Een levensecht product

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een levensecht product"

Transcriptie

1 14. Vertel een verhaal Een levensecht product Sometimes the truth is stranger than fiction. Van Morrison Luuk Sengers, m.m.v. Margo Smit Schrijven, zei Kees van Kooten eens, is blijven zitten totdat het er staat. Dr. Samuel Johnson, schrijver, boekenwurm en samensteller van het eerste Engelse woordenboek dat iets voorstelde (in 1755), sprak uit eigen ervaring toen hij zei: Wat zonder moeite is geschreven, wordt meestal zonder genoegen gelezen. En van Winston Churchill is de opmerking: Ik háát schrijven, maar ik vind het heerlijk om te hebben geschreven. Een goed verhaal schrijven kost moeite. Daar valt niet omheen te praten. Maar er is een troost voor alle ploeteraars: Schrijven vereist 10 procent talent en 90 procent techniek. Over die techniek gaat dit hoofdstuk. Hoe schrijf (en monteer) je aantrekkelijke scènes? En hoe maak je van de scènes een betekenisvol verhaal? Het is nu tijd om de scènes uit te schrijven én om een structuur te kiezen voor je verhaal. De structuur is de volgorde van de scènes. Een verzameling scènes is niet automatisch een verhaal. Waarmee ga je de lezer, kijker of luisteraar in je verhaal naar binnen lokken? Hoe ga je daarna zijn aandacht vasthouden? En wat bewaar je voor de finale? Vergelijk je verhaal met een huis. Een huis waarin je straks je lezers, kijkers of luisteraars gaat uitnodigen. Het hoeft geen architectonisch hoogstandje te zijn. Als de plattegrond maar logisch is, zodat je gasten straks niet verdwalen. Besteed je tijd liever aan het creëren van een bijzondere sfeer. Door kieskeurig te zijn bij de inrichting van de kamers (de scènes) en het aantrekken van de huurders (de personages). De lezer, kijker of luisteraar moet zich in het huis welkom voelen en er een poosje binnen willen blijven. Richt de kamers daarom verschillend en een beetje exotisch in. En verhuur het huis alleen aan bewoners die iets hebben meegemaakt en interessante gesprekspartners zijn aan tafel.

2 Zónder iets uit je duim te zuigen! Je moet je huis optrekken uit bestaande stenen, inrichten met bestaand meubilair en bevolken met bestaande mensen. Je kunt je scènes niet, zoals een romanschrijver, zelf verzinnen. Dat betekent dat je soms zal moeten worstelen met gebeurtenissen en personages die niet zo interessant zijn als wanneer je ze zelf had mogen verzinnen. Daar staat tegenover dat wáárgebeurde verhalen meestal vanzelf interessant zijn. Waar de romanschrijver alle zeilen moet bijzetten om een aantrekkelijke plot op papier te krijgen, kan de journalist zó aan de slag. En niet zelden is de werkelijkheid ongelofelijker dan de fantasie. De volgende keer dat je worstelt, moet je maar denken: de kleine onvolmaaktheden in je verhaal worden ruimschoots goedgemaakt door die ene begeesterende factor: de realisering dat dit allemaal écht is gebeurd! Dit hoofdstuk begint met adviezen die je altijd kunt toepassen, ongeacht of je voor een website, krant, tijdschrift, radio- of televisieprogramma werkt. Aan het einde gaan we dieper in op onderzoeksverhalen voor televisie, omdat het geschreven woord daar maar een beperkte rol heeft. Beelden Scènes ontlenen hun sfeer aan: beelden en spanning. Om met de beelden te beginnen: hoe ziet een scène er ook al weer uit (zie ook hoofdstuk 4)? 1. HP bereidt zich voor om iets te gaan doen (doel) 2. HP onderneemt stappen om zijn doel te bereiken (actie) 3. HP stuit op weerstand (conflict) 4. HP moet een keuze maken (keuze) 5. HP worstelt om zijn doel tóch te bereiken (worsteling) 6. HP komt dichter bij zijn doel of niet (climax) De volgorde van de handelingen de structuur van de scène is chronologisch. Daar hoef je verder niet over na te denken. Concentreer je op de beschrijving van de handelingen. Handelingen zijn alle dingen die een HP kan doen: bewegen, praten, denken, zien, horen, ruiken en voelen. Een handeling kun je beschrijven door zijn afzonderlijke componenten te beschrijven: hoofdpersoon bewegingen (handelingen) locatie (waar het zich afspeelt)

3 voorwerpen (die de hoofdpersoon gebruikt) licht (zon, lamp) weersomstandigheden (zon, wind, neerslag) Een meester in het scheppen van sfeer met eenvoudige zinnen, is de schrijver Henning Mankell. Zoals in deze scène, waarin de hoofdpersoon, detective Kurt Wallander, een slachtoffer bezoekt in het ziekenhuis: Hij ging terug naar Isa Edengren s kamer. Hij had verwacht dat ze op bed zou liggen, maar ze zat weggedoken in een leunstoel met een deken strak om zich heen geslagen. Het enige licht in de kamer kwam van de lamp op het nachtkastje. Toen hij dichterbij kwam zag iets van angst in haar ogen. Hij stak zijn hand uit, stelde zichzelf voor en ging naast haar op een stoel zitten. Het zijn hele aardse handelingen, die Mankell zijn hoofdpersoon laat verrichten. Maar hij beschrijft ze zó, dat ze een universum aan sfeer oproepen. Hier zijn enkele geheimen van beeldend schrijven: Filmisch Schrijf filmisch. Alsof je door de lens van een camera kijkt. Show, don t tell! vertel niet wat er gebeurt, maar laat het zien! Schrijf niet: De trein is te laat, maar: De conducteur die op het peron staat te wachten, checkt nog eens zijn horloge en slaakt een diepe zucht. Beschrijf wat er te zien, horen, ruiken, voelen en proeven valt. Sensaties Beschrijf omstandigheden zoals de hoofdpersoon ze waarneemt. Hij ziet iets, hij pakt iets op, hij hoort iets, hij loopt door een locatie, hij realiseert zich iets enz. Vergelijk: met: Er staan geen seinen naast het spoor. Er gaat een zoemer af in de cabine. De machinist drukt op een rode knop. Met zijn andere hand bladert hij door het menu van een zakcomputer. Hij kijkt op door het raam. Op dat moment komt de conductrice binnen in zijn cabine. Ze lacht. De trein gaat over een wissel. Meteen daarna botst ze op de intercitytrein uit Amsterdam... Nog geen rood sein te zien. Zmmmm. Zonder op te kijken drukt hij op de rode knop. Met de andere hand bladert hij door het menu van zijn zakcomputer op zoek naar het telefoonnummer van de

4 treindienstleiding. Juist als hij weer opkijkt door het raam, hoort hij een klap. Het is de conductrice die onopvallend is binnengekomen door de deur achter hem. Ik ben het maar, zegt ze als ze zijn geschrokken blik ziet en ze geeft hem een sympathieke lach. Het volgende moment voelt hij de schokjes van de wissel waarvoor hij had moeten stoppen. En daarna de dreun van de intercitytrein uit Amsterdam... De passages bevatten precies dezelfde informatie: sein, zoemer, knop, zakcomputer, conductrice, wissel, botsing. De eerste beschrijving is afstandelijk; opgetekend door een anonieme buitenstaander. De tweede passage beschrijft de gebeurtenissen zoals ze door de hoofdpersoon worden ervaren. Actie Zorg dat er voortdurend iets gebeurt. Beweging houdt de aandacht vast. Onze hersenen reageren sterk op beweging een oereigenschap die ons helpt gevaren tijdig te spotten. Zolang je de hoofdpersonen dingen laat doen, zit er leven in je verhaal. Elke handeling is een harteklop. Zonder handelingen krijgt het verhaal een cardiac arrest. Dialoog Wat je niet kunt laten zien, kun je misschien laten horen. Beschrijf dialogen van de hoofdpersoon met mensen in zijn omgeving. De wisselwerking zorgt voor spanning. Je kunt de hoofdpersoon ook laten vertellen over iets dat hij heeft gedaan. Maar laat in elk geval de hoofdpersoon aan het woord. De lezer, kijker of luisteraar hoort liever de hoofdpersonen praten, dan de schrijver. Mensen hechten in het algemeen méér geloof aan iets dat ze toevallig afluisteren dan aan iets dat hen wordt verteld. (Zoals eerder gezegd, dienen citaten en dialogen ook om de hoofdpersoon te portreteren. Zijn manier van redeneren en zijn woordkeus verraden iets over zijn persoonlijkheid.) Ik bel om een klapper door te geven. Een klapper? Ja, een klapper. Zo noemen wij sinds mensenheugenis een plek onder de rails waar het zand is weggespoeld, waardoor de rails iets doorbuigt klappert. Zeg, dat heet toch wel écht een klapper hè, want anders ga ik hier af. Gedachtenstroom Gedachten zijn óók een manier om vaart te houden in een scène. Een gedachtenstroom is een beetje als een dialoog: het is een gesprek van de hoofdpersoon met zichzelf. Strikt genomen kun

5 je de hoofdpersoon niet horen denken. Maar je kunt hem wel interviewen over zijn gedachten. Of hij werkelijk dacht wat hij zegt dat hij dacht, zul je echter nooit zeker weten. Voor sommige journalisten is dat reden genoeg om nooit in dit mijnenveld te treden. Anderen durven het soms wél aan, bijvoorbeeld als ze lang genoeg met de hoofdpersoon hebben opgetrokken om vertrouwd te zijn geraakt met zijn redeneertrant en woordkeus. Of als de hoofdpersoon zijn gedachten (destijds) heeft vastgelegd, bijvoorbeeld in een dagboek, memoires, persoonlijke brieven, s of een blog. Terwijl het sein nog onverbiddelijk op rood staat, begint hij na te denken. Tot een paar maanden geleden regelde de verkeersleiding de aansluitingen voor machinisten. Nu is de logistiek van het personeel overgeheveld naar de vervoersmaatschappijen zelf. Alle machinisten en conducteurs hebben een GSM gekregen waarmee ze de nieuwe afdeling Bijsturing Materieel Personeel (BMP) kunnen bellen. Terwijl het sein nog onverbiddelijk op rood staat, beginnen zijn gedachten te rollen. Waarom sprak die vent van de verkeersleiding hem zojuist aan telefoon niet aan met meester? Sommige, vooral nieuwe verkeersleiders hebben daar een broertje dood aan. Vroeger hield iedereen zich aan de omgangsvormen. Je kende elkaar ook. Maar sinds er meerdere vervoerders op het spoor zijn, hebben de verkeersleiders opdracht onpartijdig te zijn. Effetjes iets regelen voor een NS-machinist is er niet meer bij. Net als gedachten zijn ook sommige sensaties niet te zien. Je kunt niet altijd zien hoe de hoofdpersoon zich voelt. Maar, opnieuw: je kunt hem er wél over interviewen. Bovendien zijn sommige sensaties voor iedereen hetzelfde, zoals een vinger tussen de deur of een snijdende wind. Betekenis Waarom doet de hoofdpersoon wat hij doet? Wat steekt er achter zijn gedragingen? De hoofdpersoon heeft in elke scène een doel. Hetzelfde geldt voor zijn tegenspeler al heeft die natuurlijk een heel ander doel. Die doelen geven betekenis aan hun handelingen. Laat die (tegengestelde) doelen in je beschrijving doorklinken, zonder ze expliciet te maken. Het mooiste is als de handelingen en dialogen verraden wat de personages van plan zijn. Hoe je dat doet? Markeer in je aantekeningen handelingen en uitspraken die het doel van het personage verraden. Zorg dat die in elk geval in je scène terechtkomen. De subtielste

6 verwijzingen zijn het leukste. Schenk je lezers, kijkers of luisteraars het genot om zelf iets te ontdekken. Details Details maken de beschrijving. Hoe zien de personages, voorwerpen en locaties er precies uit? Maar wees economisch met je details. Noem alleen kenmerken die typerend zijn. Elke tafel heeft vier poten, maar niet elke tafel is van kersenhout. Vraag je dus af: wat maakt een personage, locatie of voorwerp (tamelijk) uniek? Welke details heeft de lezer, kijker of luisteraar nodig om de persoon, de plaats of het voorwerp te kunnen herkennen? 1. Maak, als je een locatie of hoofdpersoon bezoekt, een lijst van alles wat je ziet, ruikt, hoort en voelt. 2. Vink vervolgens de kenmerken aan die je het opmerkelijkste vindt. 3. Stel die kenmerken later centraal in je beschrijving. Naast beschrijvende details, heb je ook onthullende details. Zoals details die het doel van de hoofdpersoon verraden. Of details die om de spanning te verhogen een schaduw vooruitwerpen van de gebeurtenissen die gaan komen: als de detectives bij het huis aanbellen, merken ze dat de deur een beetje open staat. Op hun hoede, gaan ze naar binnen. Het selecteren van de details is een belangrijk onderdeel van het schrijven. Teveel details gaat ten koste van het ritme. Lezers, kijkers en luisteraars zijn bovendien heel goed in staat zélf allerlei details in te vullen. Wat is er bijvoorbeeld aan de hand met deze toilet in de trein? Op het balkon schittert een grote plas. De deur naar het gerief staat half open; natte voetafdrukken verdwijnen in alle richtingen. Ons hersenen zijn getraind om plaatjes in te vullen we vinden dat leuk om te doen! Pas dus op om niet alles voor te kauwen. Schrijven is het zorgvuldig invoegen van sommige details en het zorgvuldig weglaten van andere. Actieve zinnen Stel de handelende persoon voorop in je zinnen en niet degene die de handeling ondergaat. Schrijf niet: De trein wordt stilgezet door de machinist, maar: De machinist zet de trein stil. De machinist is de handelende persoon. Wees alert op

7 wordt en worden : waar deze opduiken, is vaak sprake van een passieve zin. Werkwoordstijl In de zin Het stilzetten van de trein kost veel moeite wordt het werkwoord stilzetten gebruikt als zelfstandig naamwoord: het stilzetten. Onbewust doen we dat vaak: van werkwoorden zelfstandige naamwoorden maken. Verander de naamwoordstijl terug in de werkwoordstijl : De machinist zet de trein met moeite stil. Werkwoorden Kies je werkwoorden zorgvuldig. Zij hebben de meeste impact op de sfeer. Loopt de hoofdpersoon, of sluipt hij? Of is het meer rennen, drentelen, slenteren, sloffen, schuifelen, huppelen, dansen..? Vervang vlakke werkwoorden door werkwoorden die emotie oproepen. In: Hij heeft het koud is heeft een vlak werkwoord, dat geen emotie oproept. Maar als je schrijft: De kou kruipt onder zijn jas, ontstaat door het werkwoord kruipen een heel andere sfeer. Hij is moe kun je vervangen door: Hij vecht tegen zijn vermoeidheid. Hij is twee meter lang door: Hij worstelt met zijn lengte van twee meter. Zinnen die beginnen met Hij is of Hij heeft.. kondigen vaak een zwakke handeling aan. Ook werkwoorden die geen beeld oproepen, kun je beter vervangen. De zin: De machinist zet de trein met moeite stil roept niet een sterk beeld op. Dat geldt wél voor: De machinist draait uit alle macht aan een wieltje waardoor de trein knarsend tot stilstand komt. Levende voorwerpen Goede schrijvers kunnen zelfs dode dingen tot leven wekken. Een stoel kreunt onder het gewicht van een gebruiker. Een woord rolt uit een mond. Een gedachte baant zich een weg. Gebruik dit stijlmiddel vooral als het alternatief (een mens die iets doet) niet erg aansprekend is. Bijvoorbeeld: Hij loopt op het grind is niet zo indringend als: Het grind knispert onder zijn voeten. Zelfs een stad kan iets dóen: Antwerpen kondigt zijn komst aan met torenflats in de tuinwijk Luchtbal, dan met hijskranen in de havens en tenslotte met de gotische toren van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal. Associaties

8 Als er niet direct een sterk beeld is om te beschrijven, kun je een beeld oproepen uit de beeldbank van de collectieve menselijke ervaring. Hij voelde zich alsof hij zojuist een marathon had gelopen. Of maak een vergelijking met iets anders: Tot slot Boven de hoofden liggen de koffers, rugzakken en sporttassen als processierupsen tegen elkaar. De riemen en hengsels hangen als pootjes naar beneden. Wissel de sfeer van de scènes af: kies voor harmonie, rust en schoonheid na spanning, uitdaging en gevaar. Creëer waar mogelijk contrast: zoek het tragische in het komische, het politieke in het persoonlijke en andersom, het bijzondere in het alledaagse, het triviale in het overdrevene, enzovoort. Voeg af en toe een scheutje ironie toe: laat zien hoe de acties van de hoofdpersoon vaak tot het tegenovergestelde leiden. Elk voordeel hep zijn nadeel. Een verkeerde afloop kan een loutering zijn. Hiervoor hebben we het steeds gehad over het maken van beschrijvingen. Maar wat doe je als er niks te beschrijven valt? Bijvoorbeeld omdat de gebeurtenissen niet spannend en belangrijk genoeg zijn voor een eigen scène. Omdat de hoofdrolspeler saai is. Of omdat de beschikbare kolomlengte of uitzendtijd beperkt is? In die gevallen zit er niets anders op dan de gebeurtenissen in eigen woorden samen te vatten. Tell, don t show, dus. Hoewel een literaire doodzonde, zit er soms niks anders op. Maar het kan ook prettig zijn om de film af en toe even stop te zetten. Bijvoorbeeld als jij, als schrijver, even iets wilt uitleggen. Zoals: - Welke handelingen zijn er voorafgegaan? Wat is de voorgeschiedenis? - Wat is de geschiedenis (achtergrond) van de hoofdpersoon? - Wat is er gezegd voordat we in het spannendste deel van een dialoog vielen? - Wat denkt iemand? (Dat kun je niet laten zien, dus dat zal de schrijver zelf moeten vertellen.)

9 Probeer een balans te vinden tussen gebeurtenissen die je kunt beschrijven (in scènes) en gebeurtenissen die je, meestal om praktische redenen, moet samenvatten. In een scène is de illusie van beweging en beeld optimaal. In een samenvatting is de informatiedichtheid optimaal. Je kunt de pijn wat verzachten door de samenvatting óók van een conflict en een climax te voorzien. Een samenvatting bevat minder actie dan een scène, maar ze bevat wél actie. Spanning Wat is spanning? Wat bepaalt de spaning in een scène of verhaal? Spanning is niets anders dan onzekerheid over de afloop. Zo lang de kans bestaat dat er nog iets gaat gebeuren, is er sprake van spanning. Actie Actie is spanning. Want wat beweegt, kan nog alle kanten uit; de afloop is ongewis. Puur door handelingen te beschrijven, zoals hierboven, creeer je al spanning. Chronologie Een chronologisch verteld verhaal is spannend omdat er een ontwikkeling in zit. Tijdbom Nóg spannender wordt een chronologie als er in het verhaal een paar keer een tijdsaanduiding wordt gegeven. De tijd lijkt dan weg te tikken. Bijvoorbeeld: Maandag 12 november, vier uur s middags. Buiten woedt een sneeuwbui als An de garagedeur opent Foreshadow (vooruitblik) Geef alvast een voorproefje van wat nog gaat komen. Bijvoorbeeld: An wist toen nog niet dat de sneeuwbui in een storm zou veranderen Cliffhanger (open einde) Schakel als het spannend wordt ineens over naar een ander, parallel, verhaal. Laat de lezer letterlijk hangen op het spannendste moment. Bijvoorbeeld: Als An met haar twaalf jaar oude Fiat Panda de donkere straat indraait, merkt ze dat haar ruitenwissers het niet doen. Op dat moment, elders in

10 de stad, belt politiecommissaris Stef zijn vrouw dat hij later naar huis komt, omdat hij een haastig ingerichte calamiteitenpost moet leiden Perspectiefwisseling Vertel een verhaal vanuit het perspectief van twee of drie verschillende personen (zoals hierboven) en wissel af tussen hun belevenissen. Of switch tussen verschillende plaatsen. Bijvoorbeeld: Stef geeft een klap op de koffiemachine in de hoek van de meldkamer, maar er komt geen druppel uit. Kloteding, vloekt hij. Als ze maar niet denken dat ik hier de hele nacht zonder koffie bij de telefoon ga zitten! Takke! roept An tegen haar donkere dashbord. Takke! Als ik die monteur tussen mijn vingers krijg die vorige week mijn APK-keuring heeft gedaan! Contrast, tegenstelling Contrasten zorgen voor spanning. Tegenstellingen moeten immers worden overbrugt, niet waar? Of ze monden uit in conflicten. Bijvoorbeeld: Terwijl ze stopt, midden op straat waar is ze eigenlijk? vullen haar ogen zich met warme tranen. De wind huilt om haar auto. Zelfs de zijramen zijn nu helemaal besneeuwd. Gisteren om deze tijd lag ze voor de open haard, in de armen van Joris, haar nieuwe vriend, en maakten ze grappen over haar oude Panda Mysterie Beschrijf iets of iemand zonder de identiteit meteen prijs te geven. Bijvoorbeeld: Een kwartier geleden nog stond Stef met zijn jas in de hand om naar huis te vertrekken, maar nu kan hij zijn ogen niet afhalen van het kastje in de hoek. Het was hem eerst niet opgevallen, tot een jongere collega er bij kwam staan en druk allerlei toetsjes begon in te drukken. Het was geen computer. Het was kleiner en er was geen scherm In- of uitzoomen Ga van groot naar klein of andersom. Zoom in of uit zoals met een lens. Bijvoorbeeld: Het hele land had last van de sneeuwstorm. Vliegtuigen werden aan de grond gehouden. Treinen stonden stil. Opgewonden nieuwsbulletins volgende elkaar op op tv. Amsterdam reageerde zoals altijd op rampen: gelaten. Wie niet naar buiten hoefde bleef binnen, en wie wél naar buiten moest, óók. Er was niemand die op dit moment op dit deel van de Herengracht hoefde te zijn. Anders had hij of zij gezien dat er een klein

11 autootje stilstond, met de lampen aan maar zónder ruitenwissers en met één wiel boven het water van de gracht. Stef wrijft over het insigne op zijn uniform. Hij kan zich nog herinneren dat hij zijn eerste uniform kreeg aangemeten. Het was een warme zomerdag en de politierekruten stonden sloom en slungelig in de rij. Zijn lichting was later goed terecht gekomen. Daar kon hij trots op zijn. Dat was in de dagen dat de politie nog wat vóórstelde. Tegenwoordig heeft niemand in deze stad meer respect voor een uniform. En niet alleen in deze stad Alinea s Je kunt ook spanning aanbrengen in de opbouw van de alinea s. Vergelijk: met: Lisette is woest. Al weken wordt ze door haar zusje gepest. Haar favoriete beer is uit elkaar getrokken, haar mooie vlechten zijn afgeknipt en nu zit ze met een verfrommeld kleurboek in haar handen. Met stijf dichtgeknepen ogen zint ze op wraak. Eerst is haar favoriete beer uit elkaar getrokken. Toen zijn haar mooie vlechten afgeknipt. En nu zit ze met een verfrommeld kleurboek in haar handen. Al weken wordt Lisette door haar zusje gepest. Ze is woest! Het eerste voorbeeld begint als het ware met een paukenslag en eindigt (in de climax) met tromgeroffel. Het tweede voorbeeld heeft een omgekeerd verloop: het begint met tromgeroffel, gevolgd door een paukenslag aan het eind (de climax). Volgorde (structuur) Het is tijd om de scènes aan elkaar te schrijven. Het ligt voor de hand om dat chronologisch te doen. Het is al eerder gezegd: de chronologie is een ijzersterke structuur. Ze laat zich makkelijk volgen en biedt de nodige spanning. De klassieke verhaalstructuur is chronologisch. In een klassiek verhaal worden de scènes aaneen gesmeed tot actes. En deze actes dwingen het verhaal in een chronologische dwangbuis: 1 e acte ( voorbereiding ): De hoofdpersoon wordt voorgesteld. Wie is hij? Hoe ziet zijn normale leven eruit? Wat is zijn doel (in het leven, in zijn werk)? Dan gebeurt er iets onverwachts (uitlokkend incident),

12 waardoor dat doel in gevaar komt. De hoofdpersoon maakt zich op om het probleem te overwinnen. 2 e en volgende actes ( ontwikkelingen ): Het lukt de hoofdpersoon om het probleem te overwinnen, maar de volgende uitdaging loert al om de hoek. Telkens als hij een hindernis heeft overwonnen, doemt er een nieuwe op. De situatie wordt steeds hopelozer. Zal hij nog ooit zijn doel bereiken? Laatste acte ( ontknoping ): In uiterste een poging zijn leven weer op orde te krijgen (en zijn doel te bereiken) zet de hoofdpersoon in de laatste scènes alles op alles. Hij slaagt erin zijn problemen te overwinnen... of niet. Hij overwint of hij moet zijn nederlaag toegeven. In elk geval komt hij gelouterd uit de strijd. Hij is een ander mensen geworden. Het is een prachtige, overzichtelijke structuur. Maar helaas niet bruikbaar voor alle onderzoeksverhalen. Want wat doet je als je onderzoek leidt tot een onthulling en je dus groot nieuws te melden hebt? Ga je die onthulling dan bewaren tot het einde van het verhaal, zoals in de klassieke structuur? Ik denk het niet. Journalistieke verhalen beginnen juist met het nieuws. Je kunt de lezers, kijkers of luisteraars niet helemaal tot het einde laten wachten voordat je de belangrijkste gebeurtenis onthult. Ze beginnen anders aan een journalistiek verhaal dan aan een roman. Ze willen snel weten waar het over gaat. Wat is het nieuws? Waarom is het belangrijk? Wat betekent dit voor mij? En hoe ga je het aanpakken als er meerdere personen een belangrijke rol spelen in je verhaal? In de klassieke structuur is er maar één hoofdpersoon en hooguit één tegenspeler ( antagonist ). En nóg iets: het klassieke verhaal heeft een einde. Er zijn na de laatste scène geen belangrijke gebeurtenissen meer te verwachten. Aan het slot kan de balans definitief worden opgemaakt. Journalistieke verhalen, daarentegen, hebben zelden een definitief einde. Journalistiek is geschiedschrijving terwijl de gebeurtenissen nog in volle gang zijn. Je onthult een probleem, maar of de verwantwoordelijken het probleem nu ook zullen gaan oplossen, is nog onbekend. En zullen de daders, die je in het verhaal hebt ontmaskerd, uiteindelijk ook voor de rechter worden gebracht? En hoe zal de rechter oordelen?

13 Voor onthulingen is de klassieke structuur, met zijn dwingende chronologische volgorde van gebeurtenissen, ongeschikt. Maar er zijn óók onderzoeksverhalen waarin niet zozeer iets wordt onthuld, als wel een kijkje achter de schermen wordt geboden. Bijvoorbeeld wanneer je laat zien: Hoe iets in elkaar zit (een machine, een apparaat) Hoe iets tot stand komt (een kunstwerk, een gebouw, een beslissing) Hoe iemand iets heeft ontdekt (in zijn werk of op reis) Hoe je journalistiek onderzoek is verlopen In die gevallen kun je de scènes wél in chronologische volgorde presenteren. Er is dan immers geen onthulling die roet in het eten gooit door een prominente plaats op te eisen. Hieronder vind je (ter inspiratie) voor beide soorten onderzoeksverhalen een uitgewerkte structuur: Onthulling Heb je iets te onthullen? Volg dan een omgekeerde chronologie. Begin met de conclusie (het nieuws) en ga via de gevolgen naar de oorzaken: 1. Openingsscène De eerste scène moet de lezers, kijkers of luisteraars én boeien én nieuwsgierig maken naar de rest van je verhaal. Goede openingscènes zijn: De eerste gebeurtenis uit de chronologie. Dit is de scène waarin het uitlokkend incident plaats vindt. Elke scène die opmerkelijk, spannend en/of mysterieus genoeg is. Ook als deze scène niet aan het begin van de chronologie plaatsvindt. Je kunt gerust ergens midden in het verhaal vallen (in het Latijns is daar een term voor: in medias res ). Je gaat je verhaal immers niet chronologisch vertellen; je gaat op een andere manier samenhang aanbrengen tussen de scènes. De laatste gebeurtenis vóór de grote climax. Dit is de scène waarin alle hoofdpersonen zich opmaken voor de finale strijd.

14 2. Onthulling Schrijf (of vertel) in enkele zinnen wat de belangrijkste conclusies zijn van je onderzoek. Maar ook: Wat was de aanleiding? Iets in de actualiteit? Hoe heb je het onderzoek uitgevoerd? Waarom zijn de uitkomsten belangrijk voor de lezer, kijker of luisteraar? Wat gaat hij er in zijn leven van merken? Hoe kan hij zijn voordeel doen met de informatie? Dit is de kern van je verhaal! In wezen is dit de definitieve versie van je hypothese en deelhypotheses. 3. Cliffhanger Shakespeare zou nu zijn moede hoofd laten hangen: je hebt zojuist de ontknoping van je verhaal weggegeven! Hoe denk je de lezer, kijker of luisteraar nu nog geboeid te houden? Door te beloven dat er nog méér komt! Geef niet álles weg in de nieuwsalinea. Houd een paar (kleinere) ontdekkingen achter de hand. Vertel dat er verderop in je verhaal nog méér onthullingen zullen volgen. (Zeg bijvoorbeeld: Dit is niet alles wat we hebben ontdekt. Er zijn nog veel meer gevolgen. Of Er zijn nog veel meer mensen bij betrokken. ) Maak duidelijk dat er een spannende reconstructie volgt. De uitkomst van de gebeurtenissen mag dan al bekend zijn, maar moet je eens horen hoe het zover heeft kunnen komen! Dit is wat Jeroen Smit doet in zijn boek De Prooi. Verderop vertelt Jeroen daar zelf méér over (- is dit een cliffhanger of niet?!) Begin met de grote climax, maar bewaar de afwikkeling tot het laatste. Agatha Christie was hier een meesteres in. Haar murder mysteries beginnen met de climax (een moord!). Daarna tonen ze in flashbacks wat er aan de moord is vooraf gegaan. En ze eindigen met de afwikkeling: de scène waarin de hoofdpersoon terugblikt en conclusies trekt. (Dat is de scène waarin Miss Marple of Poirot alle verdachten bij elkaar roept om in hun bijzijn de dader te ontmaskeren.)

15 4. De gevolgen Een klassiek verhaal begint met het begin en eindigt met het einde. Jij bent zojuist echter met het einde begonnen met de onthulling. Er is veel voor te zeggen om die omgekeerde marsrichting ook verder aan te houden. Dan moet je nu stilstaan bij de gevolgen van de problemen die je hebt onthuld en niet bij de oorzaken. De oorzaken komen als laatste aan bod. Waarom de gevolgen eerst? Omdat de impact van een onthulling vaak belangrijker is dan de onthulling zélf. Dat plastic waterbuizen ongezonde chemicaliën afgeven aan het drinkwater, is de onthulling. Dat er mensen onnodig ernstig ziek worden, is het gevolg. Door vroeg in je verhaal te laten zien wat de gevolgen zijn, geef je je onthulling meer gewicht en trek je meer aandacht. 5. De oorzaken Wat zijn de oorzaken van de problemen die je hebt onthuld? Hoe heeft het zo ver kunnen komen? Het is praktisch om deze vragen tot het einde te bewaren. Om twee redenen: De lezers, kijkers of luisteraars zijn, op dit punt van het verhaal, voldoende doordrongen van de ernst van de onthulde problemen om nu óók te willen weten wat de oorzaken zijn. Vanuit de oorzaken kun je een overstap maken naar het laatste deel van je verhaal, de afsluiting, waarin je ook iets gaat zeggen over mogelijke oplossingen. Je moet de oorzaken kennen om goede oplossingen te kunnen aandragen. Vaak bestaan de oplossingen uit het wegnemen van de oorzaken. Vertellen in beelden Show, don t tell! Het is al eerder gezegd. Maar het advies geldt in versterkte mate als je je verhaal met beeld en/of geluid gaat vertellen. Ze zijn een zegen en een vloek: beeld en geluid. Enerzijds hoef je een heleboel niet meer te vertellen, je kunt het immers gewoon laten zien en horen. Anderzijds leiden het kijken en luisteren af van de informatie in je tekst. Dus moet je goed nadenken over wat je zelf gaat vertellen, wánneer je dat doet en hóe. Een aantal tips voor het schrijven:

16 De eerste minuut De eerste klap is een daalder waard. Zoals in de lead van een geschreven verhaal moeten in de eerste minuut van een tv-verhaal een paar dingen bij elkaar komen. Het belangrijkste doel is dat je kijker blijft hangen : hij moet je verhaal helemaal willen uitkijken. Toon dus een pakkend fragment, of aansprekende beelden, maar denk niet dat dat genoeg is. Je kijker moet een paar ingrediënten hebben om te willen kijken. Geef iets weg van de aanleiding: Waarom heb je dit verhaal gemaakt? Waarom moet de kijker dit zien? Is er een link met de actualiteit? Zeg of toon iets over hoe je onderzoek verliep: Ben je gehinderd? Wat was lastig of frustrerend? En kan je dat illustreren? Leg ook uit waarom dit verhaal van belang is: Wat gaat je kijker ervan merken? Kan hij er zijn voordeel mee doen? En dat allemaal in een paar zinnen/quotes/beelden. Voorwaar: een kunst. Het zal dan ook niet zelden gebeuren dat je die cruciale eerste minuut pas helemaal als laatste schrijft en monteert. Chronologie Het begin, midden en eind van een verhaal zullen ook in beeld/geluid meestal niet in die volgorde in je uitzending komen. Je zult veelal beginnen met het bijna-einde, want dat maakt nieuwsgierig. Hoe ben je daar gekomen? Vervolgens ga je terug naar het begin. En via het midden werk je naar een definitief einde toe. Je wijst dus vooruit naar wat komen gaat en dat levert spanning op: hoe zou het aflopen? Overweeg om dat bijna-einde ook in het soort beelden/geluiden dat je kiest te laten afwijken van de rest van je vertelling. Bijvoorbeeld door andere kleuren, of andere camerastandpunten. Dan springt die spannende vooruitwijzing (foreshadow) er ook zichtbaar uit. Maar pas op: rommel niet teveel in de chronologie. Een kijker of luisteraar kan niet, zoals een lezer, terugbladeren! Hij moet het verhaal in één keer snappen. Goede beeld- en geluidverhalen zijn daarom in hoge mate lineair. Chronologie is meestal de prettigste en makkelijkst te volgen lineariteit. Wijk daar dus (behalve met een enkele vooruitwijzing) zeker niet teveel van af.

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift -

Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift - Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift - I Oefenen met observeren 1. Het woordenschilderij A Kijk 60 seconden heel goed

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Welkom in de bibliotheek. Je gaat op ontdekking in de bibliotheek. Hierbij doe je een onderzoek naar verschillende soorten media; zoals

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164

RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164 R.K. Basisschool De Vlinder RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164 GOEDE STUDIEGEWOONTEN Bij goed studeren (leren) of huiswerk maken

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

Inspirerend Presenteren

Inspirerend Presenteren Inspirerend Presenteren Door Kai Vermaas & Charis Heising Bla bla bla bla bla bla bla bla bla bla bla bla Inleiding Wil je leren hoe jij een presentatie kunt geven waar je zeker bent van je verhaal? En

Nadere informatie

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF--

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- Confrontatie scene Written by Loïs Vehof Genre: Avontuur Locatie: De oude tempel Protagonist: Wachter Antagonist: Dief Conflict:

Nadere informatie

Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 2: PERSPECTIEF

Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 2: PERSPECTIEF Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 2: PERSPECTIEF In vier weken krijg je inzicht in wat een verhaal goed, meeslepend, invoelbaar en prettig leesbaar maakt. Je krijgt gereedschap

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Help, mijn papa en mama gaan scheiden!

Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Joep ligt in bed. Hij houdt zijn handen tegen zijn oren. Beneden hoort hij harde boze stemmen. Papa en mama hebben ruzie. Papa en mama hebben vaak ruzie. Ze denken

Nadere informatie

Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag

Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag De probleemstelling is eigenlijk het centrum waar het werkstuk om draait. Het is een precieze formulering van het onderwerp dat je onderzoekt. Omdat de probleemstelling

Nadere informatie

Schriftelijke schrijfcursus op basis van De kleine prins

Schriftelijke schrijfcursus op basis van De kleine prins Schriftelijke schrijfcursus op basis van De kleine prins Een impressie Schrijven naar aanleiding van het verhaal van de kleine prins, hoe doe je dat? Ik kan er veel over schrijven en vertellen, maar het

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Bescherm je foto s met een watermerk

Bescherm je foto s met een watermerk Bescherm je foto s met een watermerk Het is vervelend wanneer een ander met je foto's aan de haal gaat. Je steekt er niet alleen tijd en moeite in maar ook wettelijk heb je rechten over je eigen foto's.

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

De volgende onderdelen moeten in het verslag worden verwerkt:

De volgende onderdelen moeten in het verslag worden verwerkt: Het maken van een leesverslag in klas 3 en 4 VMBO Basis Voor het examenonderdeel fictie moet je een aantal boeken lezen. Gebruik bij het maken van het leesverslag het schema hieronder. Werk het schema

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI AVI E4* Alcoholisme, ruzie, bang zijn Midden in de nacht rinkelt de telefoon. Anna weet wat dat betekent. Ze moet vluchten, alweer. Ze rent de donkere nacht in. De volgende dag valt Anna in de klas in

Nadere informatie

Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 4: STIJL

Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 4: STIJL Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 4: STIJL In vier weken krijg je inzicht in wat een verhaal goed, meeslepend, invoelbaar en prettig leesbaar maakt. Je krijgt gereedschap

Nadere informatie

Hoe kan je een verhaal op een multimediale manier vertellen?

Hoe kan je een verhaal op een multimediale manier vertellen? Hoe kan je een verhaal op een multimediale manier vertellen? Over digital storytelling Digital storytelling is een heel eenvoudige manier om een verhaal op een multimediale manier te vertellen. Je kan

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Informatie voor ouders 2 Het medicijn Gammaglobuline onder je huid (subcutaan) 4 Wil je meer

Nadere informatie

Eerst je eigen toekomst bedenken, voordat je samen een toekomst bedenkt. Aantrekkelijk voelen Pak je echte wens

Eerst je eigen toekomst bedenken, voordat je samen een toekomst bedenkt. Aantrekkelijk voelen Pak je echte wens Trainen en coachen Psycholoog Mirella Brok Skype Tilburg Made Den Bosch psycholoog@psycholoogmirellabrok.nl 06 1771 2728 KvK 51743256 Lid Nederlandse Beroepvereniging voor Toegepaste Psychologie Opwarmoefening

Nadere informatie

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen - Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - Belangrijke namen 7 luisteren karaktereigenschappen 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

Nadere informatie

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie:

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie: 1. Beschrijvingsopdracht: Motivatie: Ik heb dit boek gelezen, omdat ik een deel van de film had gezien en nieuwsgierig was naar de rest van het verhaal. Ik was eerst begonnen aan het boek Karakter van

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline in je bloed

Het medicijn Gammaglobuline in je bloed Het medicijn Gammaglobuline in je bloed Onder ouders verstaan wij ook verzorger(s), pleeg- of adoptieouder(s) U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door geven per e-mail: patienteninformatiewkz@umcutrecht.nl

Nadere informatie

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek KIEZEN Een goed begin is het kiezen van het juiste boek. Er zijn zo veel mooie verhalen waardoor het soms lastig is om een goede keuze

Nadere informatie

FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK

FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK Pagina 0 WOORD VOORAF Je zit nu in 3 VMBO en het eindexamen lijkt nog ver weg... Maar niets is minder waar. Dit jaar start je namelijk al volop met de voorbereidingen

Nadere informatie

R O S A D E D I E F. Arco Struik. Rosa de dief Arco Struik 1 www.gratiskinderboek.nl

R O S A D E D I E F. Arco Struik. Rosa de dief Arco Struik 1 www.gratiskinderboek.nl R O S A D E D I E F Arco Struik Rosa de dief Arco Struik 1 www.gratiskinderboek.nl In de winkel 3 Bart 5 Een lieve dief 7 De telefoon 9 Bij de dokter 11 De blinde vrouw 13 Een baantje 15 Bijna betrapt

Nadere informatie

Hoe geef ik een interview?

Hoe geef ik een interview? Hoe geef ik een interview? Word je binnenkort geïnterviewd voor een krant, magazine, de radio of tv? Hier vind je een checklist van aandachtspunten voor de voorbereiding, het interview zelf en de afronding,

Nadere informatie

Opgewekt aan de slag met je essay of boek Door schrijfcoach Yoeke Nagel ( ) www.yoeke.com

Opgewekt aan de slag met je essay of boek Door schrijfcoach Yoeke Nagel ( ) www.yoeke.com Opgewekt aan de slag met je essay of boek Door schrijfcoach Yoeke Nagel ( ) www.yoeke.com Het essay of boek wordt zwaar overschat. Eigenlijk is het gewoon een stukkie schrijven. Zoiets als een wandeling

Nadere informatie

Mini-docu - Les 2 Herinneringen in beeld

Mini-docu - Les 2 Herinneringen in beeld Mini-docu - Les 2 Herinneringen in beeld [Om deze lesbrief in te kunnen vullen heb je de nieuwste versie van Adobe Reader nodig] Naam: Klas: Naam docent: Als er in een documentaire wordt gesproken over

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

Liefde is vrij van zichzelf, om te leven voor de ander.

Liefde is vrij van zichzelf, om te leven voor de ander. Liefde is vrij van zichzelf, om te leven voor de ander. HHKalender DEF_2 ct.indd 1 Romantiek in een liefdesbrief 01-06-15 21:37 ROMANTIEK in een liefdesbrief Schrijf een liefdesbrief aan je geliefde. Verwerk

Nadere informatie

3 minuten: Geef een samenvatting van het verhaal. 3 minuten: Wat is jouw mening over. Onderbouw je mening.

3 minuten: Geef een samenvatting van het verhaal. 3 minuten: Wat is jouw mening over. Onderbouw je mening. Geef een samenvatting van het verhaal. Geef een samenvatting van het verhaal. Geef een samenvatting van het verhaal. Vertel alles wat je weet over de hoofdpersoon. Vertel alles wat je weet over de hoofdpersoon.

Nadere informatie

Vragen bij het prentenboek 'De tovenaar die vergat te toveren'

Vragen bij het prentenboek 'De tovenaar die vergat te toveren' De tovenaar tovert De verhalenvertelster vertelt Wat zou een tovenaar allemaal kunnen toveren? Hoe zouden de kinderen zich voelen? Waar zie je dat aan? Is de tovenaar blij/ boos/ verdrietig of bang? Hoe

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij

Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij Geliefde gemeente van onze Heer Jezus Christus, Wie is hij toch, dat zelfs de wind en het meer hem gehoorzamen. Wie is hij toch? Die vraag klinkt

Nadere informatie

leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1

leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1 leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1 actief leren WWW.leer-actief.nl Dit is Wybo. Wybo was vroeger een heel gewoon jongetje, maar hij was wel erg lui. En dat...werd zijn redding. Hij had nooit

Nadere informatie

Workshop Verhalen Schrijven

Workshop Verhalen Schrijven Workshop Verhalen Schrijven Zaterdag 18 juni 2011 AbvaKabo FNV Dierenpark Amersfoort 1. INLEIDING Ik geef eerst wat algemene tips over verhalen schrijven en dan gaan we over naar de opdracht van vanmiddag.

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Supplement informatiewijzer oncologie OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Bewegen tijdens de behandeling van kanker 2.1 Instructie 2.2 Doel 2.3 Bespreking

Nadere informatie

Praten over boeken in de klas Het vragenspel van Aidan Chambers

Praten over boeken in de klas Het vragenspel van Aidan Chambers Praten over boeken in de klas Het vragenspel van idan hambers We weten pas wat we denken als we het onszelf horen zeggen. (idan hambers). Elk individu, kind en volwassene, beleeft een tekst op geheel eigen

Nadere informatie

Tuesday, February 8, 2011. Opleiding Interactieve Media

Tuesday, February 8, 2011. Opleiding Interactieve Media Opleiding Interactieve Media Inhoud Inleiding presenteren 1. Voorwerk 2. Middenstuk 3. Begin presentatie 4. Einde presentatie 5. Visuele middelen 6. Non-verbale communicatie 7. Opdracht 8. Criteria 1.

Nadere informatie

Je gedachten gestructureerd op papier

Je gedachten gestructureerd op papier Online training: Je gedachten gestructureerd op papier Start: 14 september 2015 Een online programma, mét coaching, voor ondernemers en werknemers Voor als je logisch opgebouwde teksten wil leren schrijven,

Nadere informatie

Het circus komt 3+ Clair de Lune Théâtre (België)

Het circus komt 3+ Clair de Lune Théâtre (België) lesbrief Het circus komt 3+ Clair de Lune Théâtre (België) onderbouw (groep 1 t/m 4) bezoekadres Markendaalseweg 75a Het doek gaat op. Er komt een schaduwcircus aan en alles is ineens mogelijk! Schaduwen

Nadere informatie

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten Subdomein A 1.1: Woordenschat 1.1 h/v de betekenis van onbekende woorden afleiden uit de context; 1.2 h/v de betekenis

Nadere informatie

Voor 3 tot 5 spelers vanaf 8 jaar. Speelduur: ca. 45 minuten.

Voor 3 tot 5 spelers vanaf 8 jaar. Speelduur: ca. 45 minuten. SPELREGELS Phil Orbanes Voor 3 tot 5 spelers vanaf 8 jaar. Speelduur: ca. 45 minuten. INHOUD 21 Alibikaarten: 6 verdachten 6 voertuigen 9 vluchtbestemmingen 39 Speurkaarten: 19 verdenkingskaarten 8 spiekkaarten

Nadere informatie

Bewust Omgaan met een Verslaving

Bewust Omgaan met een Verslaving Bewust Omgaan met een Verslaving Dit stuk biedt enkele handvatten om bewust te leren omgaan met je verslaving. Misschien denk je op dit punt wel dat je er niet mee om wil léren gaan, maar dat je er gewoon

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Inhoud Afasie, wat is dat en hoe kunt u er mee om gaan? 5 Taalproblemen 6 Hoe ervaren afasiepatiënten de moeilijkheden zelf? 7 Hoe kunt u het beste omgaan

Nadere informatie

Beelden. Bondig. Verdelen. Verslag. Associatie. Een gegeven begin. Bijvoeglijke naamwoorden. Bij muziek. www.klastools.be

Beelden. Bondig. Verdelen. Verslag. Associatie. Een gegeven begin. Bijvoeglijke naamwoorden. Bij muziek. www.klastools.be Bondig Beelden Schrijf een willekeurige tekst. Maar alle regels zijn precies even lang. Neem foto's en tekeningen uit tijdschriften als inspiratie voor een kort verhaal. Beschrijf niet de foto. Laat je

Nadere informatie

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice.

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice. Alice ligt in bed. Heel langzaam wordt ze wakker. Haar lichaam ontspannen, haar hoofd leeg. De vertrouwde geur van haar man Jules hangt in de slaapkamer. Een geur van alcohol, nootmuskaat en oude man.

Nadere informatie

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Uitprobeerpakket Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Welke voorkeur heb jij?

Welke voorkeur heb jij? Pedagogische vaardigheden: Welke voorkeur heb jij? Als pedagogisch medewerker maak je in de omgang met de kinderen in jouw groep gebruik van verschillende pedagogische vaardigheden. Wat zijn jouw voorkeursvaardigheden

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft!

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! Scott de Jong http://www.positiefleren.nl - 1 - Je leest op dit moment versie 2.0 van het Ebook: 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft.

Nadere informatie

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht I Lichamelijke ontwikkeling en zelfbeeld Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen worden zich meer bewust van eigen talenten en eigenschappen en ontwikkelen een positief zelfbeeld. Kinderen kunnen

Nadere informatie

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten.

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten. Lekker ding Pas op!, roept Anita. Achter je zitten de hersendoden! Ik kijk achterom. Achter ons zitten twee jongens en drie meisjes hun boterhammen te eten. Ze zijn gevaarlijk, zegt Anita. Ze schudt haar

Nadere informatie

Maak samen een glossy groep 8

Maak samen een glossy groep 8 Maak samen een glossy groep 8 Er zijn hieronder werkbladen voor: brainstorm & mindmap om inhoud te bepalen voor het tijdschrift persoonlijke pagina maken interview meester, juf of klasgenoten een echte

Nadere informatie

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl http://www.edusom.nl Actielessen Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Nieuwe woorden Grammatica: werkwoorden in de verleden tijd Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente

Nadere informatie

Centrum Basiseducatie Brusselleer Oefenmap lezen en schrijven p. 1 Gezondheid Leugens die kwetsen Niveau 3. Leugens die kwetsen

Centrum Basiseducatie Brusselleer Oefenmap lezen en schrijven p. 1 Gezondheid Leugens die kwetsen Niveau 3. Leugens die kwetsen Centrum Basiseducatie Brusselleer Oefenmap lezen en schrijven p. 1 Roddelen Leugens die kwetsen Onze tong is zeer bijzonder. We kunnen ermee aan een ijsje likken. We kunnen ze gebruiken in de liefde. En

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces

Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces Het 5V- proces van Appreciative Inquiry is een uitstekend instrument voor het houden van een waarderend gesprek of interview. Je kunt de stappen in het

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie Onco-Move Bewegen tijdens chemotherapie Introductie De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen Op 1 januari worden volop goede voornemens gemaakt. We willen stoppen met roken, afvallen, meer bewegen, gezonder leven en ga zo maar door. Afvallen is

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau A, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

sarie, mijn vriend kaspar en ik

sarie, mijn vriend kaspar en ik sarie, mijn vriend kaspar en ik Leen Verheyen sarie, mijn vriend kaspar en ik is een theatertekst voor kinderen vanaf 4 jaar en ging in première op 12 september 2009 bij HETPALEIS in Antwerpen 1 ik: het

Nadere informatie

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt.

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. UW MENING GEVEN spreken inleiding en doel Een mening is wat iemand denkt of vindt. U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. U leert ook uw mening geven. Uw mening geven

Nadere informatie

Gedichten werkboekje. Naam: Groep:

Gedichten werkboekje. Naam: Groep: Gedichten werkboekje Naam: Groep: Gedichten lezen 1. Wat valt je als eerste op bij dit gedicht? Bang Bang, dat ik het nooit vergeten zal. Ik zal het nooit vergeten. Ik zag hem daar voor het laatst in de

Nadere informatie

MOVING: workshop filmmaken

MOVING: workshop filmmaken Dit werkblad is van: klas: MOVING: workshop filmmaken Neem zelf bewegend beeld op en maak er een videoclip, korte film of reportage van door er geluid, effecten en titels aan toe te voegen... Clips op

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine?

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? is op het werk. moet aan de machine werken. De chef vertelt eerst hoe de machine werkt. Dan werkt met de machine. De machine doet het niet. roept een

Nadere informatie

ZET DE BOXEN AAN! Kijk op de week. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS

ZET DE BOXEN AAN! Kijk op de week. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS ZET DE BOXEN AAN! Jongeren verkennen verschillende manieren om radio te maken (podcasting, internetradio), beluisteren voorbeelden en zetten de grote lijnen uit voor een eigen radio-uitzending: voor wie?

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

PRESENTEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG:

PRESENTEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: - Kun je een verzorgde brief schrijven. - Kun je op een juiste manier werkwoorden vervoegen. - Schrijf je op een juiste manier PRESENTEREN in meervoud. - Gebruik je hoofdletters

Nadere informatie

De boekenbeer Module dans groep 1-2

De boekenbeer Module dans groep 1-2 De boekenbeer Module dans groep 1-2 Teksten: Stella van Lieshout Illustraties: Tjarko van der Pol In samenwerking met Centrum voor de Kunsten Beverwijk en ABC Cultuur Contact: DeboraVollebregt@centrumvoordekunstenbeverwijk.nl

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ TIJD VOOR ELKAAR. Willem en Marian de Vink

HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ TIJD VOOR ELKAAR. Willem en Marian de Vink HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ SAMEN TIJD VOOR ELKAAR Willem en Marian de Vink Liefde is vrij van zichzelf, om te leven voor de ander. Romantiek in een liefdesbrief ROMANTIEK in een liefdesbrief Schrijf

Nadere informatie

Je moet voelen en beleven wat je niet meer wilt, heel helder hebben waar je van weg wilt.

Je moet voelen en beleven wat je niet meer wilt, heel helder hebben waar je van weg wilt. Waar wil je van weg? Belangrijk is dat je nu een doel gaat stellen. Maar voordat je een doel stelt is het nodig dat je specifiek in kaart brengt waar je nu bent ten aanzien van je doel. Je moet voelen

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Hiervoor zet ik me in! in klas

Hiervoor zet ik me in! in klas Hiervoor zet ik me in! in klas Ik ben voorzichtig met de spullen van een ander. Ik kom altijd op tijd op school. In de klas praat ik zachtjes met andere leerlingen. Ik behandel anderen zoals ik zelf behandeld

Nadere informatie

i J N i E vul hier je naam in

i J N i E vul hier je naam in 100 jaar Eindhovens Dagblad M i J N N i E u w S vul hier je naam in Het Eindhovens Dagblad bestaat honderd jaar! En dat vieren we! Speciaal voor dit feest nodigt het Eindhovens Dagblad jou uit om Colofon

Nadere informatie

Handleiding les 1: Een verhaal schrijven over jouw dag in 2034 voor een toekomsttentoonstelling

Handleiding les 1: Een verhaal schrijven over jouw dag in 2034 voor een toekomsttentoonstelling Handleiding les 1: Een verhaal schrijven over jouw dag in 2034 voor een toekomsttentoonstelling Deze schrijfles sluit aan bij het Nieuwsbegriponderwerp van deze week: Vuurwerk bij Oud en Nieuw. De schrijftaak

Nadere informatie