Dat maak ik zelf wel uit Democratisering en emancipatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dat maak ik zelf wel uit Democratisering en emancipatie"

Transcriptie

1 Dat maak ik zelf wel uit Democratisering en emancipatie Inleiding In de jaren zestig was de Nederlandse samenleving danig opgeschud. Traditionele kaders als de verzuiling waren ter discussie gesteld en/of doorbroken en autoriteiten van hun voetstuk getrokken. Het geëmancipeerde individu kwam steeds meer los van traditionele banden te staan en wenste zelf te bepalen hoe hij/zij het leven inrichtte. De goedopgeleide, zichzelf ontplooiende, mondige burger liet zijn eigen stem horen en wenste betrokken te worden bij het nemen van beslissingen. Wat in de jaren zestig (en in sommige opzichten al eerder) in gang gezet werd, kwam tot volledige wasdom in de jaren zeventig. Een kritische instelling, engagement met de wereldproblemen, luid ventileren van je mening, die immers net zo goed is als iedere andere mening, gelijke kansen voor iedereen, delen van kennis, macht en inkomen, kortom de Nederlandse burger emancipeerde tot een mondig individu. Wat in de jaren zestig was ingezet, institutionaliseerde in de jaren zeventig. De regenten uit de jaren zestig hadden hun lesje geleerd en sloten zich aan bij de vernieuwingsdrang. Zo raakte de samenleving doordesemd van emancipatie, democratisering en geïnstitutionaliseerde inspraakmogelijkheden. Geen groot besluit, zonder formeel vastgelegde inspraakronden. En mochten er toch nog bezwaren zijn dan waren er geïnstitutionaliseerde bezwaarprocedures bij de Hoge Raad, of klachtenprocedures bij de sinds 1982 actieve Nationale Ombudsman. De keerzijde van de inspraak-medaille was dat besluitvormingsprocessen zo een stuk langzamer verliepen. Na verloop van tijd bekoelde het enthousiasme voor de georganiseerde inspraakronden bij veel burgers, omdat men het gevoel kreeg dat ondanks alle inspraak er toch niet geluisterd werd. Bovendien bleek inspraak ook niet alleenzaligmakend: waar de ene burger zijn gelijk kon halen, voelde de ander zich hierdoor weer benadeeld. Aan de hand van drie thema s, stadsvernieuwing, vrouwenemancipatie en Nederland gidsland, worden de hierboven in algemene lijnen geschetste ontwikkelingen geïllustreerd. Natuurlijk vormen deze drie thema s maar een deel van alle activiteiten op het gebied van emancipatie en democratisering in Nederland in de jaren 70 en 80. Stadsvernieuwing De nieuwe rol van die mondige burger is duidelijk te zien in de omgang met de stadscentra. In de jaren zestig was cityvorming bij de bestuurders de grote mode. Historische centra moesten gesloopt worden om plaats te maken voor moderne kantoor- en winkelcentra met grote parkeerterreinen. Goed toegankelijk voor het toenemende autoverkeer, het liefst met vierbaanswegen dwars door de stad. In veel steden werd dit voortvarend aangepakt, maar er kwam verzet vanuit de bevolking tegen dit afbraakbeleid. Natuurlijk moest er wat gedaan worden aan de verkrotte woningen, maar waarom moesten woningen verdwijnen ten koste van megacentra? Wat gebeurde er met het historisch karakter van de binnensteden? Een vierbaansweg dwars door de grachtengordel in Amsterdam was geen wenselijk toekomstbeeld. Onder druk van de mondige burger, die zich organiseerde in verenigingen voor stadsherstel, of zelf de restauratie van historische panden begon, veranderde het beleid in de loop van de jaren zeventig en tachtig. Stadsbesturen realiseerden zich de aantrekkelijkheid van een historisch stadscentrum. Niet alleen om in te wonen, maar ook om toeristen te trekken. Zo verdwenen de sloopplannen in de kast en richtte men zich op grootschalige restauratie. Zo kreeg bijvoorbeeld in Deventer het Bergkwartier een nieuw leven en in Den Bosch werd de Binnendieze in zijn oude luister hersteld. Maar ook in andere steden werden historische panden opgeknapt. De sloop van woningen in het stadscentrum bracht een ander probleem onder de aandacht. Ondanks de enorme bouwproductie in de jaren zestig was de woningnood in de grote steden nog steeds niet voorbij. Misstanden als huisjesmelkerij en leegstand kwamen veel voor. Deze combinatie leidde tot het kraken, het zonder toestemming betrekken van een leegstaand pand. Kraken gebeurde in eerste instantie op kleine schaal en kon op sympathie van veel stadsbewoners rekenen. In alle steden van enige omvang werd gekraakt. Het kraken werd zo populair dat er zich een hele organisatie omheen weefde. 1

2 Krakersbeweging In Amsterdam is zaterdag massaal geprotesteerd tegen de ontruiming van de Groote Keyser. Naar schatting 2500 demonstranten gewapend met spandoeken door de binnenstad. Op de foto een deel van demonstranten voor de bewuste panden, terwijl de krakers vanaf het dak kijken. Fotograaf: ANP Plaats: Amsterdam Datum: Bron: ANP Photo, Den Haag. Alle rechten op deze afbeelding zijn voorbehouden. Zie de colofon op de website bij deze cursus. Bestuurders reageerden in het begin niet zo repressief. Men had wel oog voor de problemen en men ergerde zich ook aan huisjesmelkers en leegstand. Onder druk van de krakers werd er actie ondernomen in de diverse stadhuizen. Er kwam nieuwbouw van woningen in de gesloopte stadscentra en in de negentiende eeuwse wijken rond de stadscentra werden huizen gerenoveerd. Voor een deel van de kraakbeweging was dit niet genoeg. Zij radicaliseerde in anarchistische richting en wenste niets meer te maken hebben met welk bestuur dan ook. De gemiddelde Nederlander zag dit met lede ogen aan. Zeker na de serie gewelddadige rellen in krakerscentrum Amsterdam, zoals rond de inhuldiging van Beatrix (geen woning geen kroning) in 1980, rond de Vondelstraat in hetzelfde jaar en bij de ontruiming van de Lucky Luyk in In de loop van de jaren tachtig marginaliseerde de kraakbeweging. Gemeenten hadden een groot deel van de oorspronkelijke problemen aangepakt, het kraken zelf was moeilijker geworden, maar vooral verdween de steun bij de rest van de Nederlanders. Hier en daar werd nog wel eens wat gekraakt, maar de tijd van het grootschalig kraken was voorbij. Vrouwenemancipatie Halverwege de jaren zestig waren vrouwen weliswaar formeel op veel terreinen gelijkgesteld, maar in de praktijk voelde het toch als tweederangs. Na het huwelijk merkten veel vrouwen dat ze door de kleine kinderen met handen en voeten aan huis gebonden waren. Steeds meer vrouwen vonden dat wereldje wel erg klein. Ze wilden achter het aanrecht vandaan, zelf beslissen hoe ze hun leven inrichten, maatschappelijk actief zijn, een betaalde baan. De ontevredenheid die bij veel jonge 2

3 vrouwen leefde werd in 1967 verwoord door Joke Smit in Het onbehagen van de vrouw, een artikel in De Gids. De vrouw zat gevangen in het huishouden en had zo eigenlijk geen kans in de maatschappij. En dat terwijl ze met de komst van de pil in 1964 verlost was van de opeenvolging van zwangerschappen. Vrouwen moesten meer kansen op de arbeidsmarkt hebben, maar meer nog, vrouwen moesten zelfbeschikkingsrecht hebben om zelf te bepalen hoe zij hun leven wilden inrichten. Dit vormde de aanleiding voor de komst van actiegroepen om de positie van de vrouw te verbeteren. Joke Smit zelf stond samen met onder anderen Hedy d Ancona aan de basis van Man Vrouw Maatschappij, een pressiegroep die vanaf 1968 probeerde zoveel mogelijk druk uit te oefenen op politieke partijen en de overheid. MVM wilde vooral gelijke ontplooiingsmogelijkheden voor man en vrouw. In opvoeding en onderwijs moesten de geijkte rolpatronen tussen jongens en meisjes doorbroken worden. Met de actie Marie wordt wijzer probeerde MVM begin jaren zeventig de deelname van meisjes aan onderwijs te stimuleren. Zo konden vrouwen hun achterstand wegwerken. Vrouwen hadden evenveel recht op betaalde arbeid als mannen. Vrouwenemancipatie kwam in 1970 op straat. Waar MVM achter de schermen druk uitoefende, koos een groepje links georiënteerde jongeren in Amsterdam voor actie. Onder de naam Dolle Mina brachten zij vrouwenemancipatie in de publiciteit door allerlei ludieke acties. Bij het stadhuis van Amsterdam waarschuwde Dolle Mina bruiden tegen de slavinnenrol van de huisvrouw. Op een gynaecologencongres toonde Dolle Mina haar blote buik met de tekst Baas in eigen buik. Zo waren er talloze acties onder meer voor goede anticonceptiemiddelen, voor crèches, tegen missverkiezingen en voor legalisering van abortus. Dolle Mina dook overal in het land op, bracht vrouwenemancipatie onder ieders aandacht, maar werd nooit een hechte organisatie. Er waren allerlei deelgroepen die uit de schoot van Dolle Mina kwamen om te ijveren voor specifieke doelen. Broodje mee voerde actie voor overblijfmogelijkheden voor kinderen op school. In 1974 kwam Wij Vrouwen Eisen voor legalisering van abortus. Ideologische meningsverschillen zorgden voor afsplitsingen. Radicale lesbiennes verenigden zich in de Paarse September en andere radicale feministen gingen verder in het Vrouwencollectief. Zo rond 1977 verdween Dolle Mina. De geest van Dolle Mina had zich toen al overal gevestigd, in praatgroepen, VOS-cursussen en vrouwenhuizen. Vrouwen deden mee in politieke partijen en de vakbonden. Vrouwen konden naar moeder-mavo s en aan de universiteiten kwamen 'vrouwenstudies'. Er kwamen vrouwentelefoons en Blijf van m'n Lijfhuizen. En feministische bladen als Opzij zorgden ervoor dat de feministische actievlam niet doofde. De meest in het oog springende strijd werd gevoerd rond de legalisering van abortus. Baas in eigen buik betekende zelfbeschikkingsrecht over je eigen lichaam en in het verlengde daarvan het recht te kiezen voor een legale abortus. Pogingen van minister Van Agt in 1974 en 1976 om de abortuskliniek Bloemenhove te sluiten werden verhinderd door de kliniek te bezetten. In 1981 werd het recht op vrije abortus bij wet geregeld. 3

4 Bloemenhove Verzegeling behandelkamers Bloemenhove kliniek. In een van de nog niet verzegelde behandelkamer praten de leden van diverse actie-groepen met de voorzitster van het Stichtingsbestuur van de Bloemenhove kliniek, mevrouw Anneke Goudsmit. Fotograaf: Arthur Bastiaanse Plaats: Heemstede Datum: Bron: ANP Photo, Den Haag. Alle rechten op deze afbeelding zijn voorbehouden. Zie de colofon op de website bij deze cursus. Midden jaren zeventig raakten de directe acties wat uit beeld. Emancipatie werd verankerd in politiek en beleid. In 1974 stelde het kabinet Den Uyl de Emancipatiekommissie in, voorloper van de Emancipatieraad uit In 1977 kwam er een staatssecretaris voor emancipatiezaken en wat er op rijksniveau gebeurde sijpelde ook door naar de lokale overheden. De tweede feministische golf had zeker succes. Er kwam bijvoorbeeld wetgeving voor gelijk loon en gelijke behandeling. De onderwijsachterstand van meisjes en vrouwen werd ingelopen. Mede door de successen ebde de tweede feministische golf in de jaren tachtig weg, ondanks dat er nog veel niet echt goed geregeld is. Er is nog geen eerlijke verdeling van werk en zorg. Nog steeds is kinderopvang een belemmerende factor voor vrouwen om carrière te maken. En carrièrevrouwen hebben het glazen plafond nog niet massaal doorbroken. Nederland gidsland Nederlanders betoonden zich niet alleen in eigen land mondige burgers. Er waren ook veel activiteiten gericht op het buitenland. Het beeld bij het thema Nederland en het buitenland in de jaren zeventig en tachtig is het belerende vingertje waarmee Nederlanders de wereld tegemoet traden. Als klein landje met een lange neutraliteitstraditie vonden Nederlanders zichzelf uitermate geschikt om de rest van de wereld te vertellen hoe het eigenlijk moest. Immers Nederland deed niet aan machtsspelletjes zoals de grote landen. Nederland was niet nationalistisch en de buitenlandse politiek was gebaseerd op hooggestemde morele principes. Nederland, gidsland voor de rest van de wereld. Het onrecht uit de hele wereld kwam via de televisie de huiskamer binnen. Vol van idealisme, democratisering en emancipatie als de Nederlanders waren, verklaarden ze zich solidair met de onderdrukte medemens. Wantoestanden waren er genoeg in de wereld en om die aan de kaak te stellen, werden legio actiegroepen opgericht. Actiegroepen om mensenrechten te verdedigen, voor ontwikkelingssamenwerking, om producten uit dictatoriaal geregeerde landen te boycotten, om 4

5 verzetsbewegingen te steunen, om medische hulp te geven, om actie te voeren tegen sportontmoetingen, of om gewoon te informeren. In de jaren zestig begon dat met kritiek op supermacht Amerika. Die kritiek kwam toen langzaam op gang, maar leverde wel allerlei actievormen op. Begin jaren zeventig hield de oorlog in Vietnam de gemoederen nog wel bezig, maar het Amerikaanse optreden in Midden- en Zuid-Amerika werd veel heftiger veroordeeld. Er was kritiek op de door de VS gesteunde rechtse regimes in El Salvador en Guatemala, terwijl het Nicaragua Komitee juist het linkse regime in Nicaragua steunde. In Zuid-Amerika waren de dictaturen van Pinochet in Chili ( ) en Videla in Argentinië ( ) doelwit van actiegroepen. Neerlands Hoop (Freek de Jonge en Bram Vermeulen) ontketende de actie Bloed aan de paal tegen de deelname van Oranje aan de wereldkampioenschappen in 1978 in Argentinië, overigens zonder dat dit resulteerde in een voetbalboycot. Ook andere NAVO-bondgenoten kregen Nederlandse kritiek te verduren. Portugal was verwikkeld in oorlogen met bevrijdingsbewegingen in haar Afrikaanse koloniën. Het Angola Comité, dat al in 1961 was opgericht, ontwikkelde zich tot een van de meest actieve actiegroepen. Vooral de boycotacties tegen Angola-koffie trokken veel aandacht. Na de onafhankelijkheid van Angola in 1975 ging het Angola Comité op in het Komitee Zuidelijk Afrika. Voornaamste doel van dit comité was het apartheidsregime in Zuid-Afrika. En weer met boycotacties: tegen Outspan sinaasappels en tegen Shell, omdat dit bedrijf de olieboycot van de Verenigde Naties omzeilde. Weer andere actiegroepen ondersteunden in andere delen van de Derde Wereld bevrijdingsbewegingen (Oost-Timor, Palestina) of bestreden dictaturen (Indonesië, of het Iran van de Sjah). Ook de andere supermacht, de Sovjet-Unie, kreeg te maken met de kritische Nederlanders. De wijze waarop dit regime omging met binnenlandse dissidenten werd scherp veroordeeld. Ook in andere landen van het oostblok werd de mensenrechtenbeweging gesteund. De Tsjechoslowaakse beweging Charta 77 kon op veel sympathie rekenen. Begin jaren tachtig verklaarden Nederlanders zich massaal solidair met de vrije vakbeweging Solidariteit in Polen. Engagement kon ook wat algemener van aard zijn. Een lidmaatschap van Amnesty International, dat sinds 1968 ook een Nederlandse afdeling had, gaf de mogelijkheid om actie te voeren tegen de schending van mensenrechten zonder een politieke voorkeur uit te spreken. Bezorgdheid over de Noord-Zuid verhoudingen en de Derde Wereld kon vertaald worden in het werken als vrijwilliger in een Wereldwinkel, waar kleinschalig geproduceerde producten uit de Derde Wereld werden verkocht. Vanaf 1969 verschenen deze winkels in alle grotere Nederlandse steden. Verzet tegen kernwapens, of meer in het algemeen tegen de wapenwedloop tussen de supermachten van Oost en West, was mogelijk via het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV). Het IKV was een van de drijvende krachten achter de massademonstraties in 1981 en 1983 tegen de plaatsing van kruisraketten in Nederland. De algemene slogan Kernwapens de wereld uit, te beginnen uit Nederland, gaf nog maar eens duidelijk aan dat Nederland voorop wilde lopen in de wereld. 5

6 AMSTERDAM: Demonstratie tegen kernwapens in Amsterdam. Fotograaf: ANP Plaats: Amsterdam Datum: Bron: ANP Photo, Den Haag. Alle rechten op deze afbeelding zijn voorbehouden. Zie de colofon op de website bij deze cursus. Niet alleen de geëngageerde Nederlandse burger in een van de vele actiegroepen hield de wereld voor hoe het eigenlijk zou moeten. Hoewel de Nederlandse regering sommige actiegroepen behoorlijk lastig vond, droeg men ook zijn steentje bij aan verbetering van de wereld. Zo leverde Nederland van 1979 tot 1983 troepen aan de VN-vredesmissie in Libanon. Een minister als Max v.d. Stoel zette zich op het internationale toneel effectief in voor de mensenrechten. Jan Pronk streed gedreven voor hulp aan de ontwikkelingslanden. Op deze terreinen liepen we in onze officiële buitenlandse politiek voorop, want ook hier werd de kritische tijdgeest vertaald in beleid. 6

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 23 juni 9.00 12.00 uur 20 04 Voor dit examen

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016 Schoolexamen derde leerjaar mavo (2014 2015) 1 SE1 De industriële samenleving in Nederland Het proces van industrialisatie heeft de Nederlandse samenleving ingrijpend veranderd vanaf het midden van de

Nadere informatie

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013 Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf Herdenking Dr. P.H. (Pieter) Kooijmans (1933-2013) Op 13 februari jongstleden

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

Natalia Tsvetkova. Samenvatting

Natalia Tsvetkova. Samenvatting Natalia Tsvetkova De hervorming van Duitse universiteiten tijdens de Koude Oorlog: De mislukking van het culturele imperialisme van de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie Samenvatting Mijn onderzoek reconstrueert

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 20 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen

Nadere informatie

Feministische theologie dertig jaar daarna (2004)

Feministische theologie dertig jaar daarna (2004) Feministische theologie dertig jaar daarna (2004) Sieth Delhaas Bijeenkomst groepje vrouwelijke studenten o.l.v. Irene Pronk in het Vrouwencafé in Amsterdam, 10 november 2004 Met Irene sprak ik af dat

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Verenigde Staten Ontwikkeling van de burgerrechten

Verenigde Staten Ontwikkeling van de burgerrechten Verenigde Staten Ontwikkeling van de burgerrechten 1.2-2.3-3.3 Inleiding Deze opdracht gaat over de ontwikkeling van de burgerrechten. Hierbij staat de status van de zwarte bevolking in de Verenigde Staten

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 23 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 23 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 2 dinsdag 23 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2004-II

Eindexamen geschiedenis havo 2004-II Vraag 12 in dit examen is een stelopdracht. Reserveer voldoende tijd om deze opdracht te maken. Nederlanders en hun gezagsdragers 1950-1990: verzuiling, polarisatie en herwonnen consensus In de jaren zestig

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2004

Examenopgaven VMBO-KB 2004 Examenopgaven VMBO-KB 2004 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Dit schoolexamen bestaat uit 33 vragen. In totaal kun je hiervoor 54 punten halen. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd

Nadere informatie

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Van de oogst van hun land en van hun dieren Jagers & boeren Wat

Nadere informatie

Jeugd. Geloof Levensovertuiging

Jeugd. Geloof Levensovertuiging Jeugd Geloof Levensovertuiging - Wat voor kind was u? - Was u wat ze noemen een echte jongen, echte meid? - Ging u liever met meisjes om of met jongens, of was u liever alleen? - Had u op een bepaald moment

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

(Uit: mensenrechteneducatie in het vak geschiedenis: leerlijn genderongelijkheid)

(Uit: mensenrechteneducatie in het vak geschiedenis: leerlijn genderongelijkheid) (Uit: mensenrechteneducatie in het vak geschiedenis: leerlijn genderongelijkheid) THEMA Sluit aan bij Mensenrechten/ kinderrechten Doel Niveau Type Duur Materiaal Voorbereiding Doelstellingen Vakgebonden

Nadere informatie

Werk van iedereen. Democratisering en vredesopbouw

Werk van iedereen. Democratisering en vredesopbouw Werk van iedereen Democratisering en vredesopbouw Foto: Rebke Klokke Werk van Gladys Haar man werd vermoord. Haar broer ontvoerd. En zelf raakte Gladys getraumatiseerd door wat ze meemaakte tijdens de

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot havo 2017-I

maatschappijwetenschappen pilot havo 2017-I Opgave 5 De glorietijd en de neergang van de kraakbeweging Bij deze opgave horen de teksten 4 en 5. Inleiding Deze opgave gaat over kraken. Kraken is het in gebruik nemen van een leegstaand gebouw zonder

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

fiud / SfiP B v u / uur

fiud / SfiP B v u / uur fiud / SfiP B v u / uur - r PPBrtlig BW iitenitlmile j, ODtwikkiliogn MB knnnn zijn voor d» bimnltnd»! viiligheii Nr. A83/010 Ik april 1983 PALESTIJNEN BEZOEKEN TSJECHOSLOWAKIJE In de tweede week van maart

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Protest in de jaren 60 vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Protest in de jaren 60 vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 September 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62193 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

MAURICE BOYER THUIS IN AMSTERDAM. amsterdammuseum.nl AMSTERDAM MUSEUM

MAURICE BOYER THUIS IN AMSTERDAM. amsterdammuseum.nl AMSTERDAM MUSEUM MAURICE BOYER TEKEINGEN. EEN EERSTE ONTWERP THUIS IN AMSTERDAM amsterdammuseum.nl AMSTERDAM MUSEUM MAURICE BOYER THUIS IN AMSTERDAM INLEIDING Maurice Boyer (Semarang, 1951) werkt al veertig jaar als fotograaf.

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 20 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

3. Lees bron 1. Bedenk zelf een vraag die je met behulp van deze tekst kunt beantwoorden.

3. Lees bron 1. Bedenk zelf een vraag die je met behulp van deze tekst kunt beantwoorden. Oefentoets T4 SED II Module 4 & 5 1. Wat was de reden dat arbeiders, landarbeiders, en kleine zelfstandigen in de 19e eeuw op de rand van de armoede leefden? a Er waren geen sociale wetten als ze in de

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

Toezicht en moraliteit.

Toezicht en moraliteit. Toezicht en moraliteit. Over professionele waarden in de zorgsector Gabriël van den Brink Congres-NVTZ 10-11-2016 1 Moral sentiments in modern society Adam Smith (1723-1790) The Wealth of Nations (1776)

Nadere informatie

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959).

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959). Werkblad 1: Marie Anne Tellegen. Mijn naam is Marie Anne Tellegen. Ik ben geboren in het jaar 1893 in Arnhem. Mijn vader was burgemeester van Amsterdam van 1915 tot 1921. In februari 1944 kwam ik in de

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Jaarverslag 2013. Stichting Los niños de Dios

Jaarverslag 2013. Stichting Los niños de Dios Jaarverslag 2013 Stichting Los niños de Dios Index: 1. Inleiding 2. Algemeen 3. Projecten a. Comedor b. Buitenactiviteiten c. Begeleiding verslaafden d. Auto/vervoer 4. Slot 1 1. Inleiding Beste lezer,

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Juryrapport. Joke Smit-prijs 2009

Juryrapport. Joke Smit-prijs 2009 Juryrapport Joke Smit-prijs 2009 Tweejaarlijkse prijs van de regering voor het leveren van een fundamentele bijdrage aan de verbetering van de positie van vrouwen in Nederland De jury Joke Smit-prijs 2009

Nadere informatie

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij?

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij? Nederland Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Waar? (vul in) Op de. in (plaats) Waarom zijn al die mensen daar?... Welke bekende persoon is er altijd bij?. Hoe heet het meisje rechts? Haar moeder viert

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.minbuza.nl Contactpersoon T.H. Wouda Kuipers T 070-348 5689

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

THE A21 CAMPAIGN AFSCHAFFEN VAN ONRECHT IN DE 21E EEUW

THE A21 CAMPAIGN AFSCHAFFEN VAN ONRECHT IN DE 21E EEUW THE A21 CAMPAIGN AFSCHAFFEN VAN ONRECHT IN DE 21E EEUW FEITEN MENSENHANDEL is de illegale handel van mensen, met als voornaamste doel gedwongen arbeid en seksuele uitbuiting. Het is de snelst groeiende

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

HARA HACHI BU, LIBANON door Tommy Wieringa

HARA HACHI BU, LIBANON door Tommy Wieringa HARA HACHI BU, LIBANON door Tommy Wieringa HARA HACHI BU Libanon Op mijn reizen kom ik veel mensen tegen. In Libanon kwam ik Shunzo Hirose tegen. Shunzo kwam uit Japan. Na deze reis heb ik hem nooit meer

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Verslag 10 december acties 2013 in Maastricht

Verslag 10 december acties 2013 in Maastricht Verslag 10 december acties 2013 in Maastricht Op 10 december bestond de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens 65 jaar. In het kader hiervan voerden de Amnesty groep Maastricht en AIMS (Amnesty

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004 De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag Den Haag, november 2004 Hierbij dank ik u mede namens de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl geschiedenis en staatsinrichting II

Eindexamen vmbo gl/tl geschiedenis en staatsinrichting II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland 1p 1 De nieuwe grondwet van 1848 zorgde voor een verandering in het kiessysteem. De leden van de

Nadere informatie

DE WERELD VAN DE GROTE STAD

DE WERELD VAN DE GROTE STAD DE WERELD VAN DE GROTE STAD VIER KENMERKEN VAN HET BEGRIP STAD Een bepaalde omvang, per land verschillend Een hoge bebouwingsdichtheid in vergelijking met het omringende gebied Een beroepsbevolking die

Nadere informatie

Bekvechten en bloedvergieten, Kaat Mossel tegen de patriotten van Renate Mamber. voor groep 7 en 8

Bekvechten en bloedvergieten, Kaat Mossel tegen de patriotten van Renate Mamber. voor groep 7 en 8 Bekvechten en bloedvergieten, Kaat Mossel tegen de patriotten van Renate Mamber Vooraf voor groep 7 en 8 Het boek Bekvechten en bloedvergieten vertelt het verhaal van Kaat Mossel, een groot sympathisant

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 DE MIDDELEEUWEN Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 INHOUDSOPGAVE Middeleeuwen. Karel de Grote. Middeleeuwse straffen. De pest. Dokters in de Middeleeuwen. Beroepen in de Middeleeuwen.

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Jonge Stedenbouwkundigen

Jonge Stedenbouwkundigen herontwerp de stad Amsterdam Lesmateriaal VO Museum Het Grachtenhuis Lesmateriaal VO herontwerp de stad Amsterdam Lesmateriaal ter voorbereiding of verwerking van een bezoek aan museum Het Grachtenhuis

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Dit lesmateriaal werd mogelijk gemaakt door het Erasmus Festival 2008 in samenwerking met Togetthere en Fontys Lerarenopleiding Tilburg

Dit lesmateriaal werd mogelijk gemaakt door het Erasmus Festival 2008 in samenwerking met Togetthere en Fontys Lerarenopleiding Tilburg Helft van de hemel Volgens de Chinese leider Mao hielden de vrouwen de helft van de hemel open. Dit was een beeld voor het feit, dat hij erin geloofde, dat vrouwen en mannen dezelfde rechten hebben. Dit

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2007 tijdvak 1 vrijdag 25 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 1 dinsdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 55

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 25 mei 9.00 12.00 uur 20 04 Voor dit examen

Nadere informatie

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS Q1. Denkt u dat het voor de toekomst van Nederland het beste is als wij actief deelnemen in de wereldpolitiek of moeten wij ons niet in de wereldpolitiek mengen? 1

Nadere informatie

1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed.

1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed. D S T R K C N T LS 1 Opdracht 1 Nodig: papier en lijm 1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed. 2. Zoek nu een klasgenoot met een ander plaatje. 3. Zoek nu samen nog vier

Nadere informatie

DAG VAN DE RECHTEN VAN HET KIND 20 NOVEMBER 2011 EEN LESBRIEF VOOR DE GROEPEN 6-8

DAG VAN DE RECHTEN VAN HET KIND 20 NOVEMBER 2011 EEN LESBRIEF VOOR DE GROEPEN 6-8 DAG VAN DE RECHTEN VAN HET KIND 20 NOVEMBER 2011 EEN LESBRIEF VOOR DE GROEPEN 6-8 Inleiding Op 20 november 1989 werd in de Verenigde Naties het Verdrag van de Rechten van het Kind aanvaard. Sindsdien is

Nadere informatie

Nota Wet Kraken en Leegstand Tilburg

Nota Wet Kraken en Leegstand Tilburg Nota Wet Kraken en Leegstand Tilburg Georganiseerde Weldaad, 24 juni 2010 Voorwoord Om te beginnen willen we wethouder De Vries bedanken voor de mogelijkheid om middels dit schrijven onze visie te kunnen

Nadere informatie

girl power Uitzendbranche emancipeerde vrouwen Ze lapten ramen, verschoonden luiers, dopten boontjes en zetten de sloffen voor manlief

girl power Uitzendbranche emancipeerde vrouwen Ze lapten ramen, verschoonden luiers, dopten boontjes en zetten de sloffen voor manlief Reflex is een uitgave van de Algemene Bond Uitzendondernemingen. Jaargang 11. Juni 2011. 4,95 2 v o o r i e d e r e e n d i e w e r k t b i j e e n u i t z e n d o n d e r n e m i n g Vijftig jaar aan

Nadere informatie

Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen?

Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen? Dood van Saul en zijn zonen. Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen? Zie 1 Samuel 30 en 31 Saul echter voelde zich alleen en onbeschermd, omdat God hem verlaten

Nadere informatie

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd. Voorwoord In dit boek staan interviews van nieuwkomers over hun leven in Nederland. Ik geef al twintig jaar les aan nieuwkomers. Al deze mensen hebben prachtige verhalen te vertellen. Dus wie moest ik

Nadere informatie

Examenkatern :Sociale zekerheid en verzorgingsstaat in Nederland

Examenkatern :Sociale zekerheid en verzorgingsstaat in Nederland Seizoen: 2016-2017 Vak: Geschiedenis Klas: 3 Afdeling: Mavo Herkansingen/inhalen: Tijdens de herkansingen kunnen de SE s van een trimester herkanst en/of ingehaald worden. Echter een ingehaald SE kan niet

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

SVM Scholen voor Mauritanië

SVM Scholen voor Mauritanië SVM Scholen voor Mauritanië Nieuwsbrief Nr. 10-5 januari 2016 Algemeen Het afgelopen jaar ging in Nederland de aandacht volledig uit naar de vluchtelingen die vanuit het Midden-Oosten en Noord Afrika naar

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL. geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-GL en TL. geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 46 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 25 mei 9.00 12.00 uur

Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 25 mei 9.00 12.00 uur geschiedenis Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 25 mei 9.00 12.00 uur 20 04 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 81 punten te behalen; het examen bestaat uit 27 vragen.

Nadere informatie

Dames en heren, Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen.

Dames en heren, Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen. Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dames en heren, Ik sta hier vandaag

Nadere informatie