!"#$#%&'#()##*+&,-"#(./0-1&233(4#(5678$#."9&

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "!"#$#%&'#()##*+&,-"#(./0-1&233(4#(5678$#."9&"

Transcriptie

1 >-"#(*#(6%=+&& (6338>-"#(5E6$#(6%=+&& >-"#(*>-%G"#6"&#%&& >-"#(*>-86"#6"9&& '33(&4#&"--*E6"3#H#%6%=&=#)(E6*#%&>#&)#8#64&#%&1-..#%&4-"&$#($38=#%.&"3#9&& F& I& J;&0#"&)#8#64&"#&*E%%#%&;-*#%&#%&"#&#$-8E#(#%&6.&#(&*#%%6.&%346=9&J;&4#&7E6."#& 6%H3(;-G#&"#&$#(*(67=#%&"#%&)#03#$#&$-%&4#&*#%%6.3%">6**#86%=&>3(4#%&#(+&;644#8.& ;3%6"3(6%=+&=#=#$#%.&$-%&0#"&>-"#(.K."##;&$#(5-;#849&&,#&53#*#%&4--()67&."##4.&%--(&##%&43#8;-G=#&6%5#"&$-%&;#G%=#%9&L#%&;34#8&4-"& 4--()67&0#81"&56#&7#&06#(+&4#&;3%6"3(6%=./K/8E.9& M674#%.&0#"&433(831#%&$-%&4#&;3%6"3(6%=/K/8E.&4#&$38=#%4#&$(-=#%?& N3$#%--%&4#&/6(*#8+&31&0#"&%6$#-E&$-%&)#8#64?&>-"&>68&0#"&>-"#(./0-1&)#(#6*#%&3H& *E%%#%&)#."E(#%B& O678&%--(&6%H3(;-G#)#03#P#?&,-"&;3#"#%&>#&4--($33(&>#"#%B& N83*7#&6%H3(;-G#)#03#P#?&,#8*#&6%H3(;-G#&0#))#%&>#&4-%&%346=B& O678&%--(&;3%6"3(6%=.."(-"#=6#?&,-"&;3#"#%&>#&4-%&;#"#%&#%&;#"&>#8*#&"#/0%6#*& ;3#"&4-"B&Q4--(&56"&4#&86%*&%--(&#C2DR9&!"#$%&'()&*('+$,-./$&/$ $%&'()&*('+4)-56'(-7-'$,(8'$'&&()$--'$3&-.$&1$,(569$ %22*$2.:83$--'$%(33-.$&%$--'$;*22+$)-$0-2')<&&*3-'=$ C#&;3%6"3(6%=&)67&>-"#()#0##(4#(.&6.&31&"#&4#8#%&6%&4(6#&033H4=(3#1#%?& >&-4)2'3?$-'$)*-'3$%&'()&*('+?&>-"&6.&4#&"3#."-%4&$-%&0#"&>-"#(.K."##;+&03#& 3%">6**#8"&4#5#&"3#."-%4&56/0&3$#(&4#&7-(#%&0##%B&C6"&6.&%6#"&1#(.#&(#=E86#(#& )#0##(&!,$-(%&=&9#-(&#($)*(.>('9(/&(.')$$-(8?&'(/#$$.:B& AB-5)%&'()&*('+?&;3%6"3(6%=&$-%&#T#/"#%&$-%&;--"(#=#8#%&!4&&C(/&(%&'85&'( 5$$-#&%&)(,&)(4&-(&D&3-(/$-(.>(&#(7$'(7&#,$34E&:B9&!3;;6=#&;#G%=#%&--%&4#&"3#."-%4&$-%&0#"&>-"#(.K."##;&567%&>#U#867*&$#(186/0"& ;##(&$(670#64&6%9&& S& Z&

2 C#&;#G%=#%&46#&%E&=#4--%&>3(4#%+&>3(4#%&5[&=#4--%&4-"&4#&$#(5-;#84#&=#=#$#%.& 31&53$##8&;3=#867*&$(-=#%&-%">33(4&=#$#%9&& N#8-%=(67*#&-.1#/"#%&6%&0#"&(#/0"#(4##8&$-%&4#&)#8#64./K/8E.&Q;3%6"3(6%=."(-"#=6#R?& *3."#%& 1#(.3%#8#&6%5#"& 433(8331G74& >#U#867*#&#6.#%&--%&;3%6"3(6%=&,#&43#%&-88#(8#6&;#G%=#%&--%&>-"#(."-%4#%+&4#)6#"#%&#%&/0#;6#+&;--(&4--(&567%&>#& $-%4--=&%-"EE(867*&%6#"&$33(9& '-%E6"&#/383=6./0#&*>-86"#6"&0#))#%&>#&0#"&3$#(&HK18+&;-HK+&;-H-&#%&$6.9&'-%&4#5#& =(3#1#%&#%&.33("#%&)6%%#%&4#5#&=(3#1#%&*E%%#%&$#(./0688#%4#&=#=#$#%.&>3(4#%& $#(5-;#84+&)$&$#(.1(#646%=+&--%"-88#%+&$#(03E46%=#%&Q=#;##%./0-11#%R+&)63;-..-&#%& $33(&$6.&)$&33*&$6"-86"#6"9&& \& ]& D8.&%6#E>#&"#/0%6#*#%&3%5#&$(-=#%&*E%%#%&)#-%">33(4#%&31&##%&;-%6#(&46#&.86;;#(+&.%#88#(+&*3("#(&3H&=3#4*31#(&*E%%#%+&4-%&86="&#(&##%&;336#&*-%.9&C#&"#/0%6#*& 6.&%E&-8&3(*-5)$(',-)022*=$C&&*0--.3-'?& >#8&3H&%6#"&$33(B& `#"&*-%&567%&4-"&-8.&7#&##%&%6#E>#&"#/0%6#*&6%5#"&3;&##%&)#1--84#&$(--=&"#& )#-%">33(4#%+&4-"&7#&4-%&%3=&."##4.&-%4#(#&"#/0%6#*#%&;3#"&6%5#U#%&3;&4#&3$#(6=#& $(-=#%&"#&)#-%">33(4#%9&a#$38=&6.&4-"&#(&4-%&#b"(-&*3."#%&=#;--*"&;3#"#%&>3(4#%9&,-"&)#"(#P&>#U#867*#&#6.#%?&46#&;3=#%&)#."&"#(&46./E..6#&=#."#84&>3(4#%9&`#"&=--"& "#%&.83U#&%6#"&3;&4#&;3%6"3(6%=&5#8H+&;--(&3;&0#"&43#8;-G=&)#-%">33(4#%&$-%&##%& )#1--84#&$(--=9&C-"&=#84"&4E.&33*&$33(&4#&>#"=#$#(9&N#8#64.)#c%$83#46%=& %3345-*#867*9& _& f&

3 )#33(4#86%=d&$#(.1(#646%=&$-%&$6..#%+&;--(&33*&-%4#(#&=(3#1#%&-8.&-;^)6#h%&#%& #b3"#%&q)67$33()##84&(6$6#(*(##p#%rd&999&& V3("3;?&.8E6"&--%&)67&3%5#&6%H3(;-G#)#03#P#9& 1(3"3/388#%&#%&53&*3;#%&"3"&."-%4--(46.-G#9&V#%%6.E6">6..#86%=&"E..#%&6%."-%G#.&46#& %E&;#"&#C2D&>#(*#%+&867*"&Q"#R&)#1#(*"9&C##8&7#&*#%%6.+&534-"&0#"&#6%41(34E/"&."#(*#(& >3(4"&#%&.%#88#(&6%5#")--(9& DH>67*#%&$-%&0E646=#&."-%4--(4#%&;-=d&;3=#867*&*-%&#C2D&53%4#(&4#&*>-%G^/#(6%=& $-%&)#."-%4./0-i%=#%&##%&)#"#(+&$388#46=#(&)##84&$-%&4#&$6.."-%4&=#$#%9&C-%& ;3#"#%&>#&4--(&$33(&31#%&."--%&#%&53&%346=&;--"8-U#%&$33(&--%1-..#%9&L%6=#& *>-%G^/#(6%=+&#$#%"E##8&-8.&$#(03E46%=&"E..#%&.33("#%&6.&#/0"#(&>#8&=#>#%."9& j&

4 !"#$%#%!$&' RAVON Environmental DNA RAVON & SPYGEN Vlinderstichting, Zoogdiervereniging en FLORON Jelger Herder Amersfoort, 27 november 2013 Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland!! 28 professionals!! 2000 vrijwilligers!! Non profit Alle inkomsten op projectbasis Doel: het duurzaam behouden van onze reptielen, amfibieën en vissen. 2/17 Sinds 2011 samenwerking met SPYGEN Samenwerking op edna gebied SEH Congres 2009 in Turkije ontmoet. Samenwerking in Nederland!! Toonaangevend lab op gebied edna!! Uitvinders edna!! Jarenlange ervaring!! Speciaal lab!! Speciale protocollen!! Wetenschappelijke insteek!! Kennis ecologie en verspreiding!! Pilot studies!! Ontwikkeling monstermethodiek!! DNA voor referentiedatabases (ook voor Naturalis!)!! Ervaring met grote projecten Samenwerking Internationaal Waterschappen 3/17 4/17 Ficetola - Taberlet Phillip Francis Thomsen Kennis delen Kwaliteit! eerst pilot studie dan toepassen!! Publicaties (10+)!! Primerontwikkeling Dejean et al., 2011 Herder et al., 2012 Dejean et al., 2012 Herder et al., 2013 In silico (bioinformatisch) In vitro (op weefsel in lab) In situ (in het veld)!! Presentaties (15+)!! College edna -! Nationaal: STOWA, Waterschappen, VOFF, RAVON, RWS, TAUW, Symposium Ecologica etc. -! Internationaal: Symposium edna Brussel en SEH Hongarije!! Testen in het veld: 8 locaties waar de soort zeker voorkomt (verschillende habitats) 4 locaties waar de soort zeker niet voorkomt (controle!)!! Website -! 5/17 6/17 $'

5 !"#$%#%!$&' Kwaliteit! eerst pilot studie dan toepassen Kwaliteit! eerst pilot studie dan toepassen!! Trefkans grote modderkruiper (in pilot studie 87,5%)!! Vervolgonderzoeken bevestigden deze trefkans (honderden locaties bemonsterd inmiddels)!! Trefkans veel hoger dan met electrovissen!! Habitatkennis cruciaal voor succes edna!! 2.5 x meer positieven bij inschatting geschikt vs matig geschikt. Herder et al., Visionair 7/17 8/17 Ervaring RAVON! soortgerichte aanpak Ervaring RAVON! soortgerichte aanpak Vissen: Grote modderkruiper Zoogdieren: Noordse woelmuis Waterspitsmuis Vissen: Grote modderkruiper Nog veel meer Zoogdieren: Noordse woelmuis Waterspitsmuis Amfibieën: Libellen: Invasieve kreeften Amfibieën: Drijvende waterweegbree Libellen: Kamsalamander Knoflookpad Amerikaanse brulkikker Italiaanse kamsalamander Groene glazenmaker Gevlekte witsnuitlibel Kamsalamander Knoflookpad Amerikaanse brulkikker Italiaanse kamsalamander Zwemmersjeuk Groene glazenmaker Gevlekte witsnuitlibel (Trichobilharzia) 9/17 10/17 Ervaring! Soortgroepgerichte aanpak Ervaring! Soortgroepgerichte aanpak!! Universele primer voor soortgroep!! Al het DNA van 1 soortgroep vermeerdert in de PCR!! Reeds succesvol getest door SPYGEN in Frankrijk Amfibieën in poelen: met edna zelfde of meer soorten dan traditioneel. Vissen in de Rhône: met edna 23 soorten tegen 19 soorten met elektrovissen.!! Al het vermeerderde DNA uitlezen met Next Generation Sequencing!! Op de computer een match maken met database 11/17 12/17 %'

6 !"#$%#%!$&' Pilot studie in Nederland edna KRW Ervaring!! Vergelijking edna (Next Generation Sequencing) met KRW bemonsteringen 20 locaties verspreid over NL!! Vergelijking uitkomsten: Hoofddoel: soorten Subdoel: verkenning relatie edna - dichtheid!! Sinds 2011 in Nederland rond 1000 locaties onderzocht met edna!!! SPYGEN en LECA langer bezig en nog veel meer locaties onderzocht 13/17 14/17 Conclusie uit rapport Bijkerk et al Voorstellen uit rapport Bijkerk et al !! De betrouwbaarheid van de methode is nog onvoldoende bekend!! Niet bekend hoe bemonstering op te zetten om detectiekans te realiseren. Deze conclusie delen wij niet!!! Onderzoek optimale bemonsterinspanning! Modelonderzoek In onze ogen te complex / ambitieus voor vissen Beter om te kiezen voor praktische aanpak: testen in het veld edna scoort reeds aantoonbaar beter dan conventioneel! Onderzoek doen naar invloed van losse factoren 15/17 16/17 Voorstellen uit rapport Bijkerk et al !! Ontwikkeling primers! genereren soortenlijsten Niet: voor 70 vissoorten primers te ontwikkelen en los Niet praktisch:! 70 losse analyses " arbeidsintensief + duur! Multiplexing (meerdere primers samen) te complex!! Primerontwikkeling onderschat! Selectief (dus onverwachte soorten mis je!) Zijn er nog vragen?????? Wel: Universele primer en Next Generation Sequencing Benut al het DNA uit het monster Werkt blind " dus ook onverwachte soorten Informatie over aantallen DNA kopieën " relatie naar dichtheden Rapport zegt te duur (2375 euro) " werkelijk kosten ~ 350 euro! 17/17 18/17 &'

7 Bridging science to practice edna methodiek voor inventarisatie van aquatische biodiversiteit DNA technieken beschikbaar voor praktische toepassing!! Moleculair biologische methoden voor bewaking drinkwaterkwaliteit Ziekteverwekkers van fecale herkomst Schadelijke micro-organismen die zich in water kunnen vermeerderen!! Source tracking van fecale verontreinigingen!! Monitoren van microbiologische zwemwaterkwaliteit Microbiologische meetmethoden voor beoordeling microbiologische kwaliteit drinkwater Cyanobacteriën of blauwalgen E.coli en enterococcen Source-tracking van fecale verontreinigingen Toepassing zwemwater!! Routinematige kwaliteitscontrole Beheer zwemwater (RWS):!! Onderzoek: risico s beter leren kennen!! Locaties met regelmatig hoge concentraties E. coli/ Ook organismen die met klassieke methoden niet aantoonbaar zijn!! Risico beoordeling!! Optimalisatie zuiveringsprocessen enterococcen!! Verbeteren kwaliteit is noodzakelijk!! Oorzaak? Gerichte maatregelen Kwaliteitsverbetering DNA detectie van potentieel toxische blauwalgen In opdracht van RWS Monitoren van beschermde en invasieve soorten met edna, pilot 2013 Samen met Bureau Waardenburg en Waterschap Rivierenland!! Kwantitatieve detectie van de (meest voorkomende) potentieel toxische blauwalgen Grote Modderkruiper Kamsalamander Exotische zoetwaterkreeften!! qpcr met interne controle (Misgurnus fossilis) (Triturus cristatus) (Astacidae and Cambaridae)!! Routinematige toepassing KWR Watercycle Research Institute 1

8 Bridging science to practice Inventarisatiemethoden op basis van edna!! Specifieke detectiemethoden door kwantitatieve edna detectie Soort, groep, geslacht specifiek Kwantitatief en zeer snel resultaat!! Generieke inventarisatie met behulp van metabarcodinganalyse Groep specifiek Identificatie van soorten op basis van next generation sequencing edna voor aquatische biodiversiteit, TKI Samen met Naturalis, RoyalHaskoningDHV, BaseClear, Koeman & Bijkerk, Hogeschool Leiden!! Verzamelen van barcodes!! Ontwerp edna methoden!! Generieke methoden!! Specifieke methoden!! Metabarcoding sequence analysis!! Vertaalslag naar praktijk Kennishiaten edna voor aquatische biodiversiteit!! Optimalisatie en standaardisatie waterbemonstering Detectiekans Afhankelijk van doelsoort Aantal, poolen, volume!! Stabiliteit en verspreiding edna in het milieu O.a. in vitro studies met verschillende modelorganismen!! Standaardisatie edna analyse Robuuste methode geschikt voor routinematige toepassing inclusief controles Werkvoorschriften en protocollen van doelsoorten!! Relatie DNA kopieën en abundantie (enige analogie met cyanobacteriën) KWR Watercycle Research Institute 2

9 !"#$%#%!$&' 2,'',289'<,+:)=,'>'%'?/4,6' =,+,BI,D/64',6'0,<)64+, /+,15,' 2,'+),3/44561'7/6',289'56':,+';/+,-0,:,,-' ()*+,-'./+0,-1' #':,+')3;,-D,6'7/6':,+',289'=/+' 56'=,';/+,-<)64+,-4'//6;,E51'54F' +,6,56=,'=),A4))-+,6'//6'+,' D*66,6'+)6,6' G*5=51,')6+;5DD,A561,6'>'S),</6',6'U5ND,-D'07'['YCA3:5*<' J54H' 9<K05,L6H' M;,<<,-4N,*D'!"#$%&'($)&*#+$*,-. G/3A)+C3,'0,3/A561H'' O+)P54B:,'Q'0A/*;/A1,6H' R/B-)?/*6/'' OS(TF'8/+*-/A54'UVF'T)C/A'G/4D)6561F'U/4,BA,/-F'WXYF'G)1,4B:))A' G*5=51,')6+;5DD,A561,6' W\6'289'?-/1<,6+[<)A,B**A'56';/+,-<)64+,-'54'/A'7)A=),6=,')<'56':,+' 2,'D/64')<',,6')-1/654<,'//6'+,'+)6,6'54'=//-<,,'1,A5ND'//6'=,'D/64' )<',,6'4+*DN,'289'56':,+';/+,-<)64+,-'+,'D-5N1,6H'=,'=,+,BI,D/64' 2,'=,+,BI,D/64'D*66,6';,'0,]67A),=,6'#'0,<)64+, /+,15,^' #! J)A*<,' #! T*5<+,A5ND,'7,-=,A561' 2,+,BI,D/64'>'(//-'54'=5,'7/6'/_/6D,A5ND`' 2,',289'<,+:)=,'>',,6'7))-0,,A=' a7,-'=,e,'?/b+)-,6'>',6'=*4'=,+,bi,d/64'#';,+,6';,':,,a';,5651b' G),'D*66,6';,'=/6',,6'0,+-)*;0/-,'0,<)64+, /+,15,' :/6+,-,6`' $'

10 !"#$%#%!$&' %'!"#$%%&'"(")# c,7),a51,-'=/6'b)67,6i)6,a,' <,+:)=,6'O<,+'6/<,'E,A=E/<,',6[ )?'<),5A5ND'+,'567,6+/-54,-,6'4))-+,6QH' 85,+'4,A,BI,?H' 2,',289'<,+:)=,'>',,6'7))-0,,A=' U,<)64+, /+,15,'7/6'1-))+' 0,A/61d' *+,',-"#."/%&./%0,)-")# a67)a=),6=,'d,6654')7,-'?/b+)-,6'=5,'=,+,bi,d/64' 0,3/A,6H' U,+-)*;0//-:,5='7/6'=,' 5"&65"78"$")9## 0::&#"&#0%".#)%-#$""(#%)'"&;%"/# -"'::)#<%&'")=# 2,',289'<,+:)=,'>',,6'7))-0,,A=' 2,'<)65+)-5614=),A,6' >=!?%"6.:)'#")#.&")'#0%),.%&,)-# ca)0/a,'0,))-=,a561',6'a/61,'+,-<5n6'+-,6=',b)a)15,'#'?c+)3a/6d+)6f'?c+)0,6+:)4f'</b-)?c+,6f'</b-)?/*6/',6' 7544,6' A5"&:8%)"("#0%),.%&,)-# R,,-'1,-5B:+,-,'<)65+)-561'6/'+-,f,6'7/6'<//+-,1,A,6'>'65,+'/AA,' 3/-/<,+,-4':),7,6'1,<,+,6'+,';)-=,6' B=! F=! G<"0<:."&#,289',6'=,'<)65+)-5614=),A,6'?%"6.:)'#")#.&")'#0%),.%&,)-# ca)0/a,'0,))-=,a561',6'a/61,'+,-<5n6'+-,6=',b)a)15,'#'?c+)3a/6d+)6f'?c+)0,6+:)4f'</b-)?c+,6f'</b-)?/*6/',6' 7544,6' 4))-+,64/<,64+,AA561F'/0*6=/6I,',6'A,,e5N=' H%-"(,I/3"'")#"!12# Y))-+,64/<,64+,AA561'>'//67*AA,6=,'<)65+)-561'+07'E,A=E/<,',6' 8)6#=,4+-*BI,?'O)-1/654<,',6':/05+/+QH' S/6'5D'/AA,';/+,-,6';)-=,6'+),1,3/4+H' 2,+,BI,D/64')6E,D,-H' 90*6=/6I,'>'56'=,'+),D)<4+H' Z,,e5N=40,3/A561'>'65,+'<)1,A5NDH',289',6'=,'<)65+)-5614=),A,6' A5"&:8%)"("#0%),.%&,)-# R,,-'1,-5B:+,-,'<)65+)-561'6/'+-,f,6'7/6'<//+-,1,A,6'>'65,+'/AA,' H%-"(,I/3"'")#"!12# c,7),a51:,5=h' 85,+#4,A,BI,?H' 8)6#=,4+-*BI,?'O)-1/654<,',6':/05+/+QH' S/6'5D'/AA,';/+,-,6';)-=,6'+),1,3/4+H' 2,+,BI,D/64')6E,D,-H' H%-"(,I/3"'")#"!12# U,3/A,6'//6;,E51:,5='7/6',,6')?'<,,-=,-,'4))-+,6H' c,7),a51:,5=h' 85,+#4,A,BI,?H' 8)6#=,4+-*BI,?'O)-1/654<,',6':/05+/+QH' S/6'5D'/AA,';/+,-,6';)-=,6'+),1,3/4+H' 2,+,BI,D/64')6E,D,-H' T575,-3-5DOA/-7,6Q'>'B)66,BI,'+*44,6'E),+',6'

11 !"#$%#%!$&',289',6'=,'<)65+)-5614=),A,6' G<"0<:."&# G)1,'D;/A5+,5+4,54,6'57<'7)AD41,E)6=:,5=' H%-"(,I/3"'")#"!12# h),d)<4i1')6=,-e),d' 1::&# X6E5B:+'56'=,+,BI,D/64H#!%"(' S)4+,6,iB5L6+,'0,<)64+, /+,15,'=5,',,6'0,3//A=,'0,+-)*;0//-:,5=' -,/A54,,-+H' Y+/6=//-=54,-,6'>'4))-+F':/05+/gC3,H' W,6'1),=,';,+,64B:/33,A5ND,'0/454'7))-':,+'1,0-*5D'7/6'=,',289'<,+:)=,H' *%"# R)=,A</I1')6=,-E),D'>'=543,-45,<)=,A'>';,AD,'?/B+)-,6'E5N6'7/6'0,A/61`' J))-'7,-4B:5AA,6=,'4))-+,6')-1/654<,6F'4+-)<,6=,',6'4+/16/6+,';/+,-,6' WP3,-5<,6+,,AF'56':,+'7,A=',6'56':,+'A/0' J/A5=,-,6'*5+D)<4+,6'<)=,A)6=,-E),DH' "#$%&'($)&*#+$*' &'

12 Environmental DNA en monitoring Ontwikkelingen IMARES Monitoring!! Internationale ei-surveys om paaibestand te bepalen van makreel/horsmakreel/haring Hilde van Pelt-Heerschap!! Invasieve soorten - Mosseltransport - Ballastwater!! Monitoring programma s - Aanwijzing Natura 2000 gebieden o.g.v. aanwezige soorten - KRW- eisen goede waterkwaliteit Surveys eieren van makreel/horsmakreel en haring - -! Gelijktijdige moleculaire identificatie -! Bepaling relatieve biomassa--- gebaseerd op het aantal kopieen van de moleculaire barcode per cel. Invasieve soorten Mosselzaad transport -! edna (ook vroege ontwikkelings-stadia) - levend/dood Natura 2000 gebieden/ KRW Tot nu toe gebaseerd op taxonomische identificatie van soorten in de sediment fractie > 0.5 mm. Ontwikkeling metabarcoding: 1. Splitsing sediment fractie: groter dan 0.5 mm en kleiner dan 0.5 mm 2. DNA isolatie en amplificatie van de moleculaire barcode 3. Sequencing (25 miljoen sequenties per run) 4. Data analyse Ballast water 1

13 Verdere ontwikkelingen 1.! Uitbreiding moleculaire databases 2.! Bepaling abundantie o.g.v. biomassa 3.! Bepaling levend versus dood 4.! Ontwikkeling primers voor bepaalde groepen 5.! VALIDATIE 2

14 Huidige en toekomstige activiteiten Alterra edna en monitoring door waterschappen Huidige activiteiten en toekomstvisie van Alterra Aanvullende validatie voor reeds beschikbare edna-merkers: Arjen de Groot - Knoflookpad Dierecologie, Alterra Wageningen UR - Grote modderkruiper Ontwikkeling van edna-merkers voor relevante soorten: 2013: invasieve en inheemse rivierkreeften 2014: kenmerkende libellen, kokerjuffers Methodologie op basis van qpcr-reactie Optimalisatie van bemonsteringsprotocollen STOWA, 27 november 2013 edna onderzoek bij Alterra - WUR Rivierkreeften in Nederland Moleculaire en ecologische expertise onder één dak: Vroegtijdige opsporing invasieve rivierkreeften voorkomt: Moleculair laboratorium, gespecialiseerd in analyse van DNA met matige kwaliteit en kwantiteit Schade aan ecosystemen (verlaagde KRW-scores) - keutels, haren, eischalen ł Schade aan oever- / aquatische vegetatie - edna in bodem- en watermonsters ł Vertroebeling ł Predatie en concurrentie Praktijkgerichte ecologische expertise voor aquatische flora en fauna - ecologische doelen en monitoringseisen voor de KRW Mogelijke schade aan infrastructuur ł Ondergraven van oevers en slootkanten - beleidsplannen voor bedreigde en invasieve soorten Bemonstering en inventarisatie door ervaren veldmedewerkers Eigen proefsloten, kunstbeken, etc. Roessink et al. 2009, Alterra-rapport 1923 Roessink et al. 2010, Alterra-rapport 2052 Foto s: Fabrice Ottburg edna onderzoek bij Alterra: praktijkgericht Ontwikkeling edna-technieken gericht op ondersteuning van de monitoringstaken van waterbeheerders en natuurbeheerders Focus op detectie van beleidsrelevante soorten / soortsgroepen: ł Verkenning aanwezigheid van kwetsbare soorten voorafgaand aan werkzaamheden ł (Prestatie)monitoring voor terugkeer kenmerkende soorten KRW na herstelwerkzaamheden ł Vroegtijdige opsporing van soorten die KRW-doelstellingen negatief kunnen beïnvloeden (invasieve exoten) Methodeontwikkeling voor rivierkreeften Ontwikkeling van twee early-warning tools: A) B) Een soort-specifieke test voor de Rode Amerikaanse rivierkreeft Een brede test voor de in Nederland voorkomende rivierkreeften Doorlopen stappen: Rode Am. rivierkreeft (Procambarus clarkii) specifieke Gestreeptemerker Am. rivierkreeft 1. Ontwerpen van voldoende Marmerkreeft 2. Optimalisatie qpcr-reactie Geknobbelde Am. rivierkreeft 3. Tests op andere kreeftachtigen Æ vals-positieven uitsluiten(orconectes virilis) Gevlekte Am. rivierkreeft 4. Tests op veldmonsters met bekende aan/afwezigheid (Orconectes limosus) Californische rivierkreeft Aandacht voor praktische inzetbaarheid methode (Procambarus acutus) (Procambarus fallax) Turkse rivierkreeft (Pacifastacus leniusculus) (Astacus leptodactylus) Europese rivierkreeft (Astacus astacus)

15 Rivierkreeften aangetoond in veldmonsters Rode Amerikaanse rivierkreeft Nu: verificatie via DNA sequencing Naardermeer (ven) Richting een breder toepasbare methode Speerpunten voor grotere toepasbaarheid door waterschappen: 1. Detectiekans: wat vertelt een positief of negatief resultaat? - over welk watervolume kunnen uitspraken worden gedaan? - invloed van verschillen in hydrologie en waterchemie? Loosdrecht (meer) Maarsseveen (sloot) Waddinxveen (sloot) Europese rivierkreeft Sinderhoeve (proefsloot) 2. Gestandaardiseerde protocollen voor bemonstering en analyse - Replicatie, volume en spreiding van monsters - Wijze van bemonstering en DNA extractie - Replicatie van PCR-reacties, en definitie positieve score Geknobbelde Am. rivierkreeft Kamerik (sloot) Gestreepte Am. rivierkreeft Alblasserwaard (sloot) 3. Meer zicht op mogelijkheden voor kwantitatieve analyse 4. Meer zicht op mogelijkheden voor diversiteitscreening (metabarcoding) Turkse rivierkreeft Kerkrade (meer) Onderzoeksbehoefte A. Effect van studiesoort en condities op hoeveelheid DNA in monster Vele parameters m.b.t. hydrologie, DNA-specificaties en dierecologie Modelstudie waardevol, mits gericht op kwalitatieve uitspraken: ł relatieve belang van parameters ł optimale monsterstrategie Parameters staven met experimenten in lab, proefsloten en veld B. Effect van watercondities op DNA-detectie in het monster Inhiberende stoffen en DNA-verzadiging kunnen de gemeten edna-concentratie beïnvloeden Dit heeft gevolgen voor de optimale monsterstrategie (wel of niet monsters samenvoegen?) Foto: Fabrice Ottburg Knoflookpad als onderzoeksmodel Met dank aan: Ivo Laros In samenwerking met adviesbureau Natuurbalans Kweek van larven en herintroductie in verlaten poelen Jan Bovenschen Experimenteel onderzoek in 2013/2014 aan: ł edna-afgifte door verschillende levenstadia (ei, larve, adult) ł Opbouw en afbraak edna-concentratie in water ł Ruimtelijke verspreiding Ivo Roessink Fabrice Ottburg Ben Crombaghs Jouke van der Zee Vragen: /

16 3"41#/*5%16#/)* 7#89"*3%88%%/1*!"#$%&%'()*+,,)-&./&0,1('2()&.345& A(&-9((&'((*-&2(6,1(0?(&(AB%&-(D<0,6,>8(O0&P8K0F&& 5QR&S&4T5U&9(66&VWXY& A(&-9((&'((*-&2(6,1(0?(&(AB%&-(D<0,6,>8(O0&P8K0F&& 5QR&S&4T5U&9(66&VWXY& N,>(68K7<(?(0&(0&2(;()780>(0& :;<*/ =>:? C#1%6%/9"D'()* C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& & && G!&[8-()*-&>(1,(68>& G!&!0(6& G!&],(?7,,;& C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& G!&N80?()&>(1,(68>&& G!&%66((0&>(*(6(D-(()?(&*,,)-(0&9,)?(0& G!&#0?()*0((=9&(`(D-&& G!&A==)& 1

17 N,>(68K7<(?(0&(0&2(;()780>(0& :;<*S&=>:? C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& & && G!&[8-()*-&>(1,(68>& G!&!0(6& G!&],(?7,,;& G!&%66((0&>(*(6(D-(()?(&*,,)-(0&9,)?(0& C#1%6%/9"D'()* C,,)?(6(0F& G!&Z(()&*;(D8H(7& G!&N80?()&>(1,(68>&& G!&#0?()*0((=9&(`(D-&& G!&A==)&& G!&WXY&?(-(DE(&'(-<,?(&1,,)&'()*+",)&+$(-)$% b&_0&,0-9877(680>& Kostenefficiënte technologieën ontwikkelen voor afzonderlijke soorten organismen &!% & & &!& &"& & & &"& Standaardisaties ontwikkelen voor de methode(s) zodat de resultaten onderling vergelijkbaar zijn Kwantitatieve bepalingen ontwikkelen van middels qpcr JN(- 2

Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA

Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA STOWA Gentechnieken-dag Presentatie is eigendom van RAVON en SPYGEN Enkel voor eigen gebruik deelnemers. Niks uit deze presentatie

Nadere informatie

CSI in de Polder Environmental DNA voor het opsporen van dieren

CSI in de Polder Environmental DNA voor het opsporen van dieren CSI in de Polder Environmental DNA voor het opsporen van dieren Jelger Herder Nijmegen, 20 april 2013 Veel soorten zijn lastig te vinden Grote modderkruiper Verlandende vegetaties Verstopt zich bij gevaar

Nadere informatie

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Jelger Herder Nijmegen, 21 maart 2013 Veel soorten zijn lastig te vinden Grote modderkruiper Verlandende vegetaties Verstopt zich bij gevaar in de modder

Nadere informatie

edna vismonitoring van grote modderkruiper naar soortsamenstelling (KRW)

edna vismonitoring van grote modderkruiper naar soortsamenstelling (KRW) edna vismonitoring van grote modderkruiper naar soortsamenstelling (KRW) Jelger Herder Utrecht, 9 april 2015 Sommige soorten zijn lastig te monitoren Grote modderkruiper (Misgurnus fossilis) Vrijwilligers

Nadere informatie

Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder

Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder 14:30 Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder 14:45 DNA monitoring Kees van Bochove 15:00 Vragen 1/17 Soorten monitoren met Environmental DNA in de praktijk Jelger Herder Eindhoven,

Nadere informatie

Monitoring aquatische biodiversiteit met DNA barcoding veelbelovend

Monitoring aquatische biodiversiteit met DNA barcoding veelbelovend Monitoring aquatische biodiversiteit met DNA barcoding veelbelovend Waterkwaliteit op de kaart II Berry van der Hoorn, Naturalis Michiel Hootsmans, KRW Watercycle centre Roel Knoben, RHDHV 8 oktober 2015

Nadere informatie

Vissen met een potje water edna metabarcoding

Vissen met een potje water edna metabarcoding Vissen met een potje water edna metabarcoding Jelger Herder, Mark Scheepens en Marco Beers Den Bosch, 3 November 2016 Environmental DNA (edna) Hoe werkt het? Alle soorten in het water laten DNA sporen

Nadere informatie

Zoeken naar DNA-sporen

Zoeken naar DNA-sporen onderzoek en beheer Zoeken naar DNA-sporen Environmental DNA als nieuwe bemonsteringsmethode voor vissen Er is een nieuwe methode ontwikkeld om het visbestand in een water te inventariseren: Environmental

Nadere informatie

Aquatische exoten vroeg detecteren via edna

Aquatische exoten vroeg detecteren via edna 146 Landschap Aquatische exoten vroeg detecteren via edna environmental DNA invasieve exoten rivierkreeften validatie detectiegrens Case study rivierkreeften Aquatische exoten laten kleine hoeveelheden

Nadere informatie

Snelle en betrouwbare analyse van de microbiologische zwemwaterkwaliteit met qpcr

Snelle en betrouwbare analyse van de microbiologische zwemwaterkwaliteit met qpcr Snelle en betrouwbare analyse van de microbiologische zwemwaterkwaliteit met qpcr Bart Wullings, Leo Heijnen en Edwin Kardinaal KWR Watercycle Research Institute, Nieuwegein Inhoud Microbiologische zwemwaterkwaliteit

Nadere informatie

edna als alternatief voor de Passieve Vismonitoring

edna als alternatief voor de Passieve Vismonitoring edna als alternatief voor de Passieve Vismonitoring De toepassing van de edna methode in stromend water Wouter Patberg - 9 april 2015 - Vissennetwerk Inleiding edna de edna methode in een notendop e staat

Nadere informatie

Met DNA visstand monitoren op de grote rivieren

Met DNA visstand monitoren op de grote rivieren Met DNA visstand monitoren op de grote rivieren Wouter Patberg (Koeman en Bijkerk), Jan Warmink (Sylphium molecular ecology), Hans Ruiter (Rijkswaterstaat), Bart Wullings, Edwin Kardinaal (KWR Watercycle

Nadere informatie

Rivierkreeften, wat doen we ermee? Menno Soes

Rivierkreeften, wat doen we ermee? Menno Soes Rivierkreeften, wat doen we ermee? Menno Soes Foto: Theodoor Heijerman Rivierkreeften Overzicht in Nederland voorkomende rivierkreeften. Nederlandse naam Europese rivierkreeft Turkse rivierkreeft Californische

Nadere informatie

Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal

Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Stichting RAVON Pilotstudie bruikbaarheid edna voor onderzoek naar kwabaal Een rapportage van

Nadere informatie

Kwantitatieve PCR van potentieel toxische cyanobacteriën in oppervlaktewateren

Kwantitatieve PCR van potentieel toxische cyanobacteriën in oppervlaktewateren Kwantitatieve PCR van potentieel toxische cyanobacteriën in oppervlaktewateren Edwin Kardinaal, Danielle van der Linde, Lonneke Hensen & Bart Wullings KWR Watercycle Research Institute, Nieuwegein Inhoud

Nadere informatie

Amerikaanse rivierkreeft in veenweidegebied. Onderzoek naar de verspreiding, abundantie en beheer in relatie tot het bereiken van de KRWdoelen

Amerikaanse rivierkreeft in veenweidegebied. Onderzoek naar de verspreiding, abundantie en beheer in relatie tot het bereiken van de KRWdoelen Amerikaanse rivierkreeft in veenweidegebied Onderzoek naar de verspreiding, abundantie en beheer in relatie tot het bereiken van de KRWdoelen Inhoud exotische kreeften in Nederland autecologie geknobbelde

Nadere informatie

Verspreiding van rivierkreeften en risico s voor baggeraanwas in het beheergebied van Waterschap Rivierenland

Verspreiding van rivierkreeften en risico s voor baggeraanwas in het beheergebied van Waterschap Rivierenland Verspreiding van rivierkreeften en risico s voor baggeraanwas in het beheergebied van Waterschap Rivierenland Ronald Gylstra (Waterschap Rivierenland), Tjeerd du Bois (AQUON), Bram Koese (Naturalis Biodiversity

Nadere informatie

De toepassing van edna in de monitoring van waterorganismen

De toepassing van edna in de monitoring van waterorganismen FHoe ina Final l rezijn report p ortwe en wat moeten we nog weten? ver Stationsplein 89 POSTBUS 2180 3800 CD AMERSFOORT De toepassing van edna in de monitoring van waterorganismen TEL 033 460 32 00 FAX

Nadere informatie

environmental DNA Toepassingsmogelijkheden voor het opsporen van (invasieve) soorten

environmental DNA Toepassingsmogelijkheden voor het opsporen van (invasieve) soorten environmental DNA Toepassingsmogelijkheden voor het opsporen van (invasieve) soorten Stichting RAVON 1 Colofon 2014 Stichting RAVON, Nijmegen Tekst: Jelger Herder 1, Alice Valentini 2, Eva Bellemain 2,

Nadere informatie

Hydrochip: monitoren van de waterkwaliteit met

Hydrochip: monitoren van de waterkwaliteit met Hydrochip: monitoren van de waterkwaliteit met behulp van DNA 2017 23 A Het project Van 2012 tot 2017 is de Hydrochip verder ontwikkeld (een belangrijke basis was al gelegd in eerdere projecten) binnen

Nadere informatie

Hydrobiologische Monitoring

Hydrobiologische Monitoring Opzet presentatie Hydrobiologische Monitoring Dille Wielakker & Jos Spier Wat is Hydrobiologie? Historie van de Hydrobiologie Monitoringsmethodieken Belang van standaardisatie Door Bureau Waardenburg bv

Nadere informatie

Biologie in het lab van de toekomst

Biologie in het lab van de toekomst Biologie in het lab van de toekomst Frank Schuren TNO Microbiologie Conventionele microbiologie met state of the art genomics technologie en viability assays Conventional Microbiology Genomics technologies

Nadere informatie

Hierna volgend artikel is afkomstig uit:

Hierna volgend artikel is afkomstig uit: Hierna volgend artikel is afkomstig uit: Doelstelling van De Levende Natuur Het informeren over ontwikkelingen in onderzoek, beheer en beleid op het gebied van natuurbehoud en natuurbeheer, die van belang

Nadere informatie

Environmental DNA een nieuwe inventarisatiemethode

Environmental DNA een nieuwe inventarisatiemethode 32 tijdschrift Environmental DNA een nieuwe inventarisatiemethode Jelger Herder, Jeroen van Delft & Tony Dejean Voor bescherming van soorten en evaluatie van beheer- en herstelmaatregelen is kennis nodig

Nadere informatie

Knoflookpad edna onderzoek naar actuele verspreiding in De Rande - Deventer 2013

Knoflookpad edna onderzoek naar actuele verspreiding in De Rande - Deventer 2013 Knoflookpad edna onderzoek naar actuele verspreiding in De Rande - Deventer 2013 REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Knoflookpad edna onderzoek naar actuele verspreiding in De Rande - Deventer

Nadere informatie

Analyse edna Italiaanse kamsalamander 2013

Analyse edna Italiaanse kamsalamander 2013 Analyse edna Italiaanse kamsalamander 2013 REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Analyse edna Italiaanse kamsalamander 2013 Een rapportage van RAVON in opdracht van De Nederlandse Voedsel en

Nadere informatie

'Environmental DNA als technologische innovatie voor inventarisatie en monitoring' 25 nov 2015, Den Haag

'Environmental DNA als technologische innovatie voor inventarisatie en monitoring' 25 nov 2015, Den Haag 'Environmental DNA als technologische innovatie voor inventarisatie en monitoring' 25 nov 2015, Den Haag 09.30 uur Inloop 10.00 uur Opening Johan Burger voorzitter NGB 10.05 uur Watertechnologie als thema

Nadere informatie

Validatie van moleculaire methodes in een drinkwaterlaboratorium. Adrie Atsma

Validatie van moleculaire methodes in een drinkwaterlaboratorium. Adrie Atsma Validatie van moleculaire methodes in een drinkwaterlaboratorium Adrie Atsma Drinkwater laboratorium Nederland Controleren drinkwater van bron tot tap Chemisch Fysiologisch Micro-organismen Controleren

Nadere informatie

DNA-analyse kan waterbeheerders helpen om {aan KRW-verplichtingen te voldoen.

DNA-analyse kan waterbeheerders helpen om {aan KRW-verplichtingen te voldoen. ENVIRONMENTAL DNA ENVIRONMENTAL DNA ENVIRONMENTAL DNA ENVIRONMENTAL DNA ENVIRONMENTAL DNA ENVIRONMENTAL DNA ENVIRO A B Waterorganismen doeltreffender detecteren met forensische methoden STOWA Ter Info

Nadere informatie

edna DR. AURORA GEERTS CHRISTINE VAN DER HEYDEN PIETER BOETS PETER GOETHALS

edna DR. AURORA GEERTS CHRISTINE VAN DER HEYDEN PIETER BOETS PETER GOETHALS edna BIODIVERSITEIT MONITORING NU EN IN DE TOEKOMST DR. AURORA GEERTS CHRISTINE VAN DER HEYDEN PIETER BOETS PETER GOETHALS edna = DNA in omgeving edna = DNA in omgeving Biotisch Abiotisch ph Zuurstofverbruik

Nadere informatie

Soortenbescherming. Buitenevenementen

Soortenbescherming. Buitenevenementen Soortenbescherming en Buitenevenementen Bron www.drloket.nl Flora en faunawet en buitenevenementen Bron www.drloket.nl Pagina 1 Buitenevenementen Wilt u een evenement in de buitenlucht organiseren? Dan

Nadere informatie

Veilig plonzen met verbeterde blauwalg detectie

Veilig plonzen met verbeterde blauwalg detectie Vrijdag 1 augustus 2014 Dit is een publicatie van Kennislink Veilig plonzen met verbeterde blauwalg detectie Nieuwe DNA detectiemethode voor blauwalg ontwikkeld. Tijdens warme zomerdagen kunnen we een

Nadere informatie

Beheer- en onderhoudsplan

Beheer- en onderhoudsplan Beheer- en onderhoudsplan 2010-2015 Algemeen Deel Naar een meer gedifferentieerd en extensief onderhoud van hoofdwatergangen in het landelijk gebied Tabel 4:

Nadere informatie

Werken op het laboratorium. Monstername. Proces hydrobiologische analyse. Monstername. Uitzoeken (sorteren) 19/09/2010.

Werken op het laboratorium. Monstername. Proces hydrobiologische analyse. Monstername. Uitzoeken (sorteren) 19/09/2010. Groep Monitoring Werken op het laboratorium Kwaliteitszorg in de hydrobiologie Michiel Wilhelm 20 m/v actief in het water: Vissen Vegetatie, Fytoplankton, Zoöplankton Fytobenthos, Macrofauna en Marien

Nadere informatie

titel Opbouw Vis, exoten en KRW Visexoten en achtergrond MWTL 2008 Visexoten in Nederland Oorzaken

titel Opbouw Vis, exoten en KRW Visexoten en achtergrond MWTL 2008 Visexoten in Nederland Oorzaken Opbouw Vis, exoten en KRW visexoten- achtergrond en ecologie KRW-maatlatten en visexoten andere exoten (rivierkreeften) en vis signalering nieuwe visexoten Themadag exoten en de KRW 10 dec 09 Willie van

Nadere informatie

Bedreigingen van aquatische biodiversiteit

Bedreigingen van aquatische biodiversiteit Workshop3: Biodiversiteit: basisproduct of luxegoed? Bedreigingen van aquatische biodiversiteit Steven Declerck Leuven Sustainable Earth Research center launch event Vrijdag 19 juni 2009 Aquatische biodiversiteit

Nadere informatie

Smart Monitoring Innovatie van waterkwaliteitsbeoordeling. Milo de Baat

Smart Monitoring Innovatie van waterkwaliteitsbeoordeling. Milo de Baat Smart Monitoring Innovatie van waterkwaliteitsbeoordeling Milo de Baat ILOW Symposium 15 februari 2017 KRW waterkwaliteitsbeoordeling Chemische status? Ecologische status Chemische analyse 45 prioritaire

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier Berry B. van der Hoorn, Kevin K. Beentjes, Maartje Kijne-van der Sluis Naturalis Biodiversity Center, DNA Barcoding

Nadere informatie

De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven

De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven Samenvatting Op weg naar de moleculaire detectie van leven op Mars De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven drastisch veranderd en de verwachtingen voor het

Nadere informatie

Een vegetatieopname maken 6 Een flora-inventarisatie uitvoeren 9 Een natuurtoets uitvoeren 11

Een vegetatieopname maken 6 Een flora-inventarisatie uitvoeren 9 Een natuurtoets uitvoeren 11 Inhoudsopgave 2inhoudsopgave A B C G Oriëntatie s Oriënteren op het onderzoeken van flora en fauna 4 Werkwijzer Een vegetatieopname maken 6 Een flora-inventarisatie uitvoeren 9 Een natuurtoets uitvoeren

Nadere informatie

Plaag/risico analyses en habitatgebruik van exoten in de grote rivier

Plaag/risico analyses en habitatgebruik van exoten in de grote rivier Plaag/risico analyses en habitatgebruik van exoten in de grote rivier Frank Spikmans RAVON I.s.m: Nils van Kessel - Natuurbalans Inhoud presentatie Exotische vissen in Nederland Habitatgebruik & trendontwikkeling

Nadere informatie

Operationaliseren edna technieken voor het opsporen van bever- en muskusratten

Operationaliseren edna technieken voor het opsporen van bever- en muskusratten Operationaliseren edna technieken voor het opsporen van bever- en muskusratten Aanpak Samenwerkingsproject: drie marktpartijen, i.o.v. Stowa en UvW Operationaliseren door te leren in praktijk Stapsgewijze

Nadere informatie

Kwantitatieve toets voor Agrobacterium rhizogenes

Kwantitatieve toets voor Agrobacterium rhizogenes Kwantitatieve toets voor Agrobacterium rhizogenes 20 juli 2012 Kwantitatieve toets voor Agrobacterium rhizogenes Opdrachtgever: Looptijd project: september 2011 maart 2012 COLOFON: Contactpersoon: Adriaan

Nadere informatie

Kwetsbaarheid van watertypen binnen de Nederlandse zoete en zoute wateren voor exoten

Kwetsbaarheid van watertypen binnen de Nederlandse zoete en zoute wateren voor exoten Kwetsbaarheid van watertypen binnen de Nederlandse zoete en zoute wateren voor exoten Arjan Gittenberger GiMaRIS Marine Research, Inventory, & Strategy solutions Stichting ANEMOON in samenwerking met TPS,

Nadere informatie

waterkwaliteitsonderzoek veranderen?

waterkwaliteitsonderzoek veranderen? Gaat edna het huidige waterkwaliteitsonderzoek veranderen? Barbara Gravendeel @ ILOW symposium Monitoring en Innovatie in Hydrobiologie en Ecologie 15 februari 2017 Utrecht Lectoraat Biodiversiteit doel:

Nadere informatie

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden

Nadere informatie

Genetische diversiteit in kleine populaties

Genetische diversiteit in kleine populaties Genetische diversiteit in kleine populaties Problemen, oplossingen en het nut van monitoring Arjen de Groot Team Dierecologie, Alterra WUR Ecologie in de praktijk 21 maart 2013, Eindhoven Inhoud 1) Het

Nadere informatie

Opzet van de presentatie. Beleidscontext Team Invasieve Exoten Risicoanalyses Maatregelen Water gerelateerde projecten Juridische vragen Afsluiting

Opzet van de presentatie. Beleidscontext Team Invasieve Exoten Risicoanalyses Maatregelen Water gerelateerde projecten Juridische vragen Afsluiting Opzet van de presentatie Beleidscontext Team Invasieve Exoten Risicoanalyses Maatregelen Water gerelateerde projecten Juridische vragen Afsluiting 2 En wat doet het Team Invasieve Exoten? Wiebe TIE bestaat

Nadere informatie

Onderzoek naar kamsalamander, grote modderkruiper, kleine modderkruiper en bittervoorn in de Oeverlanden langs de Linge

Onderzoek naar kamsalamander, grote modderkruiper, kleine modderkruiper en bittervoorn in de Oeverlanden langs de Linge Onderzoek naar kamsalamander, grote modderkruiper, kleine modderkruiper en bittervoorn in de Oeverlanden langs de Linge REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Onderzoek naar kamsalamander, grote

Nadere informatie

Blauwalgen & genomics

Blauwalgen & genomics Workshop Blauwalgen & genomics, Amersfoort, 2010 Blauwalgen & genomics CSI in het waterbeheer Ron van der Oost CSI Overzicht Genomics Blauwalgen: traditionele analyses Alternatieven met genomics? Discussiepunten

Nadere informatie

Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater 2014

Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater 2014 KWR November 2014 Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater 2014 KWR 2014.098 KWR November 2014 Bronopsporen fecale verontreiniging in zwemwater KWR November 2014 Bronopsporen fecale verontreiniging

Nadere informatie

RAVON Vissenweekend 2010 Utrecht

RAVON Vissenweekend 2010 Utrecht RAVON Vissenweekend 2010 Utrecht RAVON Vissenweekend 2010 Utrecht Rémon ter Harmsel Maart 2010 STICHTING RAVON POSTBUS 1413 6501 BK NIJMEGEN www.ravon.nl Stichting RAVON Colofon 2011 Stichting RAVON, Nijmegen

Nadere informatie

edna en monitoring van trek- en estuariene vissen in het NZK Bas van den Boogaard & Martijn Dorenbosch

edna en monitoring van trek- en estuariene vissen in het NZK Bas van den Boogaard & Martijn Dorenbosch edna en monitoring van trek- en estuariene vissen in het NZK Bas van den Boogaard & Martijn Dorenbosch Opbouw presentatie Visgemeenschap in het NZK: (Bas van den Boogaard) - monitoring en visserijtechnieken,

Nadere informatie

aanvullend veldonderzoek onderzoek naar de aanwezigheid van beschermde vissen locatie Hoge Weide, Leidsche Rijn, Utrecht rapportnummer

aanvullend veldonderzoek onderzoek naar de aanwezigheid van beschermde vissen locatie Hoge Weide, Leidsche Rijn, Utrecht rapportnummer aanvullend veldonderzoek onderzoek naar de aanwezigheid van beschermde vissen locatie Hoge Weide, Leidsche Rijn, Utrecht rapportnummer 200841 aanvullend veldonderzoek vissen Locatie Hoge Weide, Leidsche

Nadere informatie

Microbiologische methoden (E. coli) Gertjan Medema, Leo Heijnen

Microbiologische methoden (E. coli) Gertjan Medema, Leo Heijnen Microbiologische methoden (E. coli) Gertjan Medema, Leo Heijnen Ideale methode Specifiek (geen vals -) Reproduceerbaar Simpel Selectief (geen vals +) 100% recovery Snel Gevoelig Levend/Infectieus Goedkoop

Nadere informatie

KWR September Snelle on-line detectie van Enterococcen

KWR September Snelle on-line detectie van Enterococcen KWR 2016.076 September 2016 Snelle on-line detectie van Enterococcen KWR 2016.076 September 2016 Snelle on-line detectie van Enterococcen KWR 2016.076 September 2016 Snelle on-line detectie van Enterococcen

Nadere informatie

NVO's en vis. Wat is het effect van NVO s op de visstand? 32 tigste bijeenkomst Vissennetwerk: KRW, Vis & Maatregelen

NVO's en vis. Wat is het effect van NVO s op de visstand? 32 tigste bijeenkomst Vissennetwerk: KRW, Vis & Maatregelen NVO's en vis Wat is het effect van NVO s op de visstand? 32 tigste bijeenkomst Vissennetwerk: KRW, Vis & Maatregelen Amersfoort, 24 november 2011 Carlo Rutjes & Michelle de la Haye Scoren met natuurvriendelijke

Nadere informatie

Leren van meetnetten in stedelijke natuur

Leren van meetnetten in stedelijke natuur Symposium Ecologie en de praktijk 2014 ecologica Leren van meetnetten in stedelijke natuur Niels de Zwarte @stadsnatuur 1 Bureau Stadsnatuur? Sinds 1997 Onderdeel Natuurhistorisch Museum Rotterdam Kenniscentrum

Nadere informatie

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Edwin Foekema Themadag werkgroep exoten NecoV Wageningen, 13 december 2007 Project-team IMARES Yerseke: Jeroen Wijsman, Aad Smaal TNO-IMARES

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 53909 7 oktober 2016 Regeling van de Staatssecretaris van Economische Zaken van 5 oktober 2016, nr. WJZ/16091743, houdende

Nadere informatie

1 NATUUR. 1.1 Natuurwetgeving & Planologie

1 NATUUR. 1.1 Natuurwetgeving & Planologie 1 NATUUR 1.1 Natuurwetgeving & Planologie De bescherming van de natuur is in Nederland vastgelegd in respectievelijk de Natuurbeschermingswet en de Flora- en faunawet. Deze wetten vormen een uitwerking

Nadere informatie

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Inleiding Praktisch overal in Nederland komen beschermde soorten flora en fauna voor. Bekende voorbeelden zijn de aanwezigheid van rugstreeppadden op

Nadere informatie

Meerjarenplan stichting EIS Nederland 2011 2016

Meerjarenplan stichting EIS Nederland 2011 2016 Meerjarenplan stichting EIS Nederland 2011 2016 Samenvatting Uitbreiding aantal actieve werkgroepen tot 60. Verdere professionalisering van het bureau. Betere profilering van de organisatie. Verdere groei

Nadere informatie

Stichting Waterproef R.W.G.M. Melis Postbus ZGEDAM. Datum 7 maart 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet

Stichting Waterproef R.W.G.M. Melis Postbus ZGEDAM. Datum 7 maart 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet > Retouradres Postbus 19530 2500 CM Den Haag Stichting Waterproef R.W.G.M. Melis Postbus 43 1135 ZGEDAM Postbus 19530 2500 CM Den Haag mijn.rvo.nl T 088 042 42 42 F 070 378 61 39 ffwet@rvo.nl Betreft Beslissing

Nadere informatie

Vrijwilligersmonitoring

Vrijwilligersmonitoring Vrijwilligersmonitoring Arjen Kikkert Adviseur Waterkwaliteit en Ecologie Rijkswaterstaat West Nederland Noord 9 april 2015 Zoet-zoutmigratie - verbinding zoet-zout - zachte overgang in ruimte/tijd - verbindingen

Nadere informatie

edna metabarcoding vissen

edna metabarcoding vissen edna metabarcoding vissen Verkennend onderzoek naar de mogelijke toepassing van edna voor de KRW vismonitoring Jelger Herder en Jan Kranenbarg edna metabarcoding vissen Verkennend onderzoek naar de mogelijke

Nadere informatie

RAVON jaarverslag Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland

RAVON jaarverslag Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland RAVON jaarverslag 2013 Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland 2RAVON jaarverslag 2013 Onderzoek voor bescherming We maken ons elk jaar weer sterk voor een goede bescherming van onze amfibieën,

Nadere informatie

Wat zijn occupancy modellen?

Wat zijn occupancy modellen? Wat zijn occupancy modellen? en hoe helpen ze om orde uit chaos te halen? Arco van Strien & Leo Soldaat CBS Natuurstatistieken Minisymposium Orde uit Chaos 14 maart 213 Natuurmonitoring Gestandaardiseerde

Nadere informatie

KlimaatAdaptieve Drainage

KlimaatAdaptieve Drainage FutureWater Onderzoek en advies gericht op de duurzame toekomst van ons water KlimaatAdaptieve Drainage Innovatieve en duurzame techniek voor actieve samenwerking tussen agrariër en waterbeheerder 14-3-2013

Nadere informatie

Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem

Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem Samenvatting Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem Landbouw is essentieel voor de voedselvoorziening

Nadere informatie

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Sander van der Linden Biodetection Systems Waarom biologische testen? Huidige monitoring strategie bijna volledig gebaseerd of chemische

Nadere informatie

Aanleiding Gegevensautoriteit Natuur

Aanleiding Gegevensautoriteit Natuur Aanleiding Gegevensautoriteit Natuur Strengere wetgeving op natuurgebied (Flora en faunawet) werd ingevoerd. Toenmalig minister Veerman zag in toenemende mate economische en ecologische belangen botsen.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Lupatini, Manoeli Title: Microbial communities in Pampa soils : impact of land-use

Nadere informatie

AquaScope. snelle en autonome microbiologische detectie

AquaScope. snelle en autonome microbiologische detectie AquaScope snelle en autonome microbiologische detectie Inhoud Introductie AquaScope Voordelen Toepassingen Werking Prestaties Slot opmerkingen Bedrijfsprofiel BioTrack BV Afsplitsing van AquaExplorer,

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats. Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet

Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats. Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet Aanleiding Aanleg natuurvriendelijke oevers belangrijk in waterbeheer Bij aanleg mist vaak de relatie met de

Nadere informatie

Kom jij bij ons stage lopen? CSI in de voedselketen en jij bent erbij!

Kom jij bij ons stage lopen? CSI in de voedselketen en jij bent erbij! Kom jij bij ons stage lopen? CSI in de voedselketen en jij bent erbij! RIKILT Wageningen UR is gespecialiseerd in het onderzoek naar veilig en betrouwbaar voedsel. Wij geven antwoord op vele soorten vragen:

Nadere informatie

Effecten van rode- en geknobbelde Amerikaanse rivierkreeften op waterplanten en waterkwaliteit

Effecten van rode- en geknobbelde Amerikaanse rivierkreeften op waterplanten en waterkwaliteit Alterra is onderdeel van de internationale kennisorganisatie Wageningen UR (University & Research centre). De missie is To explore the potential of nature to improve the quality of life. Binnen Wageningen

Nadere informatie

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide 2010 Mark Klerks November 2010 Inleiding: Het jaar 2010 kwam maar langzaam op gang. Vooral het voorjaar was

Nadere informatie

Symbiont1.0. Tool voor biologische bodemkwaliteit. Daan Kuiper

Symbiont1.0. Tool voor biologische bodemkwaliteit. Daan Kuiper Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl Symbiont1.0 Tool voor biologische bodemkwaliteit Daan Kuiper Biologische bodem

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers aanleggen (natuurlijke oevers)

Natuurvriendelijke oevers aanleggen (natuurlijke oevers) Natuurvriendelijke oevers aanleggen (natuurlijke oevers) Wat werkt, wat niet Tim Pelsma, Adviseur Ecologie, Waternet Inhoud Aanleggen of beheren? Inrichting, stand van zaken en kennis Inrichting, leren

Nadere informatie

Brug tussen chemische en biologische beoordeling waterkwaliteit

Brug tussen chemische en biologische beoordeling waterkwaliteit Brug tussen chemische en biologische beoordeling waterkwaliteit Bioassays meten de risico s van stoffen voor het ecosysteem in oppervlaktewater 1 Brug tussen chemische en biologische beoordeling waterkwaliteit

Nadere informatie

Astacicultuur. Commerciële teelt van rivierkreeften. door Thomas Abeel

Astacicultuur. Commerciële teelt van rivierkreeften. door Thomas Abeel Astacicultuur Commerciële teelt van rivierkreeften door Thomas Abeel Inhoud Inleiding Rivierkreeft op je bord? Productie van rivierkreeft Rode rivierkreeft Redclaw Europese rivierkreeft Onderzoek HUB-KAHO

Nadere informatie

De knoflookpad in de Meinweg

De knoflookpad in de Meinweg De knoflookpad in de Meinweg Opkweken en uitzetten als laatste redmiddel Ben Crombaghs Paul van Hoof Bureau Natuurbalans - Limes Divergens B.V. Verspreiding in Nederland in drie tijdsintervallen Landelijk

Nadere informatie

Meerjarenplan. Vrijwilligers beschermen

Meerjarenplan. Vrijwilligers beschermen Meerjarenplan Vrijwilligers beschermen 2008 t/m 2012 Vrijwilligers beschermen Stichting RAVON RAVON zet zich, samen met haar betrokken donateurs en vrijwilligers, al jaren in voor de bescherming van reptielen,

Nadere informatie

Witteveen+Bos B.V. t.a.v. R. ter Harmsel MSc Ecologie Postbus 233 7400 AE Deventer

Witteveen+Bos B.V. t.a.v. R. ter Harmsel MSc Ecologie Postbus 233 7400 AE Deventer Witteveen+Bos B.V. t.a.v. R. ter Harmsel MSc Ecologie Postbus 233 7400 AE Deventer Uw kenmerk: ****** Ons kenmerk: WBMU1310 Datum: 03-12-2013 Projectgebied: Gemaallocatie Monnickendam Onderwerp: Inventarisatie

Nadere informatie

Vrijwilligers voor flora en fauna inventarisaties: een gouden combinatie

Vrijwilligers voor flora en fauna inventarisaties: een gouden combinatie Vrijwilligers voor flora en fauna inventarisaties: een gouden combinatie 19 juni 2017 Theo Verstrael Sovon Vogelonderzoek Nederland Inhoud Vrijwilligers & natuurmonitoring Achtergronden & motivaties Wat

Nadere informatie

Het effect van schonen en baggeren op vis

Het effect van schonen en baggeren op vis Het effect van schonen en baggeren op vis focus op beschermde vissoorten sturende factoren schade (natuur)beheer Wouter Patberg - Vissennetwerk 24 maart 2016 Inleiding Onderhoud en beheer - schonen en

Nadere informatie

Lezing waterschap en exoten bestrijding

Lezing waterschap en exoten bestrijding Lezing waterschap en exoten bestrijding -Wie -Waarom -Wat -Hoe 20 mei 2017 Jeff Samuels, afd.kennis & Advies Samenwerken! Bestrijding van invasieve exoten vraagt om: Een gezamenlijke aanpak! Het maken

Nadere informatie

Ontwikkelingen binnen de moleculaire pathologie. Bastiaan Tops Klinisch moleculair bioloog i.o. UMC St Radboud

Ontwikkelingen binnen de moleculaire pathologie. Bastiaan Tops Klinisch moleculair bioloog i.o. UMC St Radboud Ontwikkelingen binnen de moleculaire pathologie Bastiaan Tops Klinisch moleculair bioloog i.o. UMC St Radboud Binnen het UMC St Radboud: - Stroomlijnen van de diagnostiek (automatiseren) - Zoveel mogelijk

Nadere informatie

RA VON jaarverslag 2011. Reptielen Amfibieën Vissen

RA VON jaarverslag 2011. Reptielen Amfibieën Vissen RA VON jaarverslag 2011 Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland Innovatie helpt ons vooruit Nieuwe onderzoeksmethodes zoals environmental DNA en telemetrie hebben ons verder geholpen in het onderzoek

Nadere informatie

Moleculaire diagnostiek

Moleculaire diagnostiek Moleculaire diagnostiek van infectieziekten Arjan de Jong 8 december 2015 Moleculaire diagnostiek Diagnostiek op basis van moleculair biologische (DNA/RNA) technieken Moleculaire diagnostiek van infecties

Nadere informatie

Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland

Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten

Nadere informatie

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een nieuwsbrief naar de RAVON waarnemers

Nadere informatie

Microverontreinigingen: hoe kun je ecologische risico s in water bepalen?

Microverontreinigingen: hoe kun je ecologische risico s in water bepalen? Microverontreinigingen: hoe kun je ecologische risico s in water bepalen? Ron van der Oost, (Waternet), Leo Posthuma (RIVM), Dick de Zwart(RIVM), Jaap Postma (Ecofide), Leonard Osté (Deltares) Met de huidige

Nadere informatie

Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet

Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet Visserij Service Nederland sterk in viswerk Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet Bemonstering, vaststellen ecologisch effect, aanvragen ontheffing Opgesteld: Januari 2012 Update februari 2014 Visserij

Nadere informatie

Amfibieën en poelen. Gerlof Hoefsloot

Amfibieën en poelen. Gerlof Hoefsloot Amfibieën en poelen Gerlof Hoefsloot Inhoud presentatie Functie van een poel: vroeger en nu Hoe werkt een poel? Wat bepaalt een goede ecologische situatie Soorten amfibieën Beheer van amfibieënpoelen,

Nadere informatie

Werkprotocollen Baggeren HDSR. Versie 1.1

Werkprotocollen Baggeren HDSR. Versie 1.1 Werkprotocollen Baggeren HDSR Versie 1.1 1.1.1 Baggeren van watergangen < 4 meter Werkprotocol baggeren van bodems, herprofilering en herstelwerkzaamheden aan oevers van watergangen 4 meter Werkprotocol:

Nadere informatie

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond

Nadere informatie

Meten en weten aan grondwater in de toekomst

Meten en weten aan grondwater in de toekomst Meten en weten aan grondwater in de toekomst IHW netwerk dag Amersfoort 2016.10.13 Auke Oostra DGRW - Bodem Mijn achtergrond: geologie en bodemsanering 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu Grondwater

Nadere informatie