VAN FRAGMENTATIE NAAR INTEGRATIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VAN FRAGMENTATIE NAAR INTEGRATIE"

Transcriptie

1 VAN FRAGMENTATIE NAAR INTEGRATIE Hulpverlening aan cliënten met een dubbele diagnose Inleiding Als we over mensen met ernstige psychische problemen praten, overheerst vaak begrip en compassie voor hun moeilijke situatie. Komt er echter een diagnose bij, de verslaving, dan verandert het taalgebruik. De volgende passages zijn bijvoorbeeld afkomstig uit een startnotitie over een dubbele-diagnoseafdeling. De cliëntenpopulatie kan worden omschreven als een gedragsmoeilijke, maatschappelijk geïsoleerde, zorgmijdende, kansarme groep mensen, die mede als gevolg van verslaving en psychiatrische symptomen op (zelf)destructieve, delinquente of anderszins moeizame wijze door het leven gaat. Een aantal van hen zorgt voor aanzienlijke overlast waardoor er geregeld contacten zijn met politie en justitie. ( ) De meeste cliënten zullen bij de start van de opname op allerlei manieren hun verantwoordelijkheden trachten te ontlopen, de schuld bij anderen leggen, geen werkelijk constructieve initiatieven ontwikkelen, doorgaan met destructief gedrag en met hun psychiatrie hun verslaving legitimeren en andersom (Huygen e.a., 1997). Deze cliënten gelden kortom als een uitermate lastige groep om te behandelen. Niet alleen vanwege de ernst en complexiteit van de problemen, maar ook door de manier waarop de cliënten hulp vragen. Ze zijn, aldus Noorlander (1991), vaak dwingend en dreigend en hebben een zeldzaam talent om hulpverleners het gevoel te geven dat er acuut iets moet gebeuren: Als nu maar dit of als nu maar dat zou gebeuren, dan zouden al mijn problemen opgelost zijn. Ze stellen zichzelf vaak op als slachtoffer van de omstandigheden, als underdog en leveren van daaruit een voortdurende strijd met de buitenwereld (Lohuis & Bosma, 1998). Impliciet heb ik met bovenstaande passages de groep cliënten met een dubbele diagnose (DD) danig ingeperkt. Heel wat cliënten zullen zich terecht niet in bovenstaande omschrijvingen herkennen. Wanneer we een dubbele diagnose simpelweg opvatten als het gelijktijdig voorkomen van een psychische stoornis en verslaving, dan heeft het label betrekking op een zeer omvangrijke en heterogene groep. Dhr. Hans Kroon Auteur is hoofd programma chronische psychiatrie, werkzaam bij het Trimbos-instituut te Utrecht Vanuit het oogpunt van behandelplanning is zo n label nietszeggend. In de literatuur zijn echter nog weinig pogingen beschreven om de groep nader in te delen. Recent is het Trimbos-instituut daarom gestart met een onderzoek om tot een bruikbare indeling te komen met het oog op zorgprogrammering. Het eerste deel van deze bijdrage ga ik in op eerdere indelingspogingen en de eerste bevindingen van het Trimbosonderzoek. De laatste tijd zijn er in Nederland allerhande projecten opgezet om de hulpverlening voor mensen met een dubbele diagnose te verbeteren. In het tweede deel besteed ik aandacht aan de aard van die projecten en de redenen voor hun opkomst. Tot slot wil ik ingaan op de gewenste hulpverlening bij een dubbele diagnose.

2 8 Sociale Psychiatrie nr 55 december 1999 Typering van cliënten met een dubbele diagnose Een dubbele diagnose komt vaak voor, zeker onder cliënten in behan-deling bij GGZ of verslavingszorg. Kessler e.a. (1999) noemen voor de Verenigde Staten percentages van 20 à 50% in de GGZ en 60 à 80% in de verslavingszorg. In Nederland lijkt de situatie niet veel anders (Geerlings & Van den Brink, 1995). De pogingen om cliënten met een dubbele diagnose nader te typeren zijn veelal ingegeven door de vraag: Wat is de primaire stoornis, de psychische stoornis of de versla-ving? (Geerlings & Van den Brink, 1995; Zimberg, 1999). Dit leidt dan tot drie (of meer) categorieën of verklaringsmodellen: primaire psychische stoornis: de psychische stoornis gaat vooraf aan de verslaving en het beloop van de verslaving is geheel afhankelijk van de fluctuatie in de psychische stoornis. Men spreekt hier ook wel van zelfmedicatie: men gaat middelen gebruiken om gevoelens van depressie of angst te dempen of om energie op te doen. Vooral bij schizofrenie is aangetoond dat mensen met deze stoornis zeer gevoelig zijn voor psychotrope stoffen (Mueser e.a., 1998). Betrekkelijk mild gebruik kan dan al snel ernstige gevolgen hebben. primaire verslaving: de verslaving gaat vooraf aan de psychische stoornis en psychische stoornissen zijn alleen aanwezig gedurende gebruik of tot drie weken na volledige onthouding. Chronisch middelengebruik kan bijvoorbeeld gepaard gaan met depressie, angst en psychosen (zie Noorlander, 1991 en Geerlings & Van den Brink, 1995). dubbele primaire stoornis: ze komen los van elkaar voor, zijn voortdurend in interactie of hebben een gemeenschappelijk oorzaak, zoals een genetische factor, vroegkinderlijke traumatisering of gedragsstoornissen (en de latere anti-sociale persoonlijkheidsstoornis). In twee studies waarin deze indeling beproefd werd, kwam tweederde in de laatste categorie - beide stoornissen zijn even belangrijk terecht (Hien e.a., 1997; Zimberg, 1999). Dit is in de behandeling van een dubbele diagnose ook een populaire opvatting: al is het zo dat de verschijnselen van de ene stoornis eerder aanwezig waren of ernstiger zijn, de stoornissen zijn in de praktijk zo met elkaar verweven dat ze gezamenlijk behandeld moeten worden met aandacht voor de onderlinge interactie (Drake e.a., 1993; Brady e.a., 1996). Zo wordt ook het probleem omzeild dat, afhankelijk van het antwoord op de vraag welk probleem prevaleert, een cliënt heen en weer wordt geschoven tussen GGZ en verslavings-zorg (waarover later meer). De beginleeftijd is in hier gebruikt als diagnosticum maar is in de praktijk vaak weinig informatief. De stoornissen ontwikkelen zich vaak geleidelijk, zonder duidelijk startpunt en er zijn geen duidelijke klinische verschillen tussen degenen die eerder de ene stoornis ontwikkelen dan de andere (Mueser e.a., 1998). Verder negeert de indeling het wezenlijke onderscheid tussen afhankelijkheid en misbruik van middelen. Bij afhankelijkheid is de prognose slechter. In een recent gestart onderzoek van het Trimbos-instituut proberen we langs empirische weg een bruikbaarder typologie van mensen met een dubbele diagnose te ontwikkelen. De eerste stap is inmiddels gezet: we hebben hulpverleners uit

3 Sociale Psychiatrie nr 55 december de GGZ, verslavingszorg en speciale DD-projecten en enkele cliënten bijeengeroepen voor een zogenaamde concept mapping (Meeuwissen, Eland en Kroon, 1999). De groep van in totaal zeventien personen werd gevraagd zoveel mogelijk antwoorden te geven op de vraag Wat zijn kenmerken van cliënten met een dubbele diagnose?. Vervolgens werd men gevraagd alle 68 genoemde kenmerken te prioriteren en clusteren. Dit resulteerde in elf clusters van kenmerken. De belangrijkste zes clusters zijn in volgorde van prioriteiti: Sociaal-maatschappelijke problemen De hoogst geprioriteerde uitspraak van dit cluster (en van de hele concept map) is Problematiek op alle levensgebieden, gevolgd door dubbele kwetsbaarheid. Door de dubbele diagnose gaat het eigenlijk op alle fronten mis. Concreet wordt vooral de grote sociale isolatie genoemd, maar ook dak- en thuisloosheid, moeite met de daginvulling, schulden en justitiële problemen. Cliënten worden als moeilijk behandelbaar ervaren en de familie ervaart onmacht. Middelengebruik Vanzelfsprekend is er sprake van middelengebruik. Dit cluster specificeert de aard en functie van het gebruik. Men gebruikt vaak verschillende middelen naast elkaar (polygebruik) en periodiek heel veel en destructief (binge). Genoemde functies van middelengebruik zijn zelfmedicatie en het zoeken van een uitweg uit problemen. Daarnaast worden enkele concrete middelen genoemd (heroïne, cocaïne, marihuana, XTC). Alcohol ontbreekt opvallend in deze opsomming. Uitgebreide hulpverleningsgeschiedenis en ontbrekend inzicht Dit is een klein cluster van twee betrekkelijk losstaande, hoog geprioriteerde uitspraken: de hulpverleningsgeschiedenis is uitgebreid en gevarieerd en de cliënten hebben geen zicht op de beide problemen en de interacties daartussen. Psychische symptomen Dit cluster omvat een aantal psychische symptomen en stoornissen, zoals angst, depressie, psychose en ADHD. Hoog geprioriteerd zijn items rond de borderline stoornis, traumatisering en seksueel misbruik. Werkrelatie Centrale thema van dit cluster is de problematische relatie met de hulpverlening. De cliënten zijn niet therapietrouw aan psychofarmaca, formuleren geen duidelijke hulpvraag en zijn afgeknapt na negatieve hulpverleningservaringen. Tegelijk kunnen zij niet zonder de hulpverlening. Externaliserend gedrag De uitspraken hebben betrekking op deviante gedragingen, zoals delinquentie, agressie en prostitutie. Andere kenmerken verwijzen naar de autonome en onafhankelijke positie die de cliënten innemen, zoals de hoogst geprioriteerde uitspraak van dit cluster: desperado identiteit, niets kan mij meer schelen, ik laat me nergens door leiden. De concept map sluit aan bij het beeld dat in de inleiding werd geschetst: het gaat om een problematisch functionerende groep cliënten in de marge van de samenleving. Dit ernstige beeld heeft wellicht te maken met een door Noorlander, een psychiater uit de verslavings-

4 10 Sociale Psychiatrie nr 55 december 1999 zorg, aangegeven inperking van de dubbele diagnose: Voor mij is het pas echt dubbele problematiek als ik harde psychiatrie zie: erge psychoses, depressies of manie, en persoonlijkheidsstoornissen als ernstig narcisme of borderline. Want de meeste verslaafden met depressies en angsstoornissen kunnen heel goed bij de verslavingszorg terecht, al dan niet met andere hulpverlening ernaast of erna. ( ) Iets is dubbel als er twee diagnoses zijn waarbij de ene verhindert dat de patiënt voor de andere adequaat behandeld wordt (geciteerd door Schoemaker, 1996). In een vervolgstap van het onderzoek zetten we vragenlijsten uit onder hulpverleners met de vraag in hoeverre de genoemde kenmerken van toepassing zijn op de door hen behandelde DD-cliënten in de (intramurale en ambulante) GGZ, verslavingszorg en DD-projecten. Dit moet uiteindelijk resulteren in de gewenste typologie. Tussen wal en schip Tijdens de concept mapping mochten alleen uitspraken worden gedaan over cliënten zelf en niet over de hulpverlening. Daardoor ontbreekt een kenmerk dat veelal in één adem wordt genoemd met de dubbele diagnose: men valt in de hulpverlening tussen wal en schip. Hiervoor zijn verschillende oorzaken, waarop ik deels al ben ingegaan: de complexiteit van de problematiek, waardoor de meest geëigende hulpverlening niet bekend of niet beschikbaar is; het gaat om lastige hulpvragers (nu eens onbereikbaar, dan weer overvragend, weinig lijdensdruk, niet geneigd zich aan te passen) waardoor afschuiven aantrekkelijk is, en de gescheiden circuits van GGZ en Verslavingszorg. Men name dit laatste is een veel gesignaleerd knelpunt (zie o.a. Schoemaker, 1996; CAD OZL en Riagg OZL, 1996; Noorlander, 1997; Polman, 1997): tussen GGZ en VZ bestaat wantrouwen en vooroordelen, de behandelfilosofie verschilt en men hanteert over en weer contra-indicaties waardoor cliënten met een dubbele diagnose nergens terecht kunnen. Sommige cliënten kennen de contraindicaties of prefereren een psychiatrische boven een verslavingsdiagnose; ze verzwijgen of bagatelliseren daarom hun verslavingsproblemen bij de GGZ. Als deze toch aan het licht komen wordt de opvatting van deze cliënten als lastige, onbetrouwbare hulpvragers weer versterkt. De gescheidenheid van de circuits maakt dat binnen de psychiatrie deskundigheid over verslavingen ontbreekt en in de verslavingszorg deskundigheid over psychopathologie. In veel instellingen voor verslavingszorg is geen psychiater werkzaam; binnen de GGZ wordt de diagnose verslaving nogal eens gemist, waardoor bijvoorbeeld intoxicatieverschijnselen inadequaat worden behandeld. Dubbele diagnoseprojecten in opkomst In 1996 wijdde het Trimbos-instituut een najaarsconferentie aan de dubbele diagnose. Daar ontstond het plan om een platform dubbele diagnoseprojecten op te richten. Toen ik na de eerste bijeenkomst in 1997 de coördinatie van dit platform overnam, had zich een kern gevormd van zeven personen. Inmiddels staan er al zo n 35 personen op de deelnemerslijst. Begonnen als platform voor outreach projecten, omvat het platform nu een

5 Sociale Psychiatrie nr 55 december breed spectrum van ambulante en klinische projecten in GGZ en/of verslavingszorg. De groei van het platform is illustratief voor de snelle ontwikkeling in de hulpverlening aan cliënten met een dubbele diagnose in de laatste jaren. Er zijn inmiddels speciale klinische afdelingen, thuiszorgprojecten en coördinatie- en consultatieprojecten (o.a. Van Nes, 1999; Lohuis & Bosma, 1998; Van den Bosch, 1997). In sommige regio s zijn convenants tussen GGZ en verslavingszorg opgesteld (CAD en Riagg OZL, 1996) en elders worden transmurale zorgprogramma s ontwikkeld die een heel pakket aan diensten en voorzieningen voor de doelgroep omvatten (Dienst SoZaWe Rotterdam, 1999). De projecten zijn niet alleen gesitueerd in de grote steden maar ook in landelijke gebieden. Hoe is de opkomst van deze projecten te verklaren? Er zijn geen duidelijke signalen dat dubbele-diagnoseproblematiek als zodanig is toegenomen (vergelijk De Zwart, 1999). Ook is het onwaarschijnlijk dat de wal- en schipproblemen nu meer voorkomen dan tien jaar geleden. Wel lijkt er bij GGZ en Verslavingszorg een toenemende bereidheid om met elkaar samen te werken, een enkele keer zelfs in de vorm van een fusie. Ook is er sprake van een verlaat zorgvernieuwingseffect. In de jaren zeventig en tachtig was de zorg voor chronisch psychiatrische patiënten flink op achterstand geraakt. In een grote verscheidenheid aan zorgvernieuwingsprojecten is in deze situatie de afgelopen jaren verbetering gekomen. In 1997 waren er bijvoorbeeld ruim 200 zorg aan huis projecten, zoals casemanagement, bemoeizorg, psychiatrische thuiszorg en ambulante woonbegeleiding. Deze projecten kregen veelvuldig te maken met cliënten met een dubbele diagnose, maar men wist er niet goed raad mee. In een inventarisatie onder 35 zorg aan huis projecten, bleek geen van deze projecten speciale aandacht te besteden aan alcohol- en drugsproblemen (Van Erp & Kroon, 1998). In het algemeen ontbraken richtlijnen en protocollen rond de dubbele diagnose (Polman, 1997). Een logische vervolgstap is dan een speciaal project voor deze doelgroep of het toevoegen van hulpverleners met verslavingsdeskundigheid aan een GGZ-project. Op deze projecten zijn helaas nog wel vaak de problematische kenmerken van toepassing die golden voor de eerste generatie zorgvernieuwingsprojecten (Wolf, 1995). De projectmedewerkers zijn met enthousiasme begonnen maar klagen over gebrek aan ondersteuning van het hoger management. Het zijn vaak tijdelijk gefinancierde projecten met een onzeker vervolg; diverse projecten hebben een financiering tot het einde van Verder valt op dat ook binnen deze projecten het antwoord niet klaarligt op de vraag wat geschikte methodieken zijn in de hulpverlening aan mensen met een dubbele diagnose. In die zin zijn het letterlijk zorgvernieuwingsprojecten. Enkele projecten hebben bewust een tijdelijke status gekregen. Men wil voorkómen dat het project een nieuwe voorziening wordt. Het project moet binnen de gestelde termijn samenwerking tussen betrokken instellingen faciliteren en de deskundigheid binnen deze instellingen op het gewenste peil brengen. Eventueel gaat

6 12 Sociale Psychiatrie nr 55 december 1999 het project in afgeslankte vorm door als meldpunt voor DD-problemen of blijven de medewerkers van het project beschikbaar voor consultatie. De eerste signalen zijn dat de projecten op zich gewaardeerd worden, maar dat de ambities (goede samenwerking en deskundige hulpverleners) niet in drie jaar tijd kunnen worden waargemaakt. Als gunstige ontwikkeling zie ik de opzet van zorgprogramma s waarin het gehele hulpverlenings- en ondersteuningstraject aan mensen met dubbele diagnose aandacht krijgt. Eén concreet project kan immers nooit de behoefte aan DD-hulp dekken. De walen-schip-problemen van mensen met een dubbele diagnose houdt ook in dat zij na een (voortijdig beëindigde) opname de ambulante hulp niet bereiken. Er is dus een op elkaar afgestemd, transmuraal aanbod nodig, inclusief aandacht voor aanpalende maatschappelijke en zorgvoorzieningen. Soms is gespecialiseerde DD-hulp nodig, vaak ook zal kunnen worden teruggevallen op wat de reguliere zorg te bieden heeft. Gunstig aan dit soort initia-tieven is dat zij beter zijn ingebed binnen het totale instellingsbeleid. Gewenste hulpverlening: samenwerking of integratie? Intrigerend is dat in Amerikaanse reviewartikelen weinig ondersteuning te vinden is voor de keuzen die in Nederland zijn gemaakt bij de opzet van DD-projecten. Waar men in de Verenigde Staten een pleidooi houdt voor programma s waarin één team van op beide terreinen deskundige hulpverleners de behandeling van psychische en verslavingsproblemen verzorgt, zien we in Nederland vooral samenwerkings-, afstemmings- en coördinatieprojecten. In Nederland lijken de pioniers inmiddels al op de nadelen van dergelijke projecten te stuiten. Van Nes (1999) beschrijft een Haags samenwerkingsproject, dat eind jaren tachtig werd gestart. De samenwerking bestond uit maandelijkse intervisie- en consultatiebij-eenkomsten, een wekelijks spreekuur vanuit de verslavingszorg in het APZ en toegevoegde verslavingshulp bij (poli)klinische patiënten. Ondanks de samenwerking kwam er nog steeds geen goed behandelaanbod tot stand. Van Nes verklaart dit onder meer door een tekortschietend aanbod in beide sectoren, gebrek aan deskundigheid en ontbrekende interesse in gecombineerde problematiek, waardoor de maandelijkse bijeenkomsten slecht werden bezocht. Meer in het algemeen blijken de vruchten van dit type samenwerking over het algemeen een beperkt rendement voor patiënten te hebben (Koning e.a., 1997; Kroon & Hutschemaekers, 1995). Wel is deze aanpak nuttig om elkaar beter te leren kennen en te waarderen en om tot een gezamenlijke knelpuntenanalyse te komen als opmaat voor intensievere samenwerking. In de Verenigde Staten wordt al vanaf eind jaren tachtig geëxperimenteerd met geïntegreerde dubbele diagnoseprogramma s. Ook daar is de aanleiding de historische scheiding van GGZ en Verslavingszorg. Drake e.a. (1998) bespreken in een reviewartikel de effecten van drie typen geïntegreerde behandeling aan de hand van 36 studies: Toevoeging van verslavingsgroepsbehandeling aan het GGZ-aanbod Intensieve geïntegreerde behandeling (kliniek, dagbehandeling)

7 Sociale Psychiatrie nr 55 december Geïntegreerde (ambulante) DDprogramma s De toegevoegde groepsbehandeling blijkt alleen nuttig te zijn voor de gemotiveerde, regelmatige bezoekers van deze groepen; bij gebrek aan outreach haakt echter zo n 60% af. Ook de behandeling in kliniek of dagbehandeling kent een hoge drop out, waarschijnlijk bij gebrek aan motivatie voor de intensieve, op abstinentie gerichte aanpak. Als men de behandeling wel afrondt, heeft men daar in eerste instantie profijt van, maar valt men na ontslag vrij snel terug naar het niveau van de controlegroep. Deze matige resul-taten zijn opmerkelijk, omdat er in Nederland inmiddels een aantal DD-afdelingen bestaan en nog enkele binnenkort van start zullen gaan. Het beschikbare onderzoek wijst er op dat deze afdelingen mogelijk wél effectief zijn wanneer zij bescheiden doelstellingen hanteren (detoxificatie, diagnostiek, stabilisatie en engagement) en nauw aansluiten bij een breder aanbod met een ambulante basis. De onderzochte geïntegreerde ambulante programma s omvatten een aanbod van gespecialiseerde diagnostiek, motiverende gesprekstechnieken, bemoeizorg, counseling, psycho-educatie voor de familie, ondersteuning bij huisvesting, medicatie(beheer), DD-groepsbehande-ling en rehabilitatie. Casemanagement of assertive community treatment vormt het hart van deze programma s. De program-ma s blijken succesvol te zijn in het leggen en onderhouden van contact met de cliënten. De effecten blijken vaak pas op de langere termijn, vanaf achttien maanden. Hoewel de auteurs van de review enthousiast zijn over dit type begeleiding en er voor de toekomst nog veel van verwachten, zijn er nog weinig harde bewijzen. In vergelijking met controlegroepen lijkt er sprake te zijn van een verminderd middelengebruik. De aanpak heeft geen duidelijke superioriteit wat betreft psychische symptomen en kwaliteit van leven. Drake e.a. (1998) concluderen dan ook: Integrated treatment for dual disorders remains a working hypothesis with only modest empirical support. Werkwijze binnen een geïntegreerde behandeling Ook al zijn er vanuit de Verenigde Staten dus nog weinig bewijzen die ondubbelzinnig pleiten voor een bepaald type DD-behandeling, er zijn al wel veel inhoudelijke bijdragen waarmee we ons voordeel kunnen doen. Allereerst dient de attitude in de behandeling van de verslaving bij ern-stige psychische stoornissen aangepast te worden ten opzichte van de traditionele aanpak in de verslavingszorg (Block & Gabriel, 1994; Drake e.a., 1998): Motivatie hoeft niet op voorhand aanwezig te zijn, maar kan zich pas na verloop van tijd ontwikkelen; Terugval is een educatief middel in plaats van een reden voor ontslag; Psychofarmaca gelden als nuttig voor de psychische stabiliteit en niet als onderdeel van de verslavingscirkel; Toepassing van een geïndividualiseerd, gefaseerd programma in plaats van een standaard programma met verplichte onderdelen; Streven naar vermindering van (schadelijke gevolgen van) middelengebruik in plaats van streven naar onmiddellijke abstinentie; Vertrouwen, begrip en educatie in plaats van confrontatie en het doorbreken van ontkenning ; Lange termijnperspectief en kleine stappen in plaats van korte termijn perspectief en grote ambities. Veel van deze ingrediënten zijn ver

8 14 Sociale Psychiatrie nr 55 december 1999 trouwd voor hulpverleners in de chronische psychiatrie. Door Nederlandse hulpverleners wordt echter ook gewaarschuwd voor een te softe aanpak, zeker als het verslavingsgedrag prominent aanwezig is (Noorlander, 1997; Honingh, 1998). Te veel begrip, steun en paternalis-me leidt gemakkelijk tot afhankelijkheid en manipulatie en staat het doorbreken van de verslavingscyclus in de weg. Van Nes (1999, p. 20) suggereert het volgende compromis: een empathische houding met oog voor zowel de verslavingsproblematiek als de psychiatrische problema-tiek en daarbij duidelijk grenzen stellend, met zoveel mogelijk nadruk op de eigen verantwoordelijkheid van de patiënt lijkt de beste professionele houding bij het werken met deze doelgroep. Dat hierover geen consensus bestaat blijkt al uit de titel van een artikel over het Dubbele Diagnoseproject Groningen (Lohuis & Bosma, 1998): Een kwestie van verantwoordelijkheid nemen. In de Amerikaanse publicaties over de integratie van verslavingshulp met de gebruikelijke hulp aan chronisch psychiatrische patiënten wordt veelal een aantal stappen in het hulpverleningsproces onderscheiden. Ik gebruik hier de veel geciteerde vierdeling van Osher en Kofoed (1989) en maak dankbaar gebruik van het werk van Carey (1996). Engagement DD-cliënten binnen de GGZ zijn daar in de regel voor hun psychische problemen en niet voor hun verslaving. Dat kan betekenen dat de cliënt de verslaving ontkent of er niets aan wil veranderen. Het kan ook zijn dat de cliënt een zogenaamde zorgwekkende zorgmijder is, die überhaupt geen hulpverleningscontact wil. Hoe dan ook wil een cliënt in deze fase geen hulp en ontkent hij problemen. De opbouw van de werkrelatie staat centraal. De middelen zijn gemeengoed in psychiatrische bemoeizorgprojecten: outreach, praktische hulp als aanknopingspunt voor contact, small talk en het tonen van oprechte belangstelling en acceptatie. Soms bestaat er alleen contact via de familie. Als de cliënt medicatie accepteert, kan dit ook een belangrijk hulpmiddel zijn, zij het dat de interactie met het druggebruik zorgvuldig moet worden bezien. De meeste Nederlandse ambulante dubbele diagnose projecten leggen zich toe op cliënten in deze fase. Hier kan het voorkomen dat het middelengebruik zelden of nooit ter sprake komt en dat alleen de negatieve gevolgen zo veel mogelijk worden bestreden. Een tweede reden waarom in de Nederlandse projecten bespreking van het middelengebruik achterwege blijft is een andere basishouding. In de Amerikaanse publicaties staat voorop dat druggebruik schadelijk is en moet worden bestreden of teruggedrongen; menig Nederlands hulpverlener ziet middelengebruik als één van de weinige pleziertjes die de patiënt nog rest. Overreding In deze fase accepteert de cliënt contact en wil eventueel wel over middelengebruik praten maar ziet hij geen noodzaak er iets aan te veranderen. Het doel van de hulpverlening in deze fase is het inzicht te bieden in de (negatieve) rol die gebruik in het leven heeft en de motivatie te ontwikkelen om er iets aan te veranderen.

9 Sociale Psychiatrie nr 55 december De hulpverlening is daarmee vooral gericht op het veranderen van cognities en attitudes. Een eerste element is het bieden van objectieve voorlichting over de korte en lange termijn gevolgen van gebruik, zo mogelijk aansluitend bij de ervaringen die de cliënt zelf daaromtrent heeft. Voorlichting alleen is echter niet genoeg. In deze fase worden ook de levensdoelen van de cliënt geïnventariseerd, gekoppeld aan een discussie wat nodig is om deze doelen te realiseren. Vaak zal blijken dat het huidige middelengebruik doelrealisatie in de weg staat (maar soms ook niet). In een vervolgstap wordt een kosten-baten analyse gemaakt, analoog aan de functionele analyse in de gedragstherapie: waarom gebruikt de cliënt alcohol en drugs en wat zijn de antecedenten en gevolgen? De hulpverlener stelt zich open en nietveroordelend op. De nadelen van gebruik moeten liefst door de cliënt zelf aangedragen worden en niet door de hulpverlener. De hulp kan worden geboden via groepsgesprekken (zie voor een goed overzicht Mueser & Noordsy, 1996). Deze kunnen speciaal gericht zijn op de doelgroep in deze fase of ook op cliënten in latere fasen (die dan als rolmodel kunnen fungeren). Vooral tijdens een klinische opname is er een goede kans de overredingsfase goed door te komen: cliënten zijn gemakkelijker te bewegen tot het volgen van groepen en andere therapieën en er heerst een klimaat van nietgebruik. Bovendien biedt een klinische opname een goede gelegenheid voor gespecialiseerde diagnostiek, waaronder het vaststellen van psychische symptomen bij niet-gebruik. Actieve behandeling In deze fase is de cliënt gemotiveerd en in staat om aan doelen te werken (vergelijkbaar met readiness in de psychiatrische rehabilitatie). De aanpak verandert van het veranderen van cognities in het veranderen van gedrag en omgeving. Doel is het realiseren van de persoonlijke doelen onder condities van gecontroleerd gebruik dan wel abstinentie en stabilisatie van psychische symptomen. De hulpverlener ondersteunt de cliënt bij twijfels en angsten in deze periode; deze voelt zich aanvankelijk vaak eerder slechter dan beter. In de beginfase is er veel externe structuur (groepsbehandeling, zelfhulp, vaardigheidstraining, individuele gesprek-ken), later heeft eigen initiatief en verantwoordelijkheid de overhand en wordt meer gebruik gemaakt van natuurlijke bronnen van steun. Veel cliënten leven in een sociaal en maatschappelijk isolement en heb-ben voor hun gevoel weinig te verliezen. De verslaving structureerde een groot deel van de dag. Belangrijk is het mobiliseren van sociale steun, het vermijden van de scene en het vinden van zinvolle activiteiten. Terugvalpreventie Bij zowel verslaving als een ernstige psychische stoornis is er een grote kans op terugval. In deze fase wor-den de prodromen en risicosituaties nagegaan en leert de cliënt om te gaan met symptomen, crises en de stress (en verveling) van het dagelijks leven. Gedurende langere tijd blijft een vingeraan-de-pols nodig. Toegankelijkheid van kliniek, detox en timeoutvoorziening dient te zijn gewaarborgd.

10 16 Sociale Psychiatrie nr 55 december 1999 Deze fase is echter niet alleen negatief gedefinieerd als het voorkomen van terugval maar ook een zoektocht naar herstel, het herwinnen van hoop, zelfvertrouwen, en levensperspectief. Tot besluit In dit artikel heb ik in betrekkelijke vogelvlucht de stand van zaken in de hulpverlening aan mensen met een dubbele diagnose aangegeven. Al dan niet expliciet wordt in de omschrijving van deze doelgroep vaak gedoeld op cliënten met dusdanig ernstige stoornissen dat zij noch in de GGZ, noch in de verslavingszorg adequate hulp kunnen krijgen. Steeds vaker wordt de opvatting gehuldigd dat deze cliënten een geïntegreerd hulpverleningsaanbod moeten krijgen, dat door hulpverleners met deskundigheid van psychische én verslavingsproblemen verzorgd wordt. In Nederland zijn er de afgelopen jaren in korte tijd vele dubbelediagnoseprojecten opgezet. Het lijkt erop dat we ons in een voorbereidend stadium van de geïntegreerde programma s bevinden. Nu staan de projecten nog vaak in het teken van het op gang brengen van samenwerking en coördinatie tussen de GGZ en Verslavingszorg. In de komende jaren zal veel geëxperimenteerd moeten worden om de gewenste inhoud van de hulpverlening aan deze doelgroep te verhelderen. Literatuur Bosch, W. van den. Borderline en drugsgebruik, nieuwe behandelmethodieken. In: J. van Weeghel, A. Elling & J. van der Marck (red.). Dubbele diagno-se: dwalen tussen psychiatrie en verslavings-zorg. Trimbos-instituut, Utrecht, Brady, S., C.M. Hiam, R. Saemann, L. Humbert, M.Z. Fleming & K. Dawkins- Brickhouse. Dual diagnosis: a treatment model for substance abuse and major mental illness. Community Mental Health Journal 32 (1996), CAD OZL & Riagg OZL. Van dual naar dialoog. Notitie betreffende de sa-menwerking tussen het CAD OZL en de Riagg OZL. Heerlen, Carey, K.B. Substance use reduction in the context of outpatient psychiatric treatment: a collaborative, motivational, harm reduction approach. Community Mental Health Journal 32 (1996), Dienst Sociale Zaken en Werkgelegen-heid. Evaluatie project Revalidatiepsychiatrie en Ver-slaving. Rotterdam, Drake, R.E., S.J. Bartels, G.B. Teague, D.L. Noordsy & R.E. Clark. Treatment of substance abuse in severely mentally ill patients. Journal of Nervous and Mental Disease 181 (1993), Drake, R.E., C. Mercer-McFadden, K.T. Mueser, G.J. McHugo & G.R. Bond. Review of integrated mental health and substance abuse treatment for patients with dual disorders. Schizophrenia Bulletin 24 (1998), Erp, N. van & H. Kroon. Zorg aan huis in de GGz: vier zielen, één gedachte? Passage 7 (1998),

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

Triple Trouble. Triple Diagnose? Van Dubbel naar Tripple. Dubbele Diagnose Psychiatrie & Verslaving LVG & Psychiatrie LVG & Verslaving

Triple Trouble. Triple Diagnose? Van Dubbel naar Tripple. Dubbele Diagnose Psychiatrie & Verslaving LVG & Psychiatrie LVG & Verslaving Triple Trouble Joanneke van der Nagel Psychiater Tactus Oktober 2010 Triple Diagnose? Triple Trouble/ Triple Cripple? Kip of Ei? Hoe groot is het probleem? En dan? Triple Diagnosis: HIV, Substance Abuss

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik

Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik Saskia van Duin - verpleegkundig specialist GGZ Melchiord Ricardo - ervaringsdeskundige Ellen Struik teamleider DD kliniek GGZ

Nadere informatie

BZ11A. Bemoeizorg. post-hbo opleiding. Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders. mensenkennis

BZ11A. Bemoeizorg. post-hbo opleiding. Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders. mensenkennis BZ11A post-hbo opleiding Bemoeizorg Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders mensenkennis Post-hbo opleiding bemoeizorg Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders In onze samenleving zijn er

Nadere informatie

Een stap verder in forensische en intensieve zorg

Een stap verder in forensische en intensieve zorg Een stap verder in forensische en intensieve zorg Palier bundelt intensieve en forensische zorg. Het is zorg die net een stapje verder gaat. Dat vraagt om een intensieve aanpak. Want onze doelgroep kampt

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

Bemoeizorg. mensenkennis. Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders. post-hbo opleiding

Bemoeizorg. mensenkennis. Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders. post-hbo opleiding post-hbo opleiding Bemoeizorg Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders mensenkennis Post-hbo opleiding bemoeizorg Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders In onze samenleving zijn er meer dan

Nadere informatie

Vergelijking ACT teams op de Noordoever, Rotterdam. ACT congres Leiden 27 september 2007 Bert Jan Roosenschoon Arina van der Kwaak

Vergelijking ACT teams op de Noordoever, Rotterdam. ACT congres Leiden 27 september 2007 Bert Jan Roosenschoon Arina van der Kwaak Vergelijking ACT teams op de Noordoever, Rotterdam ACT congres Leiden 27 september 2007 Bert Jan Roosenschoon Arina van der Kwaak Benamingen zorg-aan-huis projecten (What s in a name?) Transmuraal Zorgteam

Nadere informatie

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds Gaat je interesse uit naar psychiatrie in combinatie met een verslaving? Dan biedt Delta een verdiepingsstage

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Informatie Piet Roordakliniek. Tactus

Informatie Piet Roordakliniek. Tactus Informatie Tactus Behandelaanbod Forensische Verslavingskliniek De is een forensische verslavingskliniek en biedt behandeling aan cliënten die veelvuldig met justitie in aanraking zijn gekomen, langdurig

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek

Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek Cluster jeugd Preventie, inclusief minimale interventie van 1-3 gesprekken I- hulp (ambitie ook

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Specifieke groepen binnen de GGZ 1 2 Achtergronddocument bij advies Hoogspecialistische GGZ 1 Inleiding In dit achtergronddocument bespreekt de commissie

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Schizofrenie en comorbide verslaving

Schizofrenie en comorbide verslaving Schizofrenie en comorbide verslaving Wilma Reesink GGZ Verpleegkundig Specialist GGNet Apeldoorn Workshopindeling: 1. Stellingen bespreken aan de hand van het Lagerhuismodel met doel: kennis testen, dilemma

Nadere informatie

Inhoud VII. 2 Integrale hulpverlening door gezinspolikliniek en gezinspsychiatrie... 7 2.1 Gezinspolikliniek... 8 2.2 Het vak gezinspsychiatrie...

Inhoud VII. 2 Integrale hulpverlening door gezinspolikliniek en gezinspsychiatrie... 7 2.1 Gezinspolikliniek... 8 2.2 Het vak gezinspsychiatrie... VII 1 KOPP/KVO-kinderen............................................................ 1 1.1 Indrukwekkende cijfers over KOPP/KVO-kinderen in Nederland..................... 2 1.2 Waarom KOPP/KVO-kinderen

Nadere informatie

Informatiefolder voor cliënten: Dubbele Diagnose Meer informatie:

Informatiefolder voor cliënten: Dubbele Diagnose Meer informatie: DUBBELE DIAGNOSE RVE FACT/WOZ Bergen op Zoom INLEIDING Deze folder is bestemd om informatie te geven over behandeling op afdeling Dubbele Diagnose (DD), Schelde 5 GGZ WNB. U vindt in deze folder informatie

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen Triple Trouble in de praktijk Triple Trouble in de praktijk LEDD congres 2014 Joanneke van der Nagel Jannelien Wieland Robert Didden Van enkelvoudig naar complex licht tot ernstig Over wat te doen wie

Nadere informatie

Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater. Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag

Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater. Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst

Nadere informatie

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Keuze voor beheerst gebruik Egbert Meeter, 28-5-2013 Hoe begon het De eerste vergadering 21-07-2010 Bronnen Bronnen Bronnen Bronnen Inhoud Veiligiheid Toetsing

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek

Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek Een innovatieve behandeling met TOPGGZ erkenning Linda Kronenberg & Hendrikje Bloemert

Nadere informatie

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Angst & Verslaving Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Inhoudsopgave Achtergrond Etiologie Epidemiologie Diagnostiek Behandeling Kushner ea Multidisciplinaire Richtlijn alcohol

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst!

Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst! Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst! KLINISCHE BEHANDELING: ALS U DE CONTROLE OVER UW LEVEN TERUG WILT Onderdeel van Arkin Stoppen met alcohol of drugs en uw manier

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij 2 Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg IrisZorg verslavingszorg en maatschappelijke opvang dicht bij mensen, ver in zorg > IrisZorg: dicht bij mensen, ver in zorg Bij IrisZorg kan iedereen rekenen op de deskundigheid en betrokkenheid van onze

Nadere informatie

Handreiking inzet van e-learning in de SW

Handreiking inzet van e-learning in de SW De begeleiding van medewerkers met verslavingsproblemen en ongewenst gedrag Handreiking inzet van e-learning in de SW 7 Praktische bouwstenen Strategische bouwstenen Strategische bouwstenen Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

Vier zorgprogramma s ingezet vanuit het veiligheidshuis. [ontwikkeld door Palier]

Vier zorgprogramma s ingezet vanuit het veiligheidshuis. [ontwikkeld door Palier] Vier zorgprogramma s ingezet vanuit het veiligheidshuis [ontwikkeld door Palier] Palier, enkele kenmerken Begonnen als Forensische & Intensieve zorg Parnassia (2004). Omvang nu 175 bedden nu 513 medewerkers

Nadere informatie

Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR

Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR GGZ Groep Europoort Trimbos-instituut instituut 9 september 2005 Bronnen Evidence-based practice implementation resource

Nadere informatie

Visiedocument FACT GGZ Friesland

Visiedocument FACT GGZ Friesland Visiedocument FACT GGZ Friesland Soort document: Visiedocument Versie: 02 Visie Rehabilitatie begint bij de voordeur! Vanaf het eerste behandelcontact staat het individuele herstelproces van de patiënt

Nadere informatie

1 2 1 Bemoeizorg is als begrip (en zorgvorm) komen overwaaien uit Nederland, wordt gehanteerd in de context van zorgwekkende zorgmijders. Dit zijn: mensen met ernstige psychische en/of psychosociale problemen

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz

Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz 3. Zorgpad Signaleren en Screenen Handleiding bouwstenen zorgpaden 2012-12 27 Signaleren en screenen van psychische klachten Inleiding 29 1. Signaleren en screenen

Nadere informatie

LVB en Verslaving. Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013

LVB en Verslaving. Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013 Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013 Binnenplein Casus Methodieken 2 Binnenplein Onderdeel van Aveleijn (VG) Gericht op verstandelijke beperking en verslaving Ambulant

Nadere informatie

Stoppen met drank of drugs en gewoon blijven werken

Stoppen met drank of drugs en gewoon blijven werken Stoppen met drank of drugs en gewoon blijven werken AVONDPROGRAMMA Onderdeel van Arkin U wilt uw leven niet meer laten overheersen door uw verslaving. Maar tijdens de behandeling wel blijven werken. Met

Nadere informatie

Ervaren problemen door professionals

Ervaren problemen door professionals LVG en Verslaving Lectoraat GGZ-Verpleegkunde Ervaren problemen door professionals Kennisdeling 11 november 2010, Koos de Haan, deel 2 1 Wat komt aan bod? Onderzoek naar problemen door professionals ervaren

Nadere informatie

Motiveren doe je in fasen. De kunst en kunde van het fasegericht, geïntegreerd behandelen, van dubbele diagnose cliënten

Motiveren doe je in fasen. De kunst en kunde van het fasegericht, geïntegreerd behandelen, van dubbele diagnose cliënten Motiveren doe je in fasen De kunst en kunde van het fasegericht, geïntegreerd behandelen, van dubbele diagnose cliënten Cliënten met een dubbele diagnose Ernstige meervoudige problematiek Sterke verwevenheid

Nadere informatie

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Informatie voor de cliënt 2 De Regionale Centra GGZ Venray, Venlo en Roermond Lichamelijke klachten heeft

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg VMDB 15-06-2013 Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg DUBBELE DIAGNOSE Psychiatrische Stoornis + middelenproblematiek Er bestaat wederzijdse beïnvloeding Prognose is minder goed Afzonderlijke

Nadere informatie

Publicaties vanaf 1992, Dr J. Dröes, op datum van verschijnen

Publicaties vanaf 1992, Dr J. Dröes, op datum van verschijnen Publicaties vanaf 1992, Dr J. Dröes, op datum van verschijnen Dröes, J.T.P.M. (1992) Het proceskarakter van deïnstitutionalisering. In: H. Beijers, H. Henkens, K.Klein Ikkink (Red.) Psychiatrie als sociale

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, psychotherapeut Opleider-supervisor NVGP en NVIPT De genezing van de krekel Geacht somber gevoel,

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340 98 34 www.rijksoverheid.nl Kenmerk

Nadere informatie

Protocol ADHD bij verslaving 139

Protocol ADHD bij verslaving 139 Bijlage 12 Checklist Coaching Protocol ADHD bij verslaving 139 CHECKLIST ADHD-COACH Naam Cliënt: Naam Coach: Geboortedatum cliënt dag maand jaar De start van dit coordinerende coachingstraject vindt plaats

Nadere informatie

Inhoud. deel i de omvang en aard van het probleem 19. Voorwoord 1 1

Inhoud. deel i de omvang en aard van het probleem 19. Voorwoord 1 1 Voorwoord 1 1 deel i de omvang en aard van het probleem 19 1 Psychiatrische comorbiditeit van verslaving in relatie tot criminaliteit 2 1 Arne Popma, Eric Blaauw, Erwin Bijlsma 1.1 Inleiding 2 2 1.2 Psychiatrische

Nadere informatie

Maak kennis. met GGZ Friesland

Maak kennis. met GGZ Friesland Maak kennis met GGZ Friesland Psychische klachten hebben veel invloed op het dagelijks leven. Elke dag is een uitdaging en het is moeilijk om een normaal leven te leiden, contacten te onder houden, naar

Nadere informatie

Inventarisatie van het zorgaanbod voor dubbele diagnose cliënten in de GGZ en verslavingszorg in Nederland

Inventarisatie van het zorgaanbod voor dubbele diagnose cliënten in de GGZ en verslavingszorg in Nederland Inventarisatie van het zorgaanbod voor dubbele diagnose cliënten in de GGZ en verslavingszorg in Nederland Publicatie in het kader van de Monitor Langdurige GGZ Michel Planije Sonja van Rooijen Hans Kroon

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7

Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7 Bijlage 4 Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7 Richtlijnen Jeugdhulp / KOPP / richtlijn / pagina 69 Deze bijlage geeft hulpverleners tips en suggesties voor het gesprek met

Nadere informatie

P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ

P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ Dilemma s bij risicotaxatie Risicotaxatie is een nieuw en modieus thema in de GGZ Veilige zorg is een illusie Hoe veiliger de zorg, hoe minder vrijheid voor

Nadere informatie

Diagnostiek fase. Behandelfase. Resocialisatiefase. Psychosociale behandeling. Medicamenteuze behandeling. Terugvalpreventie Herstel

Diagnostiek fase. Behandelfase. Resocialisatiefase. Psychosociale behandeling. Medicamenteuze behandeling. Terugvalpreventie Herstel Diagnostiek fase Samenvattingskaart WANNEER, HOE? 1. Diagnostiek middelengebruik 2. Vaststellen problematisch middelengebruik en relatie met delict Aandacht voor interacties psychische problemen en middelengebruik

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten.

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. Joanneke van der Nagel, psychiater, Tactus Verslavingszorg, Enschede Pieter-Jan Carpentier, psychiater, Reinier van Arkel groep, s-hertogenbosch

Nadere informatie

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >>

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >> GGzE centrum psychotische stoornissen GGzE centrum psychotische stoornissen Algemene informatie >> We zijn er zowel voor mensen met een eerste psychose als voor mensen met langer durende psychotische klachten.

Nadere informatie

Verslaving, criminaliteit en resocialisatie

Verslaving, criminaliteit en resocialisatie Verslaving, criminaliteit en resocialisatie A. de Vries* De Werkgroep is van mening dat een geïntegreerd behandelplan, waarin zowel aandacht wordt gegeven aan de verslavingsproblemen als aan de persoonlijkheidsproblemen,

Nadere informatie

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 De rol van de gedragskundige LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 Spin in het web? Agenda Korte uiteenzetting LVB en verslaving Functie-eisen Rol gedragskundige Discussie

Nadere informatie

Mentrum SAMEN WERKEN AAN HERSTEL EN EEN WAARDEVOL LEVEN. Onderdeel van Arkin

Mentrum SAMEN WERKEN AAN HERSTEL EN EEN WAARDEVOL LEVEN. Onderdeel van Arkin Mentrum SAMEN WERKEN AAN HERSTEL EN EEN WAARDEVOL LEVEN Onderdeel van Arkin Ieder mens is waardevol. Mentrum behandelt mensen met langerdurende ernstige problemen op het gebied van psychiatrie en/of verslaving.

Nadere informatie

Verslaving binnen de forensische psychiatrie

Verslaving binnen de forensische psychiatrie Verslaving binnen de forensische psychiatrie Minor - Werken in gedwongen kader Praktijkverdieping Docent: Paul Berkers Geschreven door: Martine Bergshoeff Edith Yayla Louiza el Azzouzi Evelyne Bastien

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

ALCOHOLVERSTREKKING. Alcohol als bindmiddel? Drs. Gilbert V.J. Thomas Rainier Tallane Centrum Maliebaan, Utrecht

ALCOHOLVERSTREKKING. Alcohol als bindmiddel? Drs. Gilbert V.J. Thomas Rainier Tallane Centrum Maliebaan, Utrecht ALCOHOLVERSTREKKING Alcohol als bindmiddel? Drs. Gilbert V.J. Thomas Rainier Tallane Centrum Maliebaan, Utrecht HET ZORGCENTRUM AMERSFOORT ZORGCENTRUM VOOR ALCOHOLISTEN April 2008 besloot de gemeenteraad

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Mirro:

Nadere informatie

Housing First. Housing First juli 2013 Pag. 1 van 5. Wat is Housing First?

Housing First. Housing First juli 2013 Pag. 1 van 5. Wat is Housing First? Housing First Wat is Housing First? Het aanbieden van een individuele woonst én langdurige begeleiding aan mensen die chronisch dakloos zijn en kampen met een verslavings en/of psychiatrische problematiek.

Nadere informatie

POST-HBO OPLEIDING. Forensische psychiatrie. mensenkennis

POST-HBO OPLEIDING. Forensische psychiatrie. mensenkennis POST-HBO OPLEIDING Forensische psychiatrie mensenkennis Post-hbo opleiding forensische psychiatrie Initiatief De post-hbo opleiding is een initiatief van de: Dr. Henri van der Hoeven Stichting (Forum Educatief),

Nadere informatie

Huisvesting Cliënt heeft eigen adres maakt geen gebruik van een adres via Maaszicht.

Huisvesting Cliënt heeft eigen adres maakt geen gebruik van een adres via Maaszicht. Aanbod Maaszicht Toelichting per product: Opsporing en toeleiding Maaszicht krijgt regelmatig aanmeldingen van en voor jongeren voor wie niet direct duidelijk is voor welke zorg zij nodig hebben. Dit kan

Nadere informatie

Joanneke van der Nagel Marion Kiewik Robert Didden. Iedereen. gebruikt toch? Verslaving bij mensen met een lichte verstandelijke beperking

Joanneke van der Nagel Marion Kiewik Robert Didden. Iedereen. gebruikt toch? Verslaving bij mensen met een lichte verstandelijke beperking Joanneke van der Nagel Marion Kiewik Robert Didden Iedereen gebruikt toch? Verslaving bij mensen met een lichte verstandelijke beperking Boom Amsterdam 2013, J. vandernagel, M. Kiewik & R. Didden p/a Uitgeverij

Nadere informatie

'Integrale zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking en problematisch middelengebruik'

'Integrale zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking en problematisch middelengebruik' 'Integrale zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking en problematisch middelengebruik' Toelichting en handreiking bij het Auditinstrument Het verbeterproject LVB & Verslaving Het Trimbos-instituut

Nadere informatie

100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie

100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie 100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie 1 Dankzij de vooruitgang in de wetenschap weten we steeds meer over schizofrenie. Schizofrenie bestaat niet, het is wetenschappenlijk nooit aangetoond.

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz

Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz Mark van der Gaag PhD Hoogleraar Klinische Psychologie, Vrije Universiteit Amsterdam Hoofd Psychose Onderzoek, Parnassia, Den Haag 1 Wat is gedragstherapie

Nadere informatie

Geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg Samenwonen of een LAT-relatie

Geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg Samenwonen of een LAT-relatie Geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg Samenwonen of een LAT-relatie Frieda Matthys, MD, PhD Historiek 19 de eeuw Gezondheids zorg Liefdadigheid Politie Justitie Historiek 20ste eeuw Gezondheids

Nadere informatie

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Inhoudsopgave: Inleiding Minisymposium LVG en Verslaving De belangrijkste problemen volgens hulpverleners De ervaringen van cliënten De ervaringen van verwanten Vervolgstappen

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie Doelgroepen kasteelplus Ontwennen meer dan stoppen. Hoe helpen we mensen om te veranderen? dag van de zorg 17/03/2013 Patrick Lobbens Hoofdverpleegkundige verslavingszorg kasteelplus Kasteelplus 1 : mensen

Nadere informatie

Cannabis. Van frequent naar afhankelijk gebruik

Cannabis. Van frequent naar afhankelijk gebruik Improving Mental Health by Sharing Knowledge Cannabis Van frequent naar afhankelijk gebruik CanDepgroep Peggy van der Pol Margriet van Laar Ron de Graaf Nienke Liebregts Wim van den Brink Dirk Korf Frequent

Nadere informatie

PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN

PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN BEHANDELINGSPROGRAMMA'S, SPECIFIEK VOOR PATIËNTEN MET EN DUBBELE DIAGNOSE. Promotor: Prof. Dr. B. Sabbe

Nadere informatie

Algemene Informatie. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Verslavingszorg. voor geestelijke gezondheid

Algemene Informatie. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Verslavingszorg. voor geestelijke gezondheid Algemene Informatie Informatie voor cliënten Verslavingszorg Mondriaan voor geestelijke gezondheid Uw hulpvraag staat bij ons centraal. Wie zijn wij? De Divisie Verslavingszorg is één van de vijf divisies

Nadere informatie

28-10- 2014. Behandelen in een Intensive Home Treatment. Opzet workshop. De kern van IHT

28-10- 2014. Behandelen in een Intensive Home Treatment. Opzet workshop. De kern van IHT Behandelen in een Intensive Home Treatment Team Lianne Boersma - psychiater IHT GGZ Noord-Holland Noord Ruud Zuidmeer SPV IHT Spoedeisende Psychiatrie Amsterdam Opzet workshop! Wat is de kern van Intensive

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht - Ypsilon en onderzoekers trekken sinds die tijd met elkaar op Wat hebben we gezamenlijk bereikt!

Nadere informatie

Kliniek Nijmegen. Informatie voor patiënten

Kliniek Nijmegen. Informatie voor patiënten Kliniek Nijmegen Informatie voor patiënten We spreken van een verslaving wanneer bepaald gedrag zoals middelengebruik of gokken uw leven gaat beheersen. Steeds meer tijd en energie gaan op aan de verslaving.

Nadere informatie

Onderzoek Maatschappelijk Steunsysteem stad Utrecht Uitkomsten, oktober 2008

Onderzoek Maatschappelijk Steunsysteem stad Utrecht Uitkomsten, oktober 2008 Onderzoek Maatschappelijk Steunsysteem stad Utrecht Uitkomsten, oktober 2008 Wilma Swildens, Agnes Blom, Barbara Gramsma,, Irene de Graaff Financiering Altrecht divisie Willem Arntsz SBWU, Centrum Maliebaan

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen

DESKUNDIG AAN HET WERK. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen DESKUNDIG AAN HET WERK Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen 2 INHOUDSOPGAVE PAGINA Kennis over psychische problemen nodig?! 4 Praktische informatie 5 Zicht op

Nadere informatie

Volwassenen. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid

Volwassenen. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid Volwassenen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Verslavingszorg Introductie Verslavingszorg verleent hulp aan volwassenen met problematisch gebruik van alcohol, drugs, medicijnen, gameverslaving en met

Nadere informatie

JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1

JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1 JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1 Ben jij een gedreven senior- of gespecialiseerd psychiatrisch verpleegkundige, werk je al geruime

Nadere informatie

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, december 2011 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen

Nadere informatie

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie. Deze mindfulnesstraining wordt op de afdeling

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

informatie voor cliënten FACT-team

informatie voor cliënten FACT-team informatie voor cliënten FACT-team FACT-team Voor een grote groep mensen is het leven moeilijk. Zij hebben niet alleen last van psychiatrische klachten, zoals bijvoorbeeld somberheid of het horen van stemmen,

Nadere informatie

Als er meer nodig is om uw verslaving de baas te worden

Als er meer nodig is om uw verslaving de baas te worden Als er meer nodig is om uw verslaving de baas te worden DAGBEHANDELING: DRIE DAGEN PER WEEK, TWAALF WEKEN LANG Onderdeel van Arkin De intensieve behandeling tijdens de Dagbehandeling helpt om uw verslaving

Nadere informatie