Lesbrief voor bovenbouw havo/vwo/gymnasium. Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN. Zijn leven en werk in de jaren

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lesbrief voor bovenbouw havo/vwo/gymnasium. Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN. Zijn leven en werk in de jaren 1942-1958"

Transcriptie

1 Lesbrief voor bovenbouw havo/vwo/gymnasium Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN Zijn leven en werk in de jaren november 2012 t/m 19 mei 2013

2 Inhoudsopgave 1. Inleiding Anton Heyboer - De Haarlemse jaren Lesprogramma en leerdoelen Extra aandachtspunten bij het museumbezoek 4 2. Opdrachten Voorbereidende les 5 Bijlage 1: Uitleg van het existentialisme Bijlage 2: Opdracht De zin van het bestaan en Anton Heyboer (hand-out) Bijlage 3: Opdracht De echtheid van Heyboer (hand-out presentatoren) Bijlage 4: Opdracht De echtheid van Heyboer (hand-out juryleden) Bijlage 5: Krantenartikel (uitdelen in museum bij bijlage 3 en 4)

3 1. Inleiding Het Historisch Museum Haarlem vertelt het verhaal van de geschiedenis van de stad en haar directe omgeving, vanaf haar vroege ontstaansgeschiedenis tot aan de meest recente gebeurtenissen. Het Historisch Museum Haarlem belicht daarnaast in regelmatig wisselende exposities specifieke onderwerpen uit de geschiedenis van de stad en streek. 1.1 Anton Heyboer - De Haarlemse jaren De lopende tentoonstelling gaat over de in 2005 overleden kunstenaar Anton Heyboer. Bij het grote publiek staat hij vooral bekend als de extravagante kunstenaar uit Den Ilp, die met zijn honden en vier van zijn vijf vrouwen in een afgelegen boerderij woonde. Deze tentoonstelling besteedt juist aandacht aan de vroege jaren van zijn leven waar weinig over bekend is. Het gaat om de periode 1942 tot 1958, toen Heyboer bijna onafgebroken in Haarlem woonde en werkte. Een deel van de tijd in verschillende huizen in de Heiliglanden, het gebied waar nu het museum staat. De tentoonstelling vertelt over Heyboers leven en werk, en de stroming waartoe Heyboer wordt gerekend, het existentialisme (zie bijlage 1). Er is aandacht voor zijn vriendschappen met andere beroemde Haarlemse kunstenaars en schrijvers als Henri Frédéric Boot, Kees Verwey, Harry Mulisch en Godfried Bomans. Zijn vroege tekeningen en etsen laten zien hoe deze geboren kunstenaar zich van technisch tekenaar bij machinefabriek Figee ontwikkelde tot meesteretser. Door dit verhaal in de context te plaatsen, wordt ook een beeld geschetst van Haarlem in de jaren 40 en 50 van de vorige eeuw. Naast werken uit museum- en rijkscollecties zijn ook bruiklenen te zien die beschikbaar zijn gesteld door particuliere verzamelaars. Veel van deze werken zijn nooit eerder tentoongesteld. 1.2 Lesprogramma en leerdoelen Het museum heeft speciaal voor deze tentoonstelling een lesprogramma ontwikkeld voor de bovenbouw in het voortgezet onderwijs (havo/vwo/gymnasium). Het programma bestaat uit een voorbereidende les en een museumbezoek waarbij twee verschillende opdrachten uitgevoerd kunnen worden. De eerste opdracht gaat over het leven en de werken van Heyboer en het existentialisme. De tweede opdracht gaat over de echtheid van de werken van Heyboer. De lessen sluiten prima aan bij zowel de leerspecifieke kerndoelen (waaronder: geschiedenis, wereldoriëntatie en taalverwerving), als de leergebied overstijgende kerndoelen (waaronder: werkhouding, werken volgens plan, gebruik van uiteenlopende leerstrategieën, sociaal gedrag en nieuwe media). De volgende algemene kerndoelen komen in meer of mindere mate aan bod in het lesprogramma: 5 De leerling leert in schriftelijke en digitale bronnen informatie te zoeken, deze informatie te ordenen en te beoordelen op waarde voor hemzelf en anderen (voorbereidende les); 36 De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een beargumenteerd standpunt in te nemen en te verdedigen, en daarbij respectvol met kritiek om te gaan (opdracht De zin van het bestaan en Anton Heyboer); 40 De leerling leert historische bronnen te gebruiken om zich een beeld van een tijdvak te vormen of antwoorden te vinden op vragen, en hij leert daarbij ook de eigen cultuurhistorische omgeving te betrekken (opdracht De zin van het bestaan en Anton Heyboer en De echtheid van Heyboer);

4 48 De leerling leert door het gebruik van elementaire vaardigheden de zeggingskracht van verschillende kunstzinnige disciplines te onderzoeken en toe te passen om eigen gevoelens uit te drukken, ervaringen vast te leggen, verbeelding vorm te geven en communicatie te bewerkstelligen (opdracht De zin van het bestaan en Anton Heyboer); 50 Leerlingen leren, op grond van enige achtergrondkennis, te kijken naar beeldende kunst (voorbereidende les); 52 Leerlingen leren mondeling of schriftelijk te reflecteren op werk van anderen, waaronder kunstenaars (voorbereidende les). 1.3 Extra aandachtspunten bij het museumbezoek Begeleiding De groep wordt ontvangen door een gastheer/-vrouw van het museum. Na de ontvangst gaat de groep samen met begeleiders van het museum aan het werk. Het museum verwacht dat de school zelf voor minimaal één docent per klas zorgt. Extra begeleiders mogen uiteraard mee ter ondersteuning van de activiteiten en de leerlingen. Kosten Entree voor het museum is voor zowel de leerlingen als begeleiders gratis, de kosten voor het educatieve programma zijn 50 per klas.

5 2. Opdrachten 2.1 Voorbereidende les Tijdsduur: circa 1,5 lesuur Voorbereidende materialen voor de docent: - PowerPoint met afbeeldingen werken Heyboer die ook in de tentoonstelling te zien zijn of de catalogus (opgesteld door museum); - Tijdens museumbezoek: uitdelen krantenartikel (bijlage 2; dubbelzijdig kopiëren en per leerling meegeven) bij opdracht De echtheid van Heyboer. Lesinhoud: Met behulp van de PowerPoint neemt u de leerlingen mee door het leven en werk van Anton Heyboer. Hierbij gaat u kort in op de stroming existentialisme (bijlage 1). U kunt zelf bepalen hoe u deze informatie verwerkt in uw les. Dit kan door een vraag en antwoord, maar ook door een rollenspel. In het laatste geval speelt u of een van de leerlingen voor Anton Heyboer en andere leerlingen de interviewer. De leerlingen vormen groepjes die elk drie vragen formuleren die ze de kunstenaar zouden willen stellen (geef ze hiervoor tien minuten de tijd). Bij het interview laat u de groepjes roulerend aan bod komen tot uiteindelijk alle vragen zijn gesteld. Bij zeer algemene vragen kunt u de leerlingen stimuleren om door te vragen. Daarna legt u de twee opdrachten uit die in het museum aan bod komen. De zin van het bestaan en Anton Heyboer is een beeldende opdracht waarvoor de materialen door het museum verzorgd worden. De echtheid van Heyboer is een theoretische opdracht die in de tentoonstelling wordt gemaakt. De twee opdrachten worden op het bord gezet (Let op! Bij De echtheid van Heyboer: groepjes van drie leerlingen voor presentaties en twee leerlingen als juryleden). Ten slotte worden de hand-outs per desbetreffende leerling uitgedeeld (bijlagen 2, 3 en 4) en de regels van het museum uitgelegd.

6 BIJLAGE 1 Heyboer en het existentialisme Het existentialisme is een 20 e -eeuwse stroming in de literatuur en filosofie die individuele vrijheid, verantwoordelijkheid en subjectiviteit vooropstelt. Subjectiviteit houdt in het persoonlijk oordeel of de persoonlijke zienswijze van een individueel persoon, dat betrekking heeft op of uitgaat van de persoonlijke zienswijze of smaak. Met andere woorden: iets wat je zelf meemaakt, wordt als een subjectieve ervaring aangegeven. Het tegenovergestelde is objectiviteit; het object is doel geworden in plaats van het individu. De Franse filosoof Jean-Paul Sartre ( ) schrijft een theorie over het existentialisme. Deze theorie omschrijft hij met de volgende zin: "l'existence précède l'essence" Dit betekent dat iemand eerst verschijnt op deze wereld, dan existeert (bestaan/ leven), en uiteindelijk zichzelf definieert (nauwkeurig bepaalt met woorden) door middel van zijn eigen daden. De existentie (het bestaan) gaat vooraf aan de essentie (de zin van het zijn). Je bent wat je doet en wat je bent is niet meer dan de som van je eigen daden). Sartre is een van de uitdragers van het existentialisme. De grondlegger van deze stroming is Søren Kierkegaard ( ). Hij bedenkt de term existentialisme en zet zich daarbij af tegen de scholastiek uit de Middeleeuwen; existentie was in de Middeleeuwen een toevallige verschijningsvorm. Je was er op de wereld en volgde de regels die je werden opgelegd door de kerk. De essentie van het mens was toen nog niet aan de orde. Kierkegaard verbindt existentie met het concrete, unieke menselijke bestaan van het individu (dus zonder de invloed van de kerk). Andere uitdragers van het existentialisme zijn: Friedrich Nietzsche ( ) en de literaire schrijvers Fjodor Dostojevski ( ) en Franz Kafka ( ). Vooral Nietzsches opvatting over existentialisme is interessant. Hij vindt dat de mens, bevrijd van alle angsten en één met de natuur, meester moet worden van zijn eigen lot en hij is alleen zichzelf verantwoording schuldig. De manieren van denken vanuit het existentialisme passen naadloos aan op de levenswijze van Heyboer. Zo heeft Heyboer een fase gekend waarin hij natuur als onderwerp van zijn werken had. In 1952 maakt hij etsen van elementaire (in basisvorm) figuren en dieren met als doel zijn belevenissen uit de periode in het psychiatrisch ziekenhuis te verwerken. In deze etsen schrijft hij woorden en zinnen als: de erkenning, het tijdloze werk en het bewustzijn van de wonde. Hij voelt dat hij bij mensen iets kan aanraken, ze onschuld kan laten zien, die hen over hun eigen mens-zijn te denken zou geven. Dit denken over hun eigen mens-zijn laat zien dat Heyboer existentialistische ideeën had. Het grijpt terug op de kernbegrippen individuele vrijheid, verantwoordelijkheid en (vooral in dit voorbeeld) subjectiviteit. Naast het creëren van een bewustwording van het mens-zijn bij hemzelf en in zijn omgeving, ziet Heyboer zichzelf ook als een redder; een Messias voor zijn vrouwen. Hij haalt ze op uit de harde maatschappij en zorgt voor veiligheid in zijn eigen huis. Ook in zijn kunst is te zien dat hij de vrouw redt. Een aantal van zijn schilderijen spelen op dit thema in. Daarnaast komt de nutteloosheid van de mens en zijn zinloze leven (waarin mislukkingen en toevalligheden gepaard gaan) aan bod in zijn oeuvre. Het existentialisme speelt dus een grote rol in het leven en werk van Anton Heyboer. Bovenstaande toont aan dat Heyboer veel van het gedachtegoed van deze stroming in zijn leven toepaste. Zowel bij hemzelf als in zijn directe omgeving. De theorie is nu bekend. Hoe het in de praktijk te zien is, kunnen u en de leerlingen ervaren in de museumopdracht De zin van het bestaan en Anton Heyboer.

7 BIJLAGE 2 - Hand-out Opdracht: De zin van het bestaan en Anton Heyboer Tijdsduur: 1,5 uur (met uitloop naar circa 2 uur) Achtergrond: Tijdens de les is er kort ingegaan op het existentialisme: een stroming in de literatuur en filosofie die individuele vrijheid (je kunt doen en laten wat je wilt), verantwoordelijkheid (je bent de baas over je eigen daden) en subjectiviteit (het persoonlijk oordeel of wel: hoe kijk je naar de mens) vooropstelt. De Franse filosoof Jean-Paul Sartre ( ) schrijft een theorie over het existentialisme: "l'existence précède l'essence". Existentie (het bestaan) gaat vooraf aan de essentie (de zin van het zijn). Je bent wat je doet, en wat je bent is niet meer dan de som van je eigen daden. Dit draagt een enorme verantwoordelijkheid met zich mee. Opdracht: Kies een werk van Heyboer uit de tentoonstelling en teken hem na op een wit A4 (voorkant). Schrijf op de achterkant de antwoorden van de volgende vragen (minimaal 100 woorden): Wat vind je mooi aan dit werk? Wat vind je minder mooi? Koppel je gekozen werk aan de stroming existentialisme: - Beschrijf het werk: wat zie je? - Kies 1 van de 3 woorden die jij het beste vindt passen bij je gekozen werk (individuele vrijheid, verantwoordelijkheid of subjectiviteit); - Hoe heeft Heyboer, volgens jou, dat woord gebruikt in dit werk? Koppel het woord dus aan wat je ziet. Als je klaar bent, heb je de volgende opties: Bekijk op je gemak de tentoonstelling; Laat je tekening zien aan je klasgenoten en/of begeleiders en bespreek je antwoorden; Of ga naar de filmzaal en kijk naar de presentaties en de uitslag van de jury bij de opdracht De echtheid van Heyboer. Veel succes!

8 BIJLAGE 3 Hand-out presentatoren Opdracht: De echtheid van Heyboer Tijdsduur: 1 uur voor de opdracht, 0.5 uur voor de presentaties (met uitloop naar circa 2 uur) Achtergrond: Lees het uitgedeelde krantenartikel: 'Megazwendel' met werk Anton Heyboer, Karolien Knols (De Volkskrant, ). Dit artikel geeft je een beeld van de discussie die is ontstaan rond de echtheid van de collectie Heyboer. Tevens geldt hij als voorbereiding op deze opdracht. Jullie gaan namelijk een zelfgekozen werk van Heyboer presenteren aan een jury: waarom is dit werk een echte Heyboer? Waarom is het geen vervalsing of een kopie? Opdracht: Kies in groepjes van 3 een werk uit van Heyboer uit de tentoonstelling; Verdeel het groepje in 3 rollen (zie hieronder) en schrijf eerst ieder voor zich op wat je wilt vertellen over het schilderij; Dan maak je met je groepje een presentatie (minimaal 5 minuten) waarbij je uitlegt waarom jullie gekozen werk een echte Heyboer is en geen vervalsing of kopie. Deze presentatie wordt gehouden in de filmzaal voor de klasgenoten die deze opdracht ook hebben gekozen. Gebruik de catalogus als beeldmateriaal (of een door jullie nagetekende tekening van het gekozen werk) om jullie keuze aan de rest van de klasgenoten te laten zien; 1 uur na begin van de opdracht worden de leerlingen door de docent of begeleider naar de Filmzaal gestuurd. De spreektijd van de presentaties wordt dan door de docent of begeleider in de gaten gehouden. Er zit een jury bij (tweetal) die de presentaties beoordeeld en de beste verkiest als Heyboerkenner 2012! Rolverdeling groepjes in tentoonstelling: 1 leerling gaat wat vertellen over het thema (wat zie je?); 1 leerling gaat wat vertellen over de sfeer van het werk (wat voel je als je het werk ziet?); 1 leerling vertelt wat over de technische gegevens (titel, datum van maak, afmetingen, materiaal en hoe is het werk gemaakt?) Veel succes!

9 BIJLAGE 4 Hand-out juryleden Opdracht: De echtheid van Heyboer Tijdsduur: 1 uur voor de opdracht, 0.5 uur voor de presentaties (met uitloop van circa 2 uur) Achtergrond: Lees het uitgedeelde krantenartikel: 'Megazwendel' met werk Anton Heyboer, Karolien Knols (De Volkskrant, ). Jullie krijgen als jury enkele Heyboers gepresenteerd die de leerlingen proberen te verkopen als echte Heyboers. Dit artikel geeft je een beeld van de discussie die is ontstaan rond de echtheid van de collectie Heyboer. Opdracht Loop met zijn tweeën door de tentoonstelling en bekijk de werken van Heyboer; Noem bij elk werk één tegenargument waarom jullie denken dat deze Heyboer niet echt zou kunnen zijn. Dit is ter voorbereiding op het tweede deel van jullie opdracht; Bepaal wie van jullie tijdens de presentaties let op de vorm en wie er let op de inhoud; Schrijf voor jezelf op een A4 op welke dingen je gaat letten tijdens de presentaties. Bijvoorbeeld: Inhoud: zijn de argumenten goed?, welke tegenargumenten zou je kunnen gebruiken?; Vorm: wordt er duidelijk gesproken?, hoe komt de presentatie over?, wordt er duidelijk oogcontact gemaakt met het publiek? Let op! Dit zijn voorbeelden. Bedenk er zelf ook nog 1 punt bij waarop je als jurylid wil letten en wat met je rol te maken heeft. 1 uur na begin van de opdracht worden de leerlingen door de docent of begeleider naar de Filmzaal gestuurd. De spreektijd van de presentaties wordt dan door de docent of begeleider in de gaten gehouden. Als alle presentaties zijn gedaan, nemen jullie even afstand van de groep en overleggen jullie (maximaal 5 minuten) welke presentatie het beste was. Dus bij welk werk zijn jullie het er over eens dat het om een echte Heyboer gaat? De overige presentaties bespreken jullie kort (wat was goed? Wat niet?). De groep die de beste presentatie heeft gedaan, wordt dan door jullie benoemd als Heyboer-kenner 2012! Veel succes!

10 Krantenartikel Megazwendel met werk Anton Heyboer, Karolien Knols. De Volkskrant, 'Megazwendel' met werk Anton Heyboer Karolien Knols 14/02/12, 06:21 Anton Heyboer, overleden in 2005 ANP De tentoonstelling Anton Heyboer - Missing Years? in Museum de Fundatie in Zwolle gaat niet door. De eigenaren stellen het werk van Heyboer niet meer ter beschikking nu directeur Ralph Keuning meer duidelijkheid over de herkomst wenst. De 150 schilderijen en etsen uit de verzameling van de in 1988 overleden Haarlemmer Jozef Santen zijn sinds 2004 in bezit van de Amsterdamse kunsthandelaren en vrienden van Heyboer: Georges Knubben en Couzijn Simons. Volgens hen gaat het om werken gemaakt tussen 1953 en 1960, Heyboers 'Haarlemse periode'. De weduwen van Heyboer twijfelden al langer aan de authenticiteit van het werk. Heyboer zelf heeft altijd beweerd dat alles wat hij in deze periode heeft gemaakt, is vernietigd. Discussie Ralph Keuning betreurt de beslissing van Knubben en Simons. 'Ik vind het mooi en interessant werk en ik had de discussie over echt of nep graag in ons museum gevoerd. Maar ik kan het me niet permitteren om iets op te hangen waarvan ik de herkomst niet ken, zeker niet als er over de authenticiteit wordt gestreden. Ik heb de heren meerdere malen gevraagd mij in contact te brengen met de bron van het werk, maar dat is niet gelukt.' Knubben en Simons verkopen al vijfenveertig jaar werk van Heyboer. 'Wij weten als geen ander wat echt is en wat niet.' In 2004 kregen ze, na een oproep in de krant, een onbekende ets uit 1957 uit de verzameling van Santen aangeboden. Met tussenpozen hebben ze zo honderden schilderijen en etsen verworven. Georges Knubben: 'Tot een paar weken geleden kwam iemand uit de kringen van Jozef Santen dat werk brengen. Maar we hebben hem nu al een tijd niet meer gezien.'

11 Megazwendel Taxateur Willem de Winter van het televisieprogramma Tussen kunst en kitsch, vermoedt een 'megazwendel' en is een onderzoek naar het werk gestart. 'Ik wil de argeloze kunstkoper beschermen tegen valse handel. Iedereen die het werk van Heyboer kent, ziet dat er van alles mis is met deze zogenaamde verzameling. Ik kan in het belang van het onderzoek alleen niet zeggen wat dat is.' De Winter heeft Ralph Keuning een paar weken geleden gewaarschuwd dat er een luchtje aan de verzameling zat. 'Ik heb gezegd dat een zichzelf respecterend museum dit werk niet kan tentoonstellen. Ik vond het moeilijk voor te stellen dat Keuning zich voor het karretje van de twee heren liet spannen. Want met het predicaat 'museaal tentoongesteld' zou het werk natuurlijk meteen in waarde stijgen.' Laster Cozijn Simons noemt de aantijging van De Winter pure laster. 'Hij is nooit bij ons langs geweest om het werk te bekijken. Hoe kun je dan zeggen dat het vals is? We hebben hier bewijzen: stempels van de stad Haarlem, brieven van Heyboer. Alles is origineel. De Winter handelt in opdracht van die vier weduwen die jaloers zijn dat wij mooier werk hebben dan zij.'

Lesbrieven voor de basisschool Groep 6 t/m 8. Behorend bij de tentoonstelling. Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN

Lesbrieven voor de basisschool Groep 6 t/m 8. Behorend bij de tentoonstelling. Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN Lesbrieven voor de basisschool Groep 6 t/m 8 Behorend bij de tentoonstelling Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN 23 november 2012-19 mei 2013 Inhoudsopgave 1. Tijdelijke tentoonstelling Anton Heyboer De Haarlemse

Nadere informatie

Slimmer met je geld omgaan. Lesbrief voor groep 8 en de brugklas

Slimmer met je geld omgaan. Lesbrief voor groep 8 en de brugklas Slimmer met je geld omgaan Lesbrief voor groep 8 en de brugklas Inhoudsopgave 1. Historisch Museum Haarlem Inleiding 3 1.1 Leerdoelen 4 2. Lesprogramma Slimmer met je geld omgaan 5 Voorbereiding 5 Museumbezoek

Nadere informatie

Bijlage CULTUURTRAJECT MEESTERVERVALSERS. TIPS & TRUCS TER Voorbereiding

Bijlage CULTUURTRAJECT MEESTERVERVALSERS. TIPS & TRUCS TER Voorbereiding Bijlage CULTUURTRAJECT MEESTERVERVALSERS TIPS & TRUCS TER Voorbereiding 2017-2018 skvr.nl/onderwijs inhoud 1. Tips & Trucs Ter voorbereiding VAN HET Project 3 1.1 Kennismaken met de collectie van Boijmans

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

FIRST LEGO League als onderwijsprogramma

FIRST LEGO League als onderwijsprogramma FIRST LEGO League als onderwijsprogramma In dit document staat beschreven hoe je de FIRST LEGO League kunt integreren in het lesprogramma en hoe het aansluit op de kerndoelen voor de onderbouw van het

Nadere informatie

Het Amsterdam Museum gaat over Amsterdam. In het museum hangen schilderijen.

Het Amsterdam Museum gaat over Amsterdam. In het museum hangen schilderijen. 2 INTRODUCTIE Het programma is gemaakt door het. Het gaat over Amsterdam. In het museum hangen schilderijen. Een schilderij is gemaakt door een schilder. In het museum zijn ook voorwerpen te zien. Het

Nadere informatie

JOC YSSELSTEYN Midweek Mensenrechten ß Oorlog Programma details

JOC YSSELSTEYN Midweek Mensenrechten ß Oorlog Programma details JOC YSSELSTEYN Midweek Mensenrechten ß Oorlog Programma details Inleiding Als onderdeel van het thema 2017 'Mensenrechten & Oorlog' bieden we deze 5 daagse themaweek aan. Vanuit de verhalen uit het verleden

Nadere informatie

WIE GOED ONTMOET - LESMATERIAAL BIOLOGIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE

WIE GOED ONTMOET - LESMATERIAAL BIOLOGIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE 1 INLEIDING Ontwikkelingen in wetenschap en techniek leiden soms tot maatschappelijke vraagstukken

Nadere informatie

MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8

MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8 MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8 Inleiding In groep 7 of 8 komen leerlingen vaak voor de tweede keer met hun klas naar het van Abbemuseum. Bij het eerste bezoek, in groep 5 of 6, hebben ze

Nadere informatie

Docentenhandleiding Buitenspel

Docentenhandleiding Buitenspel Docentenhandleiding Buitenspel Museumles bij de tentoonstelling De heksen van Bruegel (19 september 2015 t/m 31 januari 2016) Museum Catharijneconvent Utrecht Museum Catharijneconvent, 2015 Inleiding U

Nadere informatie

Tentoonstelling Beeldende Kunst Middeleeuwen

Tentoonstelling Beeldende Kunst Middeleeuwen Tentoonstelling Beeldende Kunst Middeleeuwen De Middeleeuwen kennen verschillende stijlen en uitingsvormen van religieuze thema s Om de leerlingen hier een goed inzicht in te geven en zelf mee aan te slag

Nadere informatie

Mijn Mokum is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het Amsterdam Museum.

Mijn Mokum is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het Amsterdam Museum. 2 INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het museum. In dit werkboekje

Nadere informatie

project Escher Je werkt tijdens dit project individueel en samen. Welke opdracht je alleen doet en welke samen wordt per opdracht beschreven.

project Escher Je werkt tijdens dit project individueel en samen. Welke opdracht je alleen doet en welke samen wordt per opdracht beschreven. instructie De komende vijf weken gaan we drie uur per week aan dit project werken. Binnen dit project zijn er vijf opdrachten die je moet doen. Je mag zelf weten wanneer je welke opdracht maakt, maar denk

Nadere informatie

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren.

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren. Oriëntatie: Het doel van deze lessenserie is: bestaande foto s zoeken met een eigen verhaal erbij. Dan gaan jullie mensen deze fotoserie voorleggen en vragen welk verhaal zij erin zien. Tot slot gaan jullie

Nadere informatie

Zo verstuurt u een WhatsApp! Opdracht: Analyseren, evalueren

Zo verstuurt u een WhatsApp! Opdracht: Analyseren, evalueren Zo verstuurt u een WhatsApp! Opdracht: Analyseren, evalueren 1. Inleiding Een mobiele telefoon; niet meer weg te denken uit de broekzak van elke scholier. In deze opdracht kijken de leerlingen naar een

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING. Gouden Bronnen

DOCENTENHANDLEIDING. Gouden Bronnen DOCENTENHANDLEIDING Gouden Bronnen Gouden Bronnen Amsterdam Museum KORTE INFORMATIE Onderwerp: De Gouden Eeuw Doelgroep: Onderbouw voortgezet onderwijs Vakgebieden: Mens & Maatschappij Kunst en Cultuur

Nadere informatie

JOC YSSELSTEYN Midweek basispakket Programma details

JOC YSSELSTEYN Midweek basispakket Programma details JOC YSSELSTEYN Midweek basispakket Programma details Inleiding Het motto van het werk is: "Verzoening over de graven - Werk voor de vrede". En dat is precies wat wij met deze geselecteerde programma s

Nadere informatie

GELOVEN IN DE WERELD LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS TOT ZIENS IN 0NS MUSEUM! GELOVEN IN DE WERELD PAG > 1

GELOVEN IN DE WERELD LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS TOT ZIENS IN 0NS MUSEUM! GELOVEN IN DE WERELD PAG > 1 PAG > 1 GELOVEN IN DE WERELD VOORTGEZET ONDERWIJS LESBRIEF WAAR GELOOF JIJ IN? Overal in de wereld geloven mensen. Ze geloven in goden, natuurkrachten, voorouders of geloven juist dat dit allemaal niet

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht Thema-overzicht Drents Museum Groep 3 Essentie van het thema Beeldcultuur kan omschreven worden als een maatschappelijke

Nadere informatie

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam Museum. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Scheffer aan het werk in het grote atelier bij zijn woonhuis te Parijs Lamme, Ary Johannes 1851 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud

Nadere informatie

Van Marskramer tot Muisklik 800 jaar winkelen in Haarlem

Van Marskramer tot Muisklik 800 jaar winkelen in Haarlem Van Marskramer tot Muisklik 800 jaar winkelen in Haarlem Winkelen toen en nu. Wat is er in 800 jaar tijd allemaal veranderd of hetzelfde gebleven? Museum Haarlem laat tot en met 6 november 2016 zien hoe

Nadere informatie

LESSENSERIE 4: CKV-NL Recensie schrijven Lesplannen

LESSENSERIE 4: CKV-NL Recensie schrijven Lesplannen LESSENSERIE 4: CKV-NL Recensie schrijven Lesplannen Algemene gegevens Docent Evah den Boer School Helen Parkhurst Titel lessenserie Recensie schrijven CKV/NETL Klas (en niveau) 4 vwo Aantal leerlingen

Nadere informatie

Groep: AGL fase 1 Vak: Culturele oriëntatie en creatieve expressie

Groep: AGL fase 1 Vak: Culturele oriëntatie en creatieve expressie Basis Groep: AGL fase 1 Vak: Culturele oriëntatie en creatieve expressie Kerndoelen: Verwerking binnen de lessen van de andere leergebieden. ICT, digibord, creatieve materialen Culturele oriëntatie en

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Educatieprogramma Sprekende Portretten Wouter van Riessen, zelfportret met luchtbel, aankoop 2000 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum.... p. 3 Algemene

Nadere informatie

Docentenhandleiding Rijksmuseum Groep 7-8

Docentenhandleiding Rijksmuseum Groep 7-8 Docentenhandleiding Rijksmuseum Groep 7-8 1 Inhoud Voorbereidende les Afsluitende les Aanvullend materiaal bij deze lessen staat op de website: Introductiefilmpje PowerPoint presentatie Werkbladen 2 Voorbereidende

Nadere informatie

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Groep 5 Thema- overzicht Thema- overzicht Kijken is een kunst Groep 5 Museum De Buitenplaats Kern van het thema Mensen laten graag iets van zichzelf aan anderen

Nadere informatie

primair onderwijs groep 4 en 8 samen Mijn verhaal van Brabant docentenhandleiding

primair onderwijs groep 4 en 8 samen Mijn verhaal van Brabant docentenhandleiding primair onderwijs groep 4 en 8 samen Mijn verhaal van Brabant docentenhandleiding Inhoud Een doorlopende leerlijn erfgoededucatie 3 Leerdoelen 6 Voorbereiding op het museumbezoek 7 De museumles Mijn verhaal

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Hoofdstuk Vaardigheid: Leerdoel: Inleiding Reflecteren op de eigen ervaringen met kunst en cultuur. De leerling kan: uitleggen wat cultuur is; uitleggen wat

Nadere informatie

THUIS IN DE WERELD LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS GROEP 7 EN 8 TOT ZIENS IN 0NS MUSEUM! THUIS IN DE WERELD PAG > 1

THUIS IN DE WERELD LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS GROEP 7 EN 8 TOT ZIENS IN 0NS MUSEUM! THUIS IN DE WERELD PAG > 1 PAG > 1 THUIS IN DE WERELD PRIMAIR ONDERWIJS GROEP 7 EN 8 ------------ THUISGEVOEL LESBRIEF Overal ter wereld voelen mensen zich thuis. Wat heb jij nodig om je thuis te voelen? Betekent dat fijne thuisgevoel

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Lesplan atheneum 5. Woensdag 16 mei 2007, 3 e uur, blok 6: literatuur, les 1

Lesplan atheneum 5. Woensdag 16 mei 2007, 3 e uur, blok 6: literatuur, les 1 Woensdag 16 mei 2007, 3 e uur, blok 6: literatuur, les 1 - Leerlingen weten wat er dit blok van ze wordt verwacht. - Ze vormen groepen, verdelen de taken (logboek en planning, contextonderzoek, filmen

Nadere informatie

HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK

HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK COMPLETE DOCENTENINFORMATIE: HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK DE TIJDSWINKEL VOOR GROEP 3-4 HET LEVEN VAN MENSEN IN VERSCHILLENDE TIJDSPERIODEN AAN DE HAND

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum

Nationaal Gevangenismuseum Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 5. In beeld gevangen Les 5. In beeld gevangen Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les Deze les maken de leerlingen

Nadere informatie

Herinrichting Schoolplein mavo 3

Herinrichting Schoolplein mavo 3 Herinrichting Schoolplein mavo 3 Pagina 1 van 7 Inleiding Binnenkort ga je aan de slag met het project Herinrichting van het schoolplein. Alle leerlingen van het derde leerjaar gaan ervoor zorgen dat ons

Nadere informatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie Leerkrachtinformatie (dubbele les) Lesduur: 2 x 50 minuten (klassikaal) Introductie van de activiteit 1. Deze klassikale les bestaat uit twee delen: Voorbereiding Uitvoering voorbereiding Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie

Omgevingsonderwijs in Ermelo

Omgevingsonderwijs in Ermelo Omgevingsonderwijs in Ermelo Docentenhandleiding Vakgroep Geschiedenis Juli 2012 Inleiding Voor u ligt een lessenserie en docentenhandleiding die gaan over omgevingsonderwijs in Ermelo. Deze serie is gemaakt

Nadere informatie

Respectvol reageren op gevoelens

Respectvol reageren op gevoelens OPDRACHTFORMULIER Respectvol reageren op gevoelens Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent.

Nadere informatie

INHOUD DE TIJDSWINKEL. groep 3-4 HOE MENSEN IN VERSCHILLENDE TIJDEN LEVEN

INHOUD DE TIJDSWINKEL. groep 3-4 HOE MENSEN IN VERSCHILLENDE TIJDEN LEVEN ERFGOEDEDUCATIE Het zinvol beleven van het erfgoed is een centraal begrip in de didactiek voor erfgoededucatie. Het werken met het erfgoed wordt gestuurd door het stellen van betekenisvolle vragen. De

Nadere informatie

Werkwijzer Verslagkring:

Werkwijzer Verslagkring: Werkwijzer Verslagkring: 1. Je maakt een tweetal. 2. Met zijn tweeën kies je een onderwerp, waarin jullie je willen verdiepen en waarover jullie meer willen weten. 3. Samen ga je op zoek naar informatie

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Ik bied. Voortgezet Onderwijs Alle niveaus

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Ik bied. Voortgezet Onderwijs Alle niveaus Docentenhandleiding Educatieprogramma Ik bied Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum p. 3 Algemene doelstelling programma p. 3 Aansluiting bij kerndoelen p. 3-4 Programma Ik Bied.

Nadere informatie

Auteursrecht van beeldend kunstenaars

Auteursrecht van beeldend kunstenaars Lesbrief 5 Auteursrecht van beeldend kunstenaars Voorbereiding Doelen - De leerlingen weten wat de regels zijn rondom het hergebruiken van afbeeldingen van beeldende kunst. - De leerlingen weten wanneer

Nadere informatie

Opdrachten voor groep 5 en 6. Museum schatjes. Kies je eigen museumschat

Opdrachten voor groep 5 en 6. Museum schatjes. Kies je eigen museumschat Opdrachten voor groep 5 en 6 Museum schatjes Kies je eigen museumschat Jouw speciale schat Opdracht Kijk goed om je heen in het klaslokaal. Welk voorwerp valt jou op? Probeer 5 dingen op te schrijven die

Nadere informatie

Kunst en cultuur (PO-havo/vwo)

Kunst en cultuur (PO-havo/vwo) Kunst en cultuur (PO-havo/vwo) Sectoren kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo/vwo onderbouw exameneenheden havo/vwo bovenbouw exameneenheden Vakkernen 1. Produceren en presenteren 54:

Nadere informatie

Presentaties: presenteer jezelf met PowerPoint

Presentaties: presenteer jezelf met PowerPoint Werkblad 13C Presentaties: presenteer jezelf met PowerPoint Leerjaar 1 Presentaties maken Presentaties algemeen Stappenplan: wat gaan we deze week doen? Praten over presentaties en presenteren Een PowerPoint-presentatie

Nadere informatie

Het maken van een casus is een onderdeel van beroepsprestatie 1.5 Zorgen voor veiligheid in onverwachte situaties

Het maken van een casus is een onderdeel van beroepsprestatie 1.5 Zorgen voor veiligheid in onverwachte situaties Docenthandleiding. Inleiding opdracht 1: schrijven van een casus. Het maken van een casus is een onderdeel van beroepsprestatie 1.5 Zorgen voor veiligheid in onverwachte situaties Voor de leerlingen is

Nadere informatie

Tekst lezen zonder hulp: samenvatten

Tekst lezen zonder hulp: samenvatten 1. Bekijk de buitenkant van de tekst: de titel, de tussenkopjes en het plaatje. De tekst gaat over de laatste speelgoedrage: de fidget spinner. Wat gaat de tekst je hierover vertellen, denk je? 2. Welke

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Kunstproject Nederlands en plastische opvoeding voor het tweede leerjaar van de eerste graad, Leiepoort, campus Sint-Theresia 1

Kunstproject Nederlands en plastische opvoeding voor het tweede leerjaar van de eerste graad, Leiepoort, campus Sint-Theresia 1 Raoul De Keyser, 1930-2012 1 Wanneer je kijkt zie je nog niet Wanneer je ziet grijpt het je aan (Willem Hussem) 2 Oriënteren in de klas (spreekvaardigheid) Wie bezocht al eens een museum? Welk? Wat heb

Nadere informatie

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen?

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? In groep 5-6 nemen kinderen steeds vaker werk mee naar huis. Vaak vinden kinderen het leuk om thuis aan schooldingen

Nadere informatie

hoge stroming Fase Ontdek en onderzoek

hoge stroming Fase Ontdek en onderzoek Groep 7 & 8 Team van maximaal 4 leerlingen Leerling materiaal TECHNIEK TOERNOOI hoge stroming Fase Ontdek en onderzoek Verdeel de rollen Je werkt in een groepje van vier leerlingen. Iedereen in je groepje

Nadere informatie

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas...

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas... Naam:... Klas... Afsluiting 5 Havo / 6VWO In periode 2, 3 en 4 gaan jullie werken aan een eigen thema om het vak af te sluiten. De volgende onderdelen zullen aan bod komen: - eigen werk rond thema + logboek

Nadere informatie

Wie ben jij & wie ben ik?

Wie ben jij & wie ben ik? Docentenhandleiding Wie ben jij & wie ben ik? Groep 6 t/m 8 Beste docent, Wat leuk dat u met uw groep binnenkort naar Museum Catharijneconvent komt om deel te nemen aan het programma Wie ben jij & wie

Nadere informatie

Wat is een sectorwerkstuk?

Wat is een sectorwerkstuk? Het sectorwerkstuk Wat is een sectorwerkstuk? Bij het sectorwerkstuk gaat het om een vakoverstijgende thematiek die past binnen de sector. Het onderwerp moet gaan over een maatschappelijk relevant thema

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

What s up Zuiderzeeland? maatschappijleer/geschiedenis praktische opdracht

What s up Zuiderzeeland? maatschappijleer/geschiedenis praktische opdracht What s up Zuiderzeeland? Maatschappijleer/ geschiedenis praktische opdracht, 4hv Naam: Klas: Geschiedenis Chronologie In dit onderdeel ga je zelf met je groepje op onderzoek. Je hebt geleerd dat de geschiedenis

Nadere informatie

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 Inhoud 1 > Uitgangspunten 9 2 > Kerndoelen 11 3 > Materialen 12 4 > Aan de slag 15 5 > Introductie van de manier van werken 22 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 7 > Waarom samenwerkend

Nadere informatie

Lesbrief: Mediawijs Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst

Lesbrief: Mediawijs Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst Lesbrief: Mediawijs Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding Dat mensen gebruik maken van media is niet nieuw. Er zijn

Nadere informatie

MUSEUMKLAS VAN HET JAAR 2014: DE OPDRACHTEN

MUSEUMKLAS VAN HET JAAR 2014: DE OPDRACHTEN MUSEUMKLAS VAN HET JAAR 2014: DE OPDRACHTEN Praktische informatie Tijdsduur: 2 uur (exclusief montagetijd) Lesdoel: Het op een originele manier verslag doen van het museumbezoek. Benodigdheden: Camera

Nadere informatie

Een poster voor een goed doel maken

Een poster voor een goed doel maken Een poster voor een goed doel maken Taalhandeling: Betogen Betogen ervaarles Schrijftaak: Een reclameposter voor maken voor een zelfbedacht goed doel. instructieles oefenles Lesdoel: Leerlingen kunnen

Nadere informatie

STOOM, MACHINES EN ARBEIDERS

STOOM, MACHINES EN ARBEIDERS ERFGOEDEDUCATIE Het zinvol beleven van het erfgoed is een centraal begrip in de didactiek voor erfgoededucatie. Het werken met het erfgoed wordt gestuurd door het stellen van betekenisvolle vragen. De

Nadere informatie

Beroepenwerkstuk 3 MAVO

Beroepenwerkstuk 3 MAVO Beroepenwerkstuk 3 MAVO 2015 2016 1 INLEIDING Het beroepenwerkstuk: Een van de onderdelen van het programma beroepenoriëntatie in 3 mavo is het maken van een beroepenwerkstuk en het presenteren hiervan

Nadere informatie

Breda, bekijk. Leerkrachten Handleiding. stedelijkmuseumbreda.nl

Breda, bekijk. Leerkrachten Handleiding. stedelijkmuseumbreda.nl Breda, bekijk Leerkrachten Handleiding t stedelijkmuseumbreda.nl Inhoud Breda, bekijk t Leerdoelen Voorbereidende les: Digitale scheurkalender Museumbezoek Verwerkingsopdracht in de klas 3 4 5 7 8 Bijlage

Nadere informatie

Van Gogh op weg. Docentenhandleiding voor het VMBO

Van Gogh op weg. Docentenhandleiding voor het VMBO Van Gogh op weg Docentenhandleiding voor het VMBO Inhoud Inleiding 3 Lesprogramma 4 Lessuggesties Van Gogh op weg 5 Lesclips 6 Lesclip 1 7 Lesclip 2 8 Lesclip 3 9 De Relievo op school: draaiboek 10 De

Nadere informatie

Educatief programma Feiten & meningen

Educatief programma Feiten & meningen Educatief programma Feiten & meningen Handleiding voor docenten De tentoonstelling Zwart&Wit is een tentoonstelling die vragen oproept, meningen laat horen en feiten presenteert. Het educatief programma

Nadere informatie

Sectorwerkstuk 2010-2011

Sectorwerkstuk 2010-2011 Sectorwerkstuk 2010-2011 Namen: ---------------------------------------------------------------------------------------- Klas: -------------------- Sector: --------------------------------------------

Nadere informatie

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Welkom in de bibliotheek. Je gaat op ontdekking in de bibliotheek. Hierbij doe je een onderzoek naar verschillende soorten media; zoals

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

Sessie 2: Hoe werk je aan de eindtermen Nederlands, ook in andere vakken?

Sessie 2: Hoe werk je aan de eindtermen Nederlands, ook in andere vakken? Sessie 2: Hoe werk je aan de eindtermen Nederlands, ook in andere vakken? Vorm groepjes en verdeel de volgende rollen: groepsleider, verslaggever en tijdbewaker. 1. Eindtermen Nederlands: een verkenning

Nadere informatie

A person who never made a mistake never tried anything new.

A person who never made a mistake never tried anything new. Beroepenproject klas 3 droomberoep A person who never made a mistake never tried anything new. Albert Einstein Naam:.. Klas:. Mentor:.. Schooljaar: 2016-2017 1 Als je droomt, is alles mogelijk. Een droomberoep

Nadere informatie

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Lesbrief online gastles Een bek vol tanden Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving uitzending Online gastles 3. Afsluiting

Nadere informatie

FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK

FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK Pagina 0 WOORD VOORAF Je zit nu in 3 VMBO en het eindexamen lijkt nog ver weg... Maar niets is minder waar. Dit jaar start je namelijk al volop met de voorbereidingen

Nadere informatie

Ontdek de Bibliotheek

Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Welkom in de bibliotheek. Je gaat op ontdekking in de bibliotheek. Hierbij doe je een onderzoek naar verschillende soorten media; zoals boeken, tijdschriften, video, audio etc. Zo

Nadere informatie

Lesbrief Door het stof kruipen Op onderzoek naar je eigen school

Lesbrief Door het stof kruipen Op onderzoek naar je eigen school Lesbrief Door het stof kruipen Op onderzoek naar je eigen school Inhoud: 1. Inleiding 2. Algemene informatie 3. Opbouw van de les 4. Voorbereiding en lestips 1 Door het stof kruipen De gemeente Hoogezand-Sappemeer

Nadere informatie

Docentenhandleiding Kunst- en techniekeducatie najaar 2015

Docentenhandleiding Kunst- en techniekeducatie najaar 2015 Docentenhandleiding Kunst- en techniekeducatie najaar 2015 Kunstructeur in het kort Met Kunstructeur bieden TechXperience! en het Stedelijk Museum s-hertogenbosch elk najaar een vakoverstijgend project

Nadere informatie

Uitleg boekverslag en boekbespreking

Uitleg boekverslag en boekbespreking Uitleg boekverslag en boekbespreking groep 7 schooljaar 2014-2015 Inhoudsopgave: Blz. 3 Blz. 3 Blz. 3 Blz. 4 Blz. 6 Blz. 7 Blz. 7 Stap 1: Het lezen van je boek Stap 2: Titelpagina Stap 3: Inhoudsopgave

Nadere informatie

Educatief aanbod 2015-2016 Kasteel het Nijenhuis Basisonderwijs

Educatief aanbod 2015-2016 Kasteel het Nijenhuis Basisonderwijs Educatief aanbod 2015-2016 Kasteel het Nijenhuis Basisonderwijs Museum de Fundatie Sinds juni 2005 vormt het Paleis aan de Blijmarkt in Zwolle met Kasteel het Nijenhuis in Heino samen Museum de Fundatie.

Nadere informatie

Sectorwerkstuk 2012-2013

Sectorwerkstuk 2012-2013 Sectorwerkstuk 2012-2013 Namen: ---------------------------------------------------------------------------------------- Klas: -------------------- Sector: --------------------------------------------

Nadere informatie

Boekverslag & presentatie

Boekverslag & presentatie Boekverslag & presentatie groep 8 schooljaar 2015-2016 Inhoudsopgave: Blz. 1 Blz. 2 Blz. 3 Blz. 3 Blz. 3 Blz. 4 + 5 Blz. 6 Voorbeeld kaft Inhoudsopgave Stap 1: Het lezen van je boek Stap 2: Titelpagina

Nadere informatie

Cursus. Leren kun je leren

Cursus. Leren kun je leren Cursus Leren kun je leren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E Welzijn Leren

Nadere informatie

(Docentenhandleiding) Rollenspel

(Docentenhandleiding) Rollenspel (Docentenhandleiding) Rollenspel Een rollenspel is als het ware een klein toneelstukje. In een rollenspel komen personages aan bod die bepaalde eigenschappen of een doel in het verhaal hebben. De bedoeling

Nadere informatie

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment Groep BBL1 Mens & Maatschappij Leertijd; 3 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 3 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten. Verdieping op de basisdoelen

Nadere informatie

WERKVORMEN MAGAZIJN. Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo

WERKVORMEN MAGAZIJN. Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo WERKVORMEN MAGAZIJN Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo Voorwoord Voor u heeft u Thema boekje 1 Wat is netwerken? Dit themaboekje is een onderdeel van de lessenserie Netwerken.

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau A, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

Thema-opdracht: Arbeiten im Tourismus

Thema-opdracht: Arbeiten im Tourismus Thema-opdracht: Arbeiten im Tourismus Je hebt gekozen voor het thema Arbeiten im Tourismus. Je gaat de komende vijf weken je woordenschat in het Duits aanvullen met relevante begrippen en je oefent in

Nadere informatie

Handleiding digitale les Lezen en Schrijven met Anne Frank

Handleiding digitale les Lezen en Schrijven met Anne Frank Handleiding digitale les Lezen en Schrijven met Anne Frank Een digitale les over Anne Frank voor vmbo-leerlingen van 13-15 jaar ter bevordering van lezen en schrijven. De digitale les bestaat uit: > Diverse

Nadere informatie

Competentiescan Propedeuse Academie voor Beeldende Vorming Tilburg

Competentiescan Propedeuse Academie voor Beeldende Vorming Tilburg Competentiescan Propedeuse Academie voor Beeldende Vorming Tilburg naam student: Stan Verhees.. A1 CREËREND VERMOGEN 1 De student kan zelfstandig een beeldend proces op gang brengen, dit proces kwalitatief

Nadere informatie

AAMU: Insider/Outsider. The art of Gordon Bennett

AAMU: Insider/Outsider. The art of Gordon Bennett W E R K M A P Art & ArguMENT is een artistiek debatproject van het AAMU, museum voor hedendaagse Aboriginal kunst en IDEA, International Debate Education Association. Een van de kenmerken van hedendaagse

Nadere informatie

Lesbrief: Beroepenmagazine Thema: Mens & Dienstverlenen aan het werk

Lesbrief: Beroepenmagazine Thema: Mens & Dienstverlenen aan het werk Lesbrief: Beroepenmagazine Thema: Mens & Dienstverlenen aan het werk Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding In de lesbrieven van het thema Aan het werk hebben jullie

Nadere informatie

SECTORPROJECT 4 VMBO - T

SECTORPROJECT 4 VMBO - T SECTORPROJECT 4 VMBO - T 2016-2017 handleiding leerlingen inhoud: inleiding stappenplan logboek beoordelingsformulier tijdpad 1 INLEIDING SECTORPROJECT VOOR 4 VMBO-T Alle leerlingen van het vmbo theoretische

Nadere informatie

N a t u u r e n t a a l

N a t u u r e n t a a l N a t u u r e n t a a l Thema / onderwerp Deze les staat in het teken van mondeling taalonderwijs: het uitbrengen van een verslag. Het onderwerp is voedsel van dieren. De groepjes bestaan uit 3 a 4 leerlingen.

Nadere informatie

LEER- EN TOETSPLAN A. ONDERWERP EN DOELEN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 1 Onderwerp: Introductie geschiedenis Kerndoel:

LEER- EN TOETSPLAN A. ONDERWERP EN DOELEN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 1 Onderwerp: Introductie geschiedenis Kerndoel: LEER- EN TOETSPLAN A. ONDERWERP EN DOELEN Vak: Geschiedenis Leerjaar: Onderwerp: Introductie geschiedenis Kerndoel: 0. De leerling leert historische bronnen te gebruiken om zich een beeld van een eigen

Nadere informatie

Groepsplan Yulius Lingewaal College

Groepsplan Yulius Lingewaal College Groepsplan Yulius Lingewaal College Klas D VMBO TL 4 Mentor Schooljaar 2014-2015 Datum start groepsplan 2 september 2014 Didactische leerlijnen Leerlijn Doelen Aanpak / Organisatie Materiaal Evaluatie

Nadere informatie

Rembrandt en de Bijbel

Rembrandt en de Bijbel Rembrandt en de Bijbel POSE CHRISTENDOM HAV0/VWO 4 - CSG CALVIJN GODSDIENST De profetie van Simeon aan Maria olieverf op paneel (55 44 cm) 1628 Kunsthalle, Hamburg - Duitsland 1 Wat gaan jullie doen? Als

Nadere informatie

Vincent-stripverhaal MAKEN VOELEN SAMENWERKEN KIJKEN. Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs www.expertisecentrum-kunsttheorie-po.

Vincent-stripverhaal MAKEN VOELEN SAMENWERKEN KIJKEN. Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs www.expertisecentrum-kunsttheorie-po. Vincent-stripverhaal Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs Vincent-stripverhaal Een opdracht voor groep 5 of 6 gericht op inleven en maken. Leerlingen maken samen een stripverhaal, gebaseerd

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

Thema-opdracht: Arbeiten im Restaurant

Thema-opdracht: Arbeiten im Restaurant Thema-opdracht: Arbeiten im Restaurant Je hebt gekozen voor het thema Arbeiten im Restaurant. Je gaat de komende vijf weken je woordenschat in het Duits aanvullen met relevante begrippen en je oefent in

Nadere informatie