Verslag Kleine technologie Grote gevolgen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verslag Kleine technologie Grote gevolgen"

Transcriptie

1 Verslag Kleine technologie Grote gevolgen Publieke bijeenkomst over nanotechnologie op 13 oktober 2004 in de Oude Zaal van de Tweede Kamer Frank Biesboer Wij willen een maatschappelijke discussie loskrijgen over nanotechnologie. Nu praat alleen de incrowd erover. Met deze woorden opende Lousewies van der Laan, Kamerlid voor D66 en voorzitter van de Themacommissie Technologiebeleid, de publieke bijeenkomst over nanotechnologie van 13 oktober 2004 in de oude vergaderzaal van de Tweede Kamer, georganiseerd door de themacommissie en het Instituut. Volgens Van der Laan is de manier waarop over genetisch gemodificeerde organismen (GMO) is gediscussieerd een voorbeeld van hoe het in ieder geval níet moet gaan. Toen stonden twee kampen tegenover elkaar: mensen die óf alleen de verschrikkingen zien óf alleen het halleluja verkondigen. Van der Laan wil een dergelijke patstelling zien te voorkomen, zonder blind te zijn voor de risico s die aan de nieuwe technologie zijn verbonden. Haar pleidooi werd voorgelegd aan 120 aanwezigen, die vanuit hun hoedanigheid in blokken waren opgesteld: vertegenwoordigers van Lousewies van der Laan opent het debat. de politiek, het bedrijfsleven, de nanowetenschap, de sociale wetenschap, maatschappelijke organisaties en de overheid. Onder het belangstellende publiek bevonden zich veel studenten. Onder leiding van Peter van de Geer reageerden de aanwezigen op zeven stellingen over de betekenis van nanotechnologie en het maatschappelijk debat daarover. Foto s: Kelle Schouten Van Houten (Philips): Wanneer de venture capitalists zich op nanotechnologie gaan storten, moet je oppassen dat te hoge verwachtingen ontstaan. Nanotechnologie, belangrijk of niet? Is nanotechnologie wel zo belangrijk om er een maatschappelijk debat aan te wijden? De antwoorden op die vraag liepen nogal uiteen. Sommige aanwezigen oordelen dat de betekenis van nanotechnologie niet moet worden overdreven. Er is ook veel belangrijk weten- 13 oktober 2004 instituut 1

2 schappelijk werk dat zich op macro-niveau beweegt, vindt Frans Kampers van de Wageningen UR. Anderen vinden dat die betekenis juist niet moet worden onderschat. Wereldwijd wordt er door de overheden 3,5 miljard in gestopt, dat zegt toch wel iets over het belang ervan, aldus Germ Visser van DSM. Sociaal wetenschapper Arie Rip van de Universiteit Twente pleit ervoor je niet alleen op sciencefiction-achtige toepassingen te richten, maar ook op de enabling potentie van nanotechnologie. Op het gebied van meten van en ingrijpen in materie speelt nanotechnologie een grote rol, en dat heeft een enorm effect op de vooruitgang van fysica, biologie en chemie. Volgens de filosoof Pieter Vermaas van de TUDelft is het een kwestie van definiëren. Kijk je alleen naar Star Trek-achtige toepassingen, waarbij nanorobotjes materie veranderen, dan De publieke tribune. speelt nanotechnologie nauwelijks een rol van betekenis. Maar als je al het onderzoek naar structuren op het moleculaire en atomaire niveau schaart onder nanotechnologie, dan is het belang ervan enorm groot. Mocht Vermaas gelijk hebben, dan belooft het voor een eventueel debat niet veel goeds wanneer het begrip nanotechnologie zo gemakkelijk aan definitiekwesties ten prooi kan vallen. Financiering Hoe zit het dan met de financiering van nanotechnologisch onderzoek? Zijn hoog gespannen verwachtingen nodig om geld los te krijgen, of vormen die hoge verwachtingen een risico wanneer blijkt dat ze niet worden waargemaakt? Zal nanotechnologie, net als informatietechnologie in de afgelopen decennia, zorgen voor een hausse van de beurs, inclusief misschien een even grote deceptie als na het debacle rond internetprovider World Online in 2000? Vertegenwoordigers van het bedrijfsleven pleitten vooral voor nuchterheid. Als de verwachtingen te hoog zijn gespannen, krijg je vanzelf problemen. Zodra de venture capitalists zich op nanotechnologie gaan storten, moet je oppassen. De toepassing van nanomaterialen is een kwestie van lange adem, het kan al gauw tien tot vijftien jaar duren voordat daar iets bruikbaars uitkomt, aldus Henk Van Houten van Philips. Van Heeren (Enabling M3): In Nederland heerst de bedelcultuur, de overheid zet het geld op een verkeerde manier in. Andere discussianten zien niet de verwachtingen, maar de financiering als het grootste probleem. David Reinhoudt, de voorman van het onderzoeksprogramma NanoNed: In 2003 bestond er nog geen enkel Nederlands programma, de toekomst van het NanoNed-initiatief hangt nog af van de goedkeuring door de Europese Commissie. Arend Kolk van het Konink- 2 instituut 13 oktober 2004

3 lijk Instituut voor de Tropen noemt het voorbeeld van een biosensor voor tuberculose. Daar is in Nederland geen geld voor te vinden. Wetenschapper Cees Dekker van de TUDelft signaleert dat de structurele onderzoeksfinanciering via NWO nog erg afwezig is. Het Tweede- Kamerlid Zsolt Szabo van de VVD noemt de Ierse overheid als lichtend voorbeeld. Die participeert actief in bedrijven, ook als financier. Henno van Heeren van Enabling M3 voegt hieraan toe: In Nederland heerst de bedelcultuur. Hier zet de overheid het geld op een verkeerde manier in. Rol van de overheid Gaandeweg ontvouwt zich een debat over het Nederlandse innovatiebeleid. We bezitten een unieke kennisbasis die we goed kunnen exploiteren. We moeten nu alleen nog overschakelen van kennis naar werkgelegenheid, aldus Huub Salemink van het Kavli Instituut voor Nanoscience. Hij ziet daarin een taak zowel voor de overheid als het bedrijfsleven weggelegd. Het Kamerlid Diederik Samson (PvdA) vindt dat de overheid alleen een taak heeft wanneer nuttige toepassingen niet door de markt worden opgepakt. Het maatschappelijk belang staat voor ons voorop, niet het economische. Sociaal wetenschapper Ruud Smits noemt dat een schijntegenstelling. Onderscheid maken tussen wat voor de economie van belang is en voor de samenleving is onvruchtbaar. Hij pleit voor een actieve interactie tussen bedrijfsleven en wetenschap om de terreinen te verkennen waarop nuttige toepassingen mogelijk zijn, en noemt als voorbeeld het Britse Forsight-initiatief, waarin werkgroepen van overheid, wetenschap en bedrijfsleven voor verschillende sectoren nagaan wat de potenties zijn en wat er moet gebeuren om die daadwerkelijk te realiseren. Ineke Malsch van het adviesbureau Malsch Techno Valuation ziet nog een andere rol voor de overheid. Zorg bijtijds voor duidelijke regels over de gezondheids- en milieu-effecten van nanotoepassingen. Dat bepaalt mede of nanotechnologie een succes wordt. Benno ter Kuile van de Voedsel- en Warenautoriteit is ronduit negatief: Nederland is helemaal geen kenniseconomie, de overheid regelt de innovatie kapot. Wij zijn hooguit een snelle meeloper, een goede handelsnatie. Jan Koeman naast zijn wetenschappelijke collega s. 13 oktober 2004 instituut 3

4 Salemink noemde ook het bedrijfsleven. Hoe staat het daarmee? CDA-Kamerlid Henk-Jan Ormel is er niet al te positief over. In Nederland blijven we achter met fundamenteel onderzoek, en dat komt vooral door het bedrijfsleven dat fors heeft gesneden in zijn budgetten voor grensverleggend onderzoek. Wybren Jouwsma, voorzitter van MinacNed de vereniging voor micro- en nanotechnologie bedrijven voelt zich niet aangesproken. Een relatief klein bedrijf als het onze moet snel naar de markt met nieuwe producten. Ik sla, onder andere via de Stichting Toegepaste Wetenschap, wel een brug naar het universitaire onderzoek. Iemand anders benadrukt de uiteenlopende rollen voor de wetenschap, de grote toepassers als Philips en de enablers, de kleinere bedrijven. Zorg dat hun verschillende posities duidelijk worden. Dat betekent ook dat bedrijven hun innovatievraag helder moeten formuleren. Nu blijven we vaak steken in de onderlinge cultuurverschillen. Ter Kuile (Voedsel- en Warenautoriteit): Nederland is helemaal geen kenniseconomie, de overheid regelt de innovatie kapot. Ruimte voor ethisch debat Misschien leidt de aandacht in Europa voor ethische en maatschappelijke vragen over de toepassingen van nanotechnologie er wel toe dat economische activiteiten op het gebied van de nanotechnologie achterblijven. Maakt dat het bedrijfsleven niet huiverig? Nee, is onomwonden het antwoord van Visser van DSM. Als je de discussie maar vroeg start, aan het begin van de ontwikkeling. Wetenschapper Reinhoudt van de Universiteit Twente is het daarmee eens. Ook in de Verenigde Staten wordt over maatschappelijke kwesties gesproken. En in onze NanoNed-impuls hebben we er een apart programma voor. Volgens sociaal wetenschapper Rip is het verschil tussen Europa en de VS dan ook niet de mate van debat over ethische of maatschappelijke implicaties, maar het enorme verschil in investeringen door de overheid via de defensieindustrie. D66-Kamerlid Van der Laan vindt niet zozeer het debat over ethiek een risico, maar Henk van Houten van Philips neemt het woord. juist het ontbreken ervan. Er hoeft maar iemand op te staan die met waarschuwingen voor nanotechnologie de aandacht weet te trekken en de stemming kan volledig naar het negatieve omslaan. Sociaal wetenschapper Smits van de Universiteit Utrecht noemt die vrees van Van der Laan veel te eenzijdig. Bij het maatschappelijk debat denken we alleen maar aan tegenhouden, aan risico s en gevaren. Maar er is ook een heel ander maatschappelijk draagvlak, namelijk voor producten waarvan mensen vinden dat ze er iets aan hebben. Je moet dus kijken voor welke vragen de samenleving staat en welke bijdrage nanotechnologie kan leveren om daar iets aan te doen. Geleerd van biotechnologie Zijn collega Frans Brom van de Universiteit Utrecht ziet de herhaalde focus in de discussie op risico s en veiligheid als een bewijs dat er niets is geleerd van de discussie over biotech- 4 instituut 13 oktober 2004

5 nologie. De discussie bij biotechnologie ging in essentie over de vraag of genetische modificatie van gewassen en dieren wel gewenst is. Alleen vertaalde zich dat in een discussie over risico s. Bij nano zal de dicussie wel over die essentiële zaken moeten gaan. PvdA-kamerlid Samson is het met Brom eens dat bij biotechnologie religieus-ethische kwesties een grote rol speelden, maar hij voorziet bij nanotechnologie niet een-twee-drie een herhaling van dergelijke kwesties. Sociaal wetenschapper Martijntje Smits van de TUEindhoven is dat niet met hem eens, en verwijst naar een eerdere opmerking van Kamerlid Van der Laan. Er hoeft maar een incident te gebeuren, bijvoorbeeld met nanodeeltjes in make-up, en de discussie keert volledig om. Haar advies om dat te voorkomen is: Schaf de term nano af. Brom (Universiteit Utrecht): De maatschappelijke vragen over biotechnologie gaan niet primair over de technologische risico s, maar over de vraag of we de genetische modificatie van gewassen wel willen. Bij nanotechnologie kan een soortgelijke discussie ontstaan. Van der Laan vraagt daarop naar voorbeelden van toepassingen van nanotechnologie waar de consument de komende vijf jaar iets aan heeft. Wetenschapper Reinhoudt noemt zelf-schoonmakende oppervlakten en nanosomen in crèmes. Hij sluit vervolgens aan bij de opmerking van Samson. Bij biotechnologie ging de discussie over de aanvaardbaarheid van het ingrijpen in het evolutiesysteem, bij nano werken we met natuurlijke producten. De term nano afschaffen helpt volgens hem niet. Sociaal wetenschapper Lucien Hanssen van het bureau Deining Maatschappelijke Communicatie houdt nog even vast aan het incident-scenario. Bij nanodeeltjes in zonnecrèmes is de coating niet honderd procent. Stel dat er een negatief effect optreedt? De industrie weet ervan, maar reageert in het geheel niet! Tijdens het debat blijft het hierover echter stil. Wel galmt de opmerking van Smits van de TU- Eindhoven na om de term nano maar af te schaffen. Dirk Beernaert van de Europese Commissie pleit ervoor over toepassingen van nanotechnologie te discussiëren, en niet over de nanotechnologie zelf. Die zonnecrème is goed of fout, niet de nanotechnologie. Huib de Vriend van de maatschappelijke organisatie Consument en Biotechnologie verwacht niet dat dat een groot verschil zal maken. Bij een recent publieksonderzoek met Huib de Vriend van Consument en Biotechnologie. 13 oktober 2004 instituut 5

6 als doel een genuanceerd oordeel te krijgen over genetisch gemodificeerd voedsel, hadden specifiek genoemde gezondheidsaspecten geen invloed op de publieksperceptie. Die bleef gewoon negatief. De Delftse wetenschapper Dekker wijst er nog eens op dat nanotechnologie zeer heterogeen is. Vertrouwen Rob Nijhof van de maatschappelijke organisatie Instituut voor Cultuur & Ethiek vindt dat de discussie over incidenten of over de vraag wel of niet het begrip nanotechnologie te hanteren, niet de kern raakt. Hij introduceert het begrip vertrouwen. Polarisatie is een uiting van gebrek aan vertrouwen. Volgens Peter Keet van LNV kan er alleen vertrouwen zijn wanneer over veiligheid en risicobeoordeling voldoende checks en balances zijn. Volgens hem is daarvan geen sprake wanneer universiteit en bedrijf bij elkaar op schoot zitten. Reinhoudt (Universiteit Twente): Bij biotechnologie ging de discussie om het al of niet ingrijpen in evolutiesysteem. Nanotechnologie werkt met natuurlijke producten, dat maakt een groot verschil. Kamerlid Van der Laan wil van de aanwezigen weten wie ervoor verantwoordelijk is burgers vertrouwen te laten krijgen in de technologie. Kan het bedrijfsleven zorgen voor goede informatie en voorlichting? Van der Laan gelooft daar niet in: U zult alleen zeggen dat u een fantastisch product heeft, en niet dat uw zonnecrème problemen veroorzaakt. Philipsman Van Houten voelt zich door Van der Laan niet serieus genomen. Wij brengen een rapport uit over ons maatschappelijk verantwoord ondernemen. Wij zouden in plaats daarvan ook kunnen zeggen: we vertrekken naar China en dan we zien wel. Vice-voorzitter van de COGEM (Commissie Genetische Modificatie), Dick van Zaane, denkt niet dat je vertrouwen bij het publiek kunt brengen. Je moet ervoor zorgen dat het ontstaat. Volgens Kamerlid Samson kan vertrouwen alleen ontstaan wanneer burgers de zekerheid hebben dat ze iets kunnen tegenhouden wat ze niet willen. Bij biotechnologie is dat fout gegaan, dat kwam op ons af zonder dat we er nog iets aan konden doen. Kunnen we dat bij nanotechnologie voorkomen? Sociaal wetenschapper Smits van de Universiteit Utrecht denkt van wel, mits de overheid de condities schept om te zorgen dat de dingen gebeuren die we willen. Zijn collega Brom vindt dat met het begrip vertrouwen de verkeerde invalshoek wordt gekozen. Vertrouwen is iets dat tussen de oren van de ander zit. Maar het enige waar we zelf invloed op kunnen uitoefenen is ons eigen gedrag. Het debat over vertrouwen moet daarom over betrouwbaarheid gaan. Betrouwbaarheid is volgens hem alleen mogelijk wanneer toepassingen niet aan het publiek worden opgedrongen en het publiek vrij blijft om te kiezen. Verder moet het publiek het gevoel hebben dat belangrijke beslissingen niet louter elders worden genomen en dat mogelijke problemen vroegtijdig worden gesignaleerd en goed aangepakt. Gevaar voorkomen Henk Mulder van het Verbond van Verzekeraars relativeert het belang van vertrouwen winnen. Schade toebrengen telt veel zwaarder. Dat hebben we met asbest ervaren, waarvan we honderd jaar lang dachten dat het een wondermiddel was. We willen daarom gevaarlijke dingen voorkomen. Dat kun je niet aan de consument zelf overlaten. De overheid heeft daarin een rol. Van Zaane vindt dat moet worden nagegaan wat er in het toelatingsbeleid ontbreekt als het gaat om toepassingen met nanodeeltjes. José Puiman van het ministerie van 6 instituut 13 oktober 2004

7 VWS wijst erop dat de Gezondheidsraad gevraagd is daarover te adviseren. Volgens toxicoloog Jan Koeman, voorzitter van de KNAW-werkgroep Gevolgen Nanotechnologie, voldoen de wettelijke kaders, maar zijn er nog wel veel nieuwe regels nodig. Alleen al om te kunnen volgen waar de nanodeeltjes blijven vereist extra inspanningen. Maatschappelijk debat Er is gesproken over het belang van nanotechnologie, al of niet overspannen verwachtingen, het belang van vertrouwen creëren en de bevordering van toepassingen die maatschappelijk draagvlak hebben. Wat betekent dit alles nu voor de vraag of de overheid al dan niet een maatschappelijk debat moet organiseren? Een peiling onder de aanwezigen laat zien dat zij er nauwelijks voor voelen. Het bedrijfsleven kan zo n debat niet organiseren, motiveert Visser van DSM. De overheid moet het debat mogelijk maken, maar het trekken van conclusies niet monopoliseren door de instelling van commissies. Dat is bij het debat over Eten & Genen onder leiding van Terlouw verkeerd gegaan, oordeelt ethicus Brom. Zijn collega Salemink pleit voor een debat over concrete toepassingen. We hebben indertijd ook geen debat gevoerd over röntgenstraling. De Vriend van Consument en Biotechnologie ziet meer in een dialoog dan in debat. De overheid organiseert debatten meestal niet zo goed, En het begrip maatschappelijk debat wekt ook veel te hoge verwachtingen. Mulder van het Verbond van Verzekeraars ziet vooral een rol voor de politiek. Zorg dat politici het onderwerp ter sprake brengen. De burgers vellen dan zelf wel hun oordeel. Volgens sociaal wetenschapper Rip is betrouwbaarheid het belangrijkste. Als die er is, heb je geen debat nodig. Salemink (Kavli Instituut voor Nanoscience): Ik pleit voor een debat over concrete toepassingen. We hebben indertijd ook geen debat gevoerd over de röntgenstraling. Wetenschapper Reinhoudt onderschrijft het belang van maatschappelijke discussies in NanoNed zetten we er ook een deel van het geld voor opzij maar hij vraagt zich af waar het debat over moet gaan. Er zijn met nanotechnologie geen gigantische gevaren te verwachten. En als u straks met uw dieselauto naar huis rijdt, produceert u aanzienlijk meer nanodeeltjes. Wetenschapper Vermaas is dat volledig met hem eens. Er spelen geen echte nanokwesties, dus maak die er ook niet van. Consultant Malsch signaleert dat via NanoNed wel naar de ethische aspecten wordt gekeken, maar de ministeries hebben niet nagedacht over de vraag wat ze er zelf mee willen, hoe ze nanotechnologie in kunnen zetten om bepaalde doelen te bereiken. Het denken daarover be- 13 oktober 2004 instituut 7

8 gint nu pas. Sociaal wetenschapper Smits van de Universiteit Utrecht: Over fundamenteel onderzoek kun je geen debat voeren, daarin hobbelen we gewoon mee met wat in de wereld gebeurt. Wat we wel kunnen doen, is nadenken hoe we positieve effecten met nanotechnologie kunnen bereiken. Het hier gevoerde debat legt veel te veel de nadruk op het negatieve. Jan Staman van het Instituut concludeert uit het gevoerde debat dat de verdere discussie vooral moet gaan over toepassingsgebieden. Het is de uitdaging om daaromheen de meningsvorming op gang te brengen. En de voorzitter van de Themacommissie Technologiebeleid, Van der Laan? Zij maakt zich vooral zorgen over het gebrek aan informatie bij het publiek. Onbekend maakt onbemind. En een klein incident kan de sfeer volledig doen omslaan. Daarom moet het vak met vertegenwoordigers van maatschappelijke groeperingen de volgende keer een stuk groter zijn. 8 instituut 13 oktober 2004

9 Deelnemerslijst publieke bijeenkomst Kleine technologie Grote gevolgen 13 oktober 2004, Oude Zaal van de Tweede Kamer Naam Organisatie adres L. Asveld Technische Universiteit Delft J.B.F.C. van den Assum Ministerie van LNV J.R. Bax Ministerie van OCW D. Beernaert European Commission F. Biesboer Journalist De Ingenieur J.A.M. van Boxsel TNO Preventie en Gezondheid F.W.A. Brom Universiteit Utrecht J.J.G. van der Bruggen Instituut J.E. Bullema UMECC O. van Buuren Hoger Onderwijs Persbureau E. van den Cruyce VIWTA M. van Dalen NEN F.W. van Dam Centre for Society and Genomics C. Dekker Technische Universiteit Delft R. Dekker Ministerie van VROM H.F.G. van Dijk Gezondheidsraad A. Dijkgraaf Chemisch2Weekblad M.B.M. van Dongen innotact Consulting A. Duisterwinkel Wetenschapsjournalist E. van Egerschot Tweede Kamer VVD E. El-Karimy ZonMW J. Leeuwangh Journalist Delta C.M. Enzing TNO STB S. Eschen Ministerie van Justitie Q.C. van Est Instituut E. Ezeani Student J. Faouzi Student H. Frima European Commission P. van der Geer Debat & Dialoog R.E. Geertsma RIVM H.F.G. Geijzers Bureau voor de Industriële Eigendom L.H. Gielgens STW C. Goeting Aquamarijn A. van de Graaf Journalist B. Gremmen META Wageningen Universiteit L.S.A.M. Hanssen Deining H. van Heeren EnablingM3 S. Heesterbeek Instituut J. Hessels Tweede Kamer CDA C. van t Hof RAND Europe J.S.C. van den Hoven Amazuro H. van Houten Philips Research Laboratories L.W. Jenneskens Universiteit van Utrecht T. de Jong Ministerie van LNV W. Jouwsma Bronkhorst High-Tech J.M.E. van der Kamp Ministerie van VWS F. Kampers Wageningen UR A. Kamphuis KMPHS J. van Kasteren Journalist P.J.M. Keet Ministerie van LNV W. Kerkhof Student M.T.E. van Keulen Instituut S.G. van Keulen COGEM T.M. Klapwijk Technische Universiteit Delft J.H. Koeman A.H.J. Kolk Koninklijk Instituut voor de Tropen K. van der Kolk 13 oktober 2004 instituut 9

10 M. Kooyman Student L.P. Kouwenhoven Technische Universiteit Delft M.W. Kreijveld Ministerie van Economische Zaken A. Krom Instituut B.H. ter Kuile Voedsel en Waren Autoriteit C. van der Kroon Student R. Kroon Ministerie van Justitie L. van der Laan Tweede Kamer D66 S. Leensen Ministerie van VROM I. Leeuwang Delta H. Leeuwis LioniX BV A. Ligtvoet RAND Europe H.J. Ormel Tweede Kamer CDA N.H. Malsch Malsch Techno Valuation J.W. Meijberg Biomade R. van Merkerk Universiteit Utrecht C. Mesters Shell Global Solutions International H. Mulder Verbond van Verzekeraars K.F. Mulder Technische Universiteit Delft G.M. Munnichs Instituut R.A. Nijhoff Instituut voor CultuurEthiek A. Parandian TU Delft J. Pechler Instituut D.J. Peet TU Delft J.M. Puiman Ministerie van VWS K. Punselie Nano Tsunami D.N. Reinhoudt Universiteit Twente A. Rip Universiteit Twente B. Roszek RIVM H.W.M. Salemink Kavli Instituut voor Nanoscience D. Samson Tweede Kamer PvdA B. Sattler Ministerie van EZ H.F. Schatz Instituut M.Scheu European Patent Office W. Schilpzand Student D.Ph. Schmidt TNO TPD E. Schomaker Akzo Nobel M.A. Schoondorp Nonagon Knowledge Transfer K. Schouten Fotograaf S. Sleenhoff Student M.W. Smits Technische Universiteit Eindhoven R.E.H.M. Smits Universiteit Utrecht J. Staman Instituut L. Sterrenberg Instituut E.J.R. Sudholter Wageningen UR F.Z. Szabó Tweede Kamer VVD R. Tersmette Tweede Kamerfractie LPF E.J. Tuininga Instituut G. Tuquerres Malsch Techno Valuation J.W. Vasbinder Prisma & Partners A. van de Ven Transcedo Y.C.A. Verbandt European Patent Office P.E. Vermaas Technische Universiteit Delft J.E.M. Vermolen Instituut W. van Vierssen Alterra G.W. Visser DSM R. Visman EG-Liaison D.W.G. Voyle Nano Tsunami H. de Vriend Consument en Biotechnologie E. Vromans Student B. Walhout Student H. van Wietmarschen Werkplaats Links Analyse Biopolitiek Marten Witkamp Student D. van Zaane WUR E. Zonneveld Student P. Zuurbier Student 10 instituut 13 oktober 2004

Technology Assessment: omgang met publieke zorgen

Technology Assessment: omgang met publieke zorgen Kivi-Niria Technology Assessment: omgang met publieke zorgen Geert Munnichs Opzet Algemene introductie Wat is/doet het Rathenau Instituut? Publieksonderzoek Status uitkomsten Implicaties voor besluitvorming

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Nanotechnologie onder de loep

Nanotechnologie onder de loep centrum van innovatie Hiteq Hiteq, centrum van innovatie, wil komen tot duurzame vernieuwing. Het centrum richt zich daarbij op technische beroepen en opleidingen. Hiteq wil ondernemingen en onderwijsinstellingen

Nadere informatie

Genetisch gemodificeerde (GG) gewassen: maatschappelijke betekenis en regelgeving

Genetisch gemodificeerde (GG) gewassen: maatschappelijke betekenis en regelgeving Genetisch gemodificeerde (GG) gewassen: maatschappelijke betekenis en regelgeving Presentatie voor Commissie Fysiek Domein gemeente Stichtse Vecht Dirk Stemerding 16 juni 2015 www.rathenau.nl info@rathenau.nl

Nadere informatie

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Dirk Jan van den Berg Voorzitter van het College van Bestuur van de TU Delft Ter gelegenheid van de opening van het collegejaar 2009/2010 Delft,

Nadere informatie

Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst. René Wijffels

Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst. René Wijffels Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst René Wijffels Inhoud Wat is Biobased Economy? De bio-economy in de VS Behoefte aan professionals in bio-based economy Een groene generatie met energie

Nadere informatie

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN STICHTING OPEN 1 1. INLEIDING Voor u ligt het beleidsplan

Nadere informatie

De voorzitter: Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken.

De voorzitter: Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken. Bedrijfslevenbeleid Aan de orde is het VAO Bedrijfslevenbeleid (AO d.d. 19/11). Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken. Mevrouw

Nadere informatie

Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag

Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag Meneer de staatssecretaris, dames en heren, Ik voel mij bevoorrecht

Nadere informatie

Oriëntatiejaar Life Sciences

Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Joan Wellink (studieadviseur) Voor wie is het oriëntatiejaar? Wat is het oriëntatiejaar? Wat heb je nodig? Hoe en wat studeer je? Wat kun je er

Nadere informatie

Leefmilieu Dennenstraat 124-6543 JW Nijmegen - www.leefmilieu.nl 1. Symposium De milieueffecten van nanoproducten: het oordeel van deskundigen

Leefmilieu Dennenstraat 124-6543 JW Nijmegen - www.leefmilieu.nl 1. Symposium De milieueffecten van nanoproducten: het oordeel van deskundigen Symposium De milieueffecten van nanoproducten: het oordeel van deskundigen Verslag parallelsessie : Nanozilver in kleding Inleiding In opdracht van de vereniging Leefmilieu is de case nanozilver in kleding

Nadere informatie

Verslag Workshop Biomedische Nanotechnologie Stadskasteel Oudaen, Utrecht, 7 juli 2004. Verslag Frank Biesboer. Inleiding

Verslag Workshop Biomedische Nanotechnologie Stadskasteel Oudaen, Utrecht, 7 juli 2004. Verslag Frank Biesboer. Inleiding Verslag Workshop Biomedische Nanotechnologie Stadskasteel Oudaen, Utrecht, 7 juli 2004 Verslag Frank Biesboer Inleiding Op woensdagmiddag 7 juli 2004 vond in Stadskasteel Oudaen te Utrecht de workshop

Nadere informatie

Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven. Een onderzoeksrapport voor Zembla

Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven. Een onderzoeksrapport voor Zembla Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven Een onderzoeksrapport voor Zembla Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven Een onderzoeksrapport voor Zembla 2 maart 2011 Jan

Nadere informatie

Nieuwe. op gezond! Maatschappelijk Café 2010

Nieuwe. op gezond! Maatschappelijk Café 2010 Nieuwe op gezond! Maatschappelijk Café 2010 Nieuwe kijk op gezond! Een gezond lichaam en een gezonde geest: ze verdienen nu meer aandacht dan ooit. De cijfers spreken boekdelen. Ondanks alle inspanningen

Nadere informatie

Regionetwerken. Wat kosten ze en wat leveren ze op? 1-6-2010 Kees Ampt 1

Regionetwerken. Wat kosten ze en wat leveren ze op? 1-6-2010 Kees Ampt 1 Regionetwerken Wat kosten ze en wat leveren ze op? 1-6-2010 Kees Ampt 1 BEGIN: e-mail 11 april 2002 1. Bent u erin geïnteresseerd om komend najaar aanwezig te zijn bij een bijeenkomst voor alumni en andere

Nadere informatie

ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001

ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001 ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001 Sinds najaar 2000 is het BioPartner-programma operationeel. Dit programma heeft ten doel om het aantal

Nadere informatie

Bijlage 1: Namen van de participanten van de seminar

Bijlage 1: Namen van de participanten van de seminar Bijlage 1: Namen van de participanten van de seminar games Seminar game deelnemers 17 april, BV Onderzoek Nederland, Aristo Amsterdam Mw. A. Boot Dhr. C. Choenni Dhr. D. van Delft Dhr. M.M. Hubers Dhr.

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands

Examen VWO. Nederlands Nederlands Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 23 mei 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen; het examen bestaat uit 19

Nadere informatie

Staan de beste stuurlui aan wal?

Staan de beste stuurlui aan wal? Staan de beste stuurlui aan wal? ir. Harry Droog, voorzitter van het Energietransitie Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening / Jaap t Hooft, adviseur EOS Welkom, opening, doelen De heer Droog gaat

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

CGM/141111-01 Octrooianalyse Nederlandse biotechnologiesector

CGM/141111-01 Octrooianalyse Nederlandse biotechnologiesector Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Mevrouw W.J. Mansveld Postbus 20901 2500 EX Den Haag DATUM 11 november 2014 KENMERK ONDERWERP CGM/141111-01 Octrooianalyse Nederlandse biotechnologiesector

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

CGM/150305-02 Signalering bij onderzoeksrapport 'Economische analyse van de Nederlandse biotechnologiesector'

CGM/150305-02 Signalering bij onderzoeksrapport 'Economische analyse van de Nederlandse biotechnologiesector' Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Mevrouw W.J. Mansveld Postbus 20901 2500 EX Den Haag DATUM 5 maart 2015 KENMERK ONDERWERP CGM/150305-02 Signalering bij onderzoeksrapport 'Economische

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Micro- en Nanotechnologie in België en Nederland

Micro- en Nanotechnologie in België en Nederland Micro- en Nanotechnologie in België en Nederland Rapport samengesteld door: Frank Brouwer Eddie Borgers Tom Vansteenkiste 2009 Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg Tervurenlaan 168

Nadere informatie

Een kijkje achter de voordeur

Een kijkje achter de voordeur Een kijkje achter de voordeur Hoe brengen we ons beleid in de praktijk? Verzorgd door Het Consulaat, adviesbureau voor de gedragskant van organisatieverandering Doel van de workshop: Ervaren van de complexe

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over kinderen van allochtone afkomst die overgewicht hebben (2014Z07817).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over kinderen van allochtone afkomst die overgewicht hebben (2014Z07817). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Wetenschappelijke bijeenkomsten ALW

Wetenschappelijke bijeenkomsten ALW 1 Aard- en Levenswetenschappen Call for proposals ALW Den Haag, maart 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek 1 Inleiding en doel NWO heeft als wettelijke taak onder meer de nationale

Nadere informatie

1. Versterking dynamiek van het wetenschappelijk onderzoek op het terrein van de cultuur.

1. Versterking dynamiek van het wetenschappelijk onderzoek op het terrein van de cultuur. Werkprogramma 1998 De Ministers van EZ en OCenW hebben, blijkens de Voortgangsrapportage Wetenschapsbeleid (bijlage in het ontwerp Hoger Onderwijs en Onderzoek Plan 1998) met instemming kennis genomen

Nadere informatie

Ondersteuning en ondersteuningsplan.

Ondersteuning en ondersteuningsplan. Definitieve versie. Mei 2011. Emoties en hersenletsel horen bij elkaar. Het hebben van niet aangeboren hersenletsel roept emoties op. Emoties als woede, verdriet en angst. Cliënten van de Mantelmeeuw moeten

Nadere informatie

Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie. Peter kroes

Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie. Peter kroes Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie Peter kroes Traditionele techniekfilosofie Techniek als geheel en de invloed van techniek op de samenleving Normatief standpunt Focus op morele kwesties Joseph

Nadere informatie

Stel uw organisatie in staat om effectief social media concepten te implementeren in alle lagen van uw organisatie

Stel uw organisatie in staat om effectief social media concepten te implementeren in alle lagen van uw organisatie Stel uw organisatie in staat om effectief social media concepten te implementeren in alle lagen van uw organisatie ScanYours online professionals 2 3 Inhoudsopgave 01. 03 02. Samenvatting 04 ALGEMEEN BUZZ

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

De IenM Community. Continue dialoog met inwoners over beleid en communicatie. 4 februari 2015

De IenM Community. Continue dialoog met inwoners over beleid en communicatie. 4 februari 2015 De IenM Community Continue dialoog met inwoners over beleid en communicatie 4 februari 2015 I m Karen Hoogendam Research Manager InSites Consulting Karen.hoogendam@insites.eu I m Merlijn Wouters Coördinator

Nadere informatie

Hoeveel bewegings ruimte gunt het kabinet het po?

Hoeveel bewegings ruimte gunt het kabinet het po? Hoeveel bewegings ruimte gunt het kabinet het po? Tijdens de begrotingsbehandeling van het ministerie van OCW is er relatief weinig gesproken over het primair onderwijs. Wel kwamen voor het po belangrijke

Nadere informatie

Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie. Bijlage 2: Bereik van de projecten

Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie. Bijlage 2: Bereik van de projecten Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie Bijlage 2: Bereik van de projecten Bijlage 2 Bereik van de Nanopodium projecten 1e ronde projecten Project Doelgroep Media Bereik Project leider I know

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoorde technologieontwikkeling

Maatschappelijk verantwoorde technologieontwikkeling Maatschappelijk verantwoorde technologieontwikkeling Belang voor het hoger onderwijs Lieve Goorden, Universiteit Antwerpen Studiedag over technologie, educatie en duurzaamheid LNE 29 april 2014 inhoud

Nadere informatie

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Science De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Waarom een brede natuurwetenschappelijke opleiding? Je krijgt een brede natuurwetenschappelijke basis met vakken uit de

Nadere informatie

VERGADERVERSLAG (kort)

VERGADERVERSLAG (kort) VERGADERVERSLAG (kort) Van : Bijeenkomst evaluatie dualisme Datum : 23 januari 2006 Aanwezig : de heer M. Visser de heer T.C.C. den Braanker de heer D. Van Meeuwen mevrouw G.J. Visser-Schlieker de heer

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 21 501-30 Raad voor Concurrentievermogen Nr. 147 HERDRUK 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 10 november 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 10 november 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 0350 500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 0018 500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

WERKNEMERS EN ARBEIDSONGESCHIKTHEID

WERKNEMERS EN ARBEIDSONGESCHIKTHEID WERKNEMERS EN ARBEIDSONGESCHIKTHEID In opdracht van Delta Lloyd Maart 2015 1 Inhoudsopgave 1. Management Summary 2. Onderzoeksresultaten Verzuim Kennis en verzekeringen Communicatie Opmerkingen 3. Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT Exact Online CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY GROEI DOOR PROACTIEF ADVIES Het gaat goed bij Joanknecht & Van Zelst: dit Eindhovens

Nadere informatie

drs. André van der Leest projectleider teqnow EXPLORING THE WORLD OF NEW TECHNOLOGY

drs. André van der Leest projectleider teqnow EXPLORING THE WORLD OF NEW TECHNOLOGY drs. André van der Leest projectleider teqnow EXPLORING THE WORLD OF NEW TECHNOLOGY Vroeger was de wereld een stuk overzichtelijker Nu 3D printen (AM) 3D printen stand van zaken 3D printen stand van

Nadere informatie

Resolutie Ledendemocratie

Resolutie Ledendemocratie Resolutie Ledendemocratie Tot nu toe Deze resolutie is de resultante van het rapport Tussen Leden en Leiders van de commissie Noten. Dat rapport spoort de PvdA aan om leden meer invloed uit te laten oefenen

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

Beïnvloeding Samen sta je sterker

Beïnvloeding Samen sta je sterker Beïnvloeding Samen sta je sterker Aan de slag Om uw doel te bereiken, moet u gericht aan de slag gaan. Het volgende stappenplan kan u hierbij helpen. 1. Analyseer het probleem en bepaal uw doel Als u een

Nadere informatie

Minicongres Finishing

Minicongres Finishing Minicongres Finishing Aluminium Centrum Houten 29 september 2010 Erik van Westing Program Manager 2 M2i Introductie Innovatie Programma Marktbehoeftes en maatschappelijke vragen Benodigde Technologische

Nadere informatie

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Jongerenraad Wageningen Adviesnr. : 1 Datum : 29-05-2013 Colofon De Jongerenraad, een adviesorgaan van de gemeente Wageningen, is geïnstalleerd in

Nadere informatie

Polderen voor beginners

Polderen voor beginners Jongerenkamer Polderen voor beginners Voorwoord De Tweede Kamer is het hart van de Nederlandse democratie. De 150 gekozen Kamerleden gaan met elkaar en de regering in debat over de toekomst van Nederland.

Nadere informatie

Werken aan de zorg van morgen

Werken aan de zorg van morgen Werken aan de zorg van morgen Uitkomsten zorgdebat VNG Jaarcongres 2015 E-health, wonen en zorg Whitepaper Ruim baan voor initiatieven om langer gezond thuis te wonen Hoofdstuk 1: Uitdagingen Hoofdstuk

Nadere informatie

Handleiding Gespreksvormen Discussie

Handleiding Gespreksvormen Discussie Handleiding Gespreksvormen Discussie Inhoud Overzicht 1. Inleiding 2. Doel 3. Werkvormen 4. Tips voor het begeleiden van een discussie 4.1. Onderwerp inleiden 4.2. Voorlopig standpunt bepalen 4.3. Discusieren

Nadere informatie

Beknopt verslag debat mantelzorg

Beknopt verslag debat mantelzorg Beknopt verslag debat mantelzorg Debat Mantelzorg...onbetaalbaar? Het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) organiseerde dit debat met het Expertisecentrum Informele Zorg (EIZ) op 26 februari 2004 in

Nadere informatie

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het wetenschappelijk instituut van 50PLUS heeft ons de opdracht gegeven

Nadere informatie

Rapport onderzoek Afgevaardigden

Rapport onderzoek Afgevaardigden 1. Inleiding Op 30 november 2012 (herinnering op 12 december) hebben 28 afgevaardigden en 1 oudafgevaardigde van Badminton Nederland een mailing ontvangen met daarin een link naar de enquête Afgevaardigden

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Begrijpen Beleven Bouwen www.steda.nl. Geluk op de werkplek. Peiling onder Nederlandse werknemers 5 januari 2016

Begrijpen Beleven Bouwen www.steda.nl. Geluk op de werkplek. Peiling onder Nederlandse werknemers 5 januari 2016 Begrijpen Beleven Bouwen www.steda.nl Geluk op de werkplek Peiling onder Nederlandse werknemers 5 januari 2016 Inleiding Mensen die gelukkig zijn in hun werk zijn gezonder, creatiever, innovatiever en

Nadere informatie

OV-Café: Betalen in het OV 3.0

OV-Café: Betalen in het OV 3.0 Programmaboekje OV-Café: Betalen in het OV 3.0 Hoe gaan we in de toekomst betalen in het OV? Datum: Vrijdag 26 september 2014 13.45-17.00 Locatie: Hotel Haarhuis, Stationsplein 1, Arnhem Programma 13:15

Nadere informatie

Voorstel voor een Maatschappelijke Verkenning naar de beleving van het begrip Veiligheid door de inwoners van Maassluis

Voorstel voor een Maatschappelijke Verkenning naar de beleving van het begrip Veiligheid door de inwoners van Maassluis Voorstel voor een Maatschappelijke Verkenning naar de beleving van het begrip Veiligheid door de inwoners van Maassluis Het instrument Een Maatschappelijke Verkenning is een instrument voor de gemeenteraad

Nadere informatie

Onderzoek verkiezingsthema Europa

Onderzoek verkiezingsthema Europa Onderzoek verkiezingsthema Europa Over het onderzoek Aan het onderzoek deden 22.055 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 5 tot en met 7 september 2012. Over het EenVandaag

Nadere informatie

Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS

Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS ST UD E NT E N ST E D E N IN NE D E R L A ND B E T E R EC O N O MI S C H K L IM A AT R O ND K N A P P E

Nadere informatie

Behandeld door Telefoonnummer E-mailadres Kenmerk l 129240/186658. Uw verzoek tot ingrijpen in de markt voor diabeteshulpmiddelen 1 juli 2015

Behandeld door Telefoonnummer E-mailadres Kenmerk l 129240/186658. Uw verzoek tot ingrijpen in de markt voor diabeteshulpmiddelen 1 juli 2015 Diabetesvereniging Nederland T.a.v. Postbus 470 3830 AM LEUSDEN Newtonlaan 1-41 3584 BX Utrecht Postbus 3017 3502 GA Utrecht T 030 296 81 11 F 030 296 82 96 E info@nza.nl I www.nza.nl Behandeld door

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

Praat niet over maar met elkaar

Praat niet over maar met elkaar ZorgNL 2014: Zicht op goede zorg Praat niet over maar met elkaar ZorgNL2014 Verzekerden/patiënten, zorgaanbieders en zorgverzekeraars discussieerden op uitnodiging van Zorgverzekeraars Nederland (ZN) met

Nadere informatie

Verslag Verkiezingsdebat Provinciale Staten Regio Rivierenland 13 januari 2014

Verslag Verkiezingsdebat Provinciale Staten Regio Rivierenland 13 januari 2014 Verslag Verkiezingsdebat Provinciale Staten Regio Rivierenland 13 januari 2014 1. Inleiding Op dinsdag 13 januari j.l. heeft het eerste Provinciale Statenverkiezingsdebat in aanloop naar de verkiezingen

Nadere informatie

26 januari 2016. Onderzoek: Vluchtelingen en demonstraties

26 januari 2016. Onderzoek: Vluchtelingen en demonstraties 26 januari 2016 Onderzoek: Vluchtelingen en demonstraties Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Inleiding 11 Liesbeth de Bakker, Frans van Dam en Anne M. Dijkstra

Inleiding 11 Liesbeth de Bakker, Frans van Dam en Anne M. Dijkstra I nhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 Liesbeth de Bakker, Frans van Dam en Anne M. Dijkstra 1 In vogelvlucht 17 Anne M. Dijkstra, Liesbeth de Bakker en Frans van Dam Leerdoelen 17 1.1 Inleiding 17 1.2 Voedende

Nadere informatie

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL DE VOORHOEDE VAN DIGITAL Betalingen vormen het hart van e-commerce. Maar de digitalisering heeft voor banken veel meer potentie dan alleen betalingen. Daarom investeert ABN AMRO in de ontwikkeling van

Nadere informatie

2 Bedrijven van Wageningse ondernemers

2 Bedrijven van Wageningse ondernemers Wagenings Ondernemerschap KLV Onderzoek 2 naar ondernemerschap bij Wageningse afgestudeerden en hun mogelijke inzet bij starters en spin-off in de Life Sciences. 1 Introductie Wageningse alumni werken

Nadere informatie

ANBO THEMA-ONTBIJT. Wonen. Dinsdag 7 oktober 2014, Sociëteit De Witte, Den Haag

ANBO THEMA-ONTBIJT. Wonen. Dinsdag 7 oktober 2014, Sociëteit De Witte, Den Haag ANBO THEMA-ONTBIJT Wonen Dinsdag 7 oktober 2014, Sociëteit De Witte, Den Haag Impressie van het Woonontbijt van ANBO. Op 7 oktober heeft ANBO in de Sociëteit de Witte in Den Haag een ontbijt georganiseerd,

Nadere informatie

Design Pressure Cooker. motor voor innovatie

Design Pressure Cooker. motor voor innovatie Design Pressure Cooker motor voor innovatie Design Pressure Cooker motor voor innovatie Inhoud: 2. Voorwoord 3. Onderzoek naar werking DPC 4. Wat is een Design Pressure Cooker 5. Design als motor voor

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Reglement voor de vaste adviescommissies van Wetterskip Fryslân

Reglement voor de vaste adviescommissies van Wetterskip Fryslân Reglement voor de vaste adviescommissies van Wetterskip Fryslân Algemeen Artikel 1 In dit reglement wordt verstaan onder: a. algemeen bestuur : het algemeen bestuur van Wetterskip Fryslân b. dagelijks

Nadere informatie

Diensteninnovatie: wat is dat?

Diensteninnovatie: wat is dat? Over de AWT De Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) adviseert regering en parlement over beleid voor wetenschap, technologie en innovatie De AWT adviseert gevraagd en ongevraagd.

Nadere informatie

Omgevingskaart type 1

Omgevingskaart type 1 Omgevingskaart type 1 Beslissers Leveranciers Gebruikers Uitvoerders 12 Omgevingskaart type 1 uitgewerkt op rol Beslissers Meeweten Meedenken Meedoen Leveranciers Meebeslissen Gebruikers Uitvoerders 13

Nadere informatie

na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands

na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 5 INHOUDSOPGAVE Voorwoord 7 1. Hoe vol is Nederland?

Nadere informatie

Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court

Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court SAMENVATTING Januari 2006 Het volledige verslag is beschikbaar

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 juni 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 juni 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EH Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

"IK. "Acceptatie van chemie is gewoon handel" Young Professionals over nun studie. Kansen voor onderhandelaars in India

IK. Acceptatie van chemie is gewoon handel Young Professionals over nun studie. Kansen voor onderhandelaars in India Young Professionals over nun studie "Acceptatie van chemie is gewoon handel" Kansen voor onderhandelaars in India Maa ndblad van de Vereniging van de Nederlandse Chemische "IK VA e'' Rio+20 Louise Fresco,

Nadere informatie

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies A. van Leeuwenhoeklaan 9 3721 MA Bilthoven Postbus 1 3720 BA Bilthoven www.rivm.nl KvK Utrecht 30276683 T 030 274 91 11

Nadere informatie

Cluster Agro en Food Regio Zwolle

Cluster Agro en Food Regio Zwolle Cluster Agro en Food Regio Zwolle Dé proeftuin voor duurzame, innovatieve systemen en nieuwe verdienmodellen: een living lab voor Agro en Food Cluster Agro en Food Regio Zwolle Werk en innovatie Sterk

Nadere informatie

Kleine scholen en leefbaarheid

Kleine scholen en leefbaarheid Kleine scholen en leefbaarheid Een samenvatting van de resultaten van een praktijkonderzoek onder scholen en gemeenten in Overijssel over de toekomst van kleine scholen in relatie tot leefbaarheid Inleiding

Nadere informatie

Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten Postbus 15079 1001 MB AMSTERDAM. ArtEZ Postbus 49 6800 AA ARNHEM

Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten Postbus 15079 1001 MB AMSTERDAM. ArtEZ Postbus 49 6800 AA ARNHEM Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten Postbus 15079 1001 MB AMSTERDAM ArtEZ Postbus 49 6800 AA ARNHEM Avans Hogeschool Postbus 732 5201 AS DEN BOSCH Azusa Theologische Hogeschool De Boelelaan 1105 1081

Nadere informatie

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het bedrijfsleven. 3 Excellenties, De wereld digitaliseert in hoog

Nadere informatie

mevrouw R. Leeuwenburgh notulistenbureau Leeuwenburgh Vendrig

mevrouw R. Leeuwenburgh notulistenbureau Leeuwenburgh Vendrig VERSLAG VOORBESPREKING Overname aandelen BIGA BV 19 mei 2015 Samenvattend verslag van de openbare voorbespreking van de gemeenteraad van de gemeente Wijk bij Duurstede Gespreksleider Griffiemedewerker

Nadere informatie

7 november 2014. Onderzoek: Wapenindustrie

7 november 2014. Onderzoek: Wapenindustrie 7 november 2014 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Handboek Politiek deel 2

Handboek Politiek deel 2 Handboek Politiek deel 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren

Nadere informatie

ICT-behoeften in het mkb. Onderzoek van TNS-NIPO

ICT-behoeften in het mkb. Onderzoek van TNS-NIPO ICT-behoeften in het mkb Onderzoek van TNS-NIPO ICT-behoeften in het mkb Onderzoek TNS-NIPO Koninklijke vereniging MKB-Nederland Beleid, Onderzoek en Communicatie Delft, 13 april 26 Contactpersoon: drs.

Nadere informatie

1 Bezoekersbeurs. Call for proposals. Bezoekersbeurs. Den Haag, december 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

1 Bezoekersbeurs. Call for proposals. Bezoekersbeurs. Den Haag, december 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek 1 Bezoekersbeurs Call for proposals Bezoekersbeurs 2016 Den Haag, december 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Inleiding en doel Met de bezoekersbeurzen stimuleert NWO het bezoek

Nadere informatie

SOM= Effectief en plezierig werken

SOM= Effectief en plezierig werken SOM= Effectief en plezierig werken 1 VRAGEN AAN U: Wordt in uw organisatie de werkplek effectief gebruikt? Zitten de collega s met een glimlach achter hun bureau? Vindt er bij u veel samenwerking tussen

Nadere informatie

Nanotechnologie en de invloed op consumenten

Nanotechnologie en de invloed op consumenten Nanotechnologie en de invloed op consumenten Nanotechnologie en de invloed op consumenten De Consumentenbond heeft in het kader van de maatschappelijke dialoog nanotechnologie (Nanopodium) het fenomeen

Nadere informatie

2 e Mini conferentie. Digitale visualisatie technieken in het kunstonderwijs. Verslag 13-02-2014. Innovatieve Visualisatie Technieken

2 e Mini conferentie. Digitale visualisatie technieken in het kunstonderwijs. Verslag 13-02-2014. Innovatieve Visualisatie Technieken e Mini conferentie Digitale visualisatie technieken in het kunstonderwijs Verslag 3--4 Innovatieve Visualisatie Technieken Tweede mini-conferentie Lectoraat Innovatieve Visualisatie Technieken Op donderdag

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie