Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving"

Transcriptie

1 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving

2 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving Redactie: Roel Kerssemakers Rob van Meerten Els Noorlander Hylke Vervaeke Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008

3 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieen of opnamen, hetzij op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 j het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. Samensteller(s) en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een betrouwbare uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor drukfouten en andere onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen. ISBN NUR 750 Ontwerp omslag: Studio Bassa, Culemborg Ontwerp binnenwerk: Studio Bassa, Culemborg Automatische opmaak: Crest Premedia Solutions (P) Ltd, India Tekeningen: Ron Slagter Bohn Stafleu van Loghum Het Spoor 2 Postbus GA Houten

4 Inhoud Voorwoord 16 1 Wat zijn drugs en hoe werken ze? Definitie drugs Soorten drugs naar effect Gedragingen Betekenissen van druggebruik Gebruik van drugs bij religie Gebruik van drugs als medicijn Gebruik van drugs als voedsel of om prestaties te verhogen Gebruik van drugs als genotsmiddel Redenen en motieven voor drugsgebruik Gebruikspatronen Opname, werking en afbraak Opname Verdeling over het lichaam Werking Afbraak Uitscheiding Werking van de hersenen Het zenuwstelsel De hersenen De prikkeloverdracht tussen zenuwen Risico s van gebruik Lichamelijke risico s Maatschappelijk functioneren Misbruik/afhankelijkheid Tolerantie, onthoudingsverschijnselen, craving Tolerantie Onthoudingsverschijnselen Craving Theorieën van verslaving 53

5 6 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving 1.11 Beoordeling van risico s van gebruik 56 2 Alcohol Geschiedenis Wat is alcohol? Soorten drank Bier Wijn Sterke drank Nieuwe drankjes Effecten Omvang gebruik Opname en afbraak van alcohol Opname: maag/darmen Verdeling: bloed/lichaamsvocht Afbraak: lever Werking Positieve gevolgen alcoholgebruik Lichamelijke gevolgen alcoholgebruik Calorieën, seks, nachtrust, adem en kater of alcoholvergiftiging Hersenen/zenuwaandoeningen Hart- en bloedvaten Gastritis, leverziekten en alvleesklierontsteking Kanker Psychosen Zwangerschap Afhankelijkheid Ontstaan tolerantie Ontstaan onthoudingsverschijnselen Theorieën alcoholverslaving Maatschappelijke gevolgen 93 3 Opiaten De geschiedenis van het opiaatgebruik Opium en heroïne in Nederland Wat zijn opiaten? De plant: papaver somniferum Diverse soorten opiaten Bereidingswijze van morfine en heroïne De effecten van opiaten Omvang van het probleem Opname en afbraak van opiaten 106

6 Inhoud Gevolgen van opiaatgebruik Syndromen die voorkomen bij heroïneverslaafden Combinatie van stoffen, bijmengsels Opiaatverslaving en zwangerschap Psychiatrische ziektebeelden bij opiaatverslaving Sociale gevolgen van heroïnegebruik Behandeling van opiaatverslaving, de ontwikkelingen in Nederland Methadonverstrekking in Nederland Technische aspecten bij het voorschrijven van opiaatvervangende middelen Methadon Buprenorfine Heroïne Naltrexone Speciale groepen Misbruik van en verslaving aan medicatie Benzodiazepinen Geschiedenis Wat zijn benzodiazepinen? Omvang gebruik van benzodiazepinen Opname en afbraak Werking Gevolgen van benzodiazepinegebruik Benzodiazepineverslaving Preventie Drugs- en alcoholverslaafden en benzodiazepinen Ernstige problemen rond slaapmiddelen in de geschiedenis Antidepressiva Antiparkinsonmiddelen Pijnstillende middelen (niet-opiaten) Acetylsalicylzuur (aspirine) Paracetamol (panadol, finimal) Overige verdovende middelen Inleiding GHB Vluchtige stoffen Poppers Lachgas Ether 154

7 8 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving 5.7 Laudanum Absint Valeriaan Kava Kava Damiana Stimulerende middelen: tabak Geschiedenis Tabak: wat is het? Technieken tabaksindustrie Stoffen in tabaksrook Effecten van tabaksgebruik Omvang gebruik Opname stofwisseling Opname in het lichaam bij de diverse toedieningsvormen Verdeling door het lichaam en werking in de hersenen Afbraak nicotine door het lichaam Risico s van roken Lichamelijke aandoeningen Sociale gevolgen Tabaksverslaving Preventie en campagnes Lesprogramma s Voorlichting via massamedia aan jongeren Informatiecampagnes gericht op volwassenen Nationale stopcampagnes Wetgeving Hulpverlening Stimulerende middelen: cocaïne Geschiedenis Wat is cocaïne? Effecten van cocaïnegebruik Psychische effecten van cocaïne Lichamelijke effecten van cocaïne Omvang cocaïnegebruik Bevolking Scholieren Problematisch gebruik Hulpvraag Opname en afbraak van cocaïne Gevolgen van cocaïnegebruik 208

8 Inhoud Lichamelijke complicaties Psychopathologische syndromen bij cocaïnegebruik Afhankelijkheid Maatschappelijke gevolgen Behandeling van cocaïneverslaving Snuivers Gebruikers van base en spuiters Stimulerende middelen: amfetamine Geschiedenis Wat is amfetamine? Soorten amfetaminen Chemie amfetaminen Chemische structuren van amfetaminen en verwante stoffen Gebruik amfetaminen Effecten Omvang gebruik Opname van amfetaminen en effecten Op de stofwisseling Opname, verdeling en uitscheiding Werking op het centraal en perifeer zenuwstelsel Risico s van amfetaminegebruik Lichamelijke aandoeningen als gevolg van amfetamine Sociale gevolgen Lichamelijke en psychische afhankelijkheid Opvang bij crises/behandeling Harmreduction Lijst van gebruikte afkortingen Stimulerende middelen: xtc Geschiedenis Wat is xtc? Effecten Omvang gebruik In de algemene bevolking in Nederland Bijzondere groepen Wereldwijd Opname/stofwisseling Lichamelijke aandoeningen als gevolg van xtc Hyperthermie Serotoninesyndroom Cardiovasculaire problemen en cerebrovasculaire accidenten (cva) 262

9 10 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving Leverschade Hyponatriëmie (watervergiftiging) Neurotoxiciteit Cognitieve problemen Psychiatrische problemen Gebit Risico s bij polydruggebruik Zwangerschap Sociale gevolgen van xtc-gebruik Probleemgebruik Maatschappelijke en sociale gevolgen van langdurig xtc-gebruik Uitgaan en gezondheid Xtc-gerelateerde ziekenhuisopnamen Xtc en verkeer Agressie Verslaving aan xtc Risico s beperken van xtc-gebruik Overige stimulerende middelen Inleiding Cafeïne: koffie, energizers en smartshopproducten Ephedra Ritalin (methylfenidaat) Modafinil (modiodal ) Qat, khat, mira Kanna Sildenafil (viagra ) en yohimbine Tripmiddelen: lsd en psychedelische paddenstoelen Geschiedenis Wat is lsd? Wat zijn psychedelische paddenstoelen? Omvang gebruik In de algemene bevolking in Nederland Scholieren Bijzondere groepen Hulpvraag Effecten Veranderingen in zintuiglijke (sensorische) perceptie Verandering in stemming Verandering van tijdsperceptie Veranderingen in mentale processen Lichamelijke effecten Opname en stofwisseling 320

10 Inhoud Gebruikswijze en opname Werking in de hersenen Uitscheiding Risico s Lichamelijke risico s Psychologische problemen Verslaving Sociale gevolgen Wetenschappelijk onderzoek en medische toepassingen voor tripmiddelen Risico s beperken Tripmiddelen: cannabis Geschiedenis Wat is cannabis? Effecten van cannabis Omvang gebruik In de algemene bevolking in Nederland Bijzondere groepen Hulpvraag Wereldwijd Opname en stofwisseling Risico s van cannabis Lichamelijke gevolgen van cannabis Sociale gevolgen Verslaving Risico s beperken Cannabis als medicijn Het gebruik van overige tripmiddelen Inleiding Mescaline Wat is het? Risico s C-B, 2C-T-7, DOM en DOB Wat is het? Risico s DMT en ayahuasca Wat is het? Risico s Lboga Wat is het? Risico s PCP 388

11 12 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving Wat is het? Ketamine Wat is het? Risico s Medische toepassingen Dextromethorfan Wat is het? Risico s Salvia divinorum Wat is het? Risico s Atropineachtigen Wat is het? Risico s Doping Inleiding Geschiedenis Wat is doping? Middelen en effecten De dopinglijst Overige prestatiebevorderende middelen Omvang van gebruik Cosmetische sporters Topsporters Bijwerkingen en risico s Conclusies Gokken Geschiedenis Wat is gokken Uitkeringspercentage en kansberekening Soorten gokspelen en regelgeving Loterijen Gokkasten Casinospelen Gokken op internet Riskante gokspelen Omvang Risico s van gokken Wat bevordert de kans om in de problemen te raken? Preventie Behandeling 454

12 Inhoud Internetverslaving Inleiding Wat maakt het internet zo verleidelijk? Compulsief internetgebruik, psychosociaal welzijn en persoonlijkheid Perspectief en trends; behandeling en preventie Moderne verslavingen Inleiding: moderne verslavingen Geschiedenis Neurobiologische verklaring van seks, eet- en koopverslaving Behandeling Seksverslaving Wat is het? Kenmerken Oorzaken Omvang Behandeling Eetverslavingen Wat is het? Kenmerken Risicofactoren Omvang Behandeling Koopverslaving Wat is het? Kenmerken Oorzaken Omvang Behandeling Discussie: hoe moderne verslavingen te behandelen Preventie Wat is preventie? Modellen van gedragsverandering Transtheoretisch model Ase-model Model van persuasieve communicatie Sociaalcognitieve theorie Preventiemethoden Beschikbaarheid beperken Voorlichting en educatie Vroegsignalering 516

13 14 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving 18.4 Evidence-based werken De preventiepraktijk Effectieve preventieprojecten Verslavingsgedrag en somatiek Inleiding Verslavingsgedrag Alcohol Illegale drugs Overige verslavingen Wat betekent verslavingsgedrag voor de hulpverlener? Informatie Somatisch-medische problemen bij drugsgebruikers Algemeen De leefstijl De toedieningsvorm en schadelijke gevolgen Behandeling van verslaafden Inleiding Zelfhulp Verschillende modellen Stepped care en disease management Probleemverkenning en diagnostiek Het motiveren van de cliënt Detoxificatie Alcohol Benzodiazepine Opiaten Behandeling Inleiding Minimale interventiestrategie Leefstijltrainingen Systeembehandeling Medicamenteuze behandeling Community reinforcement approach (cra) Deeltijdbehandeling Klinische behandeling Terugval en terugvalpreventie Nazorg Meervoudige problematiek Justitiële verslavingszorg Dubbeldiagnostiek: verslaving en psychiatrische stoornissen Verstandelijke beperkingen en verslaving 574

14 Inhoud Chronisch verslaafden/sociale verslavingszorg Methadonverstrekking Heroïneverstrekking Gebruiksruimten Woon, werk en activiteitenbegeleiding Intramuraal motivatiecentrum (imc) Trajectbegeleiding, bemoeizorg en casemanagement Nieuwe ontwikkelingen: internettherapie Prognose, verloop en behandelresultaten Beleid Geschiedenis van beleid: de eerste maatregelen Verbieden of regelen Verbieden van alcohol en drugs Reguleren van gebruik Legaliseren van alcohol en drugs Het drugsbeleid De opiumwet Het cannabisbeleid Het harddrugsbeleid: heroïne en basecoke Het beleid ten aanzien van uitgaansdrugs Het alcoholbeleid De huidige drank- en horecawet Overige relevante wetgeving voor het alcoholbeleid Recente beleidswijzigingen en plannen Effectieve maatregelen bij alcohol Het tabaksbeleid Het gokbeleid De toekomst: een cannabiswet? 615 Begrippenlijst Woordenlijst straattaal 617 Auteurs 630 Register 634

15 Voorwoord Wim van den Brink Het gebruik van alcohol en andere drugs lijkt de gewoonste zaak van de wereld geworden en veel gebruikers lijken daarbij, als echte consumenten, voortdurend de voor- en nadelen van nu eens wel en dan eens geen gebruik tegen elkaar af te wegen. Gebruik van middelen is lang niet altijd een uiting van protest of van afwijkend gedrag en in veel gevallen is gebruik van alcohol of drugs gewoon één van de vele mogelijke opties om je vrije tijd te besteden. Ook de maatschappij als geheel heeft geleerd de voor- en nadelen van gebruik van middelen af te wegen en het resultaat is een complex, soms wat ambivalent ogend, maatschappelijk systeem van toestaan, tolereren en verbieden van gebruik. De wensen van de gebruikers worden daarmee erkend, de wensen van de legale producenten gelegitimeerd en de winsten voor de schatkist veilig gesteld. Natuurlijk wordt erkend dat sommige gebruikers het risico lopen om de controle over het gebruik kwijt raken. Daarvoor is een complex systeem van preventie en behandeling opgezet, terwijl in geval van gebruik in combinatie met crimineel gedrag ook het justitiële systeem kan worden ingeschakeld met straf en hulp ter voorkoming van terugval in gebruik en/of criminaliteit. Het boek dat nu voor u ligt heeft als titel Alcohol en drugs, gebruik en misbruik en lijkt in de titel al te willen zeggen dat het gebruik van drugs niet wezenlijk anders is dan het gebruik van alcohol en dat er lang niet altijd sprake hoeft te zijn misbruik, maar dat ook langdurig gecontroleerd gebruik zonder al te veel problemen een veel voorkomende mogelijkheid is. Dit beeld wordt bevestigd bij het lezen van de hoofdstukken. De sfeer is informatief en meestal luchtig, de stijl is prettig zonder overmatig veel jargon en er wordt uitgebreid aandacht besteed aan zowel de positieve als de negatieve effecten van de verschillende middelen. Ook de risico s komen bij alle middelen aan de orde en er is bij alle middelen ten minste enige aandacht voor misbruik en afhankelijkheid van de desbetreffende stof. Aan de behandeling van

16 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving 17 dergelijke stoornissen in het gebruik wordt in het algemeen niet zo heel veel aandacht besteed. Er wordt wel globaal iets gezegd over de behandelingsmogelijkheden die er zijn, maar details worden niet echt gegeven. Wel zijn er twee specifieke hoofdstukken over preventie en behandeling van verslaving, maar ook hier worden vooral de grote lijnen geschetst en wordt bijvoorbeeld nauwelijks ingegaan op recent beschikbaar gekomen medicamenteuze behandelingsmogelijkheden. Dat lijkt een bewuste keuze en een keuze die heel goed te verdedigen is. Er zijn op dit moment namelijk al voldoende boeken op de Nederlandse markt die vooral aandacht besteden aan de negatieve gevolgen van het gebruik van alcohol en drugs, aan de oorzaken van verslaving (Wiers, 2007; Franken en Van den Brink, 2008) en aan de behandeling van de stoornissen in het gebruik (Emmelkamp & Vedel, 2008; Franken en Van den Brink, 2008). In deze uitgaven wordt echter maar weinig gezegd over de specifieke stoffen, hun specifieke effecten en hun specifieke risico s. In dat opzicht lijkt het voorliggende boek een mooie brug tussen het klassieke werk van Van Epen en de meer recente boeken waarin de aandacht voor de individuele middelen misschien wat verloren is gegaan. De aard van het boek komt ook goed tot uitdrukking in de opbouw van de 21 hoofdstukken: eerst 14 hoofdstukken over middelen, dan 4 over gokken, internet, seks/eten/kopen en verslavingsgedrag, en ten slotte 3 over preventie, behandeling en beleid. Daarna volgt als toetje nog een woordenlijst met straattaal, zoals die in de scene wordt gebezigd. Het boek kent 14 auteurs, onder wie 4 redacteuren die samen 12 van de 21 hoofdstukken voor hun rekening nemen. Hun grote inbreng en betrokkenheid en de deskundigheid van de gastauteurs hebben gezorgd voor een boek met een heldere opbouw, een goede leesbaarheid, een hoge kwaliteit en een duidelijke boodschap; een boodschap die altijd gebaseerd is op kennis, altijd hoor en wederhoor aan bod laat komen en altijd genuanceerd is als het gaat om het recht op gebruik en de risico s van dat gebruik voor de gebruiker en zijn/haar omgeving. Dit boek is een duidelijke aanwinst voor (potentiële) gebruikers, studenten, hulpverleners en beleidsmakers.

17 18 Voorwoord Referenties Emmelkamp, PMG en Vedel, E (2007). Alcohol- en drugsverslaving. Een gids voor effectief gebleken behandelingen. Nieuwezijds, Amsterdam. Epen H van (2002). Drugverslaving en alcoholisme. Druk 4. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. Franken, IF en Brink, W van den (2008). Handboek verslaving. Utrecht: De Tijdstroom. Wiers, R (2007). Slaaf van het onbewuste. Amsterdam: Bert Bakker.

Voorwoord Wat zijn drugs en hoe werken ze?

Voorwoord Wat zijn drugs en hoe werken ze? Voorwoord 16 1 Wat zijn drugs en hoe werken ze? 19 1.1 Definitie drugs 19 1.2 Soorten drugs naar effect 20 1.2.1 Gedragingen 22 1.3 Betekenissen van druggebruik 23 1.3.1 Gebruik van drugs bij religie 23

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Onder redactie van: Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Supplement Voedings- en Dieetleer

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Handboek scheiden en de kinderen

Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Voor de beroepskracht die met scheidingskinderen te maken heeft Ed Spruijt Helga Kormos Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

De sociale ontwikkeling van het schoolkind

De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind J.D. van der Ploeg Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Psychosociale zorg bij chronische ziekten

Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Klinische praktijk en effectiviteit Jan Jaspers en Henriët van Middendorp Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn

Nadere informatie

Cognitieve therapie bij sociale angst

Cognitieve therapie bij sociale angst Cognitieve therapie bij sociale angst Dit boek, Cognitieve therapie bij sociale angst, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel is tevens het werkboek voor cliënten te bestellen:

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Handboek voor trainers Redactie: Leony Coppens Carina van Kregten Houten 2012 2012 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media

Nadere informatie

Basiskennis schei- en natuurkunde

Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde M. Zwamborn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Leven met angst voor ernstige ziektes

Leven met angst voor ernstige ziektes Leven met angst voor ernstige ziektes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Bohn

Nadere informatie

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Drs. Geuk Schuur Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Wat kinderen en jongeren belangrijk vinden als ze niet thuis wonen Fiet van Beek en Leo Rutjes (red.) met medewerking van Mirjam

Nadere informatie

Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers

Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers Maud Graff Margot van Melick Marjolein Thijssen Patricia Verstraten Jana Zajec Het EDOMAH-programma Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld van de drugs 2e herziene druk Samsom Stafleu Alphen aan den Rijn/Brussel 1988 Woord vooraf 1 Algemene gezichtspunten 1.1 Definitie van het begrip drug 1.2

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid

dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid Dit boek, Behandeling van langdurige slapeloosheid, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Leven met assertiviteitsproblemen

Leven met assertiviteitsproblemen Leven met assertiviteitsproblemen Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer Nederlands Nederlands Burgerschap voor AG M.C. Arnold-Klaarhamer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens Rekenen Rekenen D. Brouwer-van Hulst A. Driessens Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Helen I. de Graaf-Waar Herma T. Speksnijder Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Houten 2014 Helen I.

Nadere informatie

Ronald Geelen. Dementiezorg in de praktijk deel 2

Ronald Geelen. Dementiezorg in de praktijk deel 2 Ronald Geelen Dementiezorg in de praktijk deel 2 Ronald Geelen Dementiezorg in de praktijk deel 2 Van Aanpassingsproblemen tot Zingeving Houten 2015 ISBN 978-90-368-0771-5 2015 Bohn Stafleu van Loghum,

Nadere informatie

De tandarts aan de leiding

De tandarts aan de leiding De tandarts aan de leiding Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2007 BSL ID 0000 ALG_BK_1KZM Pre Press Zeist 23/08/2007 Pg. 003 Ó 2007 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Jan van der Ploeg. Stress bij kinderen

Jan van der Ploeg. Stress bij kinderen Jan van der Ploeg Stress bij kinderen Jan van der Ploeg Stress bij kinderen Houten 2013 ISBN 978-90-368-0418-9 2013 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media BV Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Internationalisering als uitdaging

Internationalisering als uitdaging Internationalisering als uitdaging internationalisering als uitdaging Een handreiking voor opleidingen in het hbo Klaas Schermer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van!

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Opgedragen aan Julia, Floris en Maurits. Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! EEN VROLIJK BOEK VOOR KINDEREN WAARMEE ZIJ HUN OUDERS KUNNEN LEREN

Nadere informatie

Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis

Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Spelend begeleiden van kinderen

Nadere informatie

Gezond omgaan met gewoontes

Gezond omgaan met gewoontes Gezond omgaan met gewoontes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Voeten en huid. Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten. J. Toonstra en A.C. de Groot

Voeten en huid. Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten. J. Toonstra en A.C. de Groot Voeten en huid Voeten en huid Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten J. Toonstra en A.C. de Groot Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

Meten in de praktijk

Meten in de praktijk Metenindepraktijk Metenindepraktijk Stappenplan voor het gebruik van meetinstrumenten in de gezondheidszorg Sandra Beurskens Roland van Peppen Eric Stutterheim Raymond Swinkels Harriët Wittink Bohn Stafleu

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

E.G.M. Couturier J.A. Carpay VEEL GESTELDE VRAGEN OVER HOOFDPIJN-MIGRAINE

E.G.M. Couturier J.A. Carpay VEEL GESTELDE VRAGEN OVER HOOFDPIJN-MIGRAINE E.G.M. Couturier J.A. Carpay VEEL GESTELDE VRAGEN OVER HOOFDPIJN-MIGRAINE VEEL GESTELDE VRAGEN OVER Hoofdpijn-migraine VEEL GESTELDE VRAGEN OVER Hoofdpijn-migraine E.G.M. Couturier dr. J.A. Carpay 2011

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van de voet

Onderzoek en behandeling van de voet Onderzoek en behandeling van de voet Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van de voet Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Patty Joldersma Marc Martens Irma Pelgrim Bohn Stafleu van Loghum

Nadere informatie

Naar een betere zorg voor zieke werknemers

Naar een betere zorg voor zieke werknemers Naar een betere zorg voor zieke werknemers Naar een betere zorg voor zieke werknemers Afstemmen van behandeling en werkhervatting In de reeks Trends in Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde is eerder verschenen:.

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Timemanagement voor docenten

Timemanagement voor docenten 1 Timemanagement voor docenten Pascal, voor jou wil ik tijd vrijmaken 2 timemanagement voor docenten René van Kralingen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Klaas Schermer. De organisatie als hulpmiddel

Klaas Schermer. De organisatie als hulpmiddel Klaas Schermer De organisatie als hulpmiddel Toegang tot de website Aan ieder exemplaar van De organisatie als hulpmiddel is een unieke inlogcode toegekend die gratis en onbeperkt toegang geeft tot opdrachten,

Nadere informatie

Joanneke van der Nagel Marion Kiewik Robert Didden. Iedereen. gebruikt toch? Verslaving bij mensen met een lichte verstandelijke beperking

Joanneke van der Nagel Marion Kiewik Robert Didden. Iedereen. gebruikt toch? Verslaving bij mensen met een lichte verstandelijke beperking Joanneke van der Nagel Marion Kiewik Robert Didden Iedereen gebruikt toch? Verslaving bij mensen met een lichte verstandelijke beperking Boom Amsterdam 2013, J. vandernagel, M. Kiewik & R. Didden p/a Uitgeverij

Nadere informatie

Leven met een depressieve stoornis

Leven met een depressieve stoornis Leven met een depressieve stoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de

Nadere informatie

Leven met astma bij kinderen

Leven met astma bij kinderen Leven met astma bij kinderen Peter Merkus en Marijke Tibosch Leven met astma bij kinderen Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

Ed Spruijt Helga Kormos. Handboek scheiden en de kinderen

Ed Spruijt Helga Kormos. Handboek scheiden en de kinderen Ed Spruijt Helga Kormos Handboek scheiden en de kinderen Ed Spruijt Helga Kormos Handboek scheiden en de kinderen Voor de beroepskracht die met scheidingskinderen te maken heeft Tweede, geheel herziene

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Omgaan met rijexamenangst

Omgaan met rijexamenangst Omgaan met rijexamenangst Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Cultuur en psychodiagnostiek

Cultuur en psychodiagnostiek Cultuur en psychodiagnostiek Cultuur en psychodiagnostiek Professioneel werken met psychodiagnostische instrumenten Voor Hacene Seddik Onder redactie van: Rob van Dijk Raymond Verboom Houten 2011 2011

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit sirikruit@live.nl iri Kruit Voorlichting en training 1 Programma Introductie - Kennismaking - Studiehandleiding, opbouw van de lessen

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Inhoud. Lijst met afkortingen 13. Voorwoord 15. Inleiding 17

Inhoud. Lijst met afkortingen 13. Voorwoord 15. Inleiding 17 Inhoud Lijst met afkortingen 13 Voorwoord 15 Inleiding 17 DEEL 1 TRENDS IN CIJFERS OVER ILLEGALE DRUGS IN VLAANDEREN/BELGIË 1997-2007 19 HOOFDSTUK 1! ILLEGALE DRUGS. SITUERING EN DEFINIËRING 21 1.1 Wat

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Omgaan met rijangst. Jan van den Berg, Cindy Boon en Laura van Bergen

Omgaan met rijangst. Jan van den Berg, Cindy Boon en Laura van Bergen Omgaan met rijangst Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe men met

Nadere informatie

Voor jou zeker?! Over gehechtheid en basisvertrouwen

Voor jou zeker?! Over gehechtheid en basisvertrouwen Voor jou zeker?! Over gehechtheid en basisvertrouwen Werken in sph Redactie: Dick de Bie Ab Bobbink Marijke van Bommel Maria van Deutekom Mathieu Heemelaar Marja Magnée Alfons Ravelli Voor jou zeker?!

Nadere informatie

VOORWOORD 3 INLEIDING 5 INHOUDSTAFEL 7 ALGEMEEN OVERZICHT 13 Overzicht volgens effect 13 Overzicht per categorie 25

VOORWOORD 3 INLEIDING 5 INHOUDSTAFEL 7 ALGEMEEN OVERZICHT 13 Overzicht volgens effect 13 Overzicht per categorie 25 DRUGSCOMPENDIUM INHOUDSTAFEL VOORWOORD 3 INLEIDING 5 INHOUDSTAFEL 7 ALGEMEEN OVERZICHT 13 Overzicht volgens effect 13 Overzicht per categorie 25 DEEL 1: VERDOVENDE MIDDELEN HOOFDSTUK 1: OPIUM, HEROÏNE

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over Diabetes en zwangerschap

De meest gestelde vragen over Diabetes en zwangerschap De meest gestelde vragen over Diabetes en zwangerschap Dr. Th.F. Veneman 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Omgaan met slapeloosheid

Omgaan met slapeloosheid Omgaan met slapeloosheid Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Huishoudelijke verzorging en de Wmo

Huishoudelijke verzorging en de Wmo Huishoudelijke verzorging en de Wmo Huishoudelijke verzorging en de Wmo Drs. W.F. Deelstra Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij depressie

Cognitieve gedragstherapie bij depressie Cognitieve gedragstherapie bij depressie Cognitieve gedragstherapie bij depressie Drs. P.J. Molenaar Drs. F.J. Don Prof. dr. J. van den Bout Drs. F. Sterk Prof. dr. J. Dekker Bohn Stafleu van Loghum Houten

Nadere informatie

Surf naar extras.bsl.nl/anderskijken, registreer u met onderstaande activeringscode en maak uw eigen account aan.

Surf naar extras.bsl.nl/anderskijken, registreer u met onderstaande activeringscode en maak uw eigen account aan. Anders kijken Toegang tot de website Aan ieder exemplaar van Anders kijken is een unieke inlogcode toegekend die gratis en onbeperkt toegang geeft tot de online versie van dit boek, videofragmenten en

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van artrose en artritis

Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Marc Martens Anke Smets Pat Wyffels Bohn

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Perceptie van spraak

Perceptie van spraak Perceptie van spraak Perceptie van spraak Handboek Stem, Spraak en Taalpathologie 8 Houten 2014 Ó 2014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit sirikruit@live.nl iri Kruit Voorlichting en training 1 Programma Introductie - Kennismaking - Studiehandleiding, opbouw van de lessen

Nadere informatie

Leven met een paniekstoornis

Leven met een paniekstoornis Leven met een paniekstoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Verworven taalstoornissen

Verworven taalstoornissen Verworven taalstoornissen Verworven taalstoornissen Handboek Stem, Spraak en Taalpathologie 19 Houten 2014 Ó 2014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Omgaan met een scheiding

Omgaan met een scheiding Omgaan met een scheiding Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Orthopedische casuïstiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Nens van Alfen Edith Cup Sander Geurts Renske Janssen

Nadere informatie

Leven met diabetes mellitus type 2

Leven met diabetes mellitus type 2 Leven met diabetes mellitus type 2 Paul Janssen en Mariëlle van Avendonk Leven met diabetes mellitus type 2 Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Intuïtie in de geneeskunde

Intuïtie in de geneeskunde Intuïtie in de geneeskunde 1 De Tijdstroom uitgeverij, 2011. De auteursrechten der afzonderlijke bijdragen berusten bij de auteurs. Omslagontwerp: Cees Brake bno, Enschede. De Tijdstroom uitgeverij BV,

Nadere informatie

Leven met een ontwijkende persoonlijkheidsstoornis

Leven met een ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Leven met een ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook

Nadere informatie

De zorg als bedrijf Planning & Control in de zorgsector

De zorg als bedrijf Planning & Control in de zorgsector De zorg als bedrijf De zorg als bedrijf Planning & Control in de zorgsector Thomas van Dorsten Bohn Stafleu van Loghum Houten 2005 2005 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Groepsdynamica in gedragstherapeutische en psychodynamische groepen

Groepsdynamica in gedragstherapeutische en psychodynamische groepen Groepsdynamica in gedragstherapeutische en psychodynamische groepen Werken met groepen Werken met groepen is een reeks afzonderlijke boeken voor professionals die werken in en met groepen. De reeks richt

Nadere informatie

Leven met een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis

Leven met een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis Leven met een dwangmatige persoonlijkheidsstoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook

Nadere informatie

Zorg voor de oudere cliënt

Zorg voor de oudere cliënt Zorg voor de oudere cliënt Het voeren van een probleemverkennend gesprek Eenzaamheid/Sociaal Isolement* Het bepalen van het risico op een valincident bij een oudere cliënt* Het voeren van een instructiegesprek

Nadere informatie

GHB hulpvraag in Nederland

GHB hulpvraag in Nederland GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor GHB problematiek in de verslavingszorg 2007-2012 Houten, mei 2013 Stichting IVZ GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

Monitor. alcohol en middelen

Monitor. alcohol en middelen Gemeente Utrecht, Volksgezondheid Monitor www.utrecht.nl/gggd alcohol en middelen www.utrecht.nl/volksgezondheid Thema 3 Gebruik van de verslavingszorg in Utrecht - 2012 1 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht,

Nadere informatie

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen Drugpunt 24 februari 2015 Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen DRUGPUNT TEAM Filip Claeys filip.claeys@drugpunt.be 09/381 86 63 of 0498

Nadere informatie

HOE KUNNEN OUDERS TABAK-, ALCOHOL- EN DRUGGEBRUIK BIJ HUN KINDEREN VOORKOMEN OF UITSTELLEN?

HOE KUNNEN OUDERS TABAK-, ALCOHOL- EN DRUGGEBRUIK BIJ HUN KINDEREN VOORKOMEN OF UITSTELLEN? HOE KUNNEN OUDERS TABAK-, ALCOHOL- EN DRUGGEBRUIK BIJ HUN KINDEREN VOORKOMEN OF UITSTELLEN? Deinze 4 juni 2013 www.drugpunt.be/heelwatinhuis Drugpunt Leie & Schelde Filip Claeys Sanne Foulon www.drugpunt.be

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesaanvraag

Samenvatting. Adviesaanvraag Samenvatting Adviesaanvraag Dit advies Medicamenteuze interventies bij drugverslaving is het derde en laatste advies dat de gelijknamige commissie uitbrengt in antwoord op de haar voorgelegde adviesaanvragen.

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

Monitor. alcohol en middelen

Monitor. alcohol en middelen Geneeskundige en Gezondheidsdienst Monitor www.utrecht.nl/gggd alcohol en middelen www.utrecht.nl/gggd Thema 3 Gebruik van de verslavingszorg in Utrecht 1 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht (GG&GD) Postbus

Nadere informatie

Wat je speelt ben je zelf

Wat je speelt ben je zelf Wat je speelt ben je zelf Watjespeeltbenjezelf Over spel en spelbegeleiding met specifieke aandacht voor mensen met een verstandelijke beperking Lisette van der Poel Annie Blokhuis Bohn Stafleu van Loghum

Nadere informatie

Werk en Verslaving. Ard van Oosten psychiater, bedrijfskundige

Werk en Verslaving. Ard van Oosten psychiater, bedrijfskundige Werk en Verslaving Ard van Oosten psychiater, bedrijfskundige Inhoud Inleiding Verslaving als ziekte Werk en verslaving Medisch - Juridisch kader Beleid Inleiding Gewoonteverslaving Gokverslaving, chatverslaving,

Nadere informatie

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Petra de Bil Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Copyright: 2004, 2014 Uitgeverij Boom Nelissen & Petra de Bil Omslag: Garage, Kampen Binnenwerk: CO2 Premedia, Amersfoort ISBN: 9789024403332

Nadere informatie