Op speurtocht in het Drielandenpark

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Op speurtocht in het Drielandenpark"

Transcriptie

1 Op speurtocht in het Drielandenpark Naam:...

2

3 WELKOM IN HET DRIELANDENPARK Jullie gaan op ontdekkingstocht in het Drielandenpark. Waar precies? Jullie bezoeken een bijzonder plekje aan de rand van de Vaalser- en Vijlenerbossen. Dit plekje ligt bij het gehucht Wolfhaag in de gemeente Vaals. Je weet van de powerpoint presentatie al het een en ander van het gebied. In de klas heb je ook de informatie over het Drielandenpark op blz. 10 en 11 kunnen lezen. Nu ga je het zelf onderzoeken. Veel plezier! Hoe gaan we het doen? Groepjes - De klas wordt vooraf ingedeeld in groepjes van ongeveer 5 leerlingen - Blijf bij je eigen groepje. Opdracht halen - Bij het beginpunt geeft de excursieleider aan elk groepje een opdrachtkaart met materialen - Elk groepje wacht bij het verdelen van de opdrachten rustig op zijn beurt. - Als je klaar bent met de opdracht, lever je de materialen in en haal je met je groepje een nieuwe opdracht. - De excursieleider vertelt waar je een opdracht kunt doen. Opdracht maken - Lees de opdrachtkaart eerst goed door. - Vul in het boekje de vragen in. - Diertjes die je hebt onderzocht, laat je altijd weer vrij. - Leuke vondsten zoals veren, botjes of stukken hout mag je meenemen naar school - Je kunt niet alle opdrachten doen, dat is niet erg. Materialen - Wees zuinig op de opdrachtkaarten en de materialen. - Maak de materialen na gebruik schoon, voordat je ze inlevert bij het beginpunt. Opdrachten Pagina Vogels 2 Kleine beestjes 2 Waterbeestjes 3 Neuzen naar geuren 3 Bladeren 4 Bloemen 4 Planten-speurtocht 6 Vind je boom 6 De grote speurtocht 7 Hooglanders 8 Lijkenpikkers 8 Klimaatverandering 9 1

4 Vogels Kleine beestjes 1. Ik heb deze vogels gezien: Ik heb deze vogels gehoord: De vogels waren op deze plekken: O in de lucht O bij het water O in een struik O op een paal O in een boom O op prikkeldraad O in het gras O op een akker O Op deze plekken waren kleine beestjes: O in het gras O op een boomstam O op een bloem O in dood hout O in een struik O onder dood hout O in de lucht O op poep O op de kale grond O op een dierenlijkje O De plekken met kleine beestjes waren: O lekker warm O lekker zonnig O lekker koel O lekker donker O lekker vochtig O lekker voedselrijk O lekker veilig O toevallige plekken O Mijn vogel heet Hij bevindt zich... Hij is bezig met Hij is hier O alleen O samen met Hij maakt O géén geluid O dit geluid Mijn beestje heet.. 4. Hij bevindt zich.. 5. Zijn uiterlijk is zo: Kleur(en)... Aantal pootjes... Vleugels wel / niet Ogen wel / niet Harig lijf wel / niet Voelsprieten wel / niet 6. 2

5 Waterdiertjes Neuzen naar geuren 1. Ik keek naar het water en ik zag: O waterbeestjes O waterplanten O helder water O troebel water O stilstaand water O stromend water 2. Ik heb deze beestjes in mijn bak: Dit beestje komt het meeste voor: Mijn diertje heet Mijn parfum is gemaakt van: Mijn parfum heet : Het lekkerste parfum was gemaakt door en het heet Het minst lekkere geurtje was gemaakt door en het heet Zijn uiterlijk is zo: Kleur(en)... Pootjes wel / niet Ogen wel / niet Voelsprieten wel / niet 5. Met de ogen dicht herkende ik mijn parfum wel / niet 6. Zijn gedrag is zo: O hij zwemt O hij zit stil O hij jaagt O hij verstopt zich O hij ademt O hij eet O... 3

6 Bladeren Bloemen 1. Hebben de bladeren allemaal dezelfde vorm? ja / nee 2. Hebben de bladeren allemaal dezelfde kleur? ja / nee 3. Is er van de bladeren gegeten? ja / nee 4. Ik vond deze bladvormen: O rond O driehoekig O eivormig O hartvormig O langwerpig O veervormig O sikkelvormig O handvormig O anders Deze bloemkleuren zag ik: O geel O paars O wit O lila O blauw O roze O rood O oranje O Deze kleur zag ik het meest: Mijn bloem is Ik zag verschillende bladranden: O recht O gezaagd O golvend O anders De bladeren voelen als volgt: O ruw O glad O zacht O stevig O slap O stekelig O branderig O anders Mijn bloem ruikt: O lekker O vies O gaat wel O ik ruik niks 5. In mijn bloem zie ik: O haartjes O knobbeltjes O steeltjes O bolletjes O poeder O vlekjes O beestjes O adertjes O allerlei kleurtjes: Stuifmeelpoeder wel / niet 7. Mijn bloem heet

7 Plak hier je bladeren en bloemen 5

8 Planten speurtocht Vind je boom! Ik vond deze planten: 1. Wapendragers O met steekwapens O met stinkbommetjes O met brandharen O met Zielepoten O helemaal uitgedroogd O onder de luizen O onder schimmel O IJdeltuiten O met de mooiste bloemen O die naar parfum ruiken O met een mooi figuur O Ik heb mijn boom wel / niet herkend 2. Ik herkende hem aan: Mijn boom heet: Ik geef mijn boom deze bijnaam: Lekkere dingen O met smakelijke vruchten O waar lekker aan geknabbeld is O boordevol nectar O Zachte types O met zachte blaadjes O met zachte pluisjes O met zachte vruchten O Bescheiden types O heel klein O weinig eisend O Slapjanussen O die slap op de grond liggen O die vastklampen aan andere O... 6

9 De grote speurtocht Deze sporen heb ik gevonden: 1. Pootafdrukken O vogelprent O pootafdruk van..... O afdruk van schoen O Andere diersporen O wroetsporen van zwijn O slijmspoor van slak O wissel (wildpaadje) O dierengeur O Uitwerpselen O rundermest O konijnenkeutel O dassenkeutel O wormendrol O hondenkeutel O zwijnenkeutel O reeën keutel O vossendrol O vogelpoep O 7. Sporen van mensen O afval O bandenspoor O voetafdruk O Huisjes O slakkenhuisje O spinnenweb O eierschaal O vogelnest O muizenholletje O muizennest O molshoop O dassenburcht O Vraatsporen O stukjes uit blad O tunneltje in blad O afgevreten gras of plant O aangevreten vrucht of noot O wormgaatje in hout O aangevreten bast O Lichaamsdelen O veren van O haren van... O lijkje van.... O bot/skelet/schedel van..... O

10 Hooglanders Lijkenpikkers 1. Ik tel in dit gebied... hooglanders... kalfjes... stieren... koeien 2. De runderen reageren op mijn aanwezigheid als volgt: O ze kijken aandachtig O ze lopen weg O ze negeren me O ze hebben een dreighouding O ze naderen nieuwsgierig O iets anders Ik zie het volgende gedrag bij de runderen: O grazen O vacht likken O takjes knabbelen O plassen O herkauwen O poepen O water drinken O schuren langs bomen O melk drinken O vechten O lopen O speels stoeien O rennen O loeien O staan O terug loeien O liggen O oren spitsen O iets anders Hooglander-portret 1. Ik onderzoek het lijk van een Het lijk ruikt: O niet O enorm vies O nauwelijks O anders Het lijkt ziet er als volgt uit: O puntgaaf O alleen de ogen eruit gepikt O een beetje beschadigd O flink aangepakt, vol gaten O alleen een skelet O anders De sterfdag was: O minder dan een dag geleden O minder dan een week geleden O minder dan een maand geleden O minder dan een jaar geleden O meer dan een jaar geleden 5. De doodsoorzaak is: O onbekend O aanval door roofdier O vermoedelijk Heeft het lijk zijn nut voor de natuur bewezen? Ja / nee Zo ja, als volgt: O vlees is gegeten O haren zijn geplukt O botten zijn aangeknaagd O karkas is in gebruik als schuilplek 7. Deze dieren bevinden zich nu op het lijk O kevertjes O vliegen O een beetje beschadigd O flink aangepakt, vol gaten O een skelet O anders

11 Klimaatverandering 1. Over 100 jaar is het klimaat... km opgeschoven. (Rekenhulp: 100 x... km =..... km) 2. Over 50 jaar is het klimaat km opgeschoven. 3. Over vijftig jaar heerst bij ons dit klimaat: O zoals in Zuid-Frankrijk nu O zoals in Noord-Zweden nu O zoals in Noord-Frankrijk nu O zoals in Marokko nu 6. De reis van planten en dieren die met de warmte mee naar het noorden trekken, lukt het beste in O Europa van plaatje A O Europa van plaatje B Omdat Teken op het kaartje met pijltjes de route in vanaf Spanje naar het Drielandenpark. 4. Warmte minnende diersoorten heb ik vandaag O niet gezien O wel gezien, namelijk A. 5. Planten en dieren die van nattigheid houden, heb ik vandaag O niet gezien O wel gezien, namelijk Ik zag deze op de volgende plekken O in een waterstroompje O op zompige plekken in het grasland B. 9

12 HET DRIELANDENPARK Het Drielandenpark ligt in het grensgebied van Nederland, Duitsland en België. Het is een groen heuvellandschap. Een groen hart, omgeven door de steden Aken, Luik, Maastricht, Hasselt, Sittard en Heerlen. De mensen die hier wonen boffen maar met zo n mooie achtertuin. Niet voor niets trekken toeristen uit het hele land in de vakantie hier naar toe. Je vindt hier waterbronnen, snelstromende beken, holle wegen en hellingbossen met lianen. Maar ook mooie oude gebouwen zoals kastelen, watermolens en vakwerkhuizen. De heuveltoppen bieden uitzicht over de wijde omgeving. Deze omgeving oogt als een lappendeken: een bonte afwisseling van glooiende graslanden, akkers en bossen. Op de hellingen tussen de akkers en weilanden zie je ook graften. Dat zijn plekken waar de helling plotseling een steile knik heeft, zoals een trede van de trap. Graften herken je makkelijk vanuit de verte, want vaak groeit er een lint van struiken op. Vaalser- en Vijlenerbossen Een belangrijk bosgebied in het Nederlandse deel van het Drielandenpark, zijn de Vaalser- en Vijlenerbossen. Dit bosgebied ligt op de toppen van de heuvels nabij Vaals, Vijlen en Epen. Het bos loopt over de grens door in Duitsland en België en reikt tot aan de Eifel en Ardennen. In beide gebergten leeft veel wild. Regelmatig gaan dieren vanuit deze laaggebergten naar het noorden en komen uit in de Vaalseren Vijlenerbossen. Denk aan wilde zwijnen en reeën. En héél soms ook edelhert, wilde kat of lynx. Vanuit de Vaalser- en Vijlenerbossen kan het wild verder trekken naar de rest van Zuid-Limburg. Daarvoor hebben ze veilige routes nodig, met beschutting van struiken en bomen. Het Geuldal met zijn bosrijke hellingen is zo n trekroute. Hellingen die niet zijn bebost, schrikken af. Maar gelukkig kunnen ook graften die met struiken zijn begroeid, in het open veld bescherming bieden. Geuldal In het Geuldal stroomt de Geul. De Geul is een natuurlijk riviertje in het Drielandenpark. Het is ongeveer 60 km lang en ontspringt in België, niet ver van de Duitse grens ten zuiden van Aken. Het riviertje mondt uit in de Maas bij Itteren, een paar kilometer ten noorden van Maastricht. De Geul is één van de vele riviertjes die het Drielandenpark rijk is. Andere zijn bijvoorbeeld Jeker, Worm, Roer, Gulp, Geleenbeek en Berwijn. Als het in het Drielandenpark een beetje regent, zakt het regenwater in de grond. Maar als het héél veel regent, stroomt het regenwater soms vermengd met modder - langs de hellingen omlaag naar het dal. Daar verzamelt het zich in kleine beekjes, die het water naar een grotere beek of rivier brengen. Ook de Geul krijgt op die manier via honderden kleine waterstroompjes regenwater aangevoerd. Bij sterke regenval kan het waterpeil van de Geul plotseling flink stijgen en kunnen de oevers overstromen. Huizen langs de oevers kunnen dan te maken krijgen met waterschade. Klimaatverandering Het klimaat verandert. De aarde warmt op. Maar het wordt niet alleen maar warmer. Het klimaat wordt bij ons ook natter. Men verwacht meer neerslag en vaker heftige hoosbuien. Je kunt wel raden wat dat betekent voor het Drielandenpark. Er stroomt dan veel water de hellingen af, met overstromingen in de beekdalen tot gevolg. Gelukkig kunnen we ons tegen deze wateroverlast beschermen. De natuur kan ons daarbij helpen. Door een deel van de akkers en weilanden op de helling terug te geven aan de natuur, ontstaat hier vanzelf een ruige begroeiing met gras, kruiden en struiken. Als het hard regent, kan deze begroeiing afstromend water en modder tegenhouden. Dat voorkomt overlast in het dal. De natuur op de helling wordt nat, maar dat is voor de natuur geen enkel probleem. Als de regen voorbij is, droogt het hier geleidelijk weer op. De ontstane natuur helpt niet alleen om in natte tijden water vast te houden. De ruige begroeiing is ook nog eens een goede leefplek voor wilde diersoorten. Er is volop voedsel en beschutting. 10

13 Bosrand met struiken Bij het gehucht Wolfhaag (gemeente Vaals) zijn akkers en hellinggraslanden aan de rand van de Vaalser- en Vijlenerbossen teruggegeven aan de natuur. Rond het bosgebied kan zich nu een brede rand met struikgewas en ruigte gaan ontwikkelen. Deze randzone vormt een prima uitloopgebied voor wilde dieren die zich schuilhouden in het bos, zoals reeën, wilde zwijnen en dassen. Ze komen graag naar de buitenrand van het bos. Dat is begrijpelijk, want daar is dicht bij elkaar het beste van twee werelden te vinden. Enerzijds de veilige dekking van het bos, anderzijds het vrije uitzicht over een open gebied. Er is gelegenheid om te profiteren van de warmte van de zon, maar óók mogelijkheid om bij hitte vlug de schaduw op te zoeken van het bos. Tevens is er een gevarieerd voedselaanbod aan de randen van het bos. Er zijn kruiden en grassen in het grasland, én je vindt er twijgen, noten en vruchten in het struikgewas rond het bos. Ook hongerige insecteneters en roofdieren komen langs de bosrand prima aan hun trekken. Er is voor elk wat wils. Hooglanders Hooglanders zijn sterke runderen met lange haren en grote hoorns. Ze zijn goed opgewassen tegen de grillen van de natuur. Ze hebben geen verzorging nodig en gaan zomer en winter zélf op zoek naar voedsel. In de graslanden bij Wolfhaag leeft sinds 2011 een kleine kudde van deze imposante runderen. Ze hebben veel ruimte tot hun beschikking en eten daardoor niet alles kaal. Er blijft genoeg over voor andere wilde dieren om te eten of te verstoppen. Ook het struikgewas kan zich goed blijven ontwikkelen, ook al knabbelen de runderen veel aan de takjes in de winter. Door het geknabbel gaan de struikjes extra zijtakjes maken. Zo ontstaan compacte, sterk vertakte struwelen. Dit zijn ideale verblijfplekken voor (broedende) vogels of voor muizen. Want gevaarlijke indringers worden door de (doorn)takken geweerd. Hazelmuis Een heel bijzonder muisje dat profiteert van de struikontwikkeling langs de bosrand is de hazelmuis. In Nederland komt dit muisje met zijn prachtige kraalogen en pluimstaart alléén nog voor in het uiterste zuiden van Limburg, in de gemeenten Vaals en Gulpen-Wittem. Het diertje brengt een groot deel van het jaar slapend door, onder bladeren op de grond (november-april). Het zomerhalfjaar brengt hij door in struiken en bomen. Warme, zonnige bosranden met veel struikgewas vormen zijn favoriete leefplek. Maar ook in hagen komt hij voor. In de struiken maakt hij bolvormige nestjes van gras of bladeren. Hij eet hazelnoten, bessen, vruchten, boomknoppen en insecten. Met zijn grijpstaart en voetjes die makkelijk om een takje heen klauwen is de hazelmuis een goede klimmer. Deze voetjes neerzetten en over de grond wegrennen, lukt hem echter niet. Daardoor zit de hazelmuis vaak opgesloten; hij kan niet weg. Toch zien we graag dat de hazelmuis terugkeert langs tal van bosranden in Limburg. Dat kan dus alleen als in het landschap óók een netwerk van groene verbindingswegen terugkomt. Dat wil zeggen een samenhangend geheel van struikgewas en hagen. De struweelrijke natuur die nu aan de rand van de Vaalser- en Vijlenerbossen bij Wolfhaag tot ontwikkeling komt, zal bijdragen aan de uitbreiding van het territorium van de hazelmuis in Zuid-Limburg. En niet alleen de hazelmuis zal profiteren. Ook bijzondere vogels zoals Grauwe klauwier en Roodborstapuit, evenals vlinders en reptielen. 11

14 Vragen over het DRIELANDENPARK 1 In welke landen ligt het Drielandenpark?... 2 Noem vijf grote steden aan de rand van het Drielandenpark. Voor elk land minstens één Wat is kenmerkend voor het Drielandenpark? Kruis aan: O berglandschap O plaggenhutten O beken O heuvellandschap O vakwerkhuizen O grote meren O vlak landschap O woonboten O Noordzee O gletsjers O polders O uitgestrekte naaldwouden O grachten O bollenvelden O uitgestrekte moerassen O graften O holle wegen O lappendeken van weide, akker, bos 4 Welke gebergten grenzen aan het Drielandenpark? 5 Noem vijf beken of rivieren die door het Drielandenpark stromen. 6 Wat merken deze beken van de klimaatverandering? 7 Hoe kan de natuur in het Drielandenpark helpen om wateroverlast langs beken te voorkomen? 8 Noem drie redenen waarom een hazelmuis een landschap nodig heeft met struikgewas? 12

15 Colofon Uitgave Samenstelling Lay-out Illustraties Druk Copyright ARK Natuurontwikkeling (www.ark.eu) Hettie Meertens, Jobien Boonman, ARK Ellen Luijks, ARK Jeroen Helmer, ARK Drukkerij Lijn, Nijmegen 2012, ARK Natuurontwikkeling Alles uit deze veldles mag worden overgenomen of geciteerd mits de bron wordt vermeld. 13

16

Dieren kan je indelen in groepen. Een papegaai is geen vis, geen reptiel, geen insect, geen zoogdier maar een vogel.

Dieren kan je indelen in groepen. Een papegaai is geen vis, geen reptiel, geen insect, geen zoogdier maar een vogel. Spreekbeurt van mij Mijn spreekbeurt gaat over papegaaien, in het kort : 1. WAT IS EEN PAPEGAAI?---VEREN & EIEREN--- 2. SOORTEN 3. WAAR LEVEN ZE OP DE WERELD? 4. PAPEGAAIEN IN HET WILD 5. DE GEBOORTE----WAT

Nadere informatie

Heb je ze nog alle vijf?

Heb je ze nog alle vijf? Heb je ze nog alle vijf? Programma voor 2de en 3de kleuterklas & 1ste graad basisonderwijs Inhoudstafel Hoofdstuk 1: Inleiding 3 Hoofdstuk 2: De gids 4 Hoofdstuk 3: Ontwikkelingsdoelen kleuters 5 3.1 Ontwikkelingsdoelen

Nadere informatie

BOMEN. Uit een dagboek van een groepsleidster

BOMEN. Uit een dagboek van een groepsleidster BOMEN Uit een dagboek van een groepsleidster Dit artikel is in 5 delen verschenen in Mensen-Kinderen mei en september 1999 en januari, maart en mei 2000. Mensen-Kinderen, tijdschrift voor Jenaplanonderwijs,

Nadere informatie

Vleermuis. Kids for Animals Vleermuizen spreekbeurt. Vleermuizen Kennis. Verboden weg te jagen. Etenstijd!

Vleermuis. Kids for Animals Vleermuizen spreekbeurt. Vleermuizen Kennis. Verboden weg te jagen. Etenstijd! Vleermuis Vleermuizen Kennis Je kent hem vast wel van griezelverhalen, de vleermuis. Veel mensen weten niet dat de vleermuis helemaal niet zo gevaarlijk is. Een beetje apart is hij wel, het is het enige

Nadere informatie

Project over het menselijk lichaam voor de bovenbouw van de basisschool. Met huid en haar

Project over het menselijk lichaam voor de bovenbouw van de basisschool. Met huid en haar Met huid en haar Project over het menselijk lichaam voor de bovenbouw van de basisschool Muurkrant. Iedere les gaat een groepje leerlingen verslag doen van wat er die les gedaan is en wat de leerlingen

Nadere informatie

Op zoek naar het verdwijnpunt. Slovenië

Op zoek naar het verdwijnpunt. Slovenië Op zoek naar het verdwijnpunt Verslag KNNV - reis Slovenië 24 mei - 6 juni 2009 Westelijk deel Slovenië ( uit excursiehandleiding KNNV- AKC kamp augustus 2007 ) SLOVENIË Slovenië is ongeveer half zo groot

Nadere informatie

Kikkerdril in de klas

Kikkerdril in de klas Kikkerdril in de klas Inleiding Welkom bij het project kikkerdril in de klas. Jullie hebben kikkerdril gekregen van NME Centrum De Klyster. Het is dril van de bruine kikker. Het duurt een aantal weken

Nadere informatie

OVER CHIMPANSEES LENGTE

OVER CHIMPANSEES LENGTE OVER CHIMPANSEES Wil je graag iets weten over chimpansees? Hier vind je van alles over hun! Handig voor als je bijvoorbeeld iets over ze wilt vertellen op school, een spreekbeurt wilt houden of een werkstuk

Nadere informatie

SPREEKBEURT GANS VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT GANS VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT GANS l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE GANS BIJ ELKAAR GEZOCHT.

Nadere informatie

Het pad langs de eiken

Het pad langs de eiken Het pad langs de eiken Elke keer weer werd hij er naar toe getrokken. Het pad langs de oude eiken leek steeds te wenken en soms dacht hij dat hij iets hoorde Telkens als Hylko een stukje verder liep over

Nadere informatie

Spannend en voor een zeer groot publiek. vri nederland

Spannend en voor een zeer groot publiek. vri nederland De Aardkinderen Deel 2 Over het boek In dit tweede deel van de prehistorische romancyclus De Aardkinderen heeft Ayla de Stam van de Holenbeer, waar zij is opgegroeid, moeten verlaten. Eenzaam en verdrietig

Nadere informatie

Multiple Sclerose. zo zit dat!

Multiple Sclerose. zo zit dat! Multiple Sclerose zo zit dat! Inhoudsopgave MS - zo zit dat! Hoofdstuk 1 Wat is MS Hoofdstuk 2 Wat merk je van MS Hoofdstuk 3 Medicijnen Hoofdstuk 4 Hoe voelt MS Homepage MSkidsweb Gastenboek berichtjes

Nadere informatie

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen?

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? Inhoud Voor wie is deze brochure? 3 Volmaakte ouders bestaan niet 4 Vertellen of niet? 6 Reacties van kinderen 13 Helpen verwerken 20 Als de dood ter sprake

Nadere informatie

Permacultuur. Ontwerpen met de natuur

Permacultuur. Ontwerpen met de natuur Permacultuur Ontwerpen met de natuur 1 Inhoudsopgave. Les 1: Permacultuur, ontwerpen met de natuur....5 Oorsprong van de lessenserie....5 Inleiding....6 Wat is permacultuur?...6 De achtergrond van permacultuur....6

Nadere informatie

Een vis met vleugels. Dit is een uitgave van: Strandweg 13 (boulevard) 2586 JK Den Haag 070-3542100. www.sealife.nl

Een vis met vleugels. Dit is een uitgave van: Strandweg 13 (boulevard) 2586 JK Den Haag 070-3542100. www.sealife.nl Een vis met vleugels Dit is een uitgave van: Strandweg 13 (boulevard) 2586 JK Den Haag 070-3542100 www.sealife.nl 1 Roggen zijn rare snuiters Stel je eens voor. Je ligt met je neus en mond in het zand

Nadere informatie

Uitgever: Mars Nederland BV. Design: X-ingredient, s-hertogenbosch

Uitgever: Mars Nederland BV. Design: X-ingredient, s-hertogenbosch Alles over Katten Uitgever: Mars Nederland BV Design: X-ingredient, s-hertogenbosch Inhoud De kat door de eeuwen heen 4 Feiten over katten 5 Lichaamstaal 5 Verschillende kattenrassen 6 Hoe zorg je goed

Nadere informatie

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen?

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? KWF Kanker Infolijn 0800-022 66 22 (gratis) Informatie en advies voor kankerpatiënten en hun naasten www.kwfkankerbestrijding.nl Voor informatie over kanker

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Bespreek je vak man! Waarom een goed gesprek? Een goed gesprek tussen werk nemer en werkgever over thema s als bijblijven

Bespreek je vak man! Waarom een goed gesprek? Een goed gesprek tussen werk nemer en werkgever over thema s als bijblijven bespreek je vak man Bespreek je vak man! Of je nou tractorchauffeur, kraanmachinist of grondwerker bent, ondernemer of werknemer, feit is dat je in een prachtige sector werkt. Natuurlijk wil je dat zo

Nadere informatie

Niets (aan) te doen?

Niets (aan) te doen? Niets (aan) te doen? Handreiking voor personeel, familie, vrijwilligers en bezoekers om de kleine dingen die van betekenis zijn voor mensen met dementie, te herkennen en er actief iets mee te doen. Ellen

Nadere informatie

Inspirerende verhalen

Inspirerende verhalen Inspirerende verhalen LEVENSPOTLOOD Er was eens een jongetje die naar zijn oma keek terwijl zij een brief aan het schrijven was. Op een bepaald moment vroeg hij: "Oma, schrijf je een verhaaltje over wat

Nadere informatie

Hand in hand. Methode over diversiteit in relaties met speciale aandacht voor man/man en vrouw/vrouw relaties

Hand in hand. Methode over diversiteit in relaties met speciale aandacht voor man/man en vrouw/vrouw relaties Hand in hand Methode over diversiteit in relaties met speciale aandacht voor man/man en vrouw/vrouw relaties Hand in hand Methode over diversiteit in relaties met speciale aandacht voor man/man en vrouw/vrouw

Nadere informatie

Schaduwen van de Neanderthaler

Schaduwen van de Neanderthaler 1 Schaduwen van de Neanderthaler David Hutchens Pegasus, 1999 Waar de grotmannen over hun bestaan spreken Er waren eens vijf grotmannen Ze heetten Unga, Bunga, Oogie, Boogie en Trevor. En ze leefden samen

Nadere informatie

Peuters laten spelen is een vak. Handige tips over spelbegeleiding. Sardes, december 2013. Paulien Muller Hans Cohen de Lara

Peuters laten spelen is een vak. Handige tips over spelbegeleiding. Sardes, december 2013. Paulien Muller Hans Cohen de Lara Peuters laten spelen is een vak Handige tips over spelbegeleiding Sardes, december 2013 Paulien Muller Hans Cohen de Lara Peuters laten spelen is een vak Handige tips over spelbegeleiding Sardes, december

Nadere informatie

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen?

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? Inhoud Voor wie is deze brochure? 3 Volmaakte ouders bestaan niet 4 Vertellen of niet? 6 Reacties van kinderen 11 Helpen verwerken 17 Thuis en in het ziekenhuis

Nadere informatie

Steenmarter in huis Wat nu?

Steenmarter in huis Wat nu? Steenmarter in huis Wat nu? Steenmarter in huis wat nu? Steenmarters zijn terug van weggeweest. In de jaren zeventig waren ze praktisch verdwenen uit Noord-Nederland, maar de laatste jaren neemt hun aantal

Nadere informatie

Kijk eens wat ik kan! Prago 1984-2014

Kijk eens wat ik kan! Prago 1984-2014 Kijk eens wat ik kan! Prago 1984-2014 Voorwoord Over dit boekje We wilden graag een boekje maken. Samen met de cursisten van Prago. De vraag was: Wil je iets moois maken voor ons boekje? Je mag zelf weten

Nadere informatie

HOE MAAK IK EEN WERKSTUK?

HOE MAAK IK EEN WERKSTUK? RK Basisschool Bernadette Naaldwijk HOE MAAK IK EEN WERKSTUK? voor groep 6, 7 en 8 INHOUDSOPGAVE Stap 1. Kies een onderwerp. blz. 1 Stap 2: Schrijf de inleiding. Stap 3: Verzamel informatie a. Zoek informatiebronnen.

Nadere informatie

Les 1 Een ander Achterhuis

Les 1 Een ander Achterhuis Les 1 Een ander Achterhuis Doelstellingen: - Na het lezen de brief van Lammie Drenth kunnen de leerlingen aangeven welke stukken uit het brief indruk maken. - De leerlingen kunnen benoemen welke gevoelens

Nadere informatie