De ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? afscheidsrede door prof. dr. gijs bleijenberg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? afscheidsrede door prof. dr. gijs bleijenberg"

Transcriptie

1 De ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? afscheidsrede door prof. dr. gijs bleijenberg

2 afscheidsrede prof. dr. gijs bleijenberg Chronische vermoeidheid is niet hetzelfde als de vermoeidheid die we allemaal kennen. Chronische vermoeidheid komt voor bij allerlei chronische ziekten en kan ook aanwezig blijven na de behandeling van kanker. Bij het chronisch vermoeidheidssyndroom vormen gevoelens van uitputting de kern van de symptomen. Predisponerende factoren worden onderscheiden van uitlokkende en instandhoudende factoren. De instandhoudende factoren kunnen per type vermoeidheid en zelfs per individu verschillen. Verschillende vormen van cognitieve gedragstherapie gericht op verandering van de vermoeidheid in standhoudende factoren blijken effectieve behandelingen. Het belangrijkste werkingsmechanisme van deze behandelingen waardoor vermoeidheid afneemt bij de verschillende typen vermoeidheid is niet de toename in lichamelijke activiteit (dus niet: meer bewegen), maar wel verandering van opvattingen. Gijs Bleijenberg (Zeist, 1947) studeerde klinische psychologie aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Vanaf 1973 werkte hij op diverse afdelingen van het UMC St Radboud. Vanaf 2002 is hij hoofd van het Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid. Hij is lid, supervisor en opleider van de Vereniging voor Gedragsen Cognitieve therapie en heeft in die hoedanigheid via cursussen, trainingen en supervisie vele gedragstherapeuten opgeleid, ook in behandelingen voor chronische vermoeidheid. Hij houdt zich al meer dan twintig jaar bezig met wetenschappelijk onderzoek naar chronische vermoeidheid. Hij heeft samen met anderen op grond van wetenschappelijk onderzoek diverse behandelingen ontworpen en getoetst voor diverse vormen van chronische vermoeidheid (onder andere chronisch vermoeidheidssyndroom, kankergerelateerde vermoeidheid, vermoeidheid bij neuromusculaire ziekten).

3 de ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel?

4

5 De ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? Rede uitgesproken bij het afscheid als hoogleraar Psychologische aspecten van chronische vermoeidheid aan het Universitair Medisch Centrum St Radboud/ de Radboud Universiteit Nijmegen op vrijdag 27 april 2012 door prof. dr. Gijs Bleijenberg

6 4 Vormgeving en opmaak: Nies en Partners bno, Nijmegen Fotografie omslag: Bert Beelen Drukwerk: Van Eck & Oosterink ISBN Prof. dr. G. Bleijenberg, Nijmegen, 2012 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar worden gemaakt middels druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de copyrighthouder.

7 de ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? 5 Mijnheer de rector magnificus, zeer gewaardeerde toehoorders, 1. 1nleiding De ene vermoeidheid is de andere niet, was de titel van mijn oratie. Bij mijn afscheid komt daar nog iets bij, met een vraagteken: of toch wel? Hoe zit dat? Heb ik het bij mijn oratie helemaal mis gehad, is de ene vermoeidheid toch net als de andere? Ik hoop u dat duidelijk te maken. Wat ziet u hier? Sommigen van u zullen zeggen: twee gezichten naar elkaar, anderen misschien: een brandende kaars. Het is maar hoe je ernaar kijkt. Toch: wie de gezichten ziet, ziet niet tegelijkertijd de kaars. Met andere woorden: twee percepties tegelijkertijd zijn niet mogelijk. Ik ga het met u dus over perceptie hebben, over mijn perceptie van vermoeidheid, over veranderingen in mijn perceptie, en over interoceptie van vermoeidheid, de waarneming van vermoeidheid in het lichaam. In 10 punten. 2. taken van het nkcv Vrijwel alle presentaties de afgelopen jaren ben ik begonnen met het Nijmeegs Kenniscentrum Vermoeidheid, kortweg nkcv. Wat is het nkcv? Wat zijn de taken van het nkcv? Dat ga ik nu voor één van de laatste keren nog een keer doen. Dan weet u waar het nkcv voor staat, ook na mijn vertrek.

8 6 prof. dr. gijs bleijenberg Het Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid is een 22 jaar bestaand multidisciplinair samenwerkingsverband van internisten, microbiologen en psychologen (en daarna nog diverse andere specialisten) dat zich met drie taken bezig houdt: kennisontwikkeling, kennistoepassing en kennisoverdracht. Steeds gaat het dan om chronische vermoeidheid in brede zin. Anders gezegd: het nkcv houdt zich, in samenwerking met allerlei disciplines, bezig met wetenschappelijk onderzoek (www.umcn.nl/chronicfatigue). Het nkcv past deze kennis ook toe. Het nkcv is daarom tevens een behandelcentrum waar patiënten met allerlei vormen van chronische vermoeidheid gediagnosticeerd en behandeld worden (website voor patiënten: website voor professionals: Vorig jaar zijn bijna 900 patiënten naar ons verwezen, meer dan ons budget toeliet. Ook willen we onze kennis overdragen aan anderen, bijvoorbeeld in onderwijs. Zo verzorgt het nkcv een keuzeblok Chronische vermoeidheid in het curriculum Geneeskunde aan de Nijmeegse universiteit. Ook geven we trainingen aan professionals en presentaties bij patiëntenverenigingen. Verder zijn we bezig onze behandelingen in de zorg te implementeren. 3. definitie Gek is eigenlijk dat we over vermoeidheid spreken, zonder dit gedefinieerd te hebben. Toch weet iedereen waarover we het hebben. Vermoeidheid is een universele ervaring, een ervaring die we allemaal kennen. Maar dat is niet hetzelfde als chronische vermoeidheid. Omdat we allemaal zo goed weten wat vermoeidheid is, wordt er soms vreemd aangekeken tegen chronische vermoeidheid. Wat is nu chronische vermoeidheid? Iedereen is toch weleens moe? Ik ga u een definitie geven van chronische vermoeidheid. En wel een consensusdefinitie, geformuleerd door vno-chrover, dat is het Vlaams-Nederlands Onderzoekersoverleg op het gebied van CHROnische VERmoeidheid, ruim twaalf jaar geleden door ons (het nkcv) opgericht. Chronische vermoeidheid is het zelfgerapporteerde lichamelijk en/of mentaal onwelbevinden, langer dan zes maanden aanhoudend, en zich uitdrukkend in uitputting, als gevolg waarvan iemand lichamelijk en/of mentaal niet kan functioneren op het door hem/haar gewenste niveau (Korenromp et al, 2012). Het gaat dus niet om zomaar vermoeidheid. Chronische vermoeidheid gaat altijd gepaard met beperkingen in het dagelijks functioneren.

9 de ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? 7 beperkingen bij gezonden, ernstig vermoeide en niet-ernstig vermoeide ms-patiënten Hier ziet u een voorbeeld van mensen met een chronische ziekte (hier als voorbeeld patiënten met multipele sclerose ofwel ms). U weet misschien dat mensen met een chronische ziekte door hun chronische ziekte minder goed kunnen functioneren dan gezonde mensen. Op deze beperkingenschaal scoren gezonden rond de nullijn. U ziet dat ms-patiënten op de verschillende domeinen van functioneren meer beperkingen hebben dan gezonden. Ben je chronisch ziek en ben je ook nog chronisch vermoeid, dan zijn er nog meer beperkingen in het functioneren, met de bijbehorende maatschappelijke kosten (Kalkman et al, 2008; Servaes et al, 2001). Het is dus geen pretje chronisch vermoeid te zijn. 4. een half miljoen mensen is chronisch vermoeid Hoeveel chronisch vermoeiden zijn er in Nederland? Een rekensommetje: er zijn ongeveer 4 miljoen chronisch zieken in Nederland (kinderen niet meegerekend) op basis van 30 chronische ziekten (gegevens van het rivm). Bij 13 van deze chronische ziekten weten we zeker dat vermoeidheid een probleem kan zijn: er zijn naar schatting 1,7 miljoen mensen die aan deze chronische ziekten lijden. Het percentage chronische vermoeidheid bij deze chronische ziekten varieert van procent. Bij sommige ziekten ligt dit percentage hoog (bijvoorbeeld bij ms 70 procent), bij andere lager, bijvoorbeeld na kanker 30 procent). Laten we het niet erger maken dan het is. Uitgaande van een conservatieve berekening: 30 procent van 1,7 miljoen is ernstig moe: dat is meer dan een half miljoen mensen. Dit is inclusief de mensen met kanker, minstens met extreme vermoeidheid. Maar waarschijnlijk ligt het aantal nog hoger. Ook de mensen met vermoeidheid

10 8 prof. dr. gijs bleijenberg na q-koorts evenals de mensen met het chronisch vermoeidheidssyndroom (cvs) reken ik hierbij, ook al staan die niet bij het rivm als chronische ziekte genoemd. Volgens de Gezondheidsraad zijn er in Nederland tenminste cvs-patiënten. Volgens ons eigen onderzoek in de algemene bevolking eerder (Van t Leven et al, 2010). Dit laatste getal is meer in lijn met de prevalenties gevonden in andere landen. Herkenning en erkenning van het probleem chronische vermoeidheid is weliswaar verbeterd, maar kan en moet nog veel beter. 5. drie p s: predisponerende, precipiterende (uitlokkende) en perpetuerende (instandhoudende) factoren Drie P s helpen het probleem chronische vermoeidheid beter te begrijpen. Ik bedoel dan predisponerende, precipiterende of uitlokkende en perpetuerende of bestendigende factoren (Prins et al, 2006; Bleijenberg et al, 2012). Precipiterende factoren zijn de factoren die de aanleiding zijn tot de vermoeidheid, de uitlokkende factoren. Bij kankergerelateerde vermoeidheid is kanker of de behandeling ervoor, vermoedelijk, de uitlokkende factor. Naarmate de behandeling intensiever is, worden waarschijnlijk meer patiënten chronisch vermoeid. Bij de diverse chronische ziekten wordt verondersteld dat ziekteactiviteit de vermoeidheid-uitlokkende factor is, bijvoorbeeld bij ms de schub en bij reumatoïde artritis ontstekingsactiviteit. Behalve biologische factoren (infectie, ziekteactiviteit) kunnen ook psychologische (stress)factoren vermoeidheid uitlokken. Predisponerende factoren vergroten de kans dat bij aanwezigheid van een uitlokkende factor chronische vermoeidheid ontstaat. Predisponerende factoren kunnen bijvoorbeeld eerdere ziekten of klachten zijn, maar ook gedragsfactoren (bijvoorbeeld lichamelijke inactiviteit) of ervaringen (psychotraumata in de jeugd) lang voor het ontstaan van de chronische vermoeidheid. Bij kankergerelateerde vermoeidheid is waarschijnlijk vermoeidheid in de voorgeschiedenis predisponerend. Bij reumatoïde artritis is bekend dat een voorgeschiedenis van depressie de kans op vermoeidheid vergroot. Op de instandhoudende factoren kom ik later terug. 6. de fysiologie van chronische vermoeidheid Vermoeidheid is een lichamelijk of mentaal onwelbevinden: we nemen de vermoeidheid waar in ons lichaam. Wanneer wij ons extreem moe voelen, dus ook bij chronische vermoeidheid, moet dat ook ergens in het lichaam (ik bedoel fysiologisch, biologisch) gerepresenteerd worden. Wat is daarvan bekend? Bij patiënten met het chronisch vermoeidheidssyndroom vonden wij (prof. Peter Hagoort, dr. Floris de Lange), tegelijk met een Japanse onderzoeksgroep, vermindering van grijze stof in het brein, gelokaliseerd in de laterale prefrontale cortex (De Lange et al, 2005; Okada et al, 2004). Grijze stof in het brein is van belang voor ons cognitief functioneren, ons denken.

11 de ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? 9 grijzestofveranderingen na cgt voor het chronisch vermoeidheidssyndroom Wat gebeurt er nu na (succesvolle) behandeling van de chronische vermoeidheid met de grijze stof in het brein? Cognitieve gedragstherapie is een effectieve behandeling voor het chronisch vermoeidheidssyndroom (ik kom daar op terug). Inderdaad: na behandeling met cognitieve gedragstherapie (cgt) voor cvs vonden we toename in de grijze stof. Gedragstherapie kan dus leiden tot veranderingen in het biologisch substraat. We vonden een verband tussen toename in grijze stof na cognitieve gedragstherapie en toename in informatieverwerkingssnelheid op een neuropsychologische test (De Lange et al, 2008). Nu zou ik verwachten dat in fysiologisch opzicht de ene vermoeidheid gelijk is aan de andere. Met andere woorden: of je nu chronisch vermoeid bent na kanker, door het chronisch vermoeidheidssyndroom of bij een ziekte als ms, fysiologisch zullen dezelfde processen spelen. Maar dan komt het verassende: we hebben ditzelfde onderzoek (samen met dr. Hanneke van Laarhoven) naar grijze stof in het brein bij patiënten met vermoeidheid na kanker uitgevoerd. We vonden de volumevermindering in grijze stof niet. Dus konden we na cognitieve gedragstherapie voor vermoeidheid na kanker ook geen toename vinden van grijze stof. Deze gegevens wijzen er waarschijnlijk op dat de neurobiologie van het chronisch vermoeidheidssyndroom anders is dan die van vermoeidheid na kanker. De volgende bevinding past hierbij: bij het chronisch vermoeidheidssyndroom werd een laag cortisolgehalte gevonden (Tak et al, 2011). Cortisol wordt wel het stresshormoon genoemd en is vereist voor het functioneren van vrijwel alle delen van het

12 10 prof. dr. gijs bleijenberg menselijke lichaam. Normaal gesproken is er s ochtends veel van het hormoon aanwezig is en gedurende de dag steeds minder. Bij het chronisch vermoeidheidssyndroom is er s ochtends al een lager niveau dan bij gezonden. Dit lage cortisol blijkt specifiek te zijn voor het chronisch vermoeidheidssyndroom. Dat wil zeggen: een laag cortisolniveau komt niet voor bij bijvoorbeeld lichamelijk onverklaarde buikklachten. Na cognitieve gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom bleek bij een deel van de patiënten de cortisolspiegel te verbeteren, samenhangend met het effect van de behandeling (Roberts et al, 2010). Met andere woorden, hypo-cortisolisme hing samen met een slechter resultaat van cognitieve gedragstherapie. Hypo-cortisolisme zou dus een vermoeidheid instandhoudende factor kunnen zijn (Bleijenberg & van der Meer, 2012b). Bij mensen die kanker hebben gehad wordt echter geen verschil gevonden in cortisolniveau tussen vermoeiden en niet vermoeiden (Bower et al, 2005). Bij patiënten met chronische bijnierinsufficiëntie die behandeld worden met cortisolachtige middelen, werd enigszins verrassend geen verband tussen vermoeidheid en dagcurves van speekselcortisol gevonden. (Onderzoek uitgevoerd samen met prof. Ad Hermus.) Bovengenoemde bevindingen suggereren dat de verschillende typen chronische vermoeidheid in fysiologisch opzicht van elkaar verschillen. De ene vermoeidheid is de andere niet. 7. verstoorde interoceptie en de beïnvloedende factoren Met interoceptie bedoelen we: het waarnemen van zaken die in ons lijf plaatsvinden. Wij zijn in staat bepaalde aspecten van ons lichamelijk functioneren waar te nemen. Het zou niet goed zijn als dat niet het geval was. Denk bijvoorbeeld aan de man in het boek van Stieg Larsson die geen pijn voelde, Niedermann. Hij bleek later de halfbroer van Lisbeth Salander. U weet, het is slecht met hem afgelopen. We kunnen pijn waarnemen als we een brandende lucifer blijven vasthouden, we nemen een volle blaas waar, we voelen een lege maag. Het heeft duidelijk zijn nut dat we deze zaken kunnen waarnemen. Kunnen we dat niet meer, dan branden we ons, zijn we incontinent, vallen we af. Waarneming van deze sensaties leidt tot gedrag: we blazen de lucifer uit, we gaan plassen, we gaan eten. Wat gebeurt er nu bij vermoeidheid? We stoppen met waar we mee bezig zijn. Daarom heeft collega Meijman uit Groningen vermoeidheid de stop emotie genoemd. Toch hebben we het dan nog steeds over normale vermoeidheid, lekker moe, en niet over chronische vermoeidheid. Want chronisch moe is niet lekker, is niet gezond. Professor Dedra Buchwald heeft onderzoek gedaan naar eeneiige tweelingen waarvan één chronisch vermoeidheidssyndroom (cvs) had en de andere niet. Zij liet deze tweelingen slapen in het laboratorium en registreerde allerlei aspecten van de

13 de ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? 11 slaap via eeg. Volgens deze objectieve maten was er geen verschil in het slapen tussen de tweelingen. De waarneming van de slaap gaf echter een andere uitkomst. De cvs-tweelingen rapporteerden slecht geslapen te hebben, de gezonde tweelingen zeiden prima geslapen te hebben. Hier is dus sprake van een verstoorde waarneming (Watson et al, 2003, 2004). Het is jammer dat dit type onderzoek voornamelijk bij cvs-patiënten gedaan is. Spijtig is ook dat nog niet onderzocht is hoe deze verstoorde interoceptie in het brein te observeren is. Door welke factoren kan de waarneming van sensaties in het eigen lichaam verstoord raken? Daarvoor hebben we modellen ontwikkeld. Modellen die aangeven welke factoren van invloed zijn op het blijven bestaan van de waarneming van vermoeidheid. Factoren die de verstoorde perceptie in stand houden. Ook wel instandhoudende factoren genoemd. het model van instandhoudende factoren voor cvs Ik geef u één voorbeeld van een in standhoudende factor, die later in mijn verhaal op een andere wijze terug komt. Gerichte aandacht voor vermoeidheid Ik vraag u het volgende te doen. Wilt u uw ogen sluiten en al uw aandacht richten op uw linkervoet en wel speciaal uw linker grote teen. Concentreer u met al uw aandacht op uw linker grote teen. Al uw aandacht is en blijft gericht op uw linker grote teen

14 12 prof. dr. gijs bleijenberg U merkt dat u daar sensaties voelt, die u vijf minuten geleden helemaal niet voelde, want toen was uw aandacht op andere zaken gericht. Gerichte aandacht voor vermoeidheid versterkt die vermoeidheid. Stel dat ik u elke vijf minuten dat ik nu praat, gevraagd zou hebben: hoe moe voelt u zich nu? Of ik zou u telkens onderstaande Verkorte VermoeidheidsVragenlijst laten invullen (Bleijenberg et al, 2009; Bleijenberg et al, 2012a, hoofdstuk 4). Wat zou er dan gebeuren? Zou u zich meer of zou u zich minder moe gaan voelen? Het antwoord is wel duidelijk: meer moe! Aandacht voor vermoeidheid, of dat nu gestuurd wordt door de persoon zelf of door de buitenwereld, bestendigt de vermoeidheid. Deze factor zal dus, naast andere, in een behandeling moeten worden aangepakt. Hier ziet u het model van instandhoudende factoren voor vermoeidheid na kanker. Ik ga weer één factor toelichten.

15 de ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? 13 instandhoudende factoren bij vermoeidheid na kanker Verwerking Soms kan het gebeuren dat iemand die behandeld is voor kanker, nog steeds bezig is met wat hem is overkomen. Hij ziet nog steeds het gezicht van de dokter voor zich die zei: u heeft kanker. Hij droomt ervan, kan het niet loslaten. Maar ook: tv-programma s die over kanker gaan, zet hij onmiddellijk uit. Hier is sprake van een verwerkingsprobleem, één van de factoren die in ieder geval bij een deel van de patiënten met vermoeidheid na kanker mede de waarneming van vermoeidheid bepaalt, en dus mede er spelen altijd meerdere factoren de vermoeidheid in stand houdt. Als er sprake is van een verwerkingsprobleem, zal deze factor moeten worden behandeld, wil de vermoeidheid oplossen. We hebben voor het chronisch vermoeidheidssyndroom, voor vermoeidheid na kanker en voor vermoeidheid bij een aantal chronische ziekten, modellen met factoren die de perceptie van vermoeidheid bepalen ontworpen en getoetst. De factoren in deze modellen vormen de basis voor behandeling van dat type vermoeidheid. Omdat deze instandhoudende factoren verschillen, per persoon en per aandoening, is elke behandeling op het individu afgestemd. De ene vermoeidheid is dus de andere niet. 8. behandelingen en werkingsmechanisme van behandelingen voor cv Hoe moet je vermoeidheid behandelen? Moet je meer bewegen of anders denken om vermoeidheid te verminderen? Wat zou u zeggen?

16 14 prof. dr. gijs bleijenberg Onlangs is opnieuw aangetoond (White et al, 2011) dat bij het chronisch vermoeidheidssyndroom beide methoden effectief zijn. Welke methoden zijn dat dan? Cognitieve gedragstherapie en graduele inspanningstherapie (get). Bij get gaat het om het systematisch opvoeren van de lichamelijke activiteit, meestal met gebruikmaking van een hartslagmeter. Bij cgt komen veel meer aspecten aan bod: namelijk de instandhoudende factoren. Graduele activiteitentoename (zonder hartslagmeter) is bijna altijd ook een onderdeel van cgt. Cognitieve gedragstherapie is een algemene therapeutische methode waarin gedachten (opvattingen) en gedragingen beïnvloed worden met als doel klachtvermindering. Bij artsen bestaat nogal eens misverstand over cgt. cgt is net zo n algemene naam als farmacotherapie. Bij de uitspraak: geef farmacotherapie, is niet duidelijk welk farmacon de patiënt moet krijgen. Geef de patiënt cgt, dan moet gespecificeerd worden welke vorm van cgt, bijvoorbeeld cgt voor vermoeidheid na kanker of cgt voor vermoeidheid bij ms. cgt voor een bepaalde aandoening kan alleen maar slagen als we weten welke gedachten en gedragingen gekoppeld zijn aan de klachten van die aandoening, en welke daarvan de klachten in stand houden. Omdat de instandhoudende factoren voor vermoeidheid na kanker grotendeels verschillend zijn van die van cvs, en ook anders dan die bij ms, ziet cgt voor cvs er anders uit dan cgt voor vermoeidheid na kanker of vermoeidheid bij ms. Anders gezegd, omdat de ene vermoeidheid niet de andere is, is cognitieve gedragstherapie (cgt) voor de ene vermoeidheid anders dan voor de andere. De werkzaamheid van cgt voor verschillende typen vermoeidheid is aangetoond in gecontroleerde studies (onder andere voor cvs, vermoeidheid na en tijdens de behandeling van kanker, ms). Voor sommige typen vermoeidheid (waaronder vermoeidheid bij neuromusculaire aandoeningen) is gecontroleerd onderzoek gaande, voor andere is er alleen ongecontroleerd cohortonderzoek Het werkingsmechanisme Maar waardoor ontstaat nu de afname van vermoeidheid? Wat is het werkingsmechanisme? Er zijn tegenwoordig methoden waarmee je kunt uitzoeken of een bepaalde factor bijdraagt aan het eindresultaat, namelijk vermindering van vermoeidheid. Onderzoek daarnaar levert verrassingen op. Wat blijkt? Een dergelijke mediatieanalyse (analyse naar het werkingsmechanisme) bij één van de get-studies bij het chronisch vermoeidheidssyndroom wees uit dat niet de verandering in lichamelijke conditie maar de afname van de gerichtheid op lichamelijke signalen de afname van vermoeidheid verklaarde (Moss-Morris, et al, 2005). Hoe is dat nu bij cognitieve gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom? Het blijkt dat een (blijvende) toename van lichamelijke activiteit niet nodig is om een afname van vermoeidheid te bewerkstelligen (Wiborg et al, 2010, 2011, 2012). Met andere woorden: verandering van denken over vermoeidheid is essentieel, meer bewegen niet.

17 de ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? 15 Dus het minder gericht zijn op de vermoeidheid, waarover ik u zojuist vertelde, het gevoel meer vat te hebben op de vermoeidheid, en de verandering in de perceptie van de patiënt hoe actief hij is, blijken belangrijke werkzame bestanddelen van de therapie te zijn. Dus niet de mate van lichamelijke activiteit zelf, maar een positievere inschatting van de eigen activiteit, is van belang. Geconcludeerd kan worden dat het onderzoek naar de werkzame factoren van beide interventies wijst op een cruciale rol van opvattingen rondom vermoeidheid en activiteit. Deze moeten veranderen om klachten en beperkingen te laten afnemen. Patiënten leren tijdens therapie dat zij, ondanks klachten, wel actief kunnen zijn. Hun self-efficacy, dat is de opvatting over de mate van invloed op de klachten, neemt hierdoor toe en ook leren zij minder aandacht te besteden aan de vermoeidheid. Dit maakt dat de vermoeidheidsklachten afnemen. Of misschien een tijdelijke toename van lichamelijke activiteit daarbij nodig is om de opvattingen rondom activiteit te veranderen, weten we nog niet. Hoe is dat nu bij cgt bij kankergerelateerde vermoeidheid? We hebben hier eveneens mediatieanalyses uitgevoerd: bij cgt voor vermoeidheid tijdens oncologische behandeling (Goedendorp 2010) en bij cgt voor vermoeidheid na kanker, bij zogenaamde survivors (Gielissen 2006, 2011). Beide behandelingen en u weet,ook al heten ze allebei cgt, dat het verschillende behandelingen zijn waren effectief in het verminderen van vermoeidheid. In het behandelonderzoek naar cgt voor vermoeidheid tijdens oncologische behandeling bleek de verpleegkundige interventie gericht op graduele activiteitentoename geen afname in vermoeidheid te bewerkstelligen. Ook hier blijkt toename in lichamelijke activiteit niet het werkingsmechanisme. Of hier ook verandering in opvattingen het belangrijkste werkingsmechanisme is, kon nog niet getoetst worden, maar dit lijkt wel waarschijnlijk. Nu naar cgt voor vermoeidheid bij Multiple Sclerose. Recent onderzoek van dr. Hans Knoop, mijn opvolger, in samenwerking met prof. Rona Moss Morris, liet zien dat verandering van niet-helpende, negatieve gedachten over vermoeidheid naar helpende gedachten (bijvoorbeeld: ik krijg vat op de moeheid) ook bij cgt voor vermoeidheid bij multiple sclerose essentieel is voor afname van vermoeidheid (Knoop et al, 2012). Concluderend: de ene behandeling is de andere niet, maar het werkingsmechanisme waardoor vermoeidheid afneemt bij cvs, bij kankergerelateerde vermoeidheid en bij ms is niet de toename in lichamelijke activiteit (dus niet: meer bewegen), maar wel verandering van opvattingen. Vermindering van de gerichtheid op vermoeidheid, verandering van opvattingen over de eigen mogelijkheden tot activiteit en het vermogen de klachten te kunnen beïnvloeden, zijn bij iedere behandeling van belang, of het nu de ene of de andere vermoeidheid is. Bij sommige patiënten moet er nog meer gebeuren, zoals bij de patiënt die kanker heeft gehad en nog steeds ernstig moe is en een verwerkingsprobleem heeft. Maar wat

18 16 prof. dr. gijs bleijenberg betreft de belangrijkste werkingsmechanismen van de behandeling lijken de verschillende typen vermoeidheid op elkaar. De ene vermoeidheid is daarbij net als de andere. Verandering van behandelprotocollen door onderzoek naar werkingsmechanismen Op grond van deze veranderde inzichten hebben wij onze behandelprotocollen bijgesteld. Dat hebben we onder andere gedaan in het nieuwe protocol voor cvs (Knoop en Bleijenberg, 2010). Gezien het bovenstaande mag naar mijn mening van cgt-interventies in de toekomst meer verwacht worden dan van get. Belangrijk is het volgende: nog steeds profiteert een deel van de patiënten onvoldoende van gedragsmatige interventies. Een uitdaging voor de toekomst blijft het ontwikkelen van andere type behandelingen waarmee ook deze patiënten kunnen verbeteren. Zo hebben we de zogenaamde mindfulness based cognitieve therapie toegepast bij patiënten met cvs die na cgt onvoldoende resultaat hadden. Helaas heeft deze benadering niet het resultaat gebracht dat wij hoopten. We zullen dus verder moeten zoeken. 9. ontwikkelingen in behandelingen Ik wil met u drie (mogelijke) ontwikkelingen in de behandeling van chronische vermoeidheid bespreken. a. Getrapte zorg Dit houdt in dat een patiënt die zorg krijgt die hij of zij nodig heeft. Niet meer, maar ook niet minder. Dit betekent dat er eerst minimale interventies gegeven worden en pas als dat onvoldoende helpt intensievere interventies door gespecialiseerde behandelaren aangeboden worden. Op dit moment zijn deze interventies nog nauwelijks beschikbaar, maar ze moeten wel ontwikkeld worden. Voor cvs is wel getrapte zorg ontwikkeld, in drie stappen: 1. Minimale interventie 2. Reguliere cgt voor cvs in een ggz-nstelling 3. cgt voor cvs door een gespecialiseerd centrum voor cvs, te weten het Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid. De eerste stap is een minimale interventie, een vorm van zelfbehandeling met ondersteuning. Zelfhandeling bestaat uit een werkboek met instructies gebaseerd op het protocol cgt voor cvs. Het is een behandeling die de patiënt thuis zelfstandig uitvoert, ondersteund door contact met een gedragstherapeut of verpleegkundige. We hebben onlangs aangetoond, in samenwerking met Arno van Dam van ggz Westelijk Noord Brabant, dat getrainde verpleegkundigen deze minimale interventie kunnen uitvoeren (Tummers et al, 2012). Reguliere cgt voor cvs wordt aangeboden als de minimale interventie onvoldoende effectief is of bij patiënten waarvan op voorhand al kan worden ingeschat dat zij van de

19 de ene vermoeidheid is de andere niet, of toch wel? 17 zelfbehandeling niet profiteren. Dit blijkt een efficiënte manier van werken (Tummers et al, 2010). Een soortgelijke vorm van getrapte zorg kan en zal binnenkort ook ontwikkeld worden voor patiënten met vermoeidheid na kanker. b. Internettherapie in variaties Een tweede ontwikkeling is internettherapie. Dit betekent dat een patiënt thuis via de computer contact heeft met de therapeut, uitleg en instructies leest op een speciale behandelwebsite, opdrachten krijgt, deze opdrachten uitvoert en het resultaat via de website voorlegt aan de therapeut. Die geeft feedback aan de patiënt. Wij hebben in samenwerking met dr.elise van de Putte, kinderarts in het umc Utrecht, fitnet ontwikkeld en getoetst. fitnet is een speciaal internet behandelprogramma voor jongeren met cvs. Deze behandeling bleek uitermate effectief (Nijhof et al, 2012). We zullen binnenkort op het nkcv ook webbased cgt voor het chronisch vermoeidheidssyndroom voor volwassenen en voor vermoeidheid na kanker beschikbaar hebben. Twee variaties van internettherapie en behandeling op afstand wil ik noemen. Bij internettherapie kan behandeling door deskundige behandelaars dus op afstand gegeven worden. De patiënt hoeft voor de behandeling niet meer te reizen. Het contact met de therapeut verloopt asynchroon. Dat betekent dat de therapeut en de patiënt niet op hetzelfde moment met elkaar mailen, maar op het tijdstip dat hun uit komt. Dus de planning is gemakkelijker. I. Een andere stap zou kunnen zijn dat de patiënt en de therapeut wel synchroon, maar op afstand contact hebben en elkaar kunnen zien, bijvoorbeeld via Facetime, een soort skype. Dit zou het effect van internettherapie kunnen versterken. II. Een volgende ontwikkeling is dat we de patiënt op afstand bijvoorbeeld via een smartphone feedback kunnen geven over wat hij doet of niet doet, met de bedoeling opvattingen te beïnvloeden, dus op afstand te behandelen. Het nkcv heeft hiervoor concrete plannen met prof. Mirjam Vollenbroeck van het revalidatiecentrum Het Roessingh en de Universiteit Twente. c. Het Pad Een wandeltocht als behandeling. Op initiatief van prof. Wouter de Groot, wordt op dit moment, in samenwerking met prof. Maria Hopman en prof. Anne Speckens en het nkcv, Het Pad als behandeling voor chronische vermoeidheid ontworpen. Het Pad is niet bewegwijzerd en vraagt bijna geen kaart. Het Pad gaat niet van leuke plek naar leuke plek maar is zelf plek, zelf doel. Het Pad begint in Tolkamer en eindigt op het strand van Rockanje aan de zee, na circa 210 kilometer en ongeveer twee weken lopen. Het Pad biedt kleinschalige afwisseling in een grootschalige eenvoud en

20 18 prof. dr. gijs bleijenberg monotonie. Het Pad concentreert mensen op gestage, zelfgedragen voortgang. Op wolken, zand, rivier, bomen en gras, en op de grote schepen die dezelfde lijn gaan. Het gaat om de manier waarop de patiënt dit pad loopt. Het Pad zou zich kunnen ontwikkelen tot evidence based behandeling. De werkzaamheid zou gebaseerd kunnen zijn op dezelfde factoren die ik genoemd heb. Het versterkt opvattingen over eigen mogelijkheden en het verhindert gerichte aandacht op vermoeidheid. Maar er zijn nog andere aspecten, de invloed van natuur op de mens, die ik nu buiten beschouwing moet laten. Uiteindelijk zal onderzoek moeten uitwijzen of Het Pad een effectieve behandeling voor vermoeidheid is en mediatieonderzoek wat de werkzame elementen zijn. 10. landelijke implementatie Bij mijn oratie liet ik dit plaatje zien: kenniscentra die zich vermeerderen. Kennis omtrent chronische vermoeidheid die verspreid wordt, effectief gebleken behandelingen die geïmplementeerd worden. Wat is implementatie? We bedoelen daarmee het op grote schaal toepassen van effectief gebleken zorg door zorgverleners, zodat iedere patiënt hiervan kan profiteren. Ik heb laten zien dat vormen van cgt voor cvs, vermoeidheid aan kanker gerelateerd (vermoeidheid tijdens behandeling voor kanker en vermoeidheid na de behandeling van kanker), en voor vermoeidheid bij ms en andere chronische ziekten effectief zijn. Dus deze behandelingen zouden geïmplementeerd moeten zijn. Dat is echter niet het geval. Implementeren van een effectief gebleken behandelmethode is nog niet zo eenvoudig, zoals mijn collega prof. Michel Wensing, dé deskundige in Nederland op dit gebied, mij geleerd heeft.

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/130410

Nadere informatie

2 Wat is bekend over het ontstaan en de behandeling van CVS?

2 Wat is bekend over het ontstaan en de behandeling van CVS? 2 Wat is bekend over het ontstaan en de behandeling van CVS? In dit hoofdstuk wordt beknopt besproken wat bekend is over de oorzaken en de behandeling van CVS. De nadruk ligt op de aspecten die relevant

Nadere informatie

Is het proces van verandering tijdens cognitieve gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom hetzelfde voor vermoeidheid en pijn?

Is het proces van verandering tijdens cognitieve gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom hetzelfde voor vermoeidheid en pijn? Is het proces van verandering tijdens cognitieve gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom hetzelfde voor vermoeidheid en pijn? Lotte Bloot, MSc Marianne Heins, Phd Rogier Donders, Phd Gijs

Nadere informatie

Bijlage 1: Programma van Eisen

Bijlage 1: Programma van Eisen Bijlage 1: Programma van Eisen Functie: Stichting Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid afdeling Jeugd < 18 jaar Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken

Nadere informatie

Is de therapeutische relatie in CGT voor CVS van belang voor het behandelresultaat?

Is de therapeutische relatie in CGT voor CVS van belang voor het behandelresultaat? Is de therapeutische relatie in CGT voor CVS van belang voor het behandelresultaat? Hans Knoop Marianne Heins Gijs Bleijenberg CGT leidt tot een afname van klachten % patienten dat geen of duidelijk minder

Nadere informatie

BREATH Online zelfhulpprogramma voor vrouwen met borstkanker

BREATH Online zelfhulpprogramma voor vrouwen met borstkanker BREATH Online zelfhulpprogramma voor vrouwen met borstkanker prof. dr. Judith Prins drs. Sanne vd Berg- dr. Marieke Gielissen dr. Nelleke Ottevanger Medische Psychologie UMC St Radboud Nijmegen 8 maart

Nadere informatie

Zelfmanagement bij kanker

Zelfmanagement bij kanker Zelfmanagement bij kanker Presentatie voor de Werkgroep Fysiotherapie & Oncologie Midden- Nederland 6 november 2012 Dr. Marije van der Lee Programma Wat doet het Helen Dowling Instituut (HDI)? Wat biedt

Nadere informatie

Huisarts of hometrainer?

Huisarts of hometrainer? Huisarts of hometrainer? In het literatuuroverzicht werden zes studies opgenomen. Vier studies onderzochten het effect van training op ziekteverzuim, drie daarvan bestudeerden tevens de effecten op klachten

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN

CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN DR. E.J. SULKERS, KINDERARTS ADRZ Symposium Nehalennia, 11 april 2013 MOEHEID KAN EEN SYMPTOOM ZIJN VAN EEN: - infectieziekte; - orgaanziekte (hart,

Nadere informatie

VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling VERMOEIDHEID DEFINITIE VERMOEIDHEID

VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling VERMOEIDHEID DEFINITIE VERMOEIDHEID VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling Mw.dr. Jetty van Meeteren, Revalidatiearts, Rijndam, RVE Erasmus MC VERMOEIDHEID Komt bij 60 tot 80% van de patienten voor Het

Nadere informatie

Dia 1. Dia 2. Dia 3. E-therapie bij somberheid, angst en vermoeidheid na hoofd hals tumoren. Programma. Missie van het Helen Dowling Instituut

Dia 1. Dia 2. Dia 3. E-therapie bij somberheid, angst en vermoeidheid na hoofd hals tumoren. Programma. Missie van het Helen Dowling Instituut Dia 1 E-therapie bij somberheid, angst en vermoeidheid na hoofd hals tumoren Presentatie voor landelijke bijeenkomst paramedische werkgroep hoofd-hals oncologie Dr. Marije van der Lee 30 januari 2015 Dia

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Inhoud. Nieuw in de NHG Standaard Angst. Vraag 2. Vraag 1. Vraag 3. Nieuw in de NHG standaard in beleid. Nieuw?! Diagnose en beleid RCT Implementatie

Inhoud. Nieuw in de NHG Standaard Angst. Vraag 2. Vraag 1. Vraag 3. Nieuw in de NHG standaard in beleid. Nieuw?! Diagnose en beleid RCT Implementatie Inhoud Nieuw in de NHG Standaard Angst Christine van Boeijen PAO H 2012 Nieuw?! Diagnose en beleid RCT Implementatie En verder Wat hebt u geleerd? Vraag 1 Waarmee presenteert een patient met een angststoornis

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen

Wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen 9 Wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen Samenvatting Dit hoofdstuk geeft een overzicht van het wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen. De

Nadere informatie

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies Center of Research on Psychology in Somatic diseases Lonneke van de Poll Franse, Integraal Kankercentrum

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie

Kennishiaten en onderzoek Oncologische revalidatie in Nederland: een overzicht. Dr. Miranda J. Velthuis Adviseur Integraal Kankercentrum Nederland

Kennishiaten en onderzoek Oncologische revalidatie in Nederland: een overzicht. Dr. Miranda J. Velthuis Adviseur Integraal Kankercentrum Nederland Kennishiaten en onderzoek Oncologische revalidatie in Nederland: een overzicht Dr. Miranda J. Velthuis Adviseur Integraal Kankercentrum Nederland Historisch perspectief: onderzoek oncologische revalidatie

Nadere informatie

Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online?

Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online? Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online? Mecheline van der Linden Afdeling medische oncologie VU medisch centrum 2011 1 Kanker: incidentie en prevalentie Incidentie:

Nadere informatie

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN Evidence-Based Nursing Bart Geurden, RN, MScN Trends in Verpleegkunde Jaren 1980: Systematisch werken Focus op proces Jaren 1990: Verpleegkundige diagnostiek Focus op taal Aandacht verschuift van proces

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Uitgave in de RGOc-reeks, nummer 12 Copyright 2006 Peter C.A.M. den Boer, Groningen Cognitive self-therapy. A contribution

Nadere informatie

Mindfulness : wat hebben patiënten met kanker eraan?

Mindfulness : wat hebben patiënten met kanker eraan? Mindfulness : wat hebben patiënten met kanker eraan? Prof dr Irma Verdonck-de Leeuw Vrije Universiteit Afdeling Klinische Psychologie VUmc / Cancer Center Amsterdam Afdeling Keel-, Neus- en Oorheelkunde

Nadere informatie

De revisie van de richtlijn angststoornissen

De revisie van de richtlijn angststoornissen De revisie van de richtlijn angststoornissen Ton van Balkom VU-MC/GGZ ingeest Amsterdam Dagelijkse behandeling angststoornis (Young et al, Arch Gen Psychiatry 2001) Depressie Angst Angst + Depressie

Nadere informatie

Multidimensional Fatigue Inventory

Multidimensional Fatigue Inventory Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Smets E.M.A., Garssen B., Bonke B., Dehaes J.C.J.M. (1995) The Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Psychometric properties of an instrument to asses fatigue.

Nadere informatie

Positieve psychologie in de praktijk

Positieve psychologie in de praktijk Welbevindentherapie Positieve psychologie in de praktijk Prof. dr. E.T. Bohlmeijer Dr. L. Christenhusz Dr. P. Meulenbeek VCGT 2015 Programma 1. Achtergrond & relevantie welbevindentherapie en positieve

Nadere informatie

Aan de slag met vermoeidheid bij kanker. Hugo Lemmens Coach Ervaringsdeskundige

Aan de slag met vermoeidheid bij kanker. Hugo Lemmens Coach Ervaringsdeskundige Aan de slag met vermoeidheid bij kanker Hugo Lemmens Coach Ervaringsdeskundige Doel & onderwerpen Het specifieke van deze vermoeidheid: Kenmerken, feiten Oorzaken, effecten Hoe zit het bij jou? Wat herken

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie voor vermoeidheid na kanker: een behandel protocol.

Cognitieve gedragstherapie voor vermoeidheid na kanker: een behandel protocol. Cognitieve gedragstherapie voor vermoeidheid na kanker: een behandel protocol. Bleijenberg G 1, Gielissen M. 1, Bazelmans E. 1, Berends T. 1, en Verhagen C 2. Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid 1 en

Nadere informatie

Dokter, ik ben zo moe. greta moorkens algemeen inwendige ziekten U Z Antwerpen

Dokter, ik ben zo moe. greta moorkens algemeen inwendige ziekten U Z Antwerpen Dokter, ik ben zo moe greta moorkens algemeen inwendige ziekten U Z Antwerpen Oorzaken chronisch moeheid : > 50%(70%) psychiatrische (co)morbiditeit somatisch onderliggend lijden ( bvb cancerrelated fatigue)

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Cognitieve therapie bij sociale angst

Cognitieve therapie bij sociale angst Cognitieve therapie bij sociale angst Dit boek, Cognitieve therapie bij sociale angst, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel is tevens het werkboek voor cliënten te bestellen:

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Medicinfo Kennisrapport ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Mensen die zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en welzijn maken de beste keuzes. november 2012 Specialist

Nadere informatie

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie?

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Rob Kok, psychiater, epidemioloog Parnassia Bavo Groep Den Haag Waarom rehabilitatie? Eerherstel van wie? Over welke ouderen hebben we het

Nadere informatie

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o.

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness bij somatoforme stoornissen Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness-based cognitieve therapie (MBCT) bij somatoforme stoornissen Onverklaarde lichamelijke klachten 20% Persisterende

Nadere informatie

Workshop Spiegeltherapie in de praktijk

Workshop Spiegeltherapie in de praktijk Workshop Spiegeltherapie in de praktijk vrijdag 15 april 2011 Erasmus MC, Rotterdam a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG Medinello is een nieuw ZBC, een zelfstandig behandelcentrum, voor poliklinische revalidatie in Amersfoort. Een multidisciplinair team behandelt hier cliënten met

Nadere informatie

Muziektherapie in de oncologie

Muziektherapie in de oncologie Muziektherapie in de oncologie Wetenschap en praktijk combineren Tom Abrahams 26 mei 2015 Wat is muziektherapie? Een vorm van vaktherapie Ervaringsgericht Interventies binnen muzikale context Waar wordt

Nadere informatie

De rol van stress en verwachtingen bij chronische lichamelijke klachten: Op weg naar innovatieve therapievormen

De rol van stress en verwachtingen bij chronische lichamelijke klachten: Op weg naar innovatieve therapievormen Symposium 30 maart 2012 Pijn, jeuk, vermoeidheid. verschillende klachten, één behandeling? Recente ontwikkelingen in de diagnostiek en behandeling van chronische lichamelijke klachten De rol van stress

Nadere informatie

Stress Reductie Programma

Stress Reductie Programma Stress Reductie Programma HeartMath Stress Reductie Programma Het programma is gebaseerd op jarenlang onderzoek van het Heartmath Instituut (gevestigd in Californië, USA) in samenwerking met neurologen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij het leren omgaan met lichamelijke klachten

Cognitieve gedragstherapie bij het leren omgaan met lichamelijke klachten Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie, angststoornissen en alcoholverslaving. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren,

Nadere informatie

Zorgmodel behandeling patiënten in Maastricht, samenwerking infectie-ziekten/ MDL, en de rol van de hepatitisverpleegkundige

Zorgmodel behandeling patiënten in Maastricht, samenwerking infectie-ziekten/ MDL, en de rol van de hepatitisverpleegkundige Zorgmodel behandeling patiënten in Maastricht, samenwerking infectie-ziekten/ MDL, en de rol van de hepatitisverpleegkundige Nationale hepatitis dag 2015 Beurs van Berlage Amsterdam Ger H. Koek, M.D. PhD

Nadere informatie

Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking

Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking Prof. Dr. Ir. Ad Snik, Klinisch Fysicus en Audioloog,

Nadere informatie

10 e Post O.N.S. Meeting

10 e Post O.N.S. Meeting 10 e Post O.N.S. Meeting Jeroen-Martijn Plette oncologie verpleegkundige Gelre Apeldoorn Mindfulness en stressreductie in de oncologische zorg 10 e Post O.N.S. meeting Mindfulness Based Stress reduction

Nadere informatie

PARELPRIJS VOOR PETER MEULENBEEK

PARELPRIJS VOOR PETER MEULENBEEK PARELPRIJS VOOR PETER MEULENBEEK (Foto: ZonMw) Peter Meulenbeek, universitair docent geestelijke gezondheidsbevordering bij de faculteit Gedragswetenschappen van de Universiteit Twente, kreeg donderdag

Nadere informatie

3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23

3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23 Inhoud Redactioneel 10 Over de auteurs 11 1 Inleiding 12 2 Geschiedenis 14 3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23 4 Pijnmeting

Nadere informatie

100% ONLINE CGT GOOI HET KIND NIET MET HET BADWATER WEG! DR. JEROEN RUWAARD

100% ONLINE CGT GOOI HET KIND NIET MET HET BADWATER WEG! DR. JEROEN RUWAARD 100% ONLINE CGT GOOI HET KIND NIET MET HET BADWATER WEG! DR. JEROEN RUWAARD ONLINE COGNITIEVE GEDRAGSTHERAPIE 2 100% Online CGT E-BOOMING? 3 100% Online CGT MIND THE GAP! 4 100% Online CGT EFFECTEN ONLINE

Nadere informatie

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Resultaten van een systematisch review en een toepassing voor de praktijk Lyan Blikman, MSc. Bewegingswetenschapper PhD

Nadere informatie

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen?

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen? Programma In beweging ondanks vermoeidheid CVA Vitaliteitscoach Casuïstiek Wat is vermoeidheid na een CVA? Wie behandelt en hoe? De CVA vitaliteitscoach UKON symposium 15 april 2014, Anja Kuperus Casuïstiek,

Nadere informatie

Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?*

Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?* Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?* Floor Ploos van Amstel, RN, MSc, verpleegkundig expert, afd. Medische Oncologie Maaike

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Fysius werkt samen met u aan een leven zonder rugpijn.

Fysius werkt samen met u aan een leven zonder rugpijn. Rugpijn? Rugpijn is niet vanzelfsprekend Volgens het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) heeft 1 op de 5 volwassenen last van terugkerende rugklachten. Dit zijn 2,6 miljoen mensen die

Nadere informatie

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking?

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Jeroen van Oostrum Hoofd Business Intelligence Center 24 november 2009 Stellingen Stelling 1: Patiëntuitkomstmaten, zoals heropnames, complicaties en patiënttevredenheid,

Nadere informatie

Stepped care, zelfmanagement en e-health bij het herstel na kanker: van hype naar trend

Stepped care, zelfmanagement en e-health bij het herstel na kanker: van hype naar trend Stepped care, zelfmanagement en e-health bij het herstel na kanker: van hype naar trend Prof dr Irma Verdonck-de Leeuw psycholoog, logopedist, taalkundige VU medisch centrum Cancer Center Amsterdam Vrije

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH Slide 5 Ik ga u een stukje van mijn oratie laten zien, die ik op 11-12-13 heb uitgesproken. Voor degenen die daar ook waren,

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie op maat voor fibromyalgie Saskia van Koulil UMC St. Radboud Afdeling Medische Psychologie

Cognitieve gedragstherapie op maat voor fibromyalgie Saskia van Koulil UMC St. Radboud Afdeling Medische Psychologie Fibromyalgie Cognitieve gedragstherapie op maat voor fibromyalgie Saskia van Koulil UMC St. Radboud Afdeling Medische Psychologie Wijdverspreide pijn Etiologie grotendeels onbekend Hoge impact voor de

Nadere informatie

Teaching on the Run. verbeter uw opleidingsvaardigheden voor dokters door dokters korte modules

Teaching on the Run. verbeter uw opleidingsvaardigheden voor dokters door dokters korte modules Teaching on the Run verbeter uw opleidingsvaardigheden voor dokters door dokters korte modules Teaching on the Run Teaching on the Run (TOTR) is een beknopte versie van het Teach the Teachers programma

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

De rol van stress en verwachtingen bij chronische lichamelijke klachten: Op weg naar innovatieve therapievormen

De rol van stress en verwachtingen bij chronische lichamelijke klachten: Op weg naar innovatieve therapievormen Symposium 30 maart 2012 Pijn, jeuk, vermoeidheid. verschillende klachten, één behandeling? Recente ontwikkelingen in de diagnostiek en behandeling van chronische lichamelijke klachten De rol van stress

Nadere informatie

Voluit leven online als blended care

Voluit leven online als blended care WHITEPAPER Voluit leven online als blended care Monique Hulsbergen Langzaam maar zeker is ehealth niet meer weg te denken uit de dagelijkse ggz-praktijk. Er zijn tal van programma s ontwikkeld en er zijn

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun

1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun Thea Brouwer 1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun Ervaringsdeskundige kanker en vermoeidheid Nederlandse Federatie van Kankerpatiënten

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) - Depressie groot

Nadere informatie

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U?

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? Nadine Köhle, MSc. Contactdag Stichting Olijf 3 oktober 2015 Garderen EVEN VOORSTELLEN ACHTERGROND KANKER HEB JE NIET ALLEEN! 4 ACHTERGROND IMPACT VAN DE

Nadere informatie

Achtergrondinformatie. Hoe is het beloop van vermoeidheid na kanker? Internationale literatuur Prevalentie: uitgezet tegen tijd sinds behandeling

Achtergrondinformatie. Hoe is het beloop van vermoeidheid na kanker? Internationale literatuur Prevalentie: uitgezet tegen tijd sinds behandeling Achtergrondinformatie Ongeveer 99% van alle patiënten ervaart tijdens de behandeling van Drie maanden na de behandeling van heeft 2-4% van de ziektevrije patiënten last van ernstige Hoe is het beloop van

Nadere informatie

Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven

Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven Dokter op Dinsdaglezing 24 september 2013 Dr. Brigit de Jong, neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis en UMC St Radboud Programma + MS + Verschijnselen van MS + Medicamenteuze

Nadere informatie

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011 Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten Nederlandse Vereniging voor Farmaceutische Geneeskunde 13 september 2011 Dr. Brigit A. de Jong, neuroloog Medisch Hoofd Radboud MS Centrum Afdeling Neurologie

Nadere informatie

MINDFULNESS PUBLIEKSSYMPOSIUM. voor patiënten, mantelzorgers, professionals en overige belangstellenden

MINDFULNESS PUBLIEKSSYMPOSIUM. voor patiënten, mantelzorgers, professionals en overige belangstellenden MINDFULNESS PUBLIEKSSYMPOSIUM voor patiënten, mantelzorgers, professionals en overige belangstellenden Zaterdag 30 augustus 2014 Toelichting Ook dit jaar organiseert het Radboud Universitair Medisch Centrum

Nadere informatie

De rol van de psycholoog. Prof. dr. Geert Crombez Geert.Crombez@UGent.be

De rol van de psycholoog. Prof. dr. Geert Crombez Geert.Crombez@UGent.be De rol van de psycholoog Prof. dr. Geert Crombez Geert.Crombez@UGent.be Chronisch VermoeidheidsSyndroom Fukuda et al., 1994 Natuurlijk verloop 80% Costs 26% 17% 13% 8% 7 days 4 weeks 7 weeks 12 weeks 6

Nadere informatie

HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN. Nadine Köhle, MSc.

HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN. Nadine Köhle, MSc. HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN Nadine Köhle, MSc. Contactdag Leven met blaas- en nierkanker 11-04-2015 Amersfoort ACHTERGROND Kanker heb je niet alleen!

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Angst voor terugkeer van kanker. November 2011, VGCT. Coen Völker cvolker@hdi.nl GZpsycholoog & Eerstelijnspsycholoog

Angst voor terugkeer van kanker. November 2011, VGCT. Coen Völker cvolker@hdi.nl GZpsycholoog & Eerstelijnspsycholoog Angst voor terugkeer van kanker November 2011, VGCT Coen Völker cvolker@hdi.nl GZpsycholoog & Eerstelijnspsycholoog programma 1a Casus 1b Diagnostiek van angst voor terugkeer van kanker 1c Behandeling

Nadere informatie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Natasja Janssen en Hanneke Zwinkels Verpleegkundig specialisten Neuro-Oncologie Introductie Veranderingen in karakter, emotie en

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van? ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van? Bart Brandenburg 21 maart 2013 Wat is ehealth? en hoe worden we daar beter van? Er zijn 51 definities van ehealth Supporting Health by technology

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie:

Oncologische Revalidatie: Oncologische Revalidatie: Verleden Heden - Toekomst dr. Jan Paul van den Berg, revalidatiearts Meander MC Doelstelling Oncologische Revalidatie Het verbeteren van de kwaliteit van leven van patiënten met

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc.

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. INhoud Toename overleving meer patienten leven langer met kanker Effecten en behoeften na kankerbehandeling? Survivorship

Nadere informatie

Chronobiologie en de bipolaire stoornis

Chronobiologie en de bipolaire stoornis Chronobiologie en de bipolaire stoornis Rixt Riemersma-van der Lek, psychiater Polikliniek voor bipolaire stoornissen Universitair Medisch Centrum Groningen Email: r.f.riemersma@umcg.nl GGNet Symposium

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Indeling lezing. Stoornissen Randomised Controlled Trial (RCT) Implementatie minimale interventie

Indeling lezing. Stoornissen Randomised Controlled Trial (RCT) Implementatie minimale interventie Indeling lezing Minimale interventie Christine van Boeijen Stoornissen Randomised Controlled Trial (RCT) Implementatie minimale interventie Minimale i interventie ti inhoudelijk Conclusie Nog 2 vragen

Nadere informatie

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van Samenvatting proefschrift Jolijn Kragt Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van patiënten en dokters met elkaar overeen? Multipele sclerose (MS) is een chronische progressieve neurologische

Nadere informatie

Cancer prehabilitation, Wat is nieuw aan de horizon?

Cancer prehabilitation, Wat is nieuw aan de horizon? 12 e Post O.N.S. Meeting Cancer prehabilitation, Wat is nieuw aan de horizon? Sophie Bunskoek, verpleegkundig specialist, medische oncologie, UMCG Julie Silver MD, associate professor, Harvard Medical

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

ANGST! Geen belangenverstrengeling. Voorstellen

ANGST! Geen belangenverstrengeling. Voorstellen Begeleide zelfhulp, een nieuwe interventie Christine van Boeijen Voorstellen Christine van Boeijen, psychiater GGNet Apeldoorn en plv. opleider GGNet AGIKO GGZBuitenamstel, nu GGZ ingeest Onderzoek EMGO

Nadere informatie

ACT en Authenticiteit

ACT en Authenticiteit ACT en Authenticiteit Weg met het keurslijf, ruimte voor jezelf. Datum: 25-09-2015 Door: Tim Batink Locatie: Bussum even voorstellen Tim Batink, MSc GZ-Psycholoog i.o., Cognitief Gedragstherapeut VGCt,

Nadere informatie

Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst!

Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst! Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst! KLINISCHE BEHANDELING: ALS U DE CONTROLE OVER UW LEVEN TERUG WILT Onderdeel van Arkin Stoppen met alcohol of drugs en uw manier

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Praten tegen rugpijn helpt

Praten tegen rugpijn helpt 40 Praten tegen rugpijn helpt Nieuwe behandelmogelijkheid tegen chronische lage rugklachten Tekst: Martijn Plantinga Beeld: Frans Nijssen Chronische lage rugklachten kunnen een grote invloed hebben op

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie