Marketingplanning. Rien Hummel. Derde druk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Marketingplanning. Rien Hummel. Derde druk"

Transcriptie

1 Marketingplanning Rien Hummel Derde druk

2 Marketingplanning 3 e herziene druk Rien Hummel

3 Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus EA Den Haag tel.: (070) Sdu Uitgevers bv, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. 1 e druk, maart e druk, februari e druk, maart 2012 Zetwerk: emjee grafische vormgeving, Varik Omslagontwerp: Agraphics Design, Apeldoorn ISBN: NUR: 163 Alle rechten voorbehouden. Alle auteursrechten en databankrechten ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij Sdu Uitgevers bv. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveel voudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich te wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatieen Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the publisher s prior consent. While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, Sdu Uitgevers neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences.

4 Inhoud Voorwoord Studiewijzer xi xv 1 Marketingplanning, het strategisch kader 1 Competentiedoelen Inleiding marketing Marketing als functie Marketingplanning, de verschillende stappen Missie en visie Missie Visie Marktafbakening en analyseniveau Afbakening van de markt Analyseniveau Uitgangssituatie, kloof en plaatsbepaling Uitgangssituatie en kloof Plaats in het proces 49 Samenvatting 53 Noten 55 2 Marketingplanning, de externe analyse 59 Competentiedoelen Inleiding De volgorde De grens Doel van de externe analyse Complexiteit externe analyse Macro-omgeving: maatschappij Demografische factoren Economische factoren Sociaal-culturele factoren Technologische factoren Ecologische factoren Politiek-juridische factoren Meso-omgeving: markt Wat is een markt? Het vijfkrachtenmodel van Porter Meso-omgeving: marktontwikkeling Het productlevenscyclusmodel Vraagvoorspellingen Micro-omgeving: klanten Behoeften van klanten 102

5 vi Inhoud Kritische succesfactoren Segmentatie Segmentatiecriteria Micro-omgeving: concurrentie Concurrentieanalyse Benchmarking met KSF s Micro-omgeving: kanalen Multi-channeling Criteria kanalen 136 Samenvatting 142 Noten Marketingplanning, de interne analyse 149 Competentiedoelen Inleiding De relatie De grens Doel van de interne analyse Sterktes en zwaktes, een nadere uitwerking Complexiteit interne analyse Macro-omgeving: organisatie Inleiding S-model van McKinsey Macro-omgeving: processen Inleiding Waardeketen van Porter Meso-omgeving: financiële functie Inleiding Kengetallen Micro-omgeving: marketing, algemeen deel Inleiding Relatie tussen marketingactiviteiten en resultaten Micro-omgeving: marketing, interfaces Inleiding Verschillende interfaces 216 Samenvatting 224 Noten Marketingplanning, de SWOT-analyse 229 Competentiedoelen Inleiding Input Omschrijving Confrontatiematrix 241

6 Inhoud vii Confrontaties Interpreteren van de uitkomsten Conclusies (Strategische) issues en uitgangssituatie De (strategische) issues De uitgangssituatie Aanvulling SWOT-analyse Nadelen van de SWOT-analyse Blauwe-oceaanstrategiemodel Integratie van beide modellen Terugkoppeling Missie en visie Marktafbakening Uitgangssituatie en kloof 279 Samenvatting 281 Noten Marketingplanning, de strategische keuzes 287 Competentiedoelen Inleiding Relaties tussen analyses en toekomstgerichte keuzes Doelen en doelstellingen Basis van de strategie Drieluik van Johnson en Scholes De generieke concurrentiestrategieën van Porter De waardestrategieën van Treacy en Wiersema Richting van de strategie Groeirichtingen Portfoliomodellen Wegen voor groei Wijze van de strategie Autonome ontwikkeling Strategische samenwerking Overnames en fusies Specificatie van de groeirichting Invulling van de strategie Strategische opties Strategische keuze Strategische marketingkeuzes DAKMAD-model Strategische marketingkeuzes Relatie tussen waardestrategieën en strategische marketingkeuzes 364 Samenvatting 368 Noten 370

7 viii Inhoud 6 Marketingplanning, de tactische en operationele keuzes 375 Competentiedoelen Tactische marketingplanning Tactisch marketingplan Doelgroepen Aanbod Kanalen Middelen en doelstellingen Marketingactiviteiten Campagnes en events Activiteiten nader uitgewerkt Detailleringen en aanvullingen Ordening van activiteiten Creativiteit Voorbeeld van een ingevuld DAKMAD-model Operationele planning Operationeel marketingplan Evaluatie en terugkoppeling 441 Samenvatting 452 Noten 453 Register 457

8 Heeft marketing nog toekomst? Peter Leeflang En zorg ervoor dat je het wiel niet iedere keer opnieuw uitvindt. Voor ieder probleem en doelstelling bestaat al een oplossing. Rob Adams Marketing is veel te belangrijk om alleen aan de marketingafdeling te worden overgelaten. David Packard Meten is helemaal niet weten, het is het interpreteren van feiten in het licht van de bestaande theorieën. Ineke Weeda Ik weet niets van Marketing want ik weet niet zo precies wat marketing is. Cor Boonstra Men heeft in marketing een beetje te vaak de tovenaarstroef gespeeld. Marketing doet altijd of alles magie is. Byron Sharp Veel marketingactiviteiten leveren weinig of niets op. Ruud Frambach en Peter Leeflang Marketing takes a day to learn but a lifetime to master. Philip Kotler De klant is de belangrijkste bezoeker van ons huis. Hij is niet een onderbreking van ons werk, hij is ons doel. Wij verlenen hem geen gunst als wij hem bedienen. Nee, hij verleent ons een dienst als wij hem mogen bedienen. Mahatma Gandhi Veel mensen verwarren marketing nog steeds met productinnovaties en mooie filmpjes maken. Dat is geen marketing. Marketing is heel goed begrijpen wat consumenten willen en je bestaande business groter maken. Veel marketeers willen steeds nieuwe dingen doen, omdat nieuw sexy is. Baptiest Coopmans If you don t know where you re going, then any road will take you there. Cheshire Puss in Alice in Wonderland (Lewis Carol)

9 Voorwoord Het succesvol toepassen van de uitgangspunten van marketing blijkt in de praktijk vaak moeilijker dan wordt gedacht. Er zijn veel factoren die bepalend zijn voor het succesvol toepassen van marketing. Het maken, én gebruiken, van goede marketingplannen is daar één van. In dit boek staat het plannen van marketingactiviteiten centraal. Dit plannen varieert van strategisch (welke richting kiezen we voor de langere termijn?) tot operationeel (wat gaan we de komende week doen?). De planning van marketingactiviteiten moet uitmonden in verschillende marketingplannen, die dienen als belangrijkste aansturing van de uitvoering van de marketingactiviteiten. Een goede planning van marketingactiviteiten is daarom een eerste stap voor een succesvolle toepassing van marketing. Naast strategische en tactische plannen zijn operationele plannen daarin onmisbaar. Deze plannen krijgen daarom ook ruimschoots aandacht in dit boek. Marketingplannen zijn geen doelen op zich, maar slechts middelen om te komen tot betere resultaten. Vooral voor diegenen die de inhoud van het boek willen toepassen in de praktijk (marketeers in bedrijven en studenten die in de vorm van een project, stage of afstudeeropdracht een marketingplan voor een bedrijf moeten maken) hebben we op de website drie extra hoofdstukken geplaatst. In de zes hoofdstukken van het boek gaan we in detail in op de verschillende stappen van het marketingplanningsproces. In de drie hoofd stukken op de website gaan we in op aanvullende en verdiepende aspecten daarvan. We gaan daar dieper in op marketing als functie in organisaties, de toegevoegde waarde van het schrijven van marketingplannen, de procesmatige kant van het schrijven en het gebruik van marketingplannen in de praktijk en hoe om te gaan met de daaruit voortvloeiende veranderingsprocessen. Naast deze drie hoofd stukken is op de website extra voorbeeldmateriaal te vinden, aanvullingen en alternatieven, checklisten, overzichten, enzovoort. Alles in dit boek trachten we te toetsen aan de vraag: is het toepasbaar is in de praktijk? Kan het gebruikt worden door een willekeurig bedrijf of door studenten in hun case, project, stage of afstudeeropdracht die ze bij een bedrijf uitvoeren? Daarbij worden verschillende theoretische marketingconcepten en modellen gebruikt, waarbij we ons beperken tot die modellen die goed te gebruiken zijn in marketingplannen. Het motto daarbij is: marketingtheorie is waardevol, zolang deze vertaald kan worden naar de dagelijkse marketingpraktijk. Er wordt daarbij geen poging tot volledigheid gedaan, omdat dat te veel geweld doet aan de omvang en de overzichtelijkheid van het boek. In dit boek is niet alleen ruimte gereserveerd voor voorbeelden van bekende bedrijven en hun merken, omdat dit naar onze mening een te eenzijdig beeld geeft van de marketingpraktijk. Naast de bekende bedrijven en hun merken zijn er ook nog duizenden andere, vaak business-to-business (B-to-B) bedrijven die dagelijks bezig zijn met de vertaling van marketing naar de realiteit. Deze grote, vaak onbekende groep organisaties vormt het uitgangspunt voor dit boek. Misschien iets soberder en niet altijd even gemakkelijk, maar wel meer een representatieve afspiegeling van de dagelijkse marketing praktijk.

10 xii Voorwoord Verder kenmerkt het boek zich door een gestructureerde aanpak. Dit impliceert dat het marketingplannings proces een proces is dat zoveel mogelijk gebaseerd moet zijn op feiten en op logisch redeneren. We zijn inderdaad van mening dat in veel situaties het juist meer aandacht geven aan deze twee aspecten een grote verbetering in de plannen én de daaruit voortvloeiende resultaten zal laten zien. Aan de andere kant moet er altijd ruimte blijven voor creativiteit. Met name in het maken van keuzes, zowel op strategisch, tactisch als operationeel niveau, is immer ruimte voor creatief denken omdat marketingkeuzes in de praktijk, in onze optiek, nooit 100 procent logisch beredeneerd en alleen op feiten gebaseerd kunnen worden. We streven ernaar zowel aandacht te geven aan de verschillende onderdelen van het marketingplanningsproces als aan de onderlinge verbanden daartussen. Ook daarin is een groot deel van het logisch denken terug te vinden: de bevindingen van één onderdeel hebben altijd effect op de bevindingen van én de te maken keuzes voor een ander onder deel. Omdat de situatie van één organisatie en haar omgeving altijd uniek is, zijn in combinatie met het niet 100 procent volledig logisch en op feiten gebaseerd kunnen maken van marketingkeuzes maakt het marketingplanningsproces zo complex maar tegelijkertijd ook zo uitdagend. Dat is ook de reden dat we expliciet aandacht besteden aan de hoe-vraag. Hoe maak je nu keuzes op het gebied van marketing? Ten slotte, dit boek is een product van een jarenlang proces. Een proces van gedachtevorming, gevoed door veel contacten met allerlei bedrijven en hun ervaringen met het toepassen van marketing. Zonder deze ervaringen was dit boek niet mogelijk geweest. Daarom is een eerste dankwoord voor alle betrokkenen werkzaam in deze organisaties. Zij hebben mij in de gelegenheid gesteld om te ervaren en te leren hoe theorie vertaald kan worden naar succesvolle praktijktoepassingen. Een tweede dankwoord gaat uit naar een aantal directbetrokkenen: Gerda Leyendijk en Johan de Jong, twee collega s van het Instituut voor Marketing Management (MM) van de Hanzehogeschool Groningen, voor het schrijven van de case Interflexible Labour Solutions, zoals deze te vinden is op de website, alsmede het kritisch doorlezen van het hele manuscript; Sandra Spruijt, voormalig studente van de opleiding Commerciële Economie (CE) van het Instituut MM aan de Hanzehogeschool Groningen voor het verzamelen van informatie over de uitzendmarkt; Marieke ter Braak, docente marketing van het Instituut MM aan de Hanzehogeschool Groningen voor haar feedback op de conceptteksten; Bert Volders, docent marketing van het Instituut MM aan de Hanzehogeschool Groningen, voor de discussies over het vak; Pia Bosma, Wouter Bouw en Jes Wassenaar, docenten Marketing van het Instituut MM aan de Hanzehoge school Groningen, voor het aanreiken van hun wensen voor dit boek; Wiebren Pool, organisatieadviseur en eigenaar van het bureau PPTI en Rogier de Weerd, International Category Manager bij Frico, voor hun feedback op conceptteksten; Wilfred Bruin en Jurgen Elshof, beiden voormalig NIMA C-cursist, voor hun bijdrage aan de case over de uitzendbranche en feedback op hoofdstuk 6; Paul Post, fondsredacteur, Wouter Nalis, redacteur, en Rosa Garcia Lopez, uitgever (bij de 1 e druk), Judith Ruijgrok, fondsredacteur en Gerdi Smit, uitgever (bij de 2 e druk) en Paul Post, fondsredacteur, Suzanne Zonnenberg (interim-uitgever) en Tannet Remmelts, uitgever (bij de 3 e druk) van Academic Service, voor hun constructieve en stimulerende

11 Voorwoord xiii ondersteuning gedurende het schrijfproces; Bastiaan Post, Yener Sayilgan, Nicole Stiekema, Eva Mulder, Marjolein van der Ham, Suzanne de Bruin, Michiel van Haperen, Victorien van der Schaaf en Esther Nijboer, voormalige studenten van de opleiding Commerciële Economie van het Instituut Marketing Management van de Hanzehogeschool Groningen, voor hun feedback op de (concept)teksten; Edgar Beck, oprichter en commercieel directeur van SNE Europe voor onze discussies over marketingactiviteiten die een belangrijke inspiratiebron vormden voor hoofdstuk 6 in het algemeen en paragraaf 6.2 in het bijzonder; Jan Boekema, voormalig docent marketing van het Instituut MM aan de Hanzehogeschool Groningen voor zijn feedback op het gebruik van marketingtermen; Gonjo Cornelissen, deelneemster aan de training markt bewerking voor haar ideeën hoe marketing te visualiseren, Denise van Kampen, voormalig Nima-B cursist voor haar bijdrage ten aanzien van Paragraaf 4.3, Inge Janknegt, voormalig Nima-B cursist voor haar ondersteuning bij de actualisering van de case Interflexible Labour Solutions en Wiekie Gorter en Michel Albers, beiden afgestudeerd cursist van de Executive MBA Groningen, voor hun discussies met mij over het onderwerp. Last but not least bedank ik mijn vrouw Elly en onze kinderen Erik-Jan en Nieke. Zoals altijd vormden zij voor mij de grootste inspiratiebron. Den Horn, najaar 2011 Rien Hummel

12 Studiewijzer Dit boek is primair geschreven voor studenten in de hoofdfase van het hoger onderwijs die na hun studie werkzaam willen zijn in een commerciële functie. We gaan ervan uit dat studenten al enige ervaring hebben met de basisprincipes van marketing. Daarnaast is het boek ook te gebruiken door bedrijven die een stap verder willen komen in het toepassen van marketing. In het vervolg gaan we echter uit van de doelgroep studenten. In deze studiewijzer geven we aan waarom de inhoud voor hen relevant is en hoe studenten het beste kunnen omgaan met de inhoud van het boek. De competenties [1] waar dit boek in wil voorzien zijn: De student kan (alleen of samen met anderen) verschillende soorten marketingplannen schrijven, binnen een gegeven context van een organisatie. Het schrijven van verschillende marketingplannen impliceert het kunnen maken van verschillende analyses maar vooral het kunnen maken van onderbouwde, en dus gemotiveerde, keuzes. Een marketingplan heeft echter alleen zin als het ook op de juiste manier wordt gebruikt. Vandaar de tweede competentie waar dit boek in wil voorzien: De student kan (alleen of samen met anderen) een marketingplan gebruiken bij de dagelijkse marketing activiteiten van een organisatie, weer binnen een gegeven context van een organisatie. Het boek is niet bedoeld als een verzameling recepten en checklists. Er bestaan volgens ons geen unieke recepten die altijd toepasbaar zijn. De toepassing van marketing in de dagelijkse praktijk verschilt per bedrijf. Er zijn echter wel ordeningsprincipes die redelijk geaccepteerd zijn [2, 3, 4], deze gebruiken we ook in dit boek. Verder is het onmogelijk om aan alle aspecten van marketing gedetailleerd aandacht te besteden. Er moet ergens een afbakening plaatsvinden om de complexiteit van de praktijk niet als onneembare hindernis te ervaren. Om de inhoud en het proces toch in de juiste context te plaatsen, bespreken we deze aanvullende aspecten kort in aparte tekstblokken op de website van het boek, samen met extra materiaal dat vooral dient ter ondersteuning van de tweede competentie (www.marketing-planning.nl). In deze tekstblokken, aanvullingen & alternatieven genoemd, geven we mogelijke aanvullende of alternatieve marketingtheorieën en/of -modellen en/of toepassingen aan die gebruikt kunnen worden. Het lezen van deze tekstblokken bevelen we aan, maar is niet noodzakelijk om de inhoud van het boek te begrijpen. In het boek wordt naar de tekstblokken verwezen met de vermelding zie ook A&A (A&A staat dan voor aanvullingen en alternatieven), gevolgd door een nummer, op de website. Op de website is verder een rode-draadcase te vinden, waarin we de thema s van het betreffende hoofdstuk vertalen naar een fictief bedrijf. Het bedrijf, Stretch-29 genaamd, opereert op de ict-markt. [5] Op de website staat ook een integrale case die studenten zelf kunnen oplossen over een uitzendorganisatie, Interflexible Labour Solutions (ILS). De twee bedrijven die centraal staan in deze cases bestaan niet echt, het zijn volledig fictieve organisaties. Wel is gebruik

13 xvi Studiewijzer gemaakt van gegevens van verschillende bedrijven, zowel binnen als buiten de branche, en van branchegegevens. De cases zijn echter geen precieze weergave van de werkelijke situatie in de markt, maar zijn wel realistisch van opzet. Beide cases zijn daarom alleen te gebruiken voor educatieve doeleinden. Naast deze case staan op de website nog verschillende bijlagen als aanvulling op de tekst in het boek. De inhoud van het gehele boek, inclusief de extra s op de website, kunnen we grafisch samenvatten als te zien is in figuur 1. Dit figuur bestaat uit twee helften. In de bovenste helft staan de blokken 1 tot en met 6, die verwijzen naar de 6 hoofdstukken van het boek. Deze blokken bevinden zich in de context van de Plan-Do-Check-Act (PDCA)-cyclus (waarover later meer, zie ook [6] ). In de onderste helft van figuur 1 is het extra materiaal te vinden dat op de website staat, de hoofdstukken A, B en C, en de overige extra s, onder het kopje D. PLAN 1. Het strategisch kader 3. De interne analyse 2. De externe analyse 4. De SWOTanalyse 5. De strategische keuzes 6. De tactische en operationele keuzes ACT De terugkoppeling De uitvoering en resultaten DO De evaluatie CHECK A. Marketing als functie B. Marketingplanning, waarom? C. Het schrijven en gebruik van marketingplannen D. Extra s, aanvullingen & alternatieven, cases, begrippen, checklisten, overzichten, enzovoort Figuur 1 Marketingplanning, gebaseerd op Frambach en Nijssen (2009), Alsem (2009) en Imai (1992)

14 Studiewijzer xvii Zoals gezegd, in dit boek worden verschillende modellen gebruikt. Deze modellen gebruiken we slechts als hulpmiddel om de materie gestructureerd en overzichtelijk weer te geven. [7] Wij zijn van mening dat een model aangepast mag worden als de situatie daarom vraagt. In feite worden bestaande modellen dan omgezet in nieuwe modellen die beter van toepassing zijn op de specifieke situatie. Het is aan de lezer om die modellen te kiezen en eventueel aan te passen die het beste passen bij de situatie in kwestie. In lessituaties is het voor te stellen dat studenten moeten leren omgaan met modellen en daarom een model helemaal conform de theorie moeten doorwerken. In de praktijk is dat lang niet altijd wenselijk en zijn aanpassingen in modellen en het gebruik daarvan vaak nodig. Zo hoeft een model niet per definitie altijd volledig ingevuld of doorlopen te worden als daar geen aanleiding voor is. Als bijvoorbeeld in het DESTEP-model de demografische factoren (D van DESTEP) voor een organisatie geen enkele rol spelen, dan heeft het weinig zin om deze factoren te beschrijven en te analyseren. Dus het credo is om eerst goed na te denken waar en hoe het model (als hulpmiddel) is te gebruiken alvorens het toe te passen. Ten slotte: de inhoud van het boek biedt geen oplossingen voor problemen in de praktijk. Die zal iedereen, al dan niet met behulp van externe deskundigen, zelf moeten zien te vinden. Organisaties verschillen namelijk te veel van elkaar, wat betekent dat er geen alles-oplossendemethoden bestaan ook dit boek is dat niet. Bovendien reikt het boek slechts een denk- en een werkwijze aan, die bestaan uit een logische en consistente denklijn gecombineerd met slechts een aantal modellen. Deze denklijn moet worden gezien als de mening van de auteur, gevoed door meningen en visies van anderen en ervaringen in de praktijk, en dus niet als een verzameling feitelijke waarheden, voor zover die al bestaan in marketing. Een denklijn kan al ter discussie staan, maar zelfs wanneer de lezer het daarmee eens is, moet hij zelf de keuzes maken voor zijn eigen organisatie. Hiervoor kunnen we in het boek hooguit suggesties doen, omdat we de onderneming in kwestie niet kennen. We willen de lezer uitdagen zijn eigen interpretatie en eigen mening te vormen over de inhoud van dit boek. Wel refereren we met enige regelmaat naar onderzoeksresulaten die, tot een bepaald niveau, algemene wetmatigheden op het gebied van marketing laten zien. We baseren ons hierbij ondermeer op het boek van Sharp How Brands Grow. [8] Verder streven we ernaar om de meest actuele ontwikkelingen te noemen. [9] Voor het bijhouden van deze ontwikkelingen verwijzen we de lezer ook naar allerlei vakliteratuur op het gebied van marketing, bijvoorbeeld het Tijdschrift voor Marketing. Ter afsluiting noemen we nog een aantal zaken: De website bevat per hoofdstuk een aantal opgaven voor zelfstudie, zowel feitelijke als begripsmatige vragen, die de student helpen te toetsen of de stof voldoende wordt beheerst. Deze vragen refereren aan de competentiedoelen die aan het begin van elk hoofdstuk worden genoemd. Verder wordt in elk hoofdstuk een samenvatting gegeven. Op de website is een volledige begrippenlijst terug te vinden met de definities van de begrippen zoals ze in dit boek worden gebruikt. De antwoorden op de opgaven en de uitwerking van de case zijn terug te vinden op de speciale website voor docenten (docenten kunnen hierover meer informatie krijgen bij de uitgever). Literatuurverwijzingen hebben hier verschillende functies: als bron van een citaat, als basis of ondersteuning van een stelling en als verwijzing naar een andere mening. De inhoud van dit boek blijft, met uitzondering van een aantal citaten (weergegeven

15 xviii Studiewijzer tussen.. ), echter de interpretatie van de schrijver. Voor de letterlijke tekst verwijzen we naar de genoemde bronnen zelf. Voor figuren gebruiken we de verwijzing bron als we een figuur letterlijk of bijna letterlijk overnemen, gebaseerd op als we een figuur herkenbaar hebben aangepast, en mede gebaseerd op als de figuur niet herkenbaar is afgeleid van andere figuren of uitspraken. Geraadpleegde websites worden in de lopende tekst genoemd en in de noten van het hoofdstuk volledig uitgeschreven, inclusief datum van raadpleging. De tekst kan dus niet worden gelezen als een feitelijke weergave waar bijvoorbeeld rechten aan te ontlenen zijn. De inhoud van het boek is en blijft de mening van de schrijver. Dit geldt ook voor alle aanvullende teksten, zowel voor studenten als docenten, op de website. Als we in dit boek verwijzen naar een NIMA-B1 of -C1 examen, dan is dat altijd inclusief de antwoordindicaties die bij het betreffende examen horen. In dit boek noemen we verschillende merknamen en namen van organisaties. Deze dienen slechts als illustratie en ondersteuning van de inhoudelijke uitgangspunten van het boek zonder verder enige andere (commerciële) betekenis. Aangezien we ons beperken tot slechts deze twee doelen, gebruiken we geen tekens als en die aangeven dat de merk- en organisatienamen geregistreerde en beschermd zijn. Uiteraard respecteren we dit volledig, maar vanwege het ontbreken van enig commercieel belang en om de leesbaarheid van het boek te vergroten geven we merk- en organisatie namen zonder deze toevoegingen weer. De voorbeelden in dit boek waarin organisaties en merken niet expliciet bij naam worden genoemd zijn fictief. Zij zijn deels gebaseerd op ervaringen van de auteur met bedrijven en deels verzonnen en niet afgeleid van één specifiek voorbeeld bij één organisatie. Elke mogelijke overeenkomst met een bestaand merkartikel of bedrijf is onbedoeld, volkomen gebaseerd op toeval en heeft verder geen enkele betekenis. Dat we in dit boek marketeers, klanten en dergelijke aanduiden met hij heeft geen dieper betekenis maar is alleen gebeurd vanwege de leesbaarheid. Overal waar hij staat kan ook zij worden gelezen. De uitgangspunten en methodieken van het boek zijn naar onze mening toepasbaar op elke soort organisatie. We gebruiken daarbij afwisselend de termen organisatie, bedrijf en onderneming waarmee we elke mogelijke soort organisatie bedoelen. Noten 1. Competentieprofiel 2002 Commerciële Economie, eindrapport van de landelijke projectgroep Competentieprofiel CE, 2002 voor de voormalige CE-opleidingen en Competenties voor het hbo bachelordomein Commerce, van december 2005 voor de nieuwe CE-opleidingen (zie ook www. hbo-raad.nl/?i=505&t=doc, geraadpleegd op 26 maart 2007) en Body of Knowledge & Skills sector HEO, Domein Commerce, versie 23 juni 2008, HBO-raad Den Haag. Ontwikkelingen na 2007 op dit terrein zijn, voor zover bekend, op dit moment nog niet geformaliseerd in officiële documenten maar zijn hier wel meegenomen. 2. Frambach. R.T. en E.J. Nijssen, 2009, Marketingstrategie, praktische handreikingen voor een effectief en onderbouwd strategisch marketingplan, 4e druk, Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten. 3. Alsem, K.J., 2009, Strategische marketingplanning, theorie, technieken, toepassingen, 5 e druk, Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten.

16 Studiewijzer xix 4. Postma, P., 1999, Handboek interactieve marketing, database marketing in de praktijk, uitgeverij Business Contact, Amst erdam/antwerpen. 5. Berenschot, 2002, Het strategieboek, uitgeverij Nieuwezijds. 6. Imai, M, 1992, Kaizen, 4 e druk, Kluwer (vertaald uit Kaizen, The Key to Japan s Competitive Success, 1986, Random House Business Division, New York). 7. Leeflang, P.S.H., 1994, Probleemgebied marketing: analyse van de omgeving (band I) en de marktinstrumenten (band II), 3 e geheel herziene druk, Stenfert Kroese. 8. Sharp, B., 2010, How brands grow, what marketers don t know, Oxford University Press, Australia & New Zealand (zie ook Heeg, R. [tekst] en A. Jager [beeld]. 2011, Professor Sharp: ze fantaseren er op los in de marketing, Tijdschrift voor Marketing, mei 2011). 9. Heutink, R., M. Koop (tekst) en M. Otto (beeld), 2011, Synovate-onderzoek: Marketeers: klaar voor de toekomst?, Tijdschrift voor Marketing, september 2011.

17 3. De interne analyse PLAN 1. Het strategisch kader 2. De externe analyse Inleiding marketing Missie en visie Marktafbakening en analyseniveau Uitgangssituatie, kloof en plaatsbepaling 4. De SWOTanalyse 5. De strategische keuzes 6. De tactische en operationele keuzes ACT De terugkoppeling De uitvoering en resultaten DO De evaluatie CHECK A. Marketing als functie B. Marketingplanning, waarom? C. Het schrijven en gebruik van marketingplannen D. Extra s, aanvullingen & alternatieven, cases, begrippen, checklisten, overzichten, enzovoort Figuur 1.1 Marketingplanning, het strategisch kader, gebaseerd op Frambach en Nijssen (2009), Alsem (2009) en Imai (1992)

18 1 Marketingplanning, het strategisch kader Competentiedoelen Na bestudering van dit hoofdstuk ben je in staat: aan te geven hoe het begrip marketing in dit boek wordt gebruikt; te benoemen uit welke onderdelen het strategisch kader bestaat en wat de functie is van het strategisch kader; aan te geven wat we onder een missie en visie verstaan en waaraan deze moet voldoen; een marktafbakening voor een bedrijf in te vullen met het domeinbepalingsmodel van Abell en Hammond; de begrippen uitgangssituatie en kloof de juiste plaats en betekenis te geven en toe te passen; te benoemen welke plaats in het planningproces het strategisch kader, in de vorm van missie, visie, marktafbakening, uitgangssituatie en kloof, zou moeten hebben. 1.1 Inleiding marketing In deze paragraaf zetten we kort het begrip marketing, en het strategisch kader waarin het begrip marketing in dit boek wordt geplaatst, uiteen. Een meer uitgebreide uiteenzetting van het begrip marketing is te vinden op de website in hoofdstuk A, Marketing als functie (zie: Marketing als functie Wat is marketing? Marketing is een begrip met vele definities en invalshoeken. [1-5] Omdat dit boek een praktische invalshoek heeft, is gekozen voor de volgende definitie [1, 5] : Marketing is één van de functionele gebieden (of functies) in een organisatie waarin verschillende activiteiten worden uitgevoerd. Deze marketingactiviteiten dienen te leiden tot resultaten die de doelstellingen van de organisatie ondersteunen. We zien marketing dus als een van de vele verschillende functies in een organisatie, naast vele andere functies, zoals financiën en logistiek. In de marketingfunctie worden allerlei activiteiten uitgevoerd, marketingactivifuncties

19 2 1 Marketingplanning, het strategisch kader PDCA-cyclus teiten genoemd. Om alle marketingactiviteiten te ordenen gebruiken we de PDCA-cyclus. PDCA staat voor Plan, Do, Check en Act. [6, 7] De reden om te kiezen voor de PDCA-cyclus als ordening heeft een aantal redenen: De PDCA-cyclus omvat alle mogelijke activiteiten die plaatsvinden in een organisatie, dus ook alle marketingactiviteiten. Met deze ordening vangen we al die mogelijke activiteiten en daarmee is elke marketingactiviteit toe te wijzen aan een van de vier onderdelen van deze cyclus. Het hoofdthema van dit boek, marketingplanning, is in de PDCA-cyclus in zijn geheel terug te vinden in het eerste onderdeel van de cyclus, de P van Plan. Aan de ene kant leidt de P van plan tot de D van Do (uitvoering). Aan de andere kant wordt de P van Plan gevoed door de A van Act (terugkoppeling), die op haar beurt weer wordt gevoed door de C van Check (evaluatie). De systematiek van de PDCA-cyclus gaat uit van het leren van ervaringen uit het verleden (de uitkomsten na het doorlopen van de cyclus beïnvloeden de volgende cyclus). Marketing zien wij voor een belangrijk deel als logisch redeneren, bij voorkeur zoveel mogelijk gebaseerd op feiten. De systematiek van de PDCA-cyclus past daar goed in, zoals verderop in het boek blijkt. Op basis van de verschillende stappen van de PDCA-cyclus onderscheiden we hier achtereenvolgens de volgende activiteiten die plaatsvinden in een marketingfunctie: plan do check act plannen Plan : het plannen. We onderscheiden hier achtereenvolgens het strategische, tactische en operationele niveau (zie hierna voor een toelichting). De activiteit plannen leidt tot verschillende marketingplannen. Do : het uitvoeren van marketingactiviteiten. De activiteit uitvoering leidt tot resultaten, zoals gerealiseerde verkopen in de vorm van omzet. Check : het evalueren van de verschillende plannen en de uitvoering. De activiteit evalueren leidt tot verbeterpunten voor de uitvoering en/ of planning. Act : het terugkoppelen van de verbeterpunten naar de uitvoering en/ of planning van de huidige of de volgende PDCA-cyclus. Het terugkoppelen leidt tot aangepaste uitvoering en/of planning in die huidige of volgende cyclus. Niveau van marketingplanning Zoals aangegeven, dit boek focust op de eerste activiteit van de PDCAcyclus: het plannen van marketingactiviteiten, wat leidt tot verschillende marketingplannen. Deze marketingplannen dienen op hun beurt te leiden tot de uitvoering van concrete marketingactiviteiten die gericht zijn op de klanten en potentiële klanten in de externe omgeving. In de verschillende marketingplannen moet rekening worden gehouden met allerlei externe factoren, zoals concurrenten en ontwikkelingen in de markt, maar ook interne factoren, zoals het beschikbare marketingbudget en de mogelijk-

20 1 Marketingplanning, het strategisch kader 3 heden en onmogelijkheden van de andere functies. Denk bij dit laatste bijvoorbeeld aan de begrenzing van de aanwezige productiecapaciteit van een organisatie. Een voorbeeld van een aantal beperkende interne factoren in combinatie met een aantal externe factoren voor één bedrijf, hier als context bestempeld, is als volgt weer te geven: Als gevolg van teruglopende bedrijfsresultaten is het marketingbudget de laatste jaren gekrompen. Dit houdt in dat de marketingfunctie minder activiteiten kan uitvoeren dan ze vooraf wenselijk acht, mede omdat de toenemende concurrentie juist extra marketinginspanning vereist. Daarnaast heeft het bedrijf een nieuw bestelinformatiesysteem geïmplementeerd, maar daar gaat voortdurend wat mis mee. Hierdoor wordt 50 procent van alle orders later uitgeleverd dan afgesproken met de klant. Dit terwijl klanten juist aangeven leverbetrouwbaarheid steeds belangrijker te vinden. Concurrenten scoren hierop significant beter dan de eigen organisatie. In deze context van externe en interne factoren dient de marketingfunctie haar activiteiten uit te voeren. Duidelijk is dat de keuze van marketingactiviteiten een andere zal zijn dan voor een organisatie die in een heel andere context, zowel extern als intern, opereert. Deze concrete activiteiten worden uitgevoerd in de hoop, verwachting of (bijna) wetenschap dat klanten en potentiële klanten gewenste respons vertonen. Hoop betekent dat een organisatie geen idee heeft wat een marketingactiviteit oplevert en dus slechts kan hopen op gewenste respons. Verwachting houdt in dat een organisatie ergens wel een gevoel heeft wat een activiteit oplevert, zonder het nu precies te weten of, en zo ja, waarom dat zo is. (Bijna) wetenschap houdt in dat een organisatie weliswaar nog steeds geen garanties kan geven wat een activiteit nu precies oplevert, maar dat op basis van de beschikbare informatie de gemaakte keuzes de meest logische zijn om de gewenste respons te genereren. Of het hoop, verwachting of (bijna) wetenschap is, is afhankelijk van hoe goed de marketingfunctie functioneert. Het geeft daarmee in feite het niveau van de marketingfunctie aan. Het streven van dit boek is om de laatste fase, (bijna) wetenschap, te realiseren. Dit is op basis van beschikbare informatie de meest logische keuzes maken die voorafgaand aan de uitvoering het meest waarschijnlijk leiden tot de gewenste respons. hoop verwachting (bijna) wetenschap niveau van de marketingfunctie Dat het woord wetenschap wordt voorafgegaan door (bijna), betekent dat we het niet mogelijk achten dat vooraf 100 procent zekerheid bestaat over de gewenste respons als resultaat van een marketingactiviteit. Dit vloeit ondermeer voort uit het niet 100 procent kunnen voorspellen van gedrag van klanten in combinatie met ontwikkelingen in de interne en externe omgeving, die soms bekend zijn en soms ook niet, maar zeker nooit voor 100 procent zijn te beïnvloeden, laat staan te sturen, door de

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH Studiehulp bij Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014 2500 EA Den Haag tel.: (070) 378 98 80 www.sdu.nl/service 2013 Sdu Uitgevers, Den Haag

Nadere informatie

Marketingplanning, 3e herziene druk

Marketingplanning, 3e herziene druk Marketingplanning derde herziene druk Docentenhandleiding Rien Hummel Academic Service, 2012 Deze docentenhandleiding hoort bij: Titel: Marketingplanning, 3e herziene druk ISBN: 978 90 395 2658 3 Auteur:

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting 19 fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting Goed koopmansgebruik prof.dr. A.O. Lubbers Editie 2012 Sdu Uitgevers Den Haag, 2012 Meer informatie over

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN 43 ARBO informatie Ongevallenonderzoek De eerste stap in het leren van ongevallen Auteurs: dr. W.J.T. van Alphen, Stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV)

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST?

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? COLOFON Voor lezingen en meer informatie over deze uitgave benadert u de auteur: Geert J. Nijkamp Apartado de Correos

Nadere informatie

Studiehulp bij ISBN 978 90 395 2666 8. NUR 802 www.academicservice.nl

Studiehulp bij ISBN 978 90 395 2666 8. NUR 802 www.academicservice.nl Studiehulp bij ISBN 978 90 395 2666 8 NUR 802 www.academicservice.nl Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014 2500 EA Den Haag tel.: (070) 378

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Marketing voor ondernemers

Marketing voor ondernemers Marketing voor ondernemers Managers en ondernemers zien zich geconfronteerd met talrijke ontwikkelingen, die zich in een nog steeds versnellend tempo voltrekken. Door decentralisatie en afslanking van

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

2013 BIM Media, Den Haag Academic Service is een imprint van BIN Media B.V. Artikelnummer 26583SH

2013 BIM Media, Den Haag Academic Service is een imprint van BIN Media B.V. Artikelnummer 26583SH Studiehulp bij Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus 16262 2500 BG Den Haag tel.: (070) 304 67 77 www.bimmedia.nl 2013 BIM Media, Den Haag Academic

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 08 ARBO informatie Zittend en staand werken Richtlijnen voor een goede inrichting van de werkplek Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk Rapportagetechniek Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten rapportagetechniek boek.indb 1 23-03-11

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

Strategische marketing

Strategische marketing Strategische marketing Het semester is gericht op het ontwikkelen van strategisch inzicht. Niet zo gericht op het uit je hoofd kennen van theorie maar juist het kunnen herkennen van situaties en dan de

Nadere informatie

Marketing en accountability

Marketing en accountability Marketing en accountability Rien Hummel Tweede druk Marketing en accountability Tweede druk Rien Hummel Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

Een marketingplan in twaalf stappen

Een marketingplan in twaalf stappen Reekx is gespecialiseerd in het adviseren van organisaties en detacheren van specialisten op het gebied van het efficiënt managen van informatiestromen. Kijk op onze website www.reekx.nl voor actuele informatie

Nadere informatie

Internationale Marketing H4. Week 1 1. Executive summary 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding en achtergrond 4. Externe analyse

Internationale Marketing H4. Week 1 1. Executive summary 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding en achtergrond 4. Externe analyse Internationale Marketing H4 Week 1 1. Executive summary 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding en achtergrond 4. Externe analyse Executive summary Een samenvatting voor het management 1 à 2 pagina s belangrijkste

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o Conferencemanagement Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk Leerdoelen John E. Moreu u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze leerdoelen horen bij de derde, herziene uitgave

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN Derde druk Basiskennis Calculatie Opgaven Basiskennis Calculatie Opgaven Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Project. Ondernemerschap in welzijnswerk

Project. Ondernemerschap in welzijnswerk Project Ondernemerschap in welzijnswerk Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Miriam de Heer Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Ondernemerschap

Nadere informatie

Belg in de boardroom

Belg in de boardroom Belg in de boardroom Belgen weten meer, Nederlanders weten beter Gerd De Smyter BELG IN DE BOARDROOM De Belgische aanpak voor ambitieuze managers GERD DE SMYTER Meer informatie over deze en andere uitgaven

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal r ic htlijn voor de arbocatalogus Arbo Informatie Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies In de Arbowet staat dat werkgevers moeten zorgen voor goede werk- en veiligheidsinstructies. Dat hoort bij

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden mr. drs. T.H.G. (Tim) Robbe uitzonderingen aanbestedingsrecht Berghauser Pont Publishing Postbus

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Internationalisering als uitdaging

Internationalisering als uitdaging Internationalisering als uitdaging internationalisering als uitdaging Een handreiking voor opleidingen in het hbo Klaas Schermer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Leidraad inbrengwaarde

Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde drs. ing. F.H. de Bruijne RT ir. ing. T.A. te Winkel RT ISBN: 978-90-78066-47-7 NUR 820-823 2010, Instituut voor Bouwrecht Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 29 ARBO informatie Fysieke belasting Richtlijnen om fysieke overbelasting tijdens het werk te voorkomen Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie met Excel

Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursus bedrijfsadministratie met behulp van digitale didactiek W.J. Broerse Derde druk Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursis

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Afstudeerrichting Marketing Management

Afstudeerrichting Marketing Management Afstudeerrichting Marketing Management Doel van vandaag Informeren over het belang van marketing Een overzicht geven van de afstudeerrichting en de aanpak Schetsen van mogelijkheden op de arbeidsmarkt

Nadere informatie

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho.

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho. De essentie van administratieve organisatie Stappenplan offerte Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Dit stappenplan hoort bij De essentie van administratieve organisatie

Nadere informatie

Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN. Willem Leijnse. Vierde druk

Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN. Willem Leijnse. Vierde druk Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN Willem Leijnse Vierde druk Bestuurlijke informatievoorziening Opgaven W. Leijnse Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Ontwerp omslag: G2K, Groningen/Amsterdam

Nadere informatie

Fiscale en civiele gevolgen

Fiscale en civiele gevolgen Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en civiele gevolgen drs. R.M. Kavelaars-Niekoop FM mr. A.N. Labohm tweede druk Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en juridische gevolgen Tweede druk

Nadere informatie

Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip

Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip + ONLINE CASE + ONLINE VRAGEN Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek Mariël Koopmans Marc Nieuwland Albert Trip Meer informatie

Nadere informatie

06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina I. Goede. Een. Zin. Yolanda Mante Laura Vening

06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina I. Goede. Een. Zin. Yolanda Mante Laura Vening 06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina I Een Goede Zin Yolanda Mante Laura Vening I 06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Basiskennis aardrijkskunde

Basiskennis aardrijkskunde Basiskennis aardrijkskunde Roger Baltus Slaag voor de entreetoets! Eerste druk Noordhoff Uitgevers bv Basiskennis Aardrijkskunde Roger Baltus Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 0 Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005 i Woord vooraf Op basis van het aantal in omloop gebrachte varianten in fittersboekjes kan verondersteld worden, dat aan dergelijke boekjes een grote behoefte bestaat. Een aantal bij de VOMI, Branchevereniging

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema Scoren Meten en Vergroot je impact als communicatieprofessional Adwin Peeks en Eelke Alkema Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus 16262 2500 BG Den

Nadere informatie

Activiteiten uitvoeren

Activiteiten uitvoeren Activiteiten uitvoeren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Jansen Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid Habraken

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk.indd 2 Zelfsturende teams in de praktijk Astrid Vermeer Ben Wenting Reed Business Education,

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Aan de slag met Scrum

Aan de slag met Scrum Aan de slag met Scrum Hendrik Jan van Randen + AANVULLEND MATERIAAL Aan de slag met Scrum Hendrik Jan van Randen Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus

Nadere informatie