G!&!0(6& G!&],(?7,,;& C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& G!&N80?()&>(1,(68>&& G!&%66((0&>(*(6(D-(()?(&*,,)-(0&9,)?(0& G!&#0?()*0((=9&(`(D-&& G!&A==)& 1

17 N,>(68K7<(?(0&(0&2(;()780>(0& :;<*S&=>:? C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& & && G!&[8-()*-&>(1,(68>& G!&!0(6& G!&],(?7,,;& G!&%66((0&>(*(6(D-(()?(&*,,)-(0&9,)?(0& C#1%6%/9"D'()* C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& G!&N80?()&>(1,(68>&& G!&#0?()*0((=9&(`(D-&& G!&A==)&& G!&WXY&?(-(DE(&'(-<,?(&1,,)&'()*+",)&+$(-)$% b&_0&,0-9877(680>& Kostenefficiënte technologieën ontwikkelen voor afzonderlijke soorten organismen &!% & & &!& &"& & & &"& Standaardisaties ontwikkelen voor de methode(s) zodat de resultaten onderling vergelijkbaar zijn Kwantitatieve bepalingen ontwikkelen van middels qpcr JN(- 2

Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA

Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA STOWA Gentechnieken-dag Presentatie is eigendom van RAVON en SPYGEN Enkel voor eigen gebruik deelnemers. Niks uit deze presentatie

Nadere informatie

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Jelger Herder Nijmegen, 21 maart 2013 Veel soorten zijn lastig te vinden Grote modderkruiper Verlandende vegetaties Verstopt zich bij gevaar in de modder

Nadere informatie

CSI in de Polder Environmental DNA voor het opsporen van dieren

CSI in de Polder Environmental DNA voor het opsporen van dieren CSI in de Polder Environmental DNA voor het opsporen van dieren Jelger Herder Nijmegen, 20 april 2013 Veel soorten zijn lastig te vinden Grote modderkruiper Verlandende vegetaties Verstopt zich bij gevaar

Nadere informatie

edna vismonitoring van grote modderkruiper naar soortsamenstelling (KRW)

edna vismonitoring van grote modderkruiper naar soortsamenstelling (KRW) edna vismonitoring van grote modderkruiper naar soortsamenstelling (KRW) Jelger Herder Utrecht, 9 april 2015 Sommige soorten zijn lastig te monitoren Grote modderkruiper (Misgurnus fossilis) Vrijwilligers

Nadere informatie

Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder

Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder 14:30 Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder 14:45 DNA monitoring Kees van Bochove 15:00 Vragen 1/17 Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder Eindhoven,

Nadere informatie

Aquatische exoten vroeg detecteren via edna

Aquatische exoten vroeg detecteren via edna 146 Landschap Aquatische exoten vroeg detecteren via edna environmental DNA invasieve exoten rivierkreeften validatie detectiegrens Case study rivierkreeften Aquatische exoten laten kleine hoeveelheden

Nadere informatie

Snelle en betrouwbare analyse van de microbiologische zwemwaterkwaliteit met qpcr

Snelle en betrouwbare analyse van de microbiologische zwemwaterkwaliteit met qpcr Snelle en betrouwbare analyse van de microbiologische zwemwaterkwaliteit met qpcr Bart Wullings, Leo Heijnen en Edwin Kardinaal KWR Watercycle Research Institute, Nieuwegein Inhoud Microbiologische zwemwaterkwaliteit

Nadere informatie

Rivierkreeften, wat doen we ermee? Menno Soes

Rivierkreeften, wat doen we ermee? Menno Soes Rivierkreeften, wat doen we ermee? Menno Soes Foto: Theodoor Heijerman Rivierkreeften Overzicht in Nederland voorkomende rivierkreeften. Nederlandse naam Europese rivierkreeft Turkse rivierkreeft Californische

Nadere informatie

Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal

Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Stichting RAVON Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal Een rapportage van

Nadere informatie

Kwantitatieve PCR van potentieel toxische cyanobacteriën in oppervlaktewateren

Kwantitatieve PCR van potentieel toxische cyanobacteriën in oppervlaktewateren Kwantitatieve PCR van potentieel toxische cyanobacteriën in oppervlaktewateren Edwin Kardinaal, Danielle van der Linde, Lonneke Hensen & Bart Wullings KWR Watercycle Research Institute, Nieuwegein Inhoud

Nadere informatie

environmental DNA Toepassingsmogelijkheden voor het opsporen van (invasieve) soorten

environmental DNA Toepassingsmogelijkheden voor het opsporen van (invasieve) soorten environmental DNA Toepassingsmogelijkheden voor het opsporen van (invasieve) soorten Stichting RAVON 1 Colofon 2014 Stichting RAVON, Nijmegen Tekst: Jelger Herder 1, Alice Valentini 2, Eva Bellemain 2,

Nadere informatie

De toepassing van edna in de monitoring van waterorganismen

De toepassing van edna in de monitoring van waterorganismen FHoe ina Final l rezijn report p ortwe en wat moeten we nog weten? ver Stationsplein 89 POSTBUS 2180 3800 CD AMERSFOORT De toepassing van edna in de monitoring van waterorganismen TEL 033 460 32 00 FAX

Nadere informatie

Biologie in het lab van de toekomst

Biologie in het lab van de toekomst Biologie in het lab van de toekomst Frank Schuren TNO Microbiologie Conventionele microbiologie met state of the art genomics technologie en viability assays Conventional Microbiology Genomics technologies

Nadere informatie

Hydrobiologische Monitoring

Hydrobiologische Monitoring Opzet presentatie Hydrobiologische Monitoring Dille Wielakker & Jos Spier Wat is Hydrobiologie? Historie van de Hydrobiologie Monitoringsmethodieken Belang van standaardisatie Door Bureau Waardenburg bv

Nadere informatie

'Environmental DNA als technologische innovatie voor inventarisatie en monitoring' 25 nov 2015, Den Haag

'Environmental DNA als technologische innovatie voor inventarisatie en monitoring' 25 nov 2015, Den Haag 'Environmental DNA als technologische innovatie voor inventarisatie en monitoring' 25 nov 2015, Den Haag 09.30 uur Inloop 10.00 uur Opening Johan Burger voorzitter NGB 10.05 uur Watertechnologie als thema

Nadere informatie

Soortenbescherming. Buitenevenementen

Soortenbescherming. Buitenevenementen Soortenbescherming en Buitenevenementen Bron www.drloket.nl Flora en faunawet en buitenevenementen Bron www.drloket.nl Pagina 1 Buitenevenementen Wilt u een evenement in de buitenlucht organiseren? Dan

Nadere informatie

Werken op het laboratorium. Monstername. Proces hydrobiologische analyse. Monstername. Uitzoeken (sorteren) 19/09/2010.

Werken op het laboratorium. Monstername. Proces hydrobiologische analyse. Monstername. Uitzoeken (sorteren) 19/09/2010. Groep Monitoring Werken op het laboratorium Kwaliteitszorg in de hydrobiologie Michiel Wilhelm 20 m/v actief in het water: Vissen Vegetatie, Fytoplankton, Zoöplankton Fytobenthos, Macrofauna en Marien

Nadere informatie

De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven

De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven Samenvatting Op weg naar de moleculaire detectie van leven op Mars De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven drastisch veranderd en de verwachtingen voor het

Nadere informatie

titel Opbouw Vis, exoten en KRW Visexoten en achtergrond MWTL 2008 Visexoten in Nederland Oorzaken

titel Opbouw Vis, exoten en KRW Visexoten en achtergrond MWTL 2008 Visexoten in Nederland Oorzaken Opbouw Vis, exoten en KRW visexoten- achtergrond en ecologie KRW-maatlatten en visexoten andere exoten (rivierkreeften) en vis signalering nieuwe visexoten Themadag exoten en de KRW 10 dec 09 Willie van

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier Berry B. van der Hoorn, Kevin K. Beentjes, Maartje Kijne-van der Sluis Naturalis Biodiversity Center, DNA Barcoding

Nadere informatie

Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater 2014

Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater 2014 KWR November 2014 Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater 2014 KWR 2014.098 KWR November 2014 Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater KWR November 2014 Bronopsporen fecale verontreiniging

Nadere informatie

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden

Nadere informatie

Microbiologische methoden (E. coli) Gertjan Medema, Leo Heijnen

Microbiologische methoden (E. coli) Gertjan Medema, Leo Heijnen Microbiologische methoden (E. coli) Gertjan Medema, Leo Heijnen Ideale methode Specifiek (geen vals -) Reproduceerbaar Simpel Selectief (geen vals +) 100% recovery Snel Gevoelig Levend/Infectieus Goedkoop

Nadere informatie

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Edwin Foekema Themadag werkgroep exoten NecoV Wageningen, 13 december 2007 Project-team IMARES Yerseke: Jeroen Wijsman, Aad Smaal TNO-IMARES

Nadere informatie

RA VON jaarverslag 2011. Reptielen Amfibieën Vissen

RA VON jaarverslag 2011. Reptielen Amfibieën Vissen RA VON jaarverslag 2011 Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland Innovatie helpt ons vooruit Nieuwe onderzoeksmethodes zoals environmental DNA en telemetrie hebben ons verder geholpen in het onderzoek

Nadere informatie

Witteveen+Bos B.V. t.a.v. R. ter Harmsel MSc Ecologie Postbus 233 7400 AE Deventer

Witteveen+Bos B.V. t.a.v. R. ter Harmsel MSc Ecologie Postbus 233 7400 AE Deventer Witteveen+Bos B.V. t.a.v. R. ter Harmsel MSc Ecologie Postbus 233 7400 AE Deventer Uw kenmerk: ****** Ons kenmerk: WBMU1310 Datum: 03-12-2013 Projectgebied: Gemaallocatie Monnickendam Onderwerp: Inventarisatie

Nadere informatie

Meerjarenplan stichting EIS Nederland 2011 2016

Meerjarenplan stichting EIS Nederland 2011 2016 Meerjarenplan stichting EIS Nederland 2011 2016 Samenvatting Uitbreiding aantal actieve werkgroepen tot 60. Verdere professionalisering van het bureau. Betere profilering van de organisatie. Verdere groei

Nadere informatie

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide 2010 Mark Klerks November 2010 Inleiding: Het jaar 2010 kwam maar langzaam op gang. Vooral het voorjaar was

Nadere informatie

Astacicultuur. Commerciële teelt van rivierkreeften. door Thomas Abeel

Astacicultuur. Commerciële teelt van rivierkreeften. door Thomas Abeel Astacicultuur Commerciële teelt van rivierkreeften door Thomas Abeel Inhoud Inleiding Rivierkreeft op je bord? Productie van rivierkreeft Rode rivierkreeft Redclaw Europese rivierkreeft Onderzoek HUB-KAHO

Nadere informatie

Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet

Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet Visserij Service Nederland sterk in viswerk Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet Bemonstering, vaststellen ecologisch effect, aanvragen ontheffing Opgesteld: Januari 2012 Update februari 2014 Visserij

Nadere informatie

Leren van meetnetten in stedelijke natuur

Leren van meetnetten in stedelijke natuur Symposium Ecologie en de praktijk 2014 ecologica Leren van meetnetten in stedelijke natuur Niels de Zwarte @stadsnatuur 1 Bureau Stadsnatuur? Sinds 1997 Onderdeel Natuurhistorisch Museum Rotterdam Kenniscentrum

Nadere informatie

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Sander van der Linden Biodetection Systems Waarom biologische testen? Huidige monitoring strategie bijna volledig gebaseerd of chemische

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats. Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet

Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats. Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet Aanleiding Aanleg natuurvriendelijke oevers belangrijk in waterbeheer Bij aanleg mist vaak de relatie met de

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Lupatini, Manoeli Title: Microbial communities in Pampa soils : impact of land-use

Nadere informatie

Wat zijn occupancy modellen?

Wat zijn occupancy modellen? Wat zijn occupancy modellen? en hoe helpen ze om orde uit chaos te halen? Arco van Strien & Leo Soldaat CBS Natuurstatistieken Minisymposium Orde uit Chaos 14 maart 213 Natuurmonitoring Gestandaardiseerde

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond

Nadere informatie

Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem

Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem Samenvatting Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem Landbouw is essentieel voor de voedselvoorziening

Nadere informatie

Moleculaire diagnostiek

Moleculaire diagnostiek Moleculaire diagnostiek van infectieziekten Arjan de Jong 8 december 2015 Moleculaire diagnostiek Diagnostiek op basis van moleculair biologische (DNA/RNA) technieken Moleculaire diagnostiek van infecties

Nadere informatie

Meerjarenplan. Vrijwilligers beschermen

Meerjarenplan. Vrijwilligers beschermen Meerjarenplan Vrijwilligers beschermen 2008 t/m 2012 Vrijwilligers beschermen Stichting RAVON RAVON zet zich, samen met haar betrokken donateurs en vrijwilligers, al jaren in voor de bescherming van reptielen,

Nadere informatie

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Inleiding Praktisch overal in Nederland komen beschermde soorten flora en fauna voor. Bekende voorbeelden zijn de aanwezigheid van rugstreeppadden op

Nadere informatie

Handleiding voor het gebruik van de kaartmodule NEM Meetnet Amfibieën

Handleiding voor het gebruik van de kaartmodule NEM Meetnet Amfibieën Handleiding voor het gebruik van de kaartmodule NEM Meetnet Amfibieën http://www.ravon.nl/kaartmodule Versie 1.1 30 maart 2015 Edo Goverse p.a. IBED/UvA Postbus 93501 1090 EA Amsterdam 020-525 7331 e.goverse@uva.nl

Nadere informatie

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat 2010 Stichting RIONED Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorg samengesteld. Niettemin aanvaarden de samen stellers en de uitgever geen enkele

Nadere informatie

Globaal rapport verspreiding beschermde en bedreigde soorten

Globaal rapport verspreiding beschermde en bedreigde soorten Page 1 of 6 Globaal rapport verspreiding beschermde en bedreigde soorten Samenstelling: 17 december 2009 Let op: Aan deze gegevens kunnen geen rechten worden ontleend. Lees ook de afwijzing van aansprakelijkheid

Nadere informatie

Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010. Andre Nooteboom (heemraad)

Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010. Andre Nooteboom (heemraad) Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010 Andre Nooteboom (heemraad) Doelstellingen avond Elkaar meenemen in oprichtingsproces VBC-Veluwe Zorgen voor draagvlak en enthousiasme Kennis en informatie overdracht

Nadere informatie

104.001 RWS-droog soorteninventarisatieprotocol

104.001 RWS-droog soorteninventarisatieprotocol 104.001 RWS-droog soorteninventarisatieprotocol t.b.v. FF-wet-inventarisaties rijkswegen, kanalen en vaarten van Rijkswaterstaat Droog versie 2.1 maart 2015 Wijzigingen ten opzichte van versie 2.0 Reptielen:

Nadere informatie

Risico's en veiligheid

Risico's en veiligheid Risico's en veiligheid Nationaal Symposium Schoon Fossiel voor Nederland Mart van Bracht, Directeur Kennis, TNO B&O Infrastructuur voor schoonfossiele energie Risicobeheersing Operationele fase Post-operationele

Nadere informatie

Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland

Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten

Nadere informatie

Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna

Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna Inhoud Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna Inleiding Proef 1. Algemene bepalingen. Proef 2. Bepaling waterkwaliteit met behulp van kleine waterdieren (makrofauna). Verzameltabel voor alle resultaten.

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

Ontwikkelingen binnen de moleculaire pathologie. Bastiaan Tops Klinisch moleculair bioloog i.o. UMC St Radboud

Ontwikkelingen binnen de moleculaire pathologie. Bastiaan Tops Klinisch moleculair bioloog i.o. UMC St Radboud Ontwikkelingen binnen de moleculaire pathologie Bastiaan Tops Klinisch moleculair bioloog i.o. UMC St Radboud Binnen het UMC St Radboud: - Stroomlijnen van de diagnostiek (automatiseren) - Zoveel mogelijk

Nadere informatie

Nieuwe technieken die oude overbodig maken?

Nieuwe technieken die oude overbodig maken? Nieuwe technieken die oude overbodig maken? FES Fyto Symposium 22 juni 21 Dr. Piet M. Boonekamp Plant Research International Voor welke organismen Identificatie/Detectie? Diagnostiek is weten waar het

Nadere informatie

Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen

Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen Tim Termaat Libellenstudiedag Vlaanderen 15 februari 2014 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Hoe gaat

Nadere informatie

Zwemwaterprofiel zwembad. de Meent te Breukelen. J.F. de Groot-Abbenes J.Stoffels. Watersysteem Beheer en Besturing

Zwemwaterprofiel zwembad. de Meent te Breukelen. J.F. de Groot-Abbenes J.Stoffels. Watersysteem Beheer en Besturing Watersysteem Beheer en Besturing Zwemwaterprofiel zwembad de Meent te Breukelen 2011 J.F. de Groot-Abbenes J.Stoffels Korte Ouderkerkerdijk 7 Amsterdam Postbus 94370 1090 GJ Amsterdam T 0900 93 94 (lokaal

Nadere informatie

KRW- doelen voor de overige wateren in Noord- Brabant: een pragma:sche uitwerking

KRW- doelen voor de overige wateren in Noord- Brabant: een pragma:sche uitwerking KRWdoelen voor de overige wateren in NoordBrabant: een pragma:sche uitwerking Frank van Herpen (Royal HaskoningDHV), Marco Beers (waterschap Brabantse Delta), Ma>hijs ten Harkel en Doesjka Ertsen (provincie

Nadere informatie

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Myriam Dumortier Natuurrapport www.natuurindicatoren.be www.nara.be www.inbo.be Haalt Vlaanderen de 2010-doelstelling? Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen

Nadere informatie

Stichting RAVON A.M. Spitzen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN. Datum 11 april 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet

Stichting RAVON A.M. Spitzen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN. Datum 11 april 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet > Retouradres Postbus 19530 2500 CM Den Haag Stichting RAVON A.M. Spitzen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN Postbus 19530 2500 CM Den Haag mijn.rvo.nl T 088 042 42 42 F 070 378 61 39 ffwet@rvo.nl Betreft Beslissing

Nadere informatie

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een nieuwsbrief naar de RAVON waarnemers

Nadere informatie

RAVON jaarverslag 2012. Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland

RAVON jaarverslag 2012. Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland RAVON jaarverslag 2012 Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland Het onzichtbare zichtbaar maken Zegenvissen in de Waal DATA 2 Het hele jaar door zijn we bezig onze reptielen, amfibieën en vissen

Nadere informatie

Noordzeedagen. Kennis Beleid Beheer Wind op Zee

Noordzeedagen. Kennis Beleid Beheer Wind op Zee Noordzeedagen Kennis Beleid Beheer Wind op Zee Kader Ecologie en Cumulatie (KEC): cumulatieve effecten van offshore windparken op vogels, vleermuizen en zeezoogdieren in de zuidelijke Noordzee Maarten

Nadere informatie

Rivierkreeften en aquaristiek. lezing door Xavier Vermeersch

Rivierkreeften en aquaristiek. lezing door Xavier Vermeersch Rivierkreeften en aquaristiek lezing door Xavier Vermeersch Rivierkreeften als aquariumbewoner Relatief recent in de commerciële hobby ( laatste decennium) Overgewaaid vanuit Duitsland en Nederland Gaat

Nadere informatie

Symbiont1.0. Tool voor biologische bodemkwaliteit. Daan Kuiper

Symbiont1.0. Tool voor biologische bodemkwaliteit. Daan Kuiper Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl Symbiont1.0 Tool voor biologische bodemkwaliteit Daan Kuiper Biologische bodem

Nadere informatie

Soort? Risico? Grijze eekhoorn Vector parapokkenvirus. Soort? Hammerheaded fruitbat Vector Ebola virus. Soort? Risico?

Soort? Risico? Grijze eekhoorn Vector parapokkenvirus. Soort? Hammerheaded fruitbat Vector Ebola virus. Soort? Risico? Hammerheaded fruitbat Vector Ebola virus Grijze eekhoorn Vector parapokkenvirus (Elke gelijkenis met bestaande personen berust op puur toeval ) Siberische grondeekhoorn Reservoir Borrelia burgdorferi Halsbandparkiet

Nadere informatie

Rotonde Oosthuizerweg te Edam Volendam

Rotonde Oosthuizerweg te Edam Volendam Rotonde Oosthuizerweg te Edam Volendam Inventarisatie naar beschermde vissoorten M. van Straaten 2013 Opdrachtgever Gemeente Edam Volendam G&G advies 2013 Versie Datum Concept 19 4 2013 Eindrapport 3 6

Nadere informatie

I. Roessink S. Hudina F.G.W.A. Ottburg. Alterra-rapport 1923, ISSN 1566-7197

I. Roessink S. Hudina F.G.W.A. Ottburg. Alterra-rapport 1923, ISSN 1566-7197 Literatuurstudie naar de biologie, impact en mogelijke bestrijding van twee invasieve soorten: de rode Amerikaanse rivierkreeft (Procambarus clarkii ) en de geknobbelde Amerikaanse rivierkreeft (Orconectes

Nadere informatie

Natuurtoets realisatie McDonald s, Amstelveen-zuid

Natuurtoets realisatie McDonald s, Amstelveen-zuid Notitie Contactpersoon Arjan de Klepper Datum 5 augustus 2014 Kenmerk N001-1223274ADK-cri-V02-NL Natuurtoets realisatie McDonald s, Amstelveen-zuid 1 Inleiding 1.1 Aanleiding en doel Bij alle ruimtelijke

Nadere informatie

FLORON jaarverslag 2013. Wilde planten op de kaart

FLORON jaarverslag 2013. Wilde planten op de kaart FLORON jaarverslag 2013 Wilde planten op de kaart 2FLORON jaarverslag 2013 Planten op de kaart in jubileumjaar Het jaar 2013 was het eerste volle jaar waarin de Stichting FLORON opereerde als pure vrijwilligersorganisatie

Nadere informatie

Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse. Overzicht uit te voeren organoleptische bepalingen 2010. Januari 2010 Versie 1.

Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse. Overzicht uit te voeren organoleptische bepalingen 2010. Januari 2010 Versie 1. Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse Overzicht uit te voeren organoleptische bepalingen 2010 Januari 2010 Versie 1.4 Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse Overzicht

Nadere informatie

Eisen aan microbiologisch veilig drinkwater 2. Gertjan Medema Cursus Drinkwatermicrobiologie

Eisen aan microbiologisch veilig drinkwater 2. Gertjan Medema Cursus Drinkwatermicrobiologie Eisen aan microbiologisch veilig drinkwater 2 Gertjan Medema Cursus Drinkwatermicrobiologie Microbiologisch onberispelijk drinkwater? EU Drinking Water Directive en Waterleidingbesluit NL Algemene eis:

Nadere informatie

Onderwaterbeschoeiing Gouda

Onderwaterbeschoeiing Gouda Onderwaterbeschoeiing Gouda Advies over Vissen, Amfibieën en Reptielen m.b.t. de aanleg van onderwaterbeschoeiing Een rapportage van RAVON in opdracht van Bunnik BV J.E. Herder Oktober 2006 STICHTING RAVON

Nadere informatie

Een speld vinden met een hooiberg: Bodemgezondheid meten aan de hand van nematoden (aaltjes)

Een speld vinden met een hooiberg: Bodemgezondheid meten aan de hand van nematoden (aaltjes) Een speld vinden met een hooiberg: Bodemgezondheid meten aan de hand van nematoden (aaltjes) We hebben eerst de hooiberg gekarakteriseerd en daar vervolgens een speld aan toegevoegd, lacht Wageningse onderzoeker

Nadere informatie

Stichting RAVON R. van Westrienen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN. Datum 17 november 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet

Stichting RAVON R. van Westrienen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN. Datum 17 november 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet > Retouradres Postbus 19530 2500 CM Den Haag Stichting RAVON R. van Westrienen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN Postbus 19530 2500 CM Den Haag mijn.rvo.nl T 088 042 42 42 F 070 378 61 39 ffwet@rvo.nl Betreft

Nadere informatie

Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur?

Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur? Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur? Ralf Verdonschot 26 juni 2014 ralf.verdonschot@wur.nl Inhoud 1. Wat maakt de levensgemeenschap van brakke wateren waardevol? 2.

Nadere informatie

Bureaustudie natuurwaarden Nijverheidstraat te Nederhemert

Bureaustudie natuurwaarden Nijverheidstraat te Nederhemert Bureaustudie natuurwaarden Nijverheidstraat te Nederhemert Datum : 30 oktober 2014 Opdrachtgever : Pouderoyen BV Opgesteld door : ir. N. Arts Projectnummer : P14-0202 Inleiding Initiatiefnemer is voornemens

Nadere informatie

Samenvatting IJzeradditie als herstelmaatregel

Samenvatting IJzeradditie als herstelmaatregel Samenvatting IJzeradditie als herstelmaatregel De toename van voedingsstoffen in ondiepe meren heeft wereldwijd geleid tot een afname van de waterkwaliteit, waardoor heldere, door planten gedomineerde

Nadere informatie

kijk ook op Thuis in natuurbeheer

kijk ook op Thuis in natuurbeheer landse duingebieden. Oorzaken, en gevolgen voor de vegetatie. Landbouwuniversiteit Sierdsema, H., 1995. Broedvogels en beheer. Het gebruik van broedvogelgegevens in het beheer van bos- en natuurterreinen.

Nadere informatie

Beschermde planten en dieren in Zuid-Holland

Beschermde planten en dieren in Zuid-Holland Beschermde planten en dieren in Zuid-Holland De verspreiding van de Europese Habitatrichtlijnsoorten in kaart Januari 2004 Beschermde planten en dieren in Zuid-Holland De verspreiding van de Europese Habitatrichtlijnsoorten

Nadere informatie

Genetisch onderzoek kleine modderkruipers Nederland

Genetisch onderzoek kleine modderkruipers Nederland Genetisch onderzoek kleine modderkruipers Nederland Voorkomen Cobitis taenia en hybriden Jelger Herder, Kees van Bochove en Jan Kranenbarg Genetisch onderzoek kleine modderkruipers Nederland Voorkomen

Nadere informatie

Europese rivierkreeften in Nederland

Europese rivierkreeften in Nederland Alterra is onderdeel van de internationale kennisorganisatie Wageningen UR (University & Research centre). De missie is To explore the potential of nature to improve the quality of life. Binnen Wageningen

Nadere informatie

Nieuwe inventarisa-emethode helpt bij behoud (beschermde) grote modderkruiper

Nieuwe inventarisa-emethode helpt bij behoud (beschermde) grote modderkruiper Nieuwe inventarisa-emethode helpt bij behoud (beschermde) grote modderkruiper Jan Kranenbarg, Arthur de Bruin, Frank Spikmans, Jelger Herder (RAVON), Johan de Jong, Bjorn Prudon (waterschap Rivierenland)

Nadere informatie

Veilig water, uw en onze zorg

Veilig water, uw en onze zorg Veilig water, uw en onze zorg Risicobeheersing en consumentveiligheid, niet alleen een kwestie van vertrouwen Waarde van WLN: Hygiene en veiligheid 5-6- 2014 16-6-2014 veilig water 1 Veilig drinkwater

Nadere informatie

Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde.

Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Status Definitief Datum 7 april 2015 Handtekening Matthijs

Nadere informatie

Orde in de digitale dossierkast leidt tot meer begrip van aquatische ecosystemen

Orde in de digitale dossierkast leidt tot meer begrip van aquatische ecosystemen Orde in de digitale dossierkast leidt tot meer begrip van aquatische ecosystemen Martin Droog (Witteveen+Bos ), Laura Moria (Waternet) Waternet heeft in samenwerking met Witteveen+Bos de ordening en infrastructuur

Nadere informatie

Natuurkwaliteit en monitoring in de EHS

Natuurkwaliteit en monitoring in de EHS 1 Natuurkwaliteit en monitoring in de EHS Rijk, provincies en beheerders hebben samen een systeem ontwikkeld voor het monitoren van natuurkwaliteit (het geheel aan dieren en planten in een bepaald gebied).

Nadere informatie

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt?

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Ies Nijman UMC Utrecht Dept of Genetics, Centre for Molecular Medicine Center for Personalized Cancer Treatment (CPCT), Hartwig Medical Foundation 1994 DNA sequenties,

Nadere informatie

ESBLs in de varkenshouderij Transmissie van dier naar mens

ESBLs in de varkenshouderij Transmissie van dier naar mens ESBLs in de varkenshouderij Transmissie van dier naar mens Vóórkomen van ESBLs in de voedselketen en bij de mens Symposium donderdag 11 oktober 2012 - Utrecht Wietske Dohmen IRAS - EEPI Inleiding (1) ESBLs

Nadere informatie

Moleculaire biologische kwaliteits rondzendingen: Harmonisatie via netwerken. 14 juni 2011 Dr. R. Maatman

Moleculaire biologische kwaliteits rondzendingen: Harmonisatie via netwerken. 14 juni 2011 Dr. R. Maatman Moleculaire biologische kwaliteits rondzendingen: Harmonisatie via netwerken 14 juni 2011 Dr. R. Maatman Overzicht Nationale QCs Europese projecten EQUAL Spidia Biobanken Kwaliteit in harmonisatie 2 SKML

Nadere informatie

De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr.

De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr. Tentamen Genoombiologie, 28 Oktober 2009, 9.00-11.45 h De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr.

Nadere informatie

RAVON jaarverslag 2010 REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND

RAVON jaarverslag 2010 REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND RAVON jaarverslag 2010 REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Een jaar vol samenwerking De rode draad van dit jaar was samenwerking. Natuurlijk met onze actieve vrijwilligers en donateurs maar

Nadere informatie

Toets flora en fauna Herinrichting locatie Spreeuwenstraat 11 te Nijmegen

Toets flora en fauna Herinrichting locatie Spreeuwenstraat 11 te Nijmegen Toets flora en fauna Herinrichting locatie Spreeuwenstraat 11 te Nijmegen Datum : 27 maart 2014 Projectnummer : 13-0255 Opdrachtgever : Bureau Verkuylen Inleiding Aanleiding In verband met de voorgenomen

Nadere informatie

Development of simplified molecular tools for the diagnosis of kinetoplast diseases

Development of simplified molecular tools for the diagnosis of kinetoplast diseases Development of simplified molecular tools for the diagnosis of kinetoplast diseases Thesis by: Claire M. Mugasa Promotores: Prof. Dr. P.A. Kager & Prof. Dr. George W. Lubega Copromotor: Dr. Henk D.F.H.

Nadere informatie

Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie

Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie Een initiatief IUCN-Nederland en VNO-NCW met deelname van: Bedrijfsleven Shell, FrieslandCampina, DSM Recron, IDH Initiatief Duurzame Handel LTO Nederland Natuur- en milieuorganisaties Natuurmonumenten,

Nadere informatie

RAVON jaarverslag 2012. Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland

RAVON jaarverslag 2012. Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland RAVON jaarverslag 2012 Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland Jaarverslag 2012 Kris Joosten & Raymond Creemers juni 2013 STICHTING RAVON POSTBUS 1413 6501 BK NIJMEGEN www.ravon.nl kantoor@ravon.nl

Nadere informatie

Gemeente Almelo C. Bekhuis Postbus 5100 7600 GC ALMELO. Geachte heer Bekhuis,

Gemeente Almelo C. Bekhuis Postbus 5100 7600 GC ALMELO. Geachte heer Bekhuis, Dienst Regelingen Gemeente Almelo C. Bekhuis Postbus 5100 7600 GC ALMELO uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 8 februari 2010 2010/4063 FF/75C/2010/0059. toek.avk onderwerp doorkiesnummer bijlagen

Nadere informatie

Zuidrand te Delfland

Zuidrand te Delfland Inventarisatie beschermde vissen 2010 V. Nederpel 2010 Opdrachtgever KNNV afdeling Delfland Van der Goes en Groot ecologisch onderzoeks- en adviesbureau Bovendijk 35-G Hazenkoog 35A 2295 RV Kwintsheul

Nadere informatie

Integrale monitoring van de waterkwaliteit met bioassays

Integrale monitoring van de waterkwaliteit met bioassays ILOW Innovatie symposium, Utrecht, 21 april 2011 Integrale monitoring van de waterkwaliteit met bioassays 15 februari 2011 Ron van der Oost Overzicht Emerging substances en risico s Alternatieven voor

Nadere informatie

Handleiding nazorgmodel

Handleiding nazorgmodel Handleiding nazorgmodel Jennie Tissingh gemeente Utrecht, Dienst Stadsontwikkeling, afdeling Milieu en Duurzaamheid november 2004 Inleiding Bij een bodemsanering wordt een bodemverontreiniging niet altijd

Nadere informatie

Neobiota (exoten) in de Waddenzee. Samenvatting.

Neobiota (exoten) in de Waddenzee. Samenvatting. Neobiota (exoten) in de Waddenzee. Samenvatting. Op de 11e Trilaterale Waddenzee regeringsconferentie (Sylt, Duitsland, maart 2011) hebben de drie Waddenzee landen besloten een gezamenlijke strategie voor

Nadere informatie

Anastomose van de darm

Anastomose van de darm 11/11/13 Ontwikkeling van sneldiagnos0ek m.b.v indicator- organismen voor het aantonen van anastomose lekkage na darmopera0es Claudia Orelio, PhD Lectoraat Innova9eve Moleculaire Diagnos9ek Hogeschool

Nadere informatie