Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving"

Transcriptie

1 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving

2 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving Redactie: Roel Kerssemakers Rob van Meerten Els Noorlander Hylke Vervaeke Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008

3 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieen of opnamen, hetzij op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 j het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. Samensteller(s) en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een betrouwbare uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor drukfouten en andere onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen. ISBN NUR 750 Ontwerp omslag: Studio Bassa, Culemborg Ontwerp binnenwerk: Studio Bassa, Culemborg Automatische opmaak: Crest Premedia Solutions (P) Ltd, India Tekeningen: Ron Slagter Bohn Stafleu van Loghum Het Spoor 2 Postbus GA Houten

4 Inhoud Voorwoord 16 1 Wat zijn drugs en hoe werken ze? Definitie drugs Soorten drugs naar effect Gedragingen Betekenissen van druggebruik Gebruik van drugs bij religie Gebruik van drugs als medicijn Gebruik van drugs als voedsel of om prestaties te verhogen Gebruik van drugs als genotsmiddel Redenen en motieven voor drugsgebruik Gebruikspatronen Opname, werking en afbraak Opname Verdeling over het lichaam Werking Afbraak Uitscheiding Werking van de hersenen Het zenuwstelsel De hersenen De prikkeloverdracht tussen zenuwen Risico s van gebruik Lichamelijke risico s Maatschappelijk functioneren Misbruik/afhankelijkheid Tolerantie, onthoudingsverschijnselen, craving Tolerantie Onthoudingsverschijnselen Craving Theorieën van verslaving 53

5 6 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving 1.11 Beoordeling van risico s van gebruik 56 2 Alcohol Geschiedenis Wat is alcohol? Soorten drank Bier Wijn Sterke drank Nieuwe drankjes Effecten Omvang gebruik Opname en afbraak van alcohol Opname: maag/darmen Verdeling: bloed/lichaamsvocht Afbraak: lever Werking Positieve gevolgen alcoholgebruik Lichamelijke gevolgen alcoholgebruik Calorieën, seks, nachtrust, adem en kater of alcoholvergiftiging Hersenen/zenuwaandoeningen Hart- en bloedvaten Gastritis, leverziekten en alvleesklierontsteking Kanker Psychosen Zwangerschap Afhankelijkheid Ontstaan tolerantie Ontstaan onthoudingsverschijnselen Theorieën alcoholverslaving Maatschappelijke gevolgen 93 3 Opiaten De geschiedenis van het opiaatgebruik Opium en heroïne in Nederland Wat zijn opiaten? De plant: papaver somniferum Diverse soorten opiaten Bereidingswijze van morfine en heroïne De effecten van opiaten Omvang van het probleem Opname en afbraak van opiaten 106

6 Inhoud Gevolgen van opiaatgebruik Syndromen die voorkomen bij heroïneverslaafden Combinatie van stoffen, bijmengsels Opiaatverslaving en zwangerschap Psychiatrische ziektebeelden bij opiaatverslaving Sociale gevolgen van heroïnegebruik Behandeling van opiaatverslaving, de ontwikkelingen in Nederland Methadonverstrekking in Nederland Technische aspecten bij het voorschrijven van opiaatvervangende middelen Methadon Buprenorfine Heroïne Naltrexone Speciale groepen Misbruik van en verslaving aan medicatie Benzodiazepinen Geschiedenis Wat zijn benzodiazepinen? Omvang gebruik van benzodiazepinen Opname en afbraak Werking Gevolgen van benzodiazepinegebruik Benzodiazepineverslaving Preventie Drugs- en alcoholverslaafden en benzodiazepinen Ernstige problemen rond slaapmiddelen in de geschiedenis Antidepressiva Antiparkinsonmiddelen Pijnstillende middelen (niet-opiaten) Acetylsalicylzuur (aspirine) Paracetamol (panadol, finimal) Overige verdovende middelen Inleiding GHB Vluchtige stoffen Poppers Lachgas Ether 154

7 8 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving 5.7 Laudanum Absint Valeriaan Kava Kava Damiana Stimulerende middelen: tabak Geschiedenis Tabak: wat is het? Technieken tabaksindustrie Stoffen in tabaksrook Effecten van tabaksgebruik Omvang gebruik Opname stofwisseling Opname in het lichaam bij de diverse toedieningsvormen Verdeling door het lichaam en werking in de hersenen Afbraak nicotine door het lichaam Risico s van roken Lichamelijke aandoeningen Sociale gevolgen Tabaksverslaving Preventie en campagnes Lesprogramma s Voorlichting via massamedia aan jongeren Informatiecampagnes gericht op volwassenen Nationale stopcampagnes Wetgeving Hulpverlening Stimulerende middelen: cocaïne Geschiedenis Wat is cocaïne? Effecten van cocaïnegebruik Psychische effecten van cocaïne Lichamelijke effecten van cocaïne Omvang cocaïnegebruik Bevolking Scholieren Problematisch gebruik Hulpvraag Opname en afbraak van cocaïne Gevolgen van cocaïnegebruik 208

8 Inhoud Lichamelijke complicaties Psychopathologische syndromen bij cocaïnegebruik Afhankelijkheid Maatschappelijke gevolgen Behandeling van cocaïneverslaving Snuivers Gebruikers van base en spuiters Stimulerende middelen: amfetamine Geschiedenis Wat is amfetamine? Soorten amfetaminen Chemie amfetaminen Chemische structuren van amfetaminen en verwante stoffen Gebruik amfetaminen Effecten Omvang gebruik Opname van amfetaminen en effecten Op de stofwisseling Opname, verdeling en uitscheiding Werking op het centraal en perifeer zenuwstelsel Risico s van amfetaminegebruik Lichamelijke aandoeningen als gevolg van amfetamine Sociale gevolgen Lichamelijke en psychische afhankelijkheid Opvang bij crises/behandeling Harmreduction Lijst van gebruikte afkortingen Stimulerende middelen: xtc Geschiedenis Wat is xtc? Effecten Omvang gebruik In de algemene bevolking in Nederland Bijzondere groepen Wereldwijd Opname/stofwisseling Lichamelijke aandoeningen als gevolg van xtc Hyperthermie Serotoninesyndroom Cardiovasculaire problemen en cerebrovasculaire accidenten (cva) 262

9 10 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving Leverschade Hyponatriëmie (watervergiftiging) Neurotoxiciteit Cognitieve problemen Psychiatrische problemen Gebit Risico s bij polydruggebruik Zwangerschap Sociale gevolgen van xtc-gebruik Probleemgebruik Maatschappelijke en sociale gevolgen van langdurig xtc-gebruik Uitgaan en gezondheid Xtc-gerelateerde ziekenhuisopnamen Xtc en verkeer Agressie Verslaving aan xtc Risico s beperken van xtc-gebruik Overige stimulerende middelen Inleiding Cafeïne: koffie, energizers en smartshopproducten Ephedra Ritalin (methylfenidaat) Modafinil (modiodal ) Qat, khat, mira Kanna Sildenafil (viagra ) en yohimbine Tripmiddelen: lsd en psychedelische paddenstoelen Geschiedenis Wat is lsd? Wat zijn psychedelische paddenstoelen? Omvang gebruik In de algemene bevolking in Nederland Scholieren Bijzondere groepen Hulpvraag Effecten Veranderingen in zintuiglijke (sensorische) perceptie Verandering in stemming Verandering van tijdsperceptie Veranderingen in mentale processen Lichamelijke effecten Opname en stofwisseling 320

10 Inhoud Gebruikswijze en opname Werking in de hersenen Uitscheiding Risico s Lichamelijke risico s Psychologische problemen Verslaving Sociale gevolgen Wetenschappelijk onderzoek en medische toepassingen voor tripmiddelen Risico s beperken Tripmiddelen: cannabis Geschiedenis Wat is cannabis? Effecten van cannabis Omvang gebruik In de algemene bevolking in Nederland Bijzondere groepen Hulpvraag Wereldwijd Opname en stofwisseling Risico s van cannabis Lichamelijke gevolgen van cannabis Sociale gevolgen Verslaving Risico s beperken Cannabis als medicijn Het gebruik van overige tripmiddelen Inleiding Mescaline Wat is het? Risico s C-B, 2C-T-7, DOM en DOB Wat is het? Risico s DMT en ayahuasca Wat is het? Risico s Lboga Wat is het? Risico s PCP 388

11 12 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving Wat is het? Ketamine Wat is het? Risico s Medische toepassingen Dextromethorfan Wat is het? Risico s Salvia divinorum Wat is het? Risico s Atropineachtigen Wat is het? Risico s Doping Inleiding Geschiedenis Wat is doping? Middelen en effecten De dopinglijst Overige prestatiebevorderende middelen Omvang van gebruik Cosmetische sporters Topsporters Bijwerkingen en risico s Conclusies Gokken Geschiedenis Wat is gokken Uitkeringspercentage en kansberekening Soorten gokspelen en regelgeving Loterijen Gokkasten Casinospelen Gokken op internet Riskante gokspelen Omvang Risico s van gokken Wat bevordert de kans om in de problemen te raken? Preventie Behandeling 454

12 Inhoud Internetverslaving Inleiding Wat maakt het internet zo verleidelijk? Compulsief internetgebruik, psychosociaal welzijn en persoonlijkheid Perspectief en trends; behandeling en preventie Moderne verslavingen Inleiding: moderne verslavingen Geschiedenis Neurobiologische verklaring van seks, eet- en koopverslaving Behandeling Seksverslaving Wat is het? Kenmerken Oorzaken Omvang Behandeling Eetverslavingen Wat is het? Kenmerken Risicofactoren Omvang Behandeling Koopverslaving Wat is het? Kenmerken Oorzaken Omvang Behandeling Discussie: hoe moderne verslavingen te behandelen Preventie Wat is preventie? Modellen van gedragsverandering Transtheoretisch model Ase-model Model van persuasieve communicatie Sociaalcognitieve theorie Preventiemethoden Beschikbaarheid beperken Voorlichting en educatie Vroegsignalering 516

13 14 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving 18.4 Evidence-based werken De preventiepraktijk Effectieve preventieprojecten Verslavingsgedrag en somatiek Inleiding Verslavingsgedrag Alcohol Illegale drugs Overige verslavingen Wat betekent verslavingsgedrag voor de hulpverlener? Informatie Somatisch-medische problemen bij drugsgebruikers Algemeen De leefstijl De toedieningsvorm en schadelijke gevolgen Behandeling van verslaafden Inleiding Zelfhulp Verschillende modellen Stepped care en disease management Probleemverkenning en diagnostiek Het motiveren van de cliënt Detoxificatie Alcohol Benzodiazepine Opiaten Behandeling Inleiding Minimale interventiestrategie Leefstijltrainingen Systeembehandeling Medicamenteuze behandeling Community reinforcement approach (cra) Deeltijdbehandeling Klinische behandeling Terugval en terugvalpreventie Nazorg Meervoudige problematiek Justitiële verslavingszorg Dubbeldiagnostiek: verslaving en psychiatrische stoornissen Verstandelijke beperkingen en verslaving 574

14 Inhoud Chronisch verslaafden/sociale verslavingszorg Methadonverstrekking Heroïneverstrekking Gebruiksruimten Woon, werk en activiteitenbegeleiding Intramuraal motivatiecentrum (imc) Trajectbegeleiding, bemoeizorg en casemanagement Nieuwe ontwikkelingen: internettherapie Prognose, verloop en behandelresultaten Beleid Geschiedenis van beleid: de eerste maatregelen Verbieden of regelen Verbieden van alcohol en drugs Reguleren van gebruik Legaliseren van alcohol en drugs Het drugsbeleid De opiumwet Het cannabisbeleid Het harddrugsbeleid: heroïne en basecoke Het beleid ten aanzien van uitgaansdrugs Het alcoholbeleid De huidige drank- en horecawet Overige relevante wetgeving voor het alcoholbeleid Recente beleidswijzigingen en plannen Effectieve maatregelen bij alcohol Het tabaksbeleid Het gokbeleid De toekomst: een cannabiswet? 615 Begrippenlijst Woordenlijst straattaal 617 Auteurs 630 Register 634

15 Voorwoord Wim van den Brink Het gebruik van alcohol en andere drugs lijkt de gewoonste zaak van de wereld geworden en veel gebruikers lijken daarbij, als echte consumenten, voortdurend de voor- en nadelen van nu eens wel en dan eens geen gebruik tegen elkaar af te wegen. Gebruik van middelen is lang niet altijd een uiting van protest of van afwijkend gedrag en in veel gevallen is gebruik van alcohol of drugs gewoon één van de vele mogelijke opties om je vrije tijd te besteden. Ook de maatschappij als geheel heeft geleerd de voor- en nadelen van gebruik van middelen af te wegen en het resultaat is een complex, soms wat ambivalent ogend, maatschappelijk systeem van toestaan, tolereren en verbieden van gebruik. De wensen van de gebruikers worden daarmee erkend, de wensen van de legale producenten gelegitimeerd en de winsten voor de schatkist veilig gesteld. Natuurlijk wordt erkend dat sommige gebruikers het risico lopen om de controle over het gebruik kwijt raken. Daarvoor is een complex systeem van preventie en behandeling opgezet, terwijl in geval van gebruik in combinatie met crimineel gedrag ook het justitiële systeem kan worden ingeschakeld met straf en hulp ter voorkoming van terugval in gebruik en/of criminaliteit. Het boek dat nu voor u ligt heeft als titel Alcohol en drugs, gebruik en misbruik en lijkt in de titel al te willen zeggen dat het gebruik van drugs niet wezenlijk anders is dan het gebruik van alcohol en dat er lang niet altijd sprake hoeft te zijn misbruik, maar dat ook langdurig gecontroleerd gebruik zonder al te veel problemen een veel voorkomende mogelijkheid is. Dit beeld wordt bevestigd bij het lezen van de hoofdstukken. De sfeer is informatief en meestal luchtig, de stijl is prettig zonder overmatig veel jargon en er wordt uitgebreid aandacht besteed aan zowel de positieve als de negatieve effecten van de verschillende middelen. Ook de risico s komen bij alle middelen aan de orde en er is bij alle middelen ten minste enige aandacht voor misbruik en afhankelijkheid van de desbetreffende stof. Aan de behandeling van

16 Drugs en alcohol Gebruik, misbruik en verslaving 17 dergelijke stoornissen in het gebruik wordt in het algemeen niet zo heel veel aandacht besteed. Er wordt wel globaal iets gezegd over de behandelingsmogelijkheden die er zijn, maar details worden niet echt gegeven. Wel zijn er twee specifieke hoofdstukken over preventie en behandeling van verslaving, maar ook hier worden vooral de grote lijnen geschetst en wordt bijvoorbeeld nauwelijks ingegaan op recent beschikbaar gekomen medicamenteuze behandelingsmogelijkheden. Dat lijkt een bewuste keuze en een keuze die heel goed te verdedigen is. Er zijn op dit moment namelijk al voldoende boeken op de Nederlandse markt die vooral aandacht besteden aan de negatieve gevolgen van het gebruik van alcohol en drugs, aan de oorzaken van verslaving (Wiers, 2007; Franken en Van den Brink, 2008) en aan de behandeling van de stoornissen in het gebruik (Emmelkamp & Vedel, 2008; Franken en Van den Brink, 2008). In deze uitgaven wordt echter maar weinig gezegd over de specifieke stoffen, hun specifieke effecten en hun specifieke risico s. In dat opzicht lijkt het voorliggende boek een mooie brug tussen het klassieke werk van Van Epen en de meer recente boeken waarin de aandacht voor de individuele middelen misschien wat verloren is gegaan. De aard van het boek komt ook goed tot uitdrukking in de opbouw van de 21 hoofdstukken: eerst 14 hoofdstukken over middelen, dan 4 over gokken, internet, seks/eten/kopen en verslavingsgedrag, en ten slotte 3 over preventie, behandeling en beleid. Daarna volgt als toetje nog een woordenlijst met straattaal, zoals die in de scene wordt gebezigd. Het boek kent 14 auteurs, onder wie 4 redacteuren die samen 12 van de 21 hoofdstukken voor hun rekening nemen. Hun grote inbreng en betrokkenheid en de deskundigheid van de gastauteurs hebben gezorgd voor een boek met een heldere opbouw, een goede leesbaarheid, een hoge kwaliteit en een duidelijke boodschap; een boodschap die altijd gebaseerd is op kennis, altijd hoor en wederhoor aan bod laat komen en altijd genuanceerd is als het gaat om het recht op gebruik en de risico s van dat gebruik voor de gebruiker en zijn/haar omgeving. Dit boek is een duidelijke aanwinst voor (potentiële) gebruikers, studenten, hulpverleners en beleidsmakers.

17 18 Voorwoord Referenties Emmelkamp, PMG en Vedel, E (2007). Alcohol- en drugsverslaving. Een gids voor effectief gebleken behandelingen. Nieuwezijds, Amsterdam. Epen H van (2002). Drugverslaving en alcoholisme. Druk 4. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. Franken, IF en Brink, W van den (2008). Handboek verslaving. Utrecht: De Tijdstroom. Wiers, R (2007). Slaaf van het onbewuste. Amsterdam: Bert Bakker.

Voorwoord Wat zijn drugs en hoe werken ze?

Voorwoord Wat zijn drugs en hoe werken ze? Voorwoord 16 1 Wat zijn drugs en hoe werken ze? 19 1.1 Definitie drugs 19 1.2 Soorten drugs naar effect 20 1.2.1 Gedragingen 22 1.3 Betekenissen van druggebruik 23 1.3.1 Gebruik van drugs bij religie 23

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

Supervisie in onderwijs en ontwikkeling

Supervisie in onderwijs en ontwikkeling Supervisie in onderwijs en ontwikkeling Supervisie in onderwijs en ontwikkeling Delen en helen Onder redactie van: Sijtze de Roos Auteurs: Heleen Bakker Hans Borst Corine Havelaar-Bakker Sijtze de Roos

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Onder redactie van: Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Supplement Voedings- en Dieetleer

Nadere informatie

Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct. Onder redactie van W.A. Dijk B.M.A. Munstra M. Munstra F. Zijlstra

Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct. Onder redactie van W.A. Dijk B.M.A. Munstra M. Munstra F. Zijlstra Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct Onder redactie van W.A. Dijk B.M.A. Munstra M. Munstra F. Zijlstra Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct Het ecg en het angiogram bij een

Nadere informatie

Imaginatie- en rescriptingtherapie voor nachtmerries

Imaginatie- en rescriptingtherapie voor nachtmerries Imaginatie- en rescriptingtherapie voor nachtmerries Dit boek, Imaginatie- en rescriptingtherapie voor nachtmerries, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel is tevens een werkboek

Nadere informatie

Wat elke professional over de oggz moet weten

Wat elke professional over de oggz moet weten Wat elke professional over de oggz moet weten Wat elke professional over de oggz moet weten Houten 2012 ISBN 978-90-313-9940-6 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2012 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Zorg voor mensen met een verstandelijke beperking

Zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Maja van Trigt Werkredactie: Zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Inleiding en ziektebeelden Maja van Trigt Zeist Werkredactie: Amsterdam

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Omgaan met lichamelijke klachten

Omgaan met lichamelijke klachten Omgaan met lichamelijke klachten Dit Werkboek omgaan met lichamelijke klachten is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Neem de regie over je depressie

Neem de regie over je depressie Neem de regie over je depressie Dit boek, Neem de regie over je depressie. Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks

Nadere informatie

Werkboek voor ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen hoort bij de handleiding Integrale

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Doen en blijven doen

Doen en blijven doen Doen en blijven doen Doen en blijven doen Voorlichting en compliancebevordering door paramedici Marieke van der Burgt en Frank Verhulst Vierde, herziene druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over: cholesterol

De meest gestelde vragen over: cholesterol De meest gestelde vragen over: cholesterol De meest gestelde vragen over: cholesterol Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Samenwerkingsperikelen in de huisartspraktijk

Samenwerkingsperikelen in de huisartspraktijk Samenwerkingsperikelen in de huisartspraktijk Samenwerkingsperikelen in de huisartspraktijk Annette Berendsen Jan Schuling Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten

Nadere informatie

Motivatie en mogelijkheden van moeilijke mensen

Motivatie en mogelijkheden van moeilijke mensen Motivatie en mogelijkheden van moeilijke mensen Motivatie en mogelijkheden van moeilijke mensen Redactie: Arno van Dam en Niels Mulder Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum,

Nadere informatie

Handboek scheiden en de kinderen

Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Voor de beroepskracht die met scheidingskinderen te maken heeft Ed Spruijt Helga Kormos Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Nicolien van Halem Sjaak Groot. Planmatig zorg verlenen

Nicolien van Halem Sjaak Groot. Planmatig zorg verlenen Nicolien van Halem Sjaak Groot Planmatig zorg verlenen Nicolien van Halem Sjaak Groot Planmatig zorg verlenen Houten 2014 ISBN 978-90-368-0587-2 2014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Psychosociale zorg bij chronische ziekten

Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Klinische praktijk en effectiviteit Jan Jaspers en Henriët van Middendorp Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn

Nadere informatie

Mijn kind een Kanjer!

Mijn kind een Kanjer! Mijn kind een Kanjer! Mijn kind een Kanjer! Help je kind bij het ontwikkelen van sociale vaardigheden Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

ONDERSTEUNEND COMMUNICEREN BIJ DEMENTIE

ONDERSTEUNEND COMMUNICEREN BIJ DEMENTIE ONDERSTEUNEND COMMUNICEREN BIJ DEMENTIE ISBN 978-90-368-1699-1 ISBN 978-90-368-1700-4 (ebook) 2017 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media BV Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Denken + Doen = Durven

Denken + Doen = Durven 1 Denken + Doen = Durven Werkboek voor jezelf Dit werkboek is van: Houten Bohn Stafleu van Loghum, 2008 2 Denken + Doen = Durven Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Denken + Doen = Durven, Werkboek voor

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Handboek voor trainers Redactie: Leony Coppens Carina van Kregten Houten 2012 2012 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen (Redactie) Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Dieetleer en Voedingsleer Supplement

Nadere informatie

Cognitieve therapie bij sociale angst

Cognitieve therapie bij sociale angst Cognitieve therapie bij sociale angst Dit boek, Cognitieve therapie bij sociale angst, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel is tevens het werkboek voor cliënten te bestellen:

Nadere informatie

ETEN EN DRINKEN BIJ DEMENTIE. Jeroen Wapenaar Lisette de Groot

ETEN EN DRINKEN BIJ DEMENTIE. Jeroen Wapenaar Lisette de Groot ETEN EN DRINKEN BIJ DEMENTIE Jeroen Wapenaar Lisette de Groot Eerste druk, Reed Business, Amsterdam 2013 Tweede (ongewijzigde) druk, Bohn Stafleu van Loghum, Houten 2016 ISBN 978-90-368-1557-4 DOI 10.1007/978-90-368-1558-1

Nadere informatie

Denkbeelden over kleinschalig wonen voor mensen met dementie

Denkbeelden over kleinschalig wonen voor mensen met dementie Denkbeelden over kleinschalig wonen voor mensen met dementie Denkbeelden over kleinschalig wonen voor mensen met dementie Hugo van Waarde (red.) Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu

Nadere informatie

Leven met een alcoholprobleem

Leven met een alcoholprobleem Leven met een alcoholprobleem Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Leven met ADHD. Fiona Kat, Maura Beenackers en Willemijn ter Brugge

Leven met ADHD. Fiona Kat, Maura Beenackers en Willemijn ter Brugge Leven met ADHD Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe men met het

Nadere informatie

De sociale ontwikkeling van het schoolkind

De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind J.D. van der Ploeg Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Zorg om mensen met dementie

Zorg om mensen met dementie Zorg om mensen met dementie Voor Ries en Myrthe Zorg om mensen met dementie Een handleiding voor verzorgenden Bère Miesen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct

Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct W.A. Dijk B.M.A. Munstra M. Munstra F. Zijlstra Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (individuele training) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Basiskennis schei- en natuurkunde

Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde M. Zwamborn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Denken + Doen = Durven

Denken + Doen = Durven 1 Denken + Doen = Durven Werkboek voor ouders Houten Bohn Stafleu van Loghum, 2008 2 Denken + Doen = Durven Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Denken + Doen = Durven, Werkboek voor ouders, is onderdeel

Nadere informatie

Handleiding bij Beter beginnen

Handleiding bij Beter beginnen Handleiding bij Beter beginnen Handleiding bij Beter beginnen Trudy Mooren en Maartje Schoorl Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle

Nadere informatie

Atlas van de parodontale diagnostiek

Atlas van de parodontale diagnostiek Atlas van de parodontale diagnostiek Atlas van de parodontale diagnostiek Dr. Johan van Dijk Dr.FredSpijkervetendr.JanTromp Houten 2011 Ó 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle

Nadere informatie

Samen terug naar vroeger Activiteiten met ouderen

Samen terug naar vroeger Activiteiten met ouderen Samen terug naar vroeger In deze serie zijn verschenen: Met de seizoenen mee isbn 978 90 313 8337 5 Feesten en feestdagen vieren isbn 978 90 313 8367 2 Samen terug naar vroeger isbn 978 90 313 8868 4 Spel

Nadere informatie

Een nieuwe heup of knie

Een nieuwe heup of knie Een nieuwe heup of knie Een nieuwe heup of knie Hoe wordt u weer lichamelijk en sportief actief? Martin Stevens Inge van den Akker-Scheek Jan Hamelink Inge Reininga Karen den Uyl-Verlinden Robert Wagenmakers

Nadere informatie

Andere gezonde voeding. Lage bloedglucosewaarden, hoge vetverbranding

Andere gezonde voeding. Lage bloedglucosewaarden, hoge vetverbranding Andere gezonde voeding Lage bloedglucosewaarden, hoge vetverbranding Andere gezonde voeding Lage bloedglucosewaarden, hoge vetverbranding harriët verkoelen, auteur joop wijman, kok 2009 Bohn Stafleu van

Nadere informatie

Werkboek klinische schematherapie

Werkboek klinische schematherapie Werkboek klinische schematherapie Werkboek klinische schematherapie Redactie: Eelco Muste Anoek Weertman Anne-Marie Claassen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

36 zieke kinderen. Een werkboek met patiëntenproblemen voor co-assistenten en basisartsen

36 zieke kinderen. Een werkboek met patiëntenproblemen voor co-assistenten en basisartsen 36 zieke kinderen 36 zieke kinderen Een werkboek met patiëntenproblemen voor co-assistenten en basisartsen Guus de Jonge, emeritus hoogleraar kindergeneeskunde Arwen Sprij, kinderarts Derde, geheel herziene

Nadere informatie

Thuisloosheid bij jongeren en volwassenen

Thuisloosheid bij jongeren en volwassenen Thuisloosheid bij jongeren en volwassenen Werken in sph Redactie: Marijke van Bommel Maria van Deutekom Britt Fontaine Marja Magnée Alfons Ravelli Thuisloosheid bij jongeren en volwassenen Auteurs: Marc

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen (Redactie) Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Dieetleer en Voedingsleer Supplement

Nadere informatie

Leven met angst voor ernstige ziektes

Leven met angst voor ernstige ziektes Leven met angst voor ernstige ziektes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op

Nadere informatie

Psychosociale hulpverlening voor naasten van traumapatiënten

Psychosociale hulpverlening voor naasten van traumapatiënten Psychosociale hulpverlening voor naasten van traumapatiënten Psychosociale hulpverlening voor naasten van traumapatiënten Doorbreken van de cirkel van verdriet Psychosocial assistance for relatives of

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Angststoornissen en hypochondrie

Angststoornissen en hypochondrie Angststoornissen en hypochondrie Angststoornissen en hypochondrie Diagnostiek en behandeling P.M.G. Emmelkamp T.K. Bouman S. Visser Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Drs. Geuk Schuur Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers

Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers Maud Graff Margot van Melick Marjolein Thijssen Patricia Verstraten Jana Zajec Het EDOMAH-programma Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun

Nadere informatie

Dr. P.R.M. van Dijkman Mw. dr. M.E.L. Bartelink Drs. M. Rubens. Het cardiovasculair formularium

Dr. P.R.M. van Dijkman Mw. dr. M.E.L. Bartelink Drs. M. Rubens. Het cardiovasculair formularium Dr. P.R.M. van Dijkman Mw. dr. M.E.L. Bartelink Drs. M. Rubens Het cardiovasculair formularium Onder redactie van: Dr. P.R.M. van Dijkman Mw. dr. M.E.L. Bartelink Drs. M. Rubens Het cardiovasculair formularium

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Bohn

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen (Redactie) Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Dieetleer en Voedingsleer Supplement

Nadere informatie

Omgaan met een seksueel probleem

Omgaan met een seksueel probleem Omgaan met een seksueel probleem Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Hoe gaat het met de jeugd van tegenwoordig?

Hoe gaat het met de jeugd van tegenwoordig? Hoe gaat het met de jeugd van tegenwoordig? Hoe gaat het met de jeugd van tegenwoordig? Congresbundel pubertijd Rita Kohnstamm e.a Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Maatschappelijk dienstverlenen in een veranderende omgeving

Maatschappelijk dienstverlenen in een veranderende omgeving Maatschappelijk dienstverlenen in een veranderende omgeving BSL - ACA_BK_1KZM - 0000 001 BSL - ACA_BK_1KZM - 0000 002 Maatschappelijk dienstverlenen in een veranderende omgeving Lia van Doorn Coreferaat:

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over: reumatologie

De meest gestelde vragen over: reumatologie De meest gestelde vragen over: reumatologie De meest gestelde vragen over: reumatologie Bohn Stafleu van Loghum Houten, 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten

Nadere informatie

De zorg voor pleegkinderen

De zorg voor pleegkinderen De zorg voor pleegkinderen reeks kind in zicht De zorg voor pleegkinderen is het tweede deel van de reeks Kind in zicht. In deze reeks beschrijven psychologen, (ortho)pedagogen en kinderpsychiaters in

Nadere informatie

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Wat kinderen en jongeren belangrijk vinden als ze niet thuis wonen Fiet van Beek en Leo Rutjes (red.) met medewerking van Mirjam

Nadere informatie

Zakboek ziektebeelden Gastro-enterologie

Zakboek ziektebeelden Gastro-enterologie Gastro-enterologie Zakboek ziektebeelden Gastro-enterologie Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

[UNAWARENESS VOOR ] HYPOGLYKEMIE

[UNAWARENESS VOOR ] HYPOGLYKEMIE [UNAWARENESS VOOR ] HYPOGLYKEMIE Dr.Th.F. Veneman [ UNAWARENESS VOOR] HYPOGLYKEMIE Bohn Stafleu van Loghum Houten 2012 2012 Bohn Stafleu van Loghum, Houten, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

In gesprek met de palliatieve patiënt

In gesprek met de palliatieve patiënt In gesprek met de palliatieve patiënt In gesprek met de palliatieve patiënt Anne-Mei The Cilia Linssen Bohn Stafleu van Loghum Houten ª 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle

Nadere informatie

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld van de drugs 2e herziene druk Samsom Stafleu Alphen aan den Rijn/Brussel 1988 Woord vooraf 1 Algemene gezichtspunten 1.1 Definitie van het begrip drug 1.2

Nadere informatie

NHG-Standaarden voor de praktijkassistente 2010

NHG-Standaarden voor de praktijkassistente 2010 NHG-Standaarden voor de praktijkassistente 2010 In NHG-Standaarden voor de praktijkassistente 2010 zijn de NHG-Standaarden voor huisartsen toegankelijk gemaakt voor praktijkassistentes. Als zodanig is

Nadere informatie

De huisarts aan de leiding

De huisarts aan de leiding De huisarts aan de leiding De huisarts aan de leiding Dr. Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

De apotheker aan de leiding. voor Yara en Abel

De apotheker aan de leiding. voor Yara en Abel De apotheker aan de leiding voor Yara en Abel De apotheker aan de leiding Dr. Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten

Nadere informatie

Leven met een borderline persoonlijkheidsstoornis

Leven met een borderline persoonlijkheidsstoornis Leven met een borderline persoonlijkheidsstoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Leercoach

Leercoaching in het hbo. Leercoach Leercoaching in het hbo Leercoach Leercoaching in het hbo Een kapstok om studenten uit te dagen zelf de regie te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu

Nadere informatie

De diabetische voet en de Simm s classificatie

De diabetische voet en de Simm s classificatie De diabetische voet en de Simm s classificatie De diabetische voet en de Simm s classificatie Margreet van Putten Houten 2012 2012 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Omgaan met stress en burnout

Omgaan met stress en burnout Omgaan met stress en burnout Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Marike van der Schaaf Juultje Sommers. Evidence statement voor fysiotherapie op de intensive care

Marike van der Schaaf Juultje Sommers. Evidence statement voor fysiotherapie op de intensive care Marike van der Schaaf Juultje Sommers Evidence statement voor fysiotherapie op de intensive care Marike van der Schaaf Juultje Sommers Evidence statement voor fysiotherapie op de intensive care ISBN 978-90-368-0903-0

Nadere informatie

Actief leren voor een beroep

Actief leren voor een beroep Actief leren voor een beroep Actief leren voor een beroep Activiteiten voor leerlingen in het mbo niveau 3 en 4 Nicolien van Halem Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Jelle Kapitein. Van etiket naar diagnose

Jelle Kapitein. Van etiket naar diagnose Jelle Kapitein Van etiket naar diagnose Jelle Kapitein Van etiket naar diagnose Verklaring van rug-, nek- en schouderklachten Houten 2014 ISBN 978-90-368-0652-7 2014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

Leven met een trauma

Leven met een trauma Leven met een trauma Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe men

Nadere informatie

ehealth in de langdurige zorg

ehealth in de langdurige zorg ehealth in de langdurige zorg S. Timmer ehealth in de langdurige zorg De praktijk van de ouderen- en gehandicaptenzorg Houten 2014 ISBN 978-90-368-0827-9 2014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Coach jezelf in drie stappen

Coach jezelf in drie stappen Coach jezelf in drie stappen Für Editha, meine liebe Mutter und beste Freundin Coach jezelf in drie stappen Ursela van Stekelenburg Bohn Stafleu van Loghum Houten 2006 Bohn Stafleu van Loghum, 2006 Alle

Nadere informatie

8FSLDBIJFS /[EPMJMGEXMIRMZIEY

8FSLDBIJFS /[EPMJMGEXMIRMZIEY Medicijnen Werkcahier Kwalificatieniveau Geerard Siereveld Cees van Stipdonk Johan van t Wout Skillslab-serie voor verpleegkundige en verzorgende beroepsvaardigheden Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van

Nadere informatie

Zakboek ziektebeelden Neurologie

Zakboek ziektebeelden Neurologie Neurologie Zakboek ziektebeelden Neurologie Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden

Nadere informatie

Voeding bij diabetes mellitus. Dieetbegeleiding van Turkse, Marokkaanse en Hindostaanse bevolkingsgroepen

Voeding bij diabetes mellitus. Dieetbegeleiding van Turkse, Marokkaanse en Hindostaanse bevolkingsgroepen Voeding bij diabetes mellitus Dieetbegeleiding van Turkse, Marokkaanse en Hindostaanse bevolkingsgroepen Voeding bij diabetes mellitus Dieetbegeleiding van Turkse, Marokkaanse en Hindostaanse bevolkingsgroepen

Nadere informatie

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer Nederlands Nederlands Burgerschap voor AG M.C. Arnold-Klaarhamer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Praktijkboek dementiezorg

Praktijkboek dementiezorg Praktijkboek dementiezorg Praktijkboek dementiezorg Van Achterdocht tot Zwerfgedrag Ronald Geelen Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Verstrekking en vergoeding

Verstrekking en vergoeding Verstrekking en vergoeding Verstrekking en vergoeding Han van Hagen Swen Kuipers Carlo Schneider Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle

Nadere informatie

dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid

dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid Dit boek, Behandeling van langdurige slapeloosheid, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen (Redactie) Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Dieetleer en Voedingsleer Supplement

Nadere informatie

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens Rekenen Rekenen D. Brouwer-van Hulst A. Driessens Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

De patiënt als partner

De patiënt als partner De patiënt als partner De patiënt als partner De zoektocht van het UMC St Radboud Onder redactie van Lucien Engelen Houten 2012 Ó 2012 UMC St Radboud Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag

Nadere informatie

Mentale training in de sport

Mentale training in de sport Mentale training in de sport Voor Linda, Roman en Orson Mentale training in de sport Toepassing en effecten Rico Schuijers Eerste druk, eerste en tweede oplage, Elsevier, Maarssen, 2004-2006 Eerste druk,

Nadere informatie

Leven met assertiviteitsproblemen

Leven met assertiviteitsproblemen Leven met assertiviteitsproblemen Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Zorg rondom neurologie

Zorg rondom neurologie Zorg rondom neurologie Zorg rondom neurologie Handboek voor de verpleegkundige praktijk Onder redactie van: Paul van Keeken Berna Rood Marria Wester Hanna van Hemert-van der Poel Henk Hoff Jan Kuks Bohn

Nadere informatie