Langetermijneffecten van XTC

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Langetermijneffecten van XTC"

Transcriptie

1 Langetermijneffecten van XTC E.J.M. Pennings J.B.G. Eilering F.A. de Wolff

2

3 Langetermijneffecten van XTC

4 Colofon Auteurs Dr E.J.M. Pennings, neurobiochemicus - toxicoloog Drs J.B.G. Eilering, medisch bioloog Prof. Dr F.A. de Wolff, klinisch chemicus - toxicoloog Correspondentie Leids Universitair Medisch Centrum Klinische Farmacie en Toxicologie Laboratorium voor Toxicologie Postzone L1-P Postbus RC LEIDEN Tel.: Fax: Verantwoording Rapport vervaardigd in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. 62 pagina s inclusief 149 literatuurreferenties. ISBN: , LUMC, Leiden. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij electronisch, mechanisch door fotokopieën of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurs. 2

5 Inhoud Samenvatting 5 Conclusies Aanbevelingen Summary 9 Conclusions Recommendations 1. Inleiding Factoren die het onderzoek bemoeilijken 2. Langetermijneffecten van MDMA bij proefdieren Langetermijneffecten van XTC bij de mens Parameters van het functioneren van het serotonerge systeem 3.2 Neurobiochemische metingen 5-Hydroxyindolazijnzuur in de liquor cerebrospinalis Neuro-endocriene hormonen na provocatie 3.3 Neuromorfologische metingen met beeldvormende technieken Serotoninetransporteiwit Serotoninereceptoren Volume en doorbloeding van de hersenen Merkstoffen van zenuwcellen en gliacellen Opname en verdeling van glucose in de hersenen 3.4 Neurofysiologische metingen Electro-encephalografie Slaappatroon Eetlust Seksueel gedrag 3.5 Neuropsychologische metingen Leer- en geheugenprestaties Stemming Angst en paniek Impulsiviteit en sensatiezucht Agressiviteit en vijandigheid 4. Schatting van de neurotoxische dosis van MDMA voor de mens 37 3

6 5. Discussie Selectiviteit van MDMA 5.2 Retrospectieve karakter van het onderzoek 5.3 Effecten van chronisch gebruik van XTC 5.4 Rol van hyperthermie bij het ontstaan van serotonerge beschadigingen 5.5 Omkeerbaarheid van veranderingen 5.6 Betekenis van serotonerge veranderingen Literatuur 45 Appendix 59 Geraadpleegde literatuurbestanden Zoektermen Dankwoord Verklarende woordenlijst en afkortingen 4

7 Samenvatting Op MDMA zijn, evenals op geneesmiddelen, algemeen-farmacologische principes van toepassing en bestaat er een dosis-effectrelatie. Dit betekent dat de effecten worden bepaald door de dosis en de frequentie van het gebruik van XTC. In vele studies zijn veranderingen van hersenfuncties gemeten bij XTC-gebruikers. Met name komen naar voren vermindering van het vermogen zich te concentreren en verslechtering van het geheugen en de stemming. Naast gebruik van XTC dragen premorbide kenmerken en polydruggebruik (met name alcohol, cannabis en amfetamine) bij aan de verslechtering van stemming en leervermogen. Men mag daarom niet concluderen dat XTC-gebruik per se de oorzaak is van de verandering van cognitieve functies en stemming. Het is juister te concluderen dat bovenmatig gebruik van XTC en andere drugs, gepaard met een levensstijl van doorgaan en onvoldoende herstel, deze veranderingen veroorzaakt. Het is niet bewezen dat de verandering van cognitie en stemming bij XTCgebruikers samenhangt met degeneratie van serotonerge axonen, maar de afname van de dichtheid van het serotoninetransporteiwit in verschillende hersengebieden van gebruikers en de neurotoxische eigenschappen van MDMA bij niet-humane primaten wijzen wel op zo n samenhang. Het is niet bekend hoe veel en hoe vaak men XTC kan slikken voordat serotonerge en cognitieve veranderingen beginnen op te treden. De voorlopige conclusie is dat serotonerge beschadigingen bij de mens al kunnen optreden bij doses vanaf ca 3 mg/kg (ca 210 mg voor een persoon van 70 kg, dit is 3 gemiddelde tabletten van 70 mg) wanneer in een kort tijdsbestek (ca uur) ingenomen. Hyperthermie ten gevolge van XTC voorspelt vermoedelijk serotonerge beschadigingen in de hersenen van de gebruiker. Er zijn geen aanwijzingen dat de verandering van cognitie en stemming bij XTCgebruikers blijvend is. Voor zo n conclusie is het aantal studies bij ex-gebruikers te gering en is te kort na stoppen van het gebruik gemeten. Er zijn wel enkele aanwijzingen dat het functieverlies gedeeltelijk omkeerbaar is. Ook de afname van de dichtheid van het serotoninetransporteiwit lijkt (gedeeltelijk) omkeerbaar, maar het herstel van cognitieve functies blijft achter op het herstel van de dichtheid van dit 5

8 eiwit. Dit wijst op een langdurige serotonerge disfunctie bij sommige gebruikers. Dit wordt ondersteund door casuïstiek bij de mens, die in zeldzame gevallen ernstig en langdurig is. Conclusies Op grond van de beschikbare kennis over de aanhoudende functiestoornissen bij XTC-gebruikers en over de langetermijneffecten van MDMA bij proefdieren, kunnen de volgende conclusies worden geformuleerd: 1. MDMA is een stof met neurotoxische eigenschappen, ook voor de mens. 2. Bij XTC-gebruikers is een achteruitgang gevonden van het concentratievermogen en een verslechtering van het geheugen en de stemming, ook bij gebruikers die al een jaar niet meer gebruikten. 3. XTC-gebruikers zijn vrijwel altijd polydruggebruikers (met name van alcohol, cannabis en amfetaminen) en dit draagt bij aan de verandering van de cognitieve functies en de stemming die bij hen is gevonden. 4. Er zijn enkele aanwijzingen dat de achteruitgang van de cognitieve functies en de stemming die bij XTC-gebruikers is gevonden, (gedeeltelijk) omkeerbaar is. Het herstel verloopt traag en is 1 jaar na stoppen van het gebruik nog slechts gering. Het is niet bekend of volledig herstel mogelijk is. 5. Bij proefdieren is de stijging van de lichaamstemperatuur (hyperthermie) na toediening van MDMA gerelateerd aan de serotonerge schade in de hersenen. Bij de mens is dit niet bekend, maar wordt dit wel vermoed. 6. Hoe groter de hoeveelheid MDMA die de gebruiker slikt en hoe hoger de temperatuur waarbij wordt geslikt, des te groter is de kans op hyperthermie en op (langdurige) serotonerge beschadigingen in de hersenen. 7. Bij de mens correleert de afname van de dichtheid van het serotoninetransporteiwit in verschillende hersengebieden niet met de achteruitgang van de cognitieve functies. Aanbevelingen Op grond van deze conclusies kunnen de volgende aanbevelingen worden gedaan: 1. Gebruik van XTC houdt langetermijnrisico s in voor de gezondheid en dient daarom te worden teruggedrongen. Regelmatig gebruik van XTC moet nadrukkelijk worden ontraden. Potentiële XTC-gebruikers moeten worden gewaarschuwd voor de achteruitgang in het concentratievermogen en de verslechtering van het geheugen en de stemming die bij chronische gebruikers van XTC zijn gevonden. 2. Het gebruik van meer dan 1 XTC-tablet tegelijk, het gebruik van een hooggedoseerde tablet (sterkte van meer dan ca 140 mg door een persoon van 70 kg) en het gebruik van XTC bij een omgevingstemperatuur boven ca C moeten ten sterkste worden ontraden omdat ze risicofactoren vormen voor het ontwikkelen van hyperthermie met kans op (langdurige) serotonerge beschadigingen. 6 Samenvatting, Conclusies en Aanbevelingen

9 3. Gecombineerd gebruik van XTC met andere psychoactieve stoffen dient te worden teruggedrongen omdat de veranderingen van het geheugen en de stemming die bij XTC-gebruikers zijn gevonden, vermoedelijk mede het gevolg zijn van het gebruik van andere psychoactieve stoffen. 4. Neuroimaging-onderzoek bij personen die een ernstige hyperthermie hebben doorgemaakt na XTC, is noodzakelijk om de gevolgen van de XTC-gerelateerde hyperthermie op serotonerge zenuwcellen bij de mens te bestuderen en serotonerge beschadigingen in kaart te brengen. 5. Longitudinaal onderzoek bij XTC-gebruikers is noodzakelijk om meer duidelijkheid te krijgen omtrent de langetermijneffecten van XTC-gebruik. Samenvatting, Conclusies en Aanbevelingen 7

10 8 Samenvatting, Conclusies en Aanbevelingen

11 Summary General pharmacological principles, including a dose-effect relationship, apply to MDMA just as much as to regular medicinal drugs. It means that the effects of XTC are determined by the dose and by the frequency of XTC use. In many studies, researchers have shown impairment of several brain functions in XTC users. In particular, decreased ability to concentrate on tasks, impaired memory and depressed mood have been found. Results are, however, confounded by preexistent traits and concurrent use of XTC and other psychoactive drugs (like alcohol, cannabis and amphetamine), as these appear to contribute to the impairments found. e conclusion that XTC causes decreased cognitive function and depressed mood is, therefore, not valid. More justified is the conclusion that consumption of XTC with other psychoactive drugs, combined with a life style of prolonged activity and insufficient recovery is the cause of these impaired brain functions. ere is no conclusive proof that the changes in cognition and mood found in XTC users relate to degeneration of serotonergic axons in the brain. However, the finding of decreased density of the serotonin transporter protein in several brain areas of XTC users and the known neurotoxic effects of MDMA in non-human primate brain strongly point to such a relationship. It is not known how much nor how frequently XTC can be used before serotonergic changes and/or cognitive dysfunctioning commence. e available data suggest that serotonergic damage may already occur at doses of approximately 3 mg/kg (210 mg MDMA for a 70-kg adult, i.e. 3 average 70-mg XTC tablets) when taken within a short period of hours. XTC-induced hyperthermia may be a predictor of serotonergic damage in the brains of users. Insufficient data exist to conclude that the changes in cognitive function and mood are permanent. Such a conclusion is unwarranted because of the small number of studies in former users and because the interval between cessation of XTC use and brain function testing was too small. Some data suggest that the impairment of some brain functions is at least partially reversible. e decrease of serotonin transporter density in several brain areas also seems to be (partially) reversible. However, the recovery of cognitive function does not parallel the recovery of transporter density and 9

12 this suggests a long lasting dysfunction of the serotonergic network in some users. Support for this view comes from occasional case histories that describe users with serious and prolonged cognitive dysfunction and psychiatric disorders. Conclusions From the available knowledge of memory function and mood in XTC users, combined with what is known about the long-term effects of MDMA in animals, the following can be concluded: 1. MDMA is a neurotoxic substance, both in animals and in man. 2. Impairments of attention, memory, and mood have been found in users of XTC; these impairments have also been found in ex-users, one year after stopping XTC consumption. 3. Most XTC users are polydrug users; polydrug use contributes to the changes of cognition and mood found in XTC users. 4. Some data suggest that the impairment of cognition and mood found in XTC users is (partially) reversible. e recovery proceeds slowly and is still far from complete one year after cessation of XTC use. It is not known if full recovery is possible at all. 5. Animal studies show that hyperthermia after MDMA is related to serotonergic cerebral damage. Presumably, this holds for man, too. 6. e larger the amount of XTC taken and the higher the temperature during XTC use, the higher the risk of hyperthermia and, presumably, (long lasting) serotonergic damage in the user s brain. 7. In man, the decrease of serotonin transporter density in various brain areas does not correlate with the changes in cognitive functions. Recommendations Based on these conclusions the following can be recommended: 1. XTC consumption should be repressed, as it carries long-term health risks for the user. Regular use should be strongly dissuaded. Potential consumers should be warned about the lower ability to concentrate, the impaired memory and the depressed mood found in chronic users of XTC. 2. Consumption of more than 1 XTC-tablet at a time, consumption of a high-dosed tablet (more than approximately 140 mg by a 70-kg first-time user) and use of XTC at temperatures above approximately C should be strongly dissuaded because they constitute risks factors for the development of hyperthermia with potentially (long lasting) serotonergic brain damage. 3. Combined use of XTC with other psychoactive drugs should be discouraged because this presumably contributes to the memory and mood changes found in XTC users. 10 Summary, Conclusions & Recommendations

13 4. Neuroimaging research is necessary in those who have gone through XTC-related hyperthermia in order to study the relationship between this hyperthermia and serotonergic brain damage. 5. Longitudinal studies in XTC users are required to obtain more knowledge about the long-term effects of XTC use. Summary, Conclusions & Recommendations 11

14

15 Hoofdstuk 1 Inleiding In humaan-wetenschappelijke publicaties wordt XTC vaak gelijk gesteld aan 3,4- methyleendioxymethamfetamine (MDMA), maar in de praktijk kent men meestal de samenstelling niet van hetgeen de gebruiker heeft ingenomen. In dit rapport gebruiken wij daarom de term XTC wanneer wij tabletten of poeders bedoelen met onbekende samenstelling, maar met vermoedelijk MDMA en/of verkocht als MDMA. Gebruikers slikken derhalve altijd XTC, aan proefdieren wordt altijd MDMA toegediend. Met langetermijneffecten bedoelen we in dit rapport de effecten die ontstaan na (chronisch) gebruik van XTC en die min of meer blijvend zijn. Het is onjuist te denken dat die effecten uitsluitend kunnen ontstaan na langdurig gebruik. Uit proefdieronderzoek blijkt duidelijk dat voor de verschillende effecten van MDMA een dosis-effectrelatie bestaat en dat hogere doses en frequentere toediening van MDMA meer schade toebrengen aan serotonerge axonen in de hersenen van proefdieren [1]. Bij incidenteel gebruik van voldoende lage doses zijn bij de mens veranderingen in het neuronale netwerk niet waar te nemen met de huidige technieken. Misschien ontstaan ze ook niet bij incidenteel gebruik van voldoende lage doses. Bij chronisch gebruik van XTC kan men echter veranderingen zien in gedrag en geheugen, en men mag verwachten dat deze het gevolg zijn van de opeenstapeling van kleine afzonderlijke beschadigingen. Langetermijneffecten zijn in deze zin de som van vele kleine beschadigingen aan hersenstructuren. De hersenen zijn plastisch, dat wil zeggen dat bij beschadiging van zenuwcellen hun taak kan worden overgenomen door naburige zenuwcellen (en soms door nieuwgevormde cellen) door het maken van nieuwe contacten via uitgroei van axonen. Of dit ook geldt voor functieverlies na chronisch gebruik van XTC, is niet bekend maar er zijn wel enkele aanwijzingen voor [2,3]. Langetermijneffecten kunnen dus in principe omkeerbaar zijn (na stoppen van het gebruik) of niet. 13

16 1. Factoren die het onderzoek bemoeilijken De langetermijneffecten van XTC-gebruik bij de mens zijn niet eenvoudig te onderzoeken. Hiervoor zijn verschillende oorzaken. Allereerst is niet bekend welke lichamelijke of geestelijke veranderingen kunnen worden waargenomen ten gevolge van het verdwijnen van serotonerge axonuiteinden. Er bestaat namelijk geen exclusieve meting van het functioneren van het serotonerge systeem in de hersenen. Het serotonerge systeem is betrokken bij tal van vitale functies, zoals slaap-waakritme, water- en zouthuishouding, hartwerking en bloedsomloop, ademhaling, hongeren dorstgevoel, maar ook bij psychische functies zoals stemming, leervermogen en geheugen. Bij een eenmalige hoge dosis XTC kan men op al deze gebieden veranderingen zien, maar gewoonlijk herstellen deze zich weer na de acute fase. Verslechtering van stemming, geheugen en concentratievermogen lijken langer aan te houden, maar de veranderingen zijn gering en misschien alleen maar langdurig aanwezig na chronisch gebruik. Ernstige stoornissen zijn overigens gemeld, onder andere door personen waarbij, zoals zij zelf zeggen, het een keer is misgegaan. Men mag verwachten dat juist bij deze personen serotonerge beschadigingen in de hersenen kunnen worden waargenomen en dat juist deze groep in aanmerking komt voor onderzoek. Een tweede oorzaak is het retrospectieve karakter van het onderzoek. In retrospectief onderzoek zijn gewoonlijk storende factoren (confounders) aanwezig die vergelijkbare effecten kunnen hebben als XTC en derhalve de verschillen tussen XTC-gebruikers en controlegroep gedeeltelijk kunnen verklaren. Storende factoren zijn bijvoorbeeld een in aanleg al aanwezige, afwijkende serotonerge eigenschap en gecombineerd gebruik van drugs (polydruggebruik). Een afwijkende serotonerge eigenschap kan vooraf al leiden tot veranderingen van de parameter die wordt gebruikt om de serotonerge schade na MDMA te meten [4,5]. Voorbeeld van een dergelijke eigenschap is impulsiviteit. Impulsief gedrag wordt vaak in verband gebracht met het (dis)functioneren van het serotonerge systeem. Impulsief gedrag na XTC-gebruik behoeft niet noodzakelijk door XTC te zijn veroorzaakt, maar kan al hebben bestaan voor aanvang van het gebruik. Recente resultaten wijzen hier inderdaad op en doen vermoeden dat het ontstaan van psychische stoornissen bij XTC-gebruikers waarschijnlijker vóór dan na het begin van XTC-gebruik ligt [6]. Andere voorbeelden van serotonerge kenmerken zijn de stemming en het vermogen zich te concentreren. Zelfrapportage van druggebruik is bij herhaling onbetrouwbaar gebleken. Dit kan er de oorzaak van zijn dat in de meeste studies geen verband is aangetoond tussen de cumulatieve dosis XTC en de gemeten verandering. Zo n verband is ook niet gevonden in een recente meta-analyse van de publicaties over de cognitieve achteruitgang bij XTC-gebruikers [7]. Ook gecombineerd druggebruik (polydruggebruik) leidt tot onzekerheid over de oorzaak van de effecten die bij XTC-gebruikers worden gevonden. Met name cannabisgebruik blijkt de langetermijneffecten van XTC gedeeltelijk te kunnen verklaren [8-11]. Het aantal XTC-tabletten met MDMA als enige psychoactieve stof is groot. In Nederland bevatte ca 90% van de aangeleverde XTC-tabletten in de periode 14 Inleiding

17 uitsluitend MDMA (Drug Informatie en Monitoring Systeem, DIMS, Trimbos-instituut, Utrecht). In bevatte meer dan 50% van de XTCtabletten echter amfetamine. Ook in het buitenland verschilt het percentage MDMAtabletten soms aanzienlijk [12]. Niettemin is het op grond van de bekende neurotoxische effecten van MDMA bij proefdieren niet waarschijnlijk dat een andere stof dan MDMA de veranderingen veroorzaakt in XTC-gebruikers. Inleiding 15

18

19 Hoofdstuk 2 Langetermijneffecten van MDMA bij proefdieren Halverwege de jaren tachtig verschenen de eerste publicaties over de neurotoxische eigenschappen van MDMA en MDA in proefdieren [13-15]. Deze resultaten werden spoedig bevestigd en aangevuld met nieuwe gegevens [16-20]. In 1997 hebben wij de klinisch-toxicologische effecten van XTC bij de mens beschreven [21]. De belangrijkste conclusie was dat MDMA moest worden beschouwd als een neurotoxische stof met risico s voor de lichamelijke en geestelijke gezondheid. In recente overzichtsartikelen zijn de neurofarmacologische en neurotoxicologische effecten van MDMA bij proefdieren en van XTC bij de mens uitgebreid samengevat [1,12,22-24]. MDMA veroorzaakt bij proefdieren neurochemische effecten die globaal in twee fasen verlopen: acute effecten die binnen 24 uur optreden en uitgestelde effecten die na uur optreden en vervolgens lang aanhouden (Tabel 1). Deze laatste effecten zijn in de wetenschappelijke literatuur langetermijneffecten genoemd [21] omdat ze maanden tot jaren kunnen blijven bestaan na het toedienen van een neurotoxische dosis van MDMA aan het proefdier. Deze langetermijneffecten omvatten veranderingen in de (bio)chemie en morfologie van de hersenen: een afname van de hoeveelheid serotonine en 5-hydroxyindolazijnzuur (afbraakproduct van serotonine); een afname van de activiteit van het enzym tryptofaanhydroxylase dat 5-hydroxytryptofaan (voorloper van serotonine) vormt uit tryptofaan; een afname van het aantal serotonerge axonuiteinden; een afname van de dichtheid van het presynaptische serotoninetransporteiwit [25]. De afname van het aantal serotonerge axonuiteinden herstelt zich langzaam en vermoedelijk slechts gedeeltelijk. Daarom zal deze afname verder axonale schade worden genoemd. Deze axonale schade betreft met name de verre, fijne axonen van serotonerge zenuwcellen die ontspringen in het dorsale raphegebied in de hersenstam [20,26]. De verdwijning van deze axonuiteinden treedt retrograad op (van axonuiteinde naar cellichaam, dying back-fenomeen) en wordt met name gezien in de neocortex, corpus 17

20 Tabel 1. Neurobiochemische effecten van MDMA in de hersenen van proefdieren Acute effecten (binnen 24 uur) Snelle afname van de hoeveelheid serotonine en 5-hydroxyindolazijnzuur, gevolgd door een kortdurend herstel binnen 24 uur. Afname van de activiteit van het enzym tryptofaanhydroxylase. Geen waarneembare afname van het aantal serotonine-opnamebindingsplaatsen. Langetermijneffecten (na 36 uur) Ernst en duur verschillen per diersoort: primaten > ratten > muizen. Langzame afname van de hoeveelheid serotonine en 5-hydroxyindolazijnzuur na het aanvankelijke herstel. Aanhoudende verlaging van de activiteit van het enzym tryptofaanhydroxylase afname van het aantal serotonine-opnamebindingsplaatsen. striatum, thalamus en hippocampus van de hersenen. Uitsluitend axonen verdwijnen. De cellichamen zelf in de raphekernen van de hersenstam lijken niet te verdwijnen (zie Green et al. [1]) ook al ziet men wel celkrimp met lipofuscine bevattende insluitingen in het dorsale raphegebied [27]. Behoud van vitale cellen wordt mede ingegeven door het feit dat men in de maanden na toediening van MDMA nieuwe uitgroei ziet van axonen vanuit het cellichaam. De snelheid waarmee dit gebeurt is afhankelijk van de diersoort. Bij lagere diersoorten zoals ratten (maar niet bij alle ratten in een experiment [28,29]) lijkt herstel binnen een jaar op te kunnen treden. Bij apen is de axonale schade na 7 jaar nog waar te nemen [30]. De nieuwe uitgroei van axonen leidt tot een beeld dat men wel neuronal pruning noemt (letterlijk: neuronale snoeiing) [22,29]. Het ziet er uit als bovenmatige, korte vertakkingen van axonen dichtbij het cellichaam (corpus amygdaloidum en hypothalamus) en onvolledige of geen uitgroei in de verre hersengebieden (neocortex, de hippocampus, corpus striatum). Zie figuur 1. Het kan worden vergeleken met de uitgroei van een teruggesnoeide struik. Het mechanisme van de axonale schade is niet precies bekend. Het meest waarschijnlijk is dat bij de omzetting van MDMA toxische stoffen (vrije radicalen, peroxiden) ontstaan die het serotonerge axon zodanig onder druk zetten (oxidatieve stress) dat herstelmechanismen te kort schieten en het axon wordt beschadigd. Ook zou de schade (mede) kunnen worden veroorzaakt door teveel dopamine dat vrijkomt via een indirect effect van MDMA via het serotonerge systeem op het dopaminerge systeem [4,31]. Teveel dopamine veroorzaakt ook oxidatieve stress en de vorming van vrije radicalen. De betrokkenheid van hyperthermie na MDMA bij het ontstaan van serotonerge schade is bij proefdieren veelvuldig beschreven [1,32-34]. Zo blijkt de serotonerge schade na MDMA aanzienlijk minder te zijn wanneer proefdieren bij 16 C worden gehouden waardoor ze hypotherm worden, dan wanneer ze bij 28 C verblijven waardoor hyperthermie ontstaat. De grotere schade bij hyperthermie kan goed worden verklaard als de vorming van vrije radicalen wordt gezien als de oorzaak van de neurotoxiciteit van MDMA. De vorming van vrije radicalen neemt namelijk 18 Langetermijneffecten van MDMA bij proefdieren

21 axonuiteinden axon cellichaam celkern gezond na 2 weken na 7 jaar Figuur 1. Schematische voorstelling van de beschadiging van serotonerge axonen in de hersenen van proefdieren, veroorzaakt door MDMA. Bij ratten en apen is twee weken na toediening de dichtheid van serotonerge axonen sterk verlaagd in cerebrale cortex, corpus striatum en hippocampus. Bij enkele ratten en bij de meeste apen blijven deze beschadigingen ten minste 12 maanden bestaan in distale gebieden (neocortex, corpus striatum, hippocampus). Proximaal (corpus amygdaloideum) treedt bovenmatige regeneratie van axonen op. Veranderde serotonerge innervatiepatronen zijn bij apen na 7 jaar nog waar te nemen. aanzienlijk toe in de hersenen van hypertherme dieren. Dit betekent echter niet dat de serotonerge schade na MDMA altijd of uitsluitend het gevolg is van hyperthermie. Hyperthermie kan ook optreden zonder dat serotonerge schade ontstaat [35], en serotonerge schade kan ook ontstaan zonder dat hyperthermie optreedt (en zelfs na hypothermie) wanneer MDMA voldoende frequent wordt gegeven aan proefdieren [23,33]. Hyperthermie moet daarom waarschijnlijk meer worden gezien als een epifenomeen van serotonerge schade. Dit heeft gevolgen voor het onderzoek bij de mens indien serotonerge schade leidt tot gedrags- en/of geheugenveranderingen. Het betekent namelijk dat veranderingen in gedrag en/of geheugen het grootst zullen zijn bij personen die een ernstige hyperthermie hebben doorgemaakt. De door MDMA geïnduceerde hyperthermie gaat gepaard met de splitsing van glycogeen in glucose (glycogenolyse) [36]. Glycogenolyse treedt niet op onder omstandigheden waaronder ook geen hyperthermie optreedt, bijvoorbeeld wanneer de proefdieren bij 17 C worden gehouden. De auteurs veronderstellen dat hyperthermie na MDMA leidt tot zo n groot verbruik van energie, dat de serotonerge neuronen kwetsbaar worden voor toxische processen. MDMA verstoort in dat geval de cellulaire energiehuishouding zodanig dat de zenuwcel qua energievoorziening onder druk komt te staan en energievragende reparatiemechanismen te kort schieten. Langetermijneffecten van MDMA bij proefdieren 19

22 Dit zou dan uiteindelijk leiden tot beschadiging van axonuiteinden [31,36,37]. Onlangs zijn waarnemingen gepubliceerd waaruit blijkt dat het hypothalamushypofyse-schildklier-systeem (de lichaamsthermostaat ) een essentiële rol speelt in de warmterespons op MDMA [34]. Verwijdering van hypofyse en schildklier leidde tot hypothermie na MDMA en het wegblijven van de serotoninedaling in het striatum en de hippocampus. Substitutie met het schildklierhormoon thyroxine herstelde de hypertherme respons weer. In neurofarmacologische zin is MDMA niet selectief. MDMA veroorzaakt ook dopaminerge, noradrenerge en acetylcholinerge effecten, en de omvang hiervan is afhankelijk van de proefdiersoort. Bij muizen overheersen de dopaminerge effecten, bij ratten en apen de serotonerge effecten. Niettemin is de dopaminerge component belangrijk en zijn er aanwijzingen gevonden in studies Dark-Agouti-ratten dat de hyperthermie na MDMA wordt veroorzaakt door een, mogelijk indirect, effect van MDMA op het dopaminerge systeem [38]. In 2002 rapporteerden Ricaurte en medewerkers dat bij doodshoofdapen (Saimiri sciureus) en bavianen (Papio anubis) lage doses MDMA (2 mg/kg, 3 maal met 3 uur tussentijd; maximale dosis 6 mg/kg) al leidden tot serotonerge schade en dat het dopaminerge systeem ook werd aangetast [39]. In september 2003 is dit artikel teruggetrokken nadat de betrokken onderzoekers hadden ontdekt dat methamfetamine was toegediend in plaats van MDMA ten gevolge van foute etikettering door de leverancier [40]. Ofschoon bekend was dat MDMA bij muizen dopaminerge schade kon veroorzaken zonder beschadiging van het serotonerge systeem [41,42], was dopaminerge schade bij apen ten gevolge van MDMA niet eerder gemeld. Het bewuste artikel riep daarom veel vragen op bij verschillende onderzoekers. Op grond van eerdere publicaties [27,43-45] neemt men nu aan dat serotonerge beschadigingen bij apen (i.c. de doodshoofdaap) ontstaan na een eenmalige hoge dosering van 20 mg/kg (subcutaan) of na opeenvolgende doseringen van 5 à 10 mg/kg, 2 maal daags, gedurende 4 achtereenvolgende dagen [1,22]. 20 Langetermijneffecten van MDMA bij proefdieren

23 Hoofdstuk 3 Langetermijneffecten van XTC bij de mens Verschillende serotonerge parameters zijn gebruikt om de neurotoxische effecten van MDMA bij de mens te beschrijven. Ze zijn onder te verdelen in neurobiochemische, neuromorfologische, neurofysiologische en neuropsychologische parameters. Alle parameters hebben hun beperkingen omdat geen enkele specifiek is voor het functioneren van het serotonerge systeem in de hersenen. Indien alle metingen echter dezelfde kant op wijzen, beschouwt men dit als een sterke aanwijzing voor een verandering van het serotonerge systeem. Met de komst van beeldvormende (neuroimaging) technieken zoals Positron Emission Tomography (PET) en Single Photon Emission Computed Tomography (SPECT) en Magnetic Resonance Imaging (MRI) of Proton Magnetic Resonance Spectroscopie (1H-MRS) is het mogelijk geworden in vivo de morfologie van de hersenen te bestuderen [46]. Bij PET en SPECT worden specifieke tracers (stoffen die een signaal uitzenden) in het bloed gespoten en de verdeling gevolgd van deze stoffen in de hersenen. Met 1H-MRS wordt de magnetische resonantie van protonen gemeten. Met deze technieken kunnen op niet-invasieve wijze hersenstructuren zichtbaar worden gemaakt en veranderingen in de structuur worden bestudeerd. PET heeft een betere resolutie dan SPECT en geeft beelden met meer detail. Door direct en lange tijd na XTC-gebruik te meten kan de eventuele omkeerbaarheid van serotonerge veranderingen worden bestudeerd. 3.1 Parameters van het functioneren van het serotonerge systeem Voor de beschrijving van de langetermijneffecten van XTC hebben we gekozen voor de indeling van de verschillende serotonerge parameters naar meetinstrument: 21

Discussie. 5.1 Selectiviteit van MDMA. 5.2 Retrospectieve karakter van het onderzoek

Discussie. 5.1 Selectiviteit van MDMA. 5.2 Retrospectieve karakter van het onderzoek Hoofdstuk 5 5.1 Selectiviteit van MDMA MDMA heeft effecten op verschillende monoaminerge systemen en de schade bij proefdieren is mede afhankelijk van de diersoort. Bij ratten en apen heeft MDMA primair

Nadere informatie

Langetermijneffecten van XTC bij de mens

Langetermijneffecten van XTC bij de mens Hoofdstuk 3 Langetermijneffecten van XTC bij de mens Verschillende serotonerge parameters zijn gebruikt om de neurotoxische effecten van MDMA bij de mens te beschrijven. Ze zijn onder te verdelen in neurobiochemische,

Nadere informatie

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen SAMENVATTING Inleiding Black box? Lange tijd werd het brein beschouwd als een zogenaamde black box waar processen plaatsvinden die we niet kunnen zien of meten. In de loop van de vorige eeuw kwam daar

Nadere informatie

Beeldvormend onderzoek naar de neurotoxiciteit van Ecstasy

Beeldvormend onderzoek naar de neurotoxiciteit van Ecstasy Liesbeth Reneman Beeldvormend onderzoek naar de neurotoxiciteit van Ecstasy Op 6 december 2001 promoveerde drs. L. Reneman aan de Universiteit van Amsterdam op haar promotieonderzoek getiteld Investigating

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Gerry Jager Functional MRI studies in human Ecstasy and cannabis users In dit proefschrift worden vier studies beschreven naar de lange termijn effecten van de psychoactieve drugs ecstasy en cannabis op

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 9Samenvatting Chapter 9 156 Samenvatting De ziekte van Parkinson is een veel voorkomende neurodegeneratieve aandoening, die vooral de oudere bevolking treft. Behandeling bestaat tot nu toe uit symptomatische

Nadere informatie

HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE

HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE Samenvatting 193 Het doel van dit proefschrift was het onderzoeken van de waarde van hersenatrofie gemeten met behulp van MRI voor het vervolgen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Dit proefschrift behandelt moleculaire veranderingen die plaatsvinden in de hersenen van de rat na blootstelling aan morfine, een verslavende stof. Dit type onderzoek is zowel

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 203 Nederlandse samenvatting Wittere grijstinten Klinische relevantie van afwijkingen in de grijze stof in multipele sclerose, zoals afgebeeld met MRI Multipele sclerose (MS) is

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

Ecstasy: feiten en fabels.

Ecstasy: feiten en fabels. Improving Mental Health by Sharing Knowledge Ecstasy: feiten en fabels. Raymond Niesink m.m.v Nienke van der Putten, Esther Croes, Tibor Brunt e.v.a. Ecstasy: feiten en fabels Trimbos, 10 juni 2015 2 Feiten

Nadere informatie

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand 6 oktober 2014. Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand Volgens het meest recente epidemiologische onderzoek naar vermoeidheid (door het Ministerie van gezondheid en welzijn in Japan,

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 11 Chapter 11 Traumatisch hersenletsel is de meest voorkomende oorzaak van hersenletsel in onze samenleving. Naar schatting komt traumatisch hersenletsel jaarlijks voor in 235

Nadere informatie

SAMENVATTING. Depressie. De geschiedenis van antidepressiva

SAMENVATTING. Depressie. De geschiedenis van antidepressiva SAMENVATTING Depressie De term depressie wordt van oudsher gebruikt voor neerslachtige gevoelens en sombere gedachten. In de oudheid werden verschillende termen gebruikt om dit syndroom te benoemen, en

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5 Nederlandse Samenvatting Chapter 5 Chapter 5 Waarde van MRI scans voor voorspelling van invaliditeit in patiënten met Multipele Sclerose Multipele Sclerose (MS) is een relatief vaak voorkomende ziekte

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Achtergrond De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer (Alzheimer s disease - AD) is een neurodegeneratieve ziekte

Nadere informatie

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam.

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. Soorten zenuw cellen Neuronen H2 Bouw en functie Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. De informatie stroom kan maar in een richting vloeien, van dendriet naar het axon. Dendrieten

Nadere informatie

Samenvatting 9 122 Chapter 9 Diabetes mellitus is geassocieerd met langzaam progressieve veranderingen in het brein, een complicatie die diabetische encefalopathie genoemd wordt. Eerdere studies laten

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de Samenvatting Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de zes mensen in Amerika krijgt op enig punt

Nadere informatie

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest.

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest. Biologie SE4 Hoofdstuk 14 Paragraaf 1 Het zenuwstelsel kent twee delen: 1. Het centraal zenuwstelsel bevindt zich in het centrum van het lichaam en bestaat uit de neuronen van de hersenen en het ruggenmerg

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Beek, Erik te Title: Neuropharmacology of novel dopamine modulators Issue Date:

Nadere informatie

Medicijnstudies en eindpunten

Medicijnstudies en eindpunten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. TRACK-HD toont belangrijke veranderingen bij pre-symptomatische

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

CHAPTER 11 SAMENVATTING

CHAPTER 11 SAMENVATTING CHAPTER 11 SAMENVATTING Chapter 11 Drugsverslaving Drugsverslaving is een wereldwijd gezondheidsprobleem dat gekarakteriseerd wordt door dwangmatig drugsgebruik en een hoge mate van terugval na afkicken.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting NEDERL ANDSE SAMENVAT TING HET OOG ALS WEERSPIEGELING VAN HET BREIN Optische coherentie tomografie in MS Meer dan een eeuw geleden schreef een van de eerste neurologen die gebruik maakte van de oogspiegel,

Nadere informatie

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname.

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. CHAPTER Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. De rol van GLP-1, van fysiologie tot farmacotherapie DUTCH SUMMARY Het aantal

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Moleculaire en cellulaire neuroplasticiteit in diermodellen voor depressie Depressie is een veelvoorkomende psychiatrische aandoening die vaak diep in het leven van mensen ingrijpt.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

NeDerLANDse samenvatting

NeDerLANDse samenvatting CHAPTER 10 259 NEDERLANDSE SAMENVATTING Benzodiazepines zijn psychotrope middelen met anxiolytische, sederende, spierverslappende en hypnotische effecten. In de praktijk worden zij voornamelijk ingezet

Nadere informatie

Chapter 14. Samenvatting

Chapter 14. Samenvatting Samenvatting Inleiding Schizofrenie is een chronische en ernstige psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door abnormale gedachten en verstoord gedrag. De eerste beschrijving van schizofrenie dateert

Nadere informatie

Proefschrift Jeroen Geurts MR imaging and histopathology studies of the grey matter in multiple sclerosis

Proefschrift Jeroen Geurts MR imaging and histopathology studies of the grey matter in multiple sclerosis Proefschrift Jeroen Geurts MR imaging and histopathology studies of the grey matter in multiple sclerosis Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (CZS), die over het algemeen

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart - Ypsilon en onderzoekers trekken met elkaar op sinds die tijd Epidemiologische studies genetica

Nadere informatie

ADHD, VERSLAVING en PSYCHOSTIMULANTIA Paradoxen, vraagtekens en verklaringen

ADHD, VERSLAVING en PSYCHOSTIMULANTIA Paradoxen, vraagtekens en verklaringen ADHD, VERSLAVING en PSYCHOSTIMULANTIA Paradoxen, vraagtekens en verklaringen Een belangrijke reden waarom heel wat mensen, en ook een groep wetenschappers huiveren om psychostimulantia als behandeling

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Het doel van dit proefschrift is de neurobiologische karakteristieken van depressieve stoornis en van depressie bij de ziekte van Alzheimer te identificeren. Depressie komt voor

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Een karakteristieke eigenschap van astma is ontsteking van de luchtwegen. Deze ontsteking wordt gekenmerkt door een toename van ontstekingscellen in het longweefsel. De overgrote meerderheid

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Onderzoek naar mobiel telefoongebruik

Onderzoek naar mobiel telefoongebruik Onderzoek naar mobiel telefoongebruik en hersenactiviteit Kennisbericht over een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift: Arns-M, van Luijtelaar-G, Sumich-A, Hamilton-R, Gordon-E. Electroencephalographic,

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 201569

Niet-technische samenvatting 201569 Niet-technische samenvatting 201569 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Endotheliale toxiciteit van bijnierprecursors, hydrocortison en fludrocortison die verhoogd zijn in patienten met congenitale

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting In dit proefschrift getiteld Relatieve bijnierschorsinsufficiëntie in ernstig zieke patiënten De rol van de ACTH-test hebben wij het concept relatieve bijnierschorsinsufficiëntie

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie 255 256 De twee hersenhelften, de hemisferen, van het menselijke brein verschillen zowel in vorm als in functie. In sommige hersenfuncties, zoals

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting (Summary in Dutch)

Chapter 10. Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) 157 Depressie is een psychiatrische aandoening waar bijna 1 op de 5 Nederlanders op enig moment in hun leven mee te kampen heeft (Weissman, Bland et al. 1999). De ziekte

Nadere informatie

Running Head EXECUTIEVE FUNCTIES EN EXTERNALISEREND GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN

Running Head EXECUTIEVE FUNCTIES EN EXTERNALISEREND GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN 1 Zelf Gerapporteerde Alledaagse Executieve Functies en Externaliserende Gedragsproblemen bij Adolescenten in en buiten de Jeugdhulpverlening Self-reported Everyday Executive Functioning and Externalising

Nadere informatie

MDMA-doden bij het NFI. Dr. Klaas Lusthof Forensisch Toxicoloog NFI

MDMA-doden bij het NFI. Dr. Klaas Lusthof Forensisch Toxicoloog NFI MDMA-doden bij het NFI Dr. Klaas Lusthof Forensisch Toxicoloog NFI 10 juni 2015 Forensische Toxicologie binnen het NFI 2 Afdeling medisch forensisch onderzoek 60 medewerkers Toxicologen: 7 Lab toxicologie

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

Sam envatting en conclusies T E N

Sam envatting en conclusies T E N Sam envatting en conclusies T E N Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Sinds de zeventigerjaren van de vorige eeuw zijn families beschreven met dominant overervende herseninfarcten,dementie

Nadere informatie

Chapter 10: Nederlandse samenvatting

Chapter 10: Nederlandse samenvatting Chapter 10: Nederlandse samenvatting 251 252 De a-typische effecten van Olanzapine op gewichtsregulering en de mogelijke tegenwerking van Topiramaat Olanzapine (OLZ) is een 2 e generatie antipsychoticum

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn er miljoenen mensen met diabetes mellitus, hetgeen resulteert in aanzienlijke morbiditeit en mortaliteit. Bekende oogheelkundige complicaties

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Hechting en Psychose: Attachment and Psychosis:

Hechting en Psychose: Attachment and Psychosis: Hechting en Psychose: Bieden Hechtingskenmerken een Verklaring voor het Optreden van Psychotische Symptomen? Attachment and Psychosis: Can Attachment Characteristics Account for the Presence of Psychotic

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting en discussie

Nederlandse samenvatting en discussie 9 Nederlandse samenvatting en discussie Samenvatting Chapter In dit proefschrift wordt onderzoek beschreven naar de betrokkenheid van diverse neurobiologische systemen in de hersenen bij gegeneraliseerde

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting Proefschrift Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems Merel Griffith - Lendering Samenvatting Het gebruik van cannabis is gerelateerd aan een breed scala van psychische problemen, waaronder

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie