Hoofdstuk 2 Sprekend Verleden 2e fase Havo. De Grieks-Romeinse wereld. drs.j.w.swaen historicus

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoofdstuk 2 Sprekend Verleden 2e fase Havo. De Grieks-Romeinse wereld. drs.j.w.swaen historicus www.blikopdewereld.nl"

Transcriptie

1 Hoofdstuk 2 Sprekend Verleden 2e fase Havo De Grieks-Romeinse wereld drs.j.w.swaen historicus 1.1 Het ontstaan van de poleis Athene als voorbeeld Rond steden ontstaan staatjes Door natuurlijke omstandigheden ontstonden er tussen 800 en 500 voor Christus ongeveer 700 stadstaten(poleis) in Griekenland. De meeste waren niet groter dan tussen de 50 en 100 vierkante km. Twee grote uitzonderingen waren Athene ongeveer 2600 en Sparta ongeveer 8400 vierkante km. In het middelpunt van bijna alle poleis was een versterkte heuvel die Acropolis werd genoemd. Met andere woorden: hoge stad. Ook was er een Agora, een plein waar burgers elkaar ontmoeten om over het bestuur van de polis te praten en waar handel werd gedreven. Rondom de Acropolis en de Agora ontstonden echte steden, grote nederzettingen waarvan de meeste bewoners van iets anders leefden dan akkerbouw en veeteelt. De Grieken ontwikkelden nieuwe gedachten over hoe inwoners van een staat bij het bestuur betrokken kunnen worden. Namelijk: Autocratie: bestuur door alleenheersers

2 Oligarchie/aristocratie: bestuursvormen waaraan alleen de aanzienlijkste burgers deelnamen Democratie: bestuursvormen waaraan alle burgers deelnamen Wellicht valt je op dat het woord polis lijkt op politiek en dat is niet vreemd omdat wij dat woord daarvan hebben afgeleid. Politiek is de manier waarop mensen macht onder elkaar verdelen De adel moet de macht gaan delen met andere bevolkingsgroepen De adel was een groep rijke en machtige families die hun rijkdom en macht erfden van hun voorouders. Hun rijkdom was vooral gebaseerd op grondbezit. De raad der edelen maakte de dienst uit in de polis. Deze manier van besturen noemen we een aristocratie. Er was meestal wel een volksvergadering (vergadering van alle mannen) maar die stond onder invloed van de adel. De bevolking groeide maar in Griekenland was de hoeveelheid vruchtbare grond beperkt. De bewoners kregen daardoor ruzie over de grond. Om dit probleem op te lossen organiseerden groepen mensen expedities (onderzoekingstochten) om ergens anders een plaats te vinden voor een nieuw bestaan. We noemen het stichten van poleis op overzees grondgebied kolonisatie. Zo'n polis noemen we een kolonie. In de periode 750 tot 500 voor Christus zijn door de Grieken veel kolonies gesticht. Vooral rond de Middellandse Zee en de Zwarte zee. Door de kolonisatie breidde de handel zich sterk uit. Het waren nu de handelaren die ook het recht opeisten om invloed te kunnen uitoefenen op het bestuur. Zij wilden ook deelnemen aan de macht. In veel stadstaten ontstonden 'democratieën'. Het ware geen echte 'democratieën omdat alleen mannen die burgerrecht hadden mochten stemmen. Athene als voorbeeld Op voorstel van de edelman Kleisthenes besloten de Atheners in 509 v. Chr. een nieuwe regeringsvorm in te voeren. Alle belangrijke beslissingen werden voortaan door de volksvergadering genomen. Alle vrije mannen boven de 18 jaar mochten voortaan stemmen. Dit noemen we een directe democratie. De Volksvergadering koos tien leiders van leger en vloot. Er is ook een indirecte democratie, daar waar men vertegenwoordigers kiest die voor de kiezers in de vergadering beslissen ( b.v in ons land). De vergaderingen werden voorbereid door een Raad van Vijfhonderd. deze werden door loting aangewezen voor één jaar. Het dagelijks bestuur van Athene was in handen van telkens een wisselende groep van vijftig leden van een telkens wisselende groep van de Raad van Vijfhonderd. Geen stemrecht hadden vrouwen, slaven (eenderde van de inwoners van Athene bestond uit slaven), kinderen tot 18 jaar en de in Athene wonende buitenlanders. 2.2 De Grieken verslaan de Perzen en strijden onderling Tegenstellingen tussen Athene en Sparta Niet overal kwamen democratieën voor. In Sparta was er een oligarchie/aristocratie. Sparta, stichtte geen kolonies maar veroverde het land van de buren, de Messeniërs, die verplicht werden voedsel aan Sparta te leveren. Sparta stelde veel belang in militaire zaken en werd dan ook wel meer een leger met een staat dan een staat met een leger genoemd. In de volksvergadering konden alle Spartaanse mannen voorstellen aannemen of verwerpen. Maar een raad van edelen mocht alleen voorstellen doen waar de volksvergadering geen wijzigingen in mocht aanbrengen. De Grieken verslaan de Perzen

3 Nadat in Athene de democratie was ingevoerd, driegde er groot gevaar uit het Midden- Oosten. Daar was een machtige staat het Perzische Rijk ontstaan. Griekse kolonisten aan de kust van Klein Azië wilden zich onafhankelijk maken van de Perzische koning Darius en kwamen in 500 voor Christus in opstand. Deze opstand was het begin van de Perzische oorlogen. Darius besloot daarop Griekenland te veroveren. In 490 voor Christus vielen de Perzen voor de eerste keer van uit zee Griekenland aan. Veel Griekse staatjes sloten zich aaneen onder leiding van Athene en Sparta. In de slag bij Marathon kwamen de Spartanen pas opdagen, nadat de Atheners de zege al hadden bereikt. In 480 voor Christus vielen de Perzen, onder koning Xerxes, opnieuw Griekenland aan. De Spartanen kregen de leiding over de strijd op het land en Athene op zee. De Perzen wonnen de slag bij Thermopylae en veroverden heel Griekenland behalve de Peloponnesos. De Griekse vloot versloeg echter de Perzische vloot in de slag van Salamis. In 479 werd bij Plataea ook het Perzische leger verslagen. De Grieken strijden onderling Athene zowel als Sparta werden de leiders van bondgenootschappen. Athene was als grootste de leider van de Delische zeebond, genoemd naar het eiland Delos. Sparta gaf leiding aan de Peleponnesische Bond (Sparta lag in de Peleponnesus; kijk maar op het kaartje).

4 In 431 brak er tussen de beide bondgenootschappen de Peloponnesische oorlog uit een oorlog uit. Deze zou tot 404 voor Chr. duren en leidde tot een nederlaag voor Athene. Sparta wist enkele tientallen jaren de leiding te nemen totdat de Griekse poleis zouden worden veroverd door de Macedoniërs. 2.3 Het ontstaan van het wetenschappelijk denken Het Griekse wereldbeeld De Grieken gaven aanvankelijk net als andere volken een mythologische verklaring voor het ontstaan van de wereld. Sommige Grieken brachten daar verandering in. Zij probeerden als eersten het mythische wereldbeeld te vervangen door een natuurwetenschappelijk wereldbeeld. In plaats van mythologische verklaringen zochten natuurfilosofen filosofische verklaringen voor natuurverschijnselen. De belangrijkste Griekse theorieën over het heelal waren van de filosoof Aristotules (4e eeuw voor Chr.) en de wiskundige Ptolemaeus(2e eeuw na Chr.).Ptolemaues onderbouwde Aristotules theorie, dat de aarde een onbeweegbare bol in het centrum van het bolvormige heelal was, met wiskundige berekeningen van de banen die de hemellichamen volgden. Dit natuurwetenschappelijke wereldbeeld drong slechts door tot een klein deel van de bevolking. De meeste mensen bleven de aarde zien als een platte schijf met de hemellichamen daarboven.

5 Een nieuwe manier van denken: voortdurend vragen en zoeken naar kennis Griekse onderzoekers hebben iets belangrijks veranderd in het leven van de mensen. Zij vonden dat te vaak allerlei verschijnselen (bijvoorbeeld regen en onweer) werden toegeschreven aan de goden. Zij ontdekten nieuwe kennis door te onderzoeken. Zij gingen onderzoeken hoe de wereld waarin zij leefden, in elkaar zat. Zij zochten de verklaringen in de natuur zelf en niet in de godsdienst. Natuurkrachten waren het gevolg van bepaalde regels in de natuur. De wetenschap kwam daardoor in hoog aanzien te staan. Met wetenschap wordt bedoeld het systematisch geordend geheel van weten en van de regels waarmee verdere kennis verkregen kan worden. Het werd een voorbeeld voor mensen uit latere tijden. Geboorte van de Geneeskunde De arts Hippocrates zocht verklaringen voor het ziek zijn in de natuur zelf. Hij ging precies opschrijven hoe een ziekte bij iemand verliep. Zo probeerde hij er achter te komen hoe de ziekte ontstond en hoe die genezen kon worden. Hippocrates wordt wel de vader van de geneeskunde genoemd. Geboorte van de Geschiedenis Herodotus wordt wel de eerste geschiedschrijver genoemd. Hij reisde veel en noteerde dan wat de mensen hem vertelden. Hij schreef over de Egyptische piramiden en over de oorlogen tussen de Grieken en de Perzen. Thucydides schreef over de Peleponnesische Oorlog en probeerde deze ook te verklaren. Hij stond kritisch ten opzichte van mensen die hem gegevens over de oorlog gaven. Geboorte van de filosofie De filosofie houdt zich bezig met levensvragen, zoals vragen over geluk en ongeluk, recht en onrecht, rijkdom en armoede. In plaats van een beroep te doen op bovenmenselijke en bovennatuurlijke verklaringen voor deze vragen zochten filosofen naar een verklaring die met het verstand beredeneerd kon worden. Zo'n filosoof was Socrates. hij probeerde al vragend er achter te komen hoe de wereld in elkaar zat en wat het beste was. Hij dacht dat mensen alleen slechte dingen deden omdat ze niet nadachten. Hij zag domheid als het grootste gevaar van de mens. Een van de belangrijkste plaatsen waar de filosofische vragen aan de orde werden gesteld was het theater.

6 De bibliotheek van Alexandrië als centrum van wetenschap In Alexandrië stichtte Alexander de Grote de grootste bibliotheek in het Midden-Oosten. Van alle windstreken kwamen geleerden er studeren. De Grieken wilden een goede opleiding, vol wedijver De Grieken wilden in alles uitblinken, zoals de Goden. Alles stond in het teken zichzelf te verbeteren door onderlinge wedijver. Men moest succesvol zijn in het leven. In Griekenland konden veel mensen lezen en schrijven. De ideale Griek moest niet alleen handel drijven maar ook kunnen deelnemen aan de democratie en een goed figuur slaan op het gebied van sport en muziek. Zo ontstonden ook de Olympische Spelen die ter ere van de God Zeus werden gehouden. 2.4 De Grieken en hun kunst Aristoteles schreef 'het schone berust in de maat en orde'. Daarmee werd bedoeld: maat en evenwicht houden, niet overdrijven. Kunstwerken moesten een 'ideaal' benaderen. De beeldhouwkunst uit de 'Gouden Eeuw' (5e eeuw voor Chr.) werd gekenmerkt door vrijstaande beelden, beweging en een natuurlijke weergave van het lichaam. In de bouwkunst werd de toon gezet door het Partheon. Tempels en theaters waren de belangrijkste bouwwerken van de Grieken. Het belangrijkste kenmerk van de tempels waren de zuilen. Er zijn verschillende bouwstijlen in de Griekse architectuur te onderscheiden. De verschillen tussen de stijlen kun je het duidelijkst bij de zuilen zien. De oudste en eenvoudigste stijl is de Dorische bouwstijl. De zuilen zijn niet recht, maar lopen bol. Op het eind zijn de zuilen niet versierd, maar gewoon plat. Het bovenste gedeelte wordt 'kapiteel' genoemd.. Later kwam de Ionische bouwstijl op. De zuilen zijn recht en het kapiteel is versierd met twee krullen. De krullen worden 'voluten' genoemd.

7 De laatste stijl werd pas in de Romeinse tijd ontwikkeld en heet Korintische stijl. De kapitelen zijn uitgehouwen en versierd met bladeren. Bouwkunst en godsdienst waren verbonden met de natuur. tempels werden gebouwd op schitterende plaatsen in de natuur. 2.5 Alexander de Grote, veroveraar en verbreider van de Griekse cultuur In 338 voor Christus werd Griekenland veroverd door koning Philippus van Macedonië. Twee jaar daarna werd hij vermoord. Zijn 20 jarige zoon volgde hem op. Alexander besloot de oude vijand Perzië aan te vallen. In 334 ging hij met zij leger op weg. Negen jaar later had hij het Perzische Rijk in zijn macht. Na zijn veroveringen verspreidde de Griekse cultuur zich in het Midden-Oosten. Grieks werd de belangrijkste taal en de Griekse kunst en wetenschap werd een voorbeeld. Alexander werd na zijn dood door de Romeinen 'de Grote' genoemd. Vooral omdat hij een groot legeraanvoerder was en omdat hij de Griekse cultuur over een groot gebied verspreidde. 2.6 Rome verovert heel Italië Rome onder de Etrusken Rond 800 voor Christus veroverden de Etrusken, een volk uit het Midden-Oosten, een groot deel van Noord- en Midden-Italie. In dat gebied lag Rome. De handel nam sterk toe en dorpen en steden groeiden. Rond 500 voor Christus kwamen de inwoners van een aantal steden in opstand tegen de Etrusken. Rome behoorde tot de steden die zich vrijvochten. Rome verovert het vasteland van Italië Tussen 500 en 275 voor Christus veroverden de Romeinen het grondgebied van de andere volken die in Italië leefden, het laatste de Griekse koloniën in Italië. De Romeinen zouden Italië bijna duizend jaar regeren. Rome wordt een republiek Rome was eerst een koninkrijk maar werd een republiek. Een regeringsvorm waarin telkens na verloop van tijd nieuwe bestuurders worden gekozen. De belangrijkste bestuurders waren twee consuls. Ze werden voor één jaar benoemd. Ze waren ook aanvoerders van het leger. Daarnaast was er de Senaat (raad van ouderen). Deze gaf raad aan de bestuurders. Romeinse mannen kwamen bij elkaar in de Volksvergadering. Maar

8 ze hadden weinig invloed op het bestuur. Alleen rijke mensen konden ambten vervullen, want ambten werden niet betaald. 2.7 De Romeinen stichten een imperium Waarom veroverden de Romeinen een imperium? Nadat de Romeinen heel Italië in hun macht hadden gekregen (275 v. Chr.), veroverden de Romeinen een imperium dat bestond uit het Middellandse Zeegebied en een groot deel van de rest van Europa. Dat imperium kwam niet tot stand volgens een tevoren opgesteld plan. De Romeinen hadden steeds weer andere redenen om een gebied te veroveren. De gevolgen van de veroveringen De Romeinen verdeelden hun rijk in provincies. Zie het kaartje. Aan het hoofd kwam een gouverneur en er werden troepen gelegerd. In het bestuur werd de Romeinse senaat machtiger. Daar zaten zeer ervaren bestuurders in. Zij gaven raadgevende adviezen. De invloed van de Griekse cultuur werd sterker. Griekse goden nam men over. Maar ook de wetenschap en bouwkunst. Veel boeren raakten hun grond kwijt en trokken naar de stad. Zij werden proletariërs genoemd. Een proletariër was iemand die alleen kinderen bezat. Niet alleen het aantal arme mensen groeide maar ook het aantal rijke mensen. Door de veroveringen maakten de Romeinen ook veel slaven buit. Het Romeinse leger werd minder sterk. Dat kwam omdat steeds meer boeren proletariër werden. Boeren konden wel hun uitrusting en wapens betalen, proletariërs niet. 2.8 De Romeinse republiek wordt een keizerrijk

9 Beroepslegers brengen generaals aan de macht Doordat het aantal boeren steeds kleiner werd, waren er te weinig soldaten voor de Romeinse legers. Men besloot een beroepsleger in te voeren. Proletariërs konden als vrijwilligers zestien jaar dienst nemen in het leger. Na hun diensttijd kregen ze in een provincie een stukje grond. de bevelhebber zorgde voor soldij en voor een stuk grond na afloop van hun diensttijd. Dus waren ze trouwer aan hun bevelhebber dan aan Rome. Dat bleek toen Julius Caesar naar Rome optrok. Van republiek tot keizerrijk De senaat wilde niet dat Caesar de macht zou krijgen. Om de macht van de senaat te herstellen pleegden senatoren een moordaanslag op Caesar (44 voor Chr.). Maar er kwamen nieuwe tegenstanders zoals Caesar' s achterneef en aangenomen zoon Octavianus. Er ontstond een burgeroorlog die werd gewonnen door Octavianus, die zich Augustus liet noemen. Augustus ging heel voorzichtig te werk. Hij liet de oude staatsinrichting in naam bestaan en bleef de Senaat om raad vragen, gaf zichzelf de titel 'princeps' wat betekent 'de eerste burger'. Maar hij zorgde er wel voor dat hij in werkelijkheid de macht had. Zo werd hij de eerste keizer van het Romeinse rijk. Met de naam Caesar eerde hij zijn stiefvader. De opvolgers van Augustus gingen de naam 'Caesar' als titel gebruiken. Ons woord keizer, het Duitse Kaiser en het Russische tsaar zijn er van af geleid. De Romeinse Vrede (Pax Romana) Augustus en zijn opvolgers zorgden voor enkele eeuwen vrede in het Romeinse rijk. Dit wordt de Pax Romana genoemd. Er kon zo lang een vrede ontstaan door de volgende oorzaken: Het leger bleef trouw aan de keizer. De soldaten kregen meer geld en betere grond na hun dienstijd. Legeraanvoerders waren de keizer trouw en maar korte tijd in dienst. De handel nam toe omdat men de zeerovers verdreef. Tevens bouwde men vuurtorens en werden havens aangelegd en kon men overal met dezelfde munt betalen. De Romeinen hadden ook het geluk dat er geen vijanden verschenen. Dat zou in de derde eeuw na Christus gaan veranderen. De meeste mensen wonen op het platteland Het aantal handelaren en handwerkslieden nam toe. Deze woonden bijna allemaal in steden. Daar was veel vermaak te vinden in bijvoorbeeld amfitheaters. Het beroemdste was het Colosseum in Rome. Maar de meeste mensen werkten nog in de landbouw en woonden op het platteland in dorpjes. Daar was een groot deel van de grond in handen van grootgrondbezitters. Het merendeel van de bevolking op het platteland behoorde tot de vrije boeren. Zij hadden kleine boerderijtjes in eigen bezit. 2.9 Het Romeinse wereld- en mensbeeld Romeinse geleerden namen het wereldbeeld van de Grieken over. Maar voor veel Romeinen was de aarde een in het heelal zwevende platte schijf. De Romeinse wereldkaart was een weerspiegeling van dit wereldbeeld: de bekende wereld werd

10 voorgesteld als een cirkelvormige op het oosten georiënteerde schijf (het oosten, de oriëns, boven). Het Romeinse mensbeeld Dat werd beïnvloed door de Grieken. Maar er waren verschillen: Een meer militaire kijk op de mens De Romeinen hadden een meer militaire kijk op de mens De Romeinen hadden een gedeeltelijk ander waardestelsel. Waarden die in oorlogen van groot belang zijn stonden in hoog aanzien zoals moed, gehoorzaamheid, opofferingsgezindheid en vaderlandsliefde. Romeinen bouwden ook tempels en theaters. Maar de Romeinen werden vooral bekend door hun amfitheaters. Maar ook triomfbogen en erezuilen. Een meer praktisch kijk op de mens De Romeinen hadden een praktischer kijk op de mens. Dat blijkt uit: Ze legden rechten en plichten vast op schrift. Zo ontstond de Romeinse rechtspraak. in Romeinse streken vond de rechtspraak plaats in gebouwen, basilicae geheten. Tot in onze tijd is de invloed van de Romeinse rechtspraak merkbaar. Het ging de Romeinen niet om grote filosofische problemen maar om verbetering van de kwaliteit van het dagelijks leven. Zo legde men aquaducten en badhuizen aan. Gedeeltelijk eigen kijk op de bouwkunst Het Romeinse theater was niet in een heuvel ingebed maar was een vrijstaande constructie. De Griekse tempels hadden geen verschil aan voor- of achterzijde. De Romeinse hadden aan de voorzijde de ingang en het voorportaal, omgeven door vrije zuilen. De rest van de tempel had slechts halfzuilen, die met de platte kant waren aangebouwd tegen de buitenmuur en deze moesten ondersteunen. De Griekse tempel was volledig omgeven door vrijstaande zuilen. Typische Romeinse vormen waren de boog, het gewelf en de koepel. Nieuwe bouwtechnische middelen creëerden de mogelijkheid grote ruimten te overspannen (Pantheon). Een juridisch voorbeeldige manier om met elkaar om te gaan De belangrijkste reden waarom volken het Romeinse bestuur waardeerden was de Romeinse rechtspraak. Belangrijke rechtsregels van de Romeinen waren: Iemand is onschuldig tot zijn schuld is bewezen. Iemand die ergens van is beschuldigd, moet de kans krijgen zich te verdedigen. Niemand mag worden gestraft voor wat hij denkt. De bestuurders van een land mogen zich niet met de rechtspraak bemoeien. dat mogen alleen rechters Opkomst van het Christendom Het Jodendom

11 Zij geloofden in één almachtige God. Zij geloofden bovendien dat hun God de enige ware was en dat zij het uitverkoren volk waren. De godsdienstige opvattingen van de Joden worden het Jodendom genoemd. Zij staan in het Oude Testament (Tanach). En de regels waarna men moest leven worden de Tien Geboden genoemd. De Joden geloofden dat God hun een grote staat zou geven. Toen de Joden telkens door een ander volk werden overheerst, kwam het geloof in een verlosser op. Deze door God gezonden verlosser, zou hun staat bevrijden van vreemde overheersers. Onder de Romeinen begonnen de Joden een opstand maar ze werden uit Palestina verdreven. Overal vormden de verdreven Joden een minderheid. Het ontstaan van het Christendom De volgelingen van Jezus zeiden dat hij een goddelijk wezen was, zoon van God. Hij sprak over het 'koninkrijk van God' dat in het bezit zou komen van armen, hongerigen en verdrukten. Hij kreeg ook de naam Christus. Dat is een Grieks woord dat gezalfde betekent. De aanhangers van Christus werden christenen genoemd. Centraal in zijn prediking stond goedheid en vergevingsgezindheid jegens de medemens. Sommige zagen hem als de verlosser, die de joden in Palestina zou bevrijden van de Romeinen. Dat leidde ertoe dat hij ter dood werd veroordeeld aan het kruis, na een aanklacht van Joodse leiders die bang waren hun leiderschap te verliezen. Christenen geloven dat God zijn zoon Jezus als verlosser naar de aarde heeft gestuurd om de mensen van de zondeval te redden. Jezus zou na zijn dood verrijzen en terugkeren naar de aarde en alle aardse rijken verenigen en het Koninkrijk van God stichten. Het Joodse verlossingsideaal werd zo door de christenen uitgebreid tot alle mensen. De ideeën van Christus werden door zijn belangrijkste volgelingen (apostelen) verder onder de mensen verbreid via de vier evangeliën van Marcus, Mattheus, Lucas en Johannes. Deze werden samen met de brieven van de apostel Paulus opgenomen in het Nieuwe Testament. Het Oude- en Nieuwe-Testament vormen samen de Bijbel van de christenen. De leer van het Christendom Christelijke geloofsbelijdenis In de loop van de jaren 100 tot 300 ontstond een christendom dat in veel streken van het Romeinse rijk verschillend was. Pas toen de Romeinse keizers het christelijk geloof in de 4e eeuw aanvaardden, ontstond er meer eenheid. Dat werd vastgelegd in een geloofsbelijdenis. Daarin staat dat Jezus, naast mens ook de zoon van God is. Na zijn dood zou hij verrijzen om alle mensen te verlossen van zonden en een eeuwig leven te geven. Op het einde der tijden zullen in het Laatste Oordeel de gelovigen van de ongelovigen worden gescheiden. De gelovigen gaan dan naar de hemel en de ongelovigen naar de hel. Christelijke waarden, deugden en rituelen. Omdat het christendom uitgaat van het feit dat de mens onvolmaakt is, leeft een mens naar christelijke waarden zoals menslievendheid en vergevingsgezindheid en de daaruit voortvloeiende deugden. Het christendom kent zijn rituelen die sacramenten worden genoemd. Voorbeelden daarvan zijn de doop, eucharistie, laatste sacramenten en huwelijk. In de eucharistie viert men de eenwording met Christus door middel van brood en wijn. Het christendom verbreidt zich

12 Het christendom profiteerde daarbij van de uitbreiding van het Romeinse Rijk. De verbreiding kwam vooral door: het bestaan van de Pax Romana waardoor de ideeën snel konden worden verbreid. Armen en onderdrukten voelden zich tot het christendom aangetrokken. Jezus predikte dat een ieder gelijk was voor God en hij beloofde een beter leven na de dood. Veel rijke Romeinen raakten vooral onder de indruk door de aansporingen tot goed gedrag en regels als de tien Geboden. Romeinse keizers vervolgen de christenen De Romeinse keizers vreesden dat de christenen niet de Romeinse regering, maar hun eigen leiders zouden gehoorzamen. Het christendom werd verboden en vervolgingen begonnen. Het christendom wordt de enig toegestane godsdienst De keizers merkten dat de vervolgingen niet hielpen en zagen de aanhang van de christenen groeien. In 313 na Christus bepaalde keizer Constantijn dat christenen goede burgers konden zijn. Aan het einde van de 4e eeuw (394) bepaalde keizer Theodosius zelfs dat het christendom de enig toegestane godsdienst was. Als wat met de oude godsdiensten te maken had werd afgeschaft. De organisatie van het christendom en de kerk

13 De christelijke Kerk bouwde met als voorbeeld het Romeinse Rijk een organisatiestructuur op. Toen het Romeinse Rijk uiteen viel bleef de kerkelijke structuur bestaan. Centraal in die organisatie stonden de bisschoppen, die leiding gaven aan een bisdom(een kerkelijke provincie). Boven de bisschoppen stond de paus als leider van de Kerk. Aan de basis van een kleine kerkelijke gemeenschap stond een pastoor. Er waren wel verschillen tussen het christendom in het West-Romeinse rijk en Oost-Romeinse rijk Het West- Romeinse Rijk valt uiteen in Germaanse staten Na de dood van keizer Theodosius in 395 werd het Romeinse rijk onder zijn zonen verdeeld in een oostelijk en westelijk deel: het Oost- en West-Romeinse rijk. Het Oost-Romeinse rijk zou tot 1453 blijven bestaan. Het West- Romeinse rijk zou in 476 uiteenvallen in een lappendeken van Germaanse staten. De Germanen. Al in de derde eeuw trokken Germaanse volken het Romeinse rijk binnen. Een deel romaniseerde. Ze hadden veel gemeenschappelijk. De talen leken veel op elkaar. Ze leefden van landbouw en woonden in dorpen. Elk Germaans volk was verdeeld in verschillende stammen. Ze hadden ook een gelaagde samenleving. Bovenaan vrije mannen, in de middelste laag vrijgelatenen en in de onderste laag slaven. In oorlogstijd koos men een aanvoerder. Verschillen tussen de godsdienst van de Germanen en het christendom De Germanen vereerden meer goden(polytheïsme). Die verbeelden vaak natuurkrachten. Elke Germaanse stam gaf zijn goden een naam in de eigen taal en bewaarde eigen verhalen en rituelen. Naast deze verschillen was er ook een overeenkomst: zowel christenen als Germanen geloofden in een leven na de dood. Over dat leven na de dood hadden ze echter elk hun eigen opvatting. In de Germaanse godsdienst bestonden andere waarden, normen en deugden dan in het christendom. Germaanse normen waren: het eren van de voorvaderen en de plicht het stamland te verdedigen. Germaanse deugden waren lichaamskracht, dapperheid, eergevoel en vergeldingsdrang.

14 Franken veroveren een groot deel van het westelijke Romeinse Rijk. De Franken zijn niet altijd vijanden van de Romeinen geweest. Tijdens keizer Constantijn ( ) werden ze betrokken bij de verdediging van het Romeinse rijk en kwamen ze te wonen ten westen van de Rijn in het huidige België en Noord-Frankrijk. In de vijfde eeuw werd de invloed van de Franken steeds groter door het wegtrekken van de Romeinse legioenen. Toen het grondgebied van de Franken werd bedreigd ontstond het verlangen naar een leider. Die leider werd Clovis. In 481 werd hij koning van één van de Frankische stammen. Met hem begonnen de Middeleeuwen.

H2 - DE GRIEKS-ROMEINSE WERELD 1 - HET ONTSTAAN VAN DE POLIS, ATHENE ALS VOORBEELD

H2 - DE GRIEKS-ROMEINSE WERELD 1 - HET ONTSTAAN VAN DE POLIS, ATHENE ALS VOORBEELD H2 - DE GRIEKS-ROMEINSE WERELD 1 - HET ONTSTAAN VAN DE POLIS, ATHENE ALS VOORBEELD Rond steden ontstaan staatjes 800 vc 200 aparte staatjes in Griekenland door natuurlijke omstandigheden. Polis - Staatje.

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

GESCHIEDENIS BOVENBOUW. HAVO ACTIVITEITENBOEK antwoorden hoofdstuk 2

GESCHIEDENIS BOVENBOUW. HAVO ACTIVITEITENBOEK antwoorden hoofdstuk 2 GESCHIEDENIS BOVENBOUW HAVO ACTIVITEITENBOEK antwoorden hoofdstuk 2 2 De Grieks Romeinse wereld ORIËNTATIEKENNIS EXAMENSTOF BEVRAAGD Antwoorden op de basisvragen De zwart genummerde vragen gaan over de

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

taal reliëf > stadstaten (polis / poleis) machtstrijd poleis (Athene <> Sparta) zelfde vijand Homerus

taal reliëf > stadstaten (polis / poleis) machtstrijd poleis (Athene <> Sparta) zelfde vijand Homerus H2 GRIEKENLAND 1. Eenheid en verdeeldheid > Waarom? taal reliëf > stadstaten (polis / poleis) religie machtstrijd poleis (Athene Sparta) zelfde vijand Homerus Polis: - Acropolis - bestuur, rechtspraak,

Nadere informatie

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Werkblad 9 Ω Grieken en Romeinen Ω Les : Grieken: goden en mensen Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Griekenland heel belangrijk. Ze werden stadstaten genoemd.

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Woordwiel!!! Tijd van Grieken en Romeinen

Woordwiel!!! Tijd van Grieken en Romeinen Woordwiel!!! Tijd van Grieken en Romeinen Instructie Voor deze opdracht heb je een potlood en gum nodig. Deze opdracht maak je in tweetallen. Op de volgende bladzijde staan woordwielen die gevuld moeten

Nadere informatie

G E S C H I E D E N I S - A A N T E K E N I N G E N H 1 / 2 / 3

G E S C H I E D E N I S - A A N T E K E N I N G E N H 1 / 2 / 3 G E S C H I E D E N I S - A A N T E K E N I N G E N H 1 / 2 / 3 HOOFDSTUK 1 PARAGRAAF 1 Weg van de mensheid: - Staat in Afrika - Van daaruit Verspreiding over de rest van de wereld - Mens behoort tot de

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Over land en over zee. Veroveraars

Over land en over zee. Veroveraars De Romeinen hadden een heel groot rijk van Azië, Noord- Afrika en ook nog Europa. Ze hadden sterke legers en hele slimme generaals met stevige wegen en snelle boten. Over land en over zee In Nederland

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN DE KLASSIEKE OUDHEID. Inhoudstafel. Emma Vanden Berghe (2013-2014)

GESCHIEDENIS VAN DE KLASSIEKE OUDHEID. Inhoudstafel. Emma Vanden Berghe (2013-2014) GESCHIEDENIS VAN DE KLASSIEKE OUDHEID Inhoudstafel 1 Inleiding: p. 23-46 I. INLEIDING 1. Bronnen en chronologie Bronnen Geschreven bronnen Ongeschreven bronnen Brongebruik Chronologie Relatieve en absolute

Nadere informatie

Geschiedenis. Quintie Beerens. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61253

Geschiedenis. Quintie Beerens. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61253 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Quintie Beerens 17 May 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/61253 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

Ontstaan van Rome: 1 * Aeneas en de Trojaanse oorlog sticht Alba Longa * Mars x Sylvia Rheia = Romulus + Remus * moeder is dochter van Numitor koning

Ontstaan van Rome: 1 * Aeneas en de Trojaanse oorlog sticht Alba Longa * Mars x Sylvia Rheia = Romulus + Remus * moeder is dochter van Numitor koning DE ROMEINEN Ontstaan van Rome: 1 * Aeneas en de Trojaanse oorlog sticht Alba Longa * Mars x Sylvia Rheia = Romulus + Remus * moeder is dochter van Numitor koning van Alba Longa * Numitor afgezet door zijn

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie

Paragraaf 4: De Germaanse cultuur - TL 1

Paragraaf 4: De Germaanse cultuur - TL 1 Auteur Floris Sieffers Laatst gewijzigd 28 October 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/65939 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie

Griekenland 336 v. Chr (bij de dood van Philippos van Macedonië ) Alexander de Grote opvolger Philippos van Macedonië.

Griekenland 336 v. Chr (bij de dood van Philippos van Macedonië ) Alexander de Grote opvolger Philippos van Macedonië. Kenmerkende aspecten: De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat De klassieke vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur De ontwikkeling

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Verspreiding Christendom - HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62218

Verspreiding Christendom - HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62218 Verspreiding Christendom - HV 1 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 June 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62218 Dit lesmateriaal is

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Wim Jurg. De vierde eeuw. of hoe het christendom staatsgodsdienst werd DAMON. JURG, De vierde eeuw.indd 3 18-07-11 10:40

Wim Jurg. De vierde eeuw. of hoe het christendom staatsgodsdienst werd DAMON. JURG, De vierde eeuw.indd 3 18-07-11 10:40 Wim Jurg De vierde eeuw of hoe het christendom staatsgodsdienst werd DAMON JURG, De vierde eeuw.indd 3 18-07-11 10:40 Inhoud Vooraf 7 1. De tuinierende god 9 2. Een net niet heilige keizer 34 3. Het nieuwe

Nadere informatie

Samenvatting - Geschiedenis: H2

Samenvatting - Geschiedenis: H2 Samenvatting - Geschiedenis: H2 Jaartallen: - 1750 voor Christus: Abraham reist van Irak naar Israël - 507 voor Christus: Begin democratie in Athene - 331 voor Christus: Alexander de Grote verovert het

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

De Germaanse cultuur hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62219

De Germaanse cultuur hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62219 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 June 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62219 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Klas 1: Grieken en Romeinen

Klas 1: Grieken en Romeinen Auteur Joyce Landman Laatst gewijzigd 19 November 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/66858 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

De Griekse Bouwkunst

De Griekse Bouwkunst De Oude Grieken De Oude Grieken Het land Griekenland ligt in het zuidoosten van Europa. Het bestaat uit een groot stuk vastland en een heleboel kleine eilandjes. Griekenland bestond uit allerlei staatjes.

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Situering in tijd en ruimte

Situering in tijd en ruimte Situering in tijd en ruimte Rome groeide tussen 753 v.c. en 476 uit tot een echt wereldrijk. Binnen deze tijdspanne kunnen we drie periodes onderscheiden: Rome als koninkrijk, als republiek en tenslotte

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Inleiding Christendom

Inleiding Christendom Wie zijn de grondleggers van het christendom? Jezus zei: Ga dus op weg en maak alle volken tot mijn leerlingen, door hen te dopen in de naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest, en hun te leren

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100 n. Chr.) 3.3 Christendom in Europa. De verspreiding van het christendom in geheel Europa.

Tijd van monniken en ridders (500 100 n. Chr.) 3.3 Christendom in Europa. De verspreiding van het christendom in geheel Europa. 391 n Chr Onder keizer Theodosius wordt het christendom de staatsgodsdienst in Romeinse Rijk 496 n Chr De Frankische koning Clovis en vele andere Franken bekeren zich tot het christendom Wat waren de belangrijkste

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Paragraaf 2: Het Romeinse Rijk - TL 1. Floris Sieffers. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.

Paragraaf 2: Het Romeinse Rijk - TL 1. Floris Sieffers. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs. Auteur Floris Sieffers Laatst gewijzigd 01 October 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/65742 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw 3.1 Leenheren en nen 3.1 Leenheren en nen Gallië was rond 450 n. Chr. al meer dan 4 eeuwen (sinds Caesar) onder Romeins bestuur en een sterk geromaniseerd gebied, cultuur, bestuur, economie, taal en geloof

Nadere informatie

Romeinen. Door Daan, Karol, Kayleigh en Wies

Romeinen. Door Daan, Karol, Kayleigh en Wies Romeinen Door Daan, Karol, Kayleigh en Wies Les 1 Over land en over zee De tijd van de Romeinen was tussen 3000 voor Christus en 500 na Chr. De Romeinen hadden een groot rijk: van Azië en Noord-Afrika

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

GESCHIEDENIS. 1 Vul de legende bij de kaart aan. 0,5. 2 Leg uit in één woord: expansie = 0,5. 3 Wanneer begon de klassieke oudheid?

GESCHIEDENIS. 1 Vul de legende bij de kaart aan. 0,5. 2 Leg uit in één woord: expansie = 0,5. 3 Wanneer begon de klassieke oudheid? GESCHIEDENIS Overhoring 1 Bestemming Hellas: sociaal en economisch domein & Minoïsche en Myceense cultuur /10 naam: klas: nr.: datum: 1 Vul de legende bij de kaart aan. 1 Leg uit in één woord: expansie

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

DE ROMEINEN. Professor Kleinbrein. intelligent konijn

DE ROMEINEN. Professor Kleinbrein. intelligent konijn DE ROMEINEN Professor Kleinbrein intelligent konijn PROFESSOR KLEINBREIN legionair geen doetjes borstplaat gladius Wonderlijke weetjes en fascinerende feiten over de ROMEINEN SARAH DEVOS met illustraties

Nadere informatie

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten De gelijkenis van de twee zonen Lees : Mattheüs 21:28-32 Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

De Germaanse cultuur hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62219

De Germaanse cultuur hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62219 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 14 July 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62219 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Week 1DEF: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Week les 2. Keizer en Kerst

Week les 2. Keizer en Kerst Week les 2. Keizer en Kerst Je ouders kennen het begin van het kerstevangelie misschien nog wel uit het hoofd: En het geschiedde.... Dit lijkt heel veel op het woord geschiedenis eschiedenis. Er is ook

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Door onze keuze is er een breuk tussen God en mens.

Door onze keuze is er een breuk tussen God en mens. Probleem: breuk tussen en mens Door onze keuze is er een breuk tussen en mens. maakte de mens omdat Hij een vriend wilde. Hij wilde aanhoudend contact met de mens. Hij gaf de mens een verrassend mooi leven.

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

MEMO BEGRIPPEN BRUGKLAS HOOFDSTUK 1 DE GROTE LIJN

MEMO BEGRIPPEN BRUGKLAS HOOFDSTUK 1 DE GROTE LIJN MEMO BEGRIPPEN BRUGKLAS HOOFDSTUK 1 DE GROTE LIJN Geschiedenis of Historie Prehistorie Bronnen Historische canon Historische indeling Het vak dat zich bezig houdt met: 1)wat mensen in het verleden hebben

Nadere informatie

De Bijbel Open 2013 18 (11-05)

De Bijbel Open 2013 18 (11-05) 1 De Bijbel Open 2013 18 (11-05) Op 14 mei is het precies 65 jaar geleden dat in 1948 de staat Israel werd uitgeroepen. U merkt wel dat daar op allerlei manieren publiciteit aan gegeven wordt, positief

Nadere informatie

ROMEINEN. Wonderlijke weetjes en fascinerende feiten over de. SARAH DEVOS met illustraties van HELEEN BRULOT. legionair. geen doetjes.

ROMEINEN. Wonderlijke weetjes en fascinerende feiten over de. SARAH DEVOS met illustraties van HELEEN BRULOT. legionair. geen doetjes. PROFESSOR BREINSTEIN legionair geen doetjes borstplaat gladius Wonderlijke weetjes en fascinerende feiten over de ROMEINEN SARAH DEVOS met illustraties van HELEEN BRULOT INHOUD Voor de Romeinen 7 1. Wie

Nadere informatie

Antwoordkernen bij Eureka 1 De Klassiek Oudheid H. 8 t/m 14

Antwoordkernen bij Eureka 1 De Klassiek Oudheid H. 8 t/m 14 Antwoordkernen bij Eureka 1 De Klassiek Oudheid H. 8 t/m 14 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. De bedoeling

Nadere informatie

Antwoorden bij Hoofdstuk 2 Tijd van Grieken en Romeinen

Antwoorden bij Hoofdstuk 2 Tijd van Grieken en Romeinen Antwoorden bij Hoofdstuk 2 Tijd van Grieken en Romeinen Oriëntatie Eigen antwoord. Bijvoorbeeld: Het oordeel is in mijn ogen niet terecht. Er is sprake van partijjustitie. Maar het oordeel is wel begrijpelijk,

Nadere informatie

Klassieke vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur.

Klassieke vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur. Onderzoeksvraag: Hoe beïnvloedde de uitbreiding van het Romeinse Rijk de cultuur van de volken in West Europa? De (beeldhouw)kunst en architectuur uit de Grieks Romeinse tijd werd in de eeuwen daarna als

Nadere informatie

De profeet Jeremia had voorzegd dat de ballingschap 70 jaar zou duren. De profeet Daniël verwachtte blijkbaar duidelijk dat na het einde van de

De profeet Jeremia had voorzegd dat de ballingschap 70 jaar zou duren. De profeet Daniël verwachtte blijkbaar duidelijk dat na het einde van de Hoofdstuk 7 427-466 voor Christus - schema 13 466-505 voor Christus - schema 14 Schema 13 De 70 jaar weken van de profeet Daniël hoofdstuk 9. Het is dit profetische gedeelte van het boek Daniël uit het

Nadere informatie

Inhoud: Geschiedenis Bouw Toerisme Arco di Constantino Weetjes

Inhoud: Geschiedenis Bouw Toerisme Arco di Constantino Weetjes Inhoud: Geschiedenis Bouw Toerisme Arco di Constantino Weetjes geschiedenis Vespasianus' amfitheater was het beroemdste in de Romeinse wereld. Het werd bekend als Amphitheatrum Flavium - afgeleid van Flavius,

Nadere informatie

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt.

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt. Huwelijk Eucharistische gebeden 2. Eucharistisch Gebed XII-b Jezus, onze Weg. Brengen wij dank aan de Heer, onze God. Heilige Vader, machtige eeuwige God, om recht te doen aan uw heerlijkheid, om heil

Nadere informatie

Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr.

Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr. Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr. Jesaja is de zoon van Amoz, de broer van Uzzia, koning van Juda. Uzzia werd op 16- jarige leeftijd koning, tijdens het 27 e regeringsjaar van Jerobeam

Nadere informatie

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (3)

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (3) Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (3) Presentatie Gemeente van onze Heer Jezus Christus, N.N. en N.N. hebben te kennen gegeven dat ze hun zoon/dochter N.N.

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 34 (31-08)

De Bijbel open 2013 34 (31-08) 1 De Bijbel open 2013 34 (31-08) Onlangs kreeg ik voor ons programma de Bijbel open een vraag over de onvruchtbare vijgenboom in Mattheus 21. Je kunt deze geschiedenis ook in andere evangeliën lezen. We

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Romeinen 1/6. Ze vroegen overal belasting en werden zo ook steeds rijker.

Romeinen 1/6. Ze vroegen overal belasting en werden zo ook steeds rijker. Romeinen Rome was één van de vele volken in Italië. Op een gegeven moment wisten ze de baas te worden over hun buurlandje. Ze voegden de soldaten bij hun eigen leger en waren dus weer sterker! Ze trainden

Nadere informatie

geschiedenis voor de de onderbouw

geschiedenis voor de de onderbouw 1 VMBO-KGT HANDBOEK geschiedenis voor de de onderbouw Inhoudsopgave Introductie 4 1 De tijd van jagers en boeren Het ontstaan van beschavingen 1 Oriëntatie 8 Basis Verdieping 2 Jagen en verzamelen in de

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 40 (12-10)

De Bijbel open 2013 40 (12-10) 1 De Bijbel open 2013 40 (12-10) Er was eens een man die de studeerkamer van een predikant binnenkwam. Hij keek om zich heen en zag al die boeken staan die je in een studeerkamer aantreft. Toen zei die

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Er zijn drie manieren waarop men de toekomst probeert te voorspellen.

Er zijn drie manieren waarop men de toekomst probeert te voorspellen. Een waarmerk De meeste mensen zijn benieuwd naar wat de toekomst zal brengen.vooral in spannende en angstige tijden, zoals onze tijd, is er veel vraag naar wat er staat te gebeuren. Er zijn drie manieren

Nadere informatie

Antwoordkernen bij Eureka 1, 7-de herziene druk, Amersfoort 2013-2014

Antwoordkernen bij Eureka 1, 7-de herziene druk, Amersfoort 2013-2014 DE KLASSIEKE OUDHEID: DE GRIEKEN Antwoordkernen bij Eureka 1, 7-de herziene druk, Amersfoort 2013-2014 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist

Nadere informatie

Geschiedenis van China

Geschiedenis van China Geschiedenis van China Periodes: Shang dynastie 1766 1046 v.chr. Zhou dynastie 1046 256 v.chr. Han 206 v. Chr. 220 n.chr. Tang dynastie 618 907 Song dynastie 960 1279 Ming dynastie 1368 1644 Qing dynastie

Nadere informatie

Wie is Jezus, deel 2. les 5b FOLLOW

Wie is Jezus, deel 2. les 5b FOLLOW Wie is Jezus, deel 2 les 5b DEEL 2B FOLLOW JEZUS, DE REDDER Joh 4:7-9,22 Jezus deed in dit verhaal een aantal dingen die niet gebruikelijk waren. Hij sprak alleen met een vrouw. Dit was ook nog eens een

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord)

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord) Inleiding De kerkenraad heeft u tot twee keer toe bekend gemaakt dat een aantal broers benoemd is tot ouderling en diaken van onze gemeente. Het zijn (namen). Daarmee is ook ruimte gegeven om eventueel

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Kopstukken: Constantijn de Grote I. Prof.dr. L.V. Rutgers

Kopstukken: Constantijn de Grote I. Prof.dr. L.V. Rutgers Kopstukken: Constantijn de Grote I Prof.dr. L.V. Rutgers Thema s Politieke geschiedenis Geschiedschrijving Religie Kunst Voorgeschiedenis: Problemen in de 3e eeuw 1. Erfopvolging: keizers = beroepssoldaten:

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

1 Monnikenwerk KLOOSTER MONNIKEN. Jorik is bang dat hij straf krijgt van de broeder, omdat hij een appel van het klooster wilde stelen.

1 Monnikenwerk KLOOSTER MONNIKEN. Jorik is bang dat hij straf krijgt van de broeder, omdat hij een appel van het klooster wilde stelen. les 1 Monnikenwerk 4 Waar of niet waar? Zet een kring om de goede letters. waar niet waar K O In de ziekenzaal werken verpleegsters. R E Jorik weet eerst niet waar hij is. T N De vader van Jorik is een

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

Leerplan Orthodoxe Godsdienst Secundair Onderwijs - 2 e jaar BSO

Leerplan Orthodoxe Godsdienst Secundair Onderwijs - 2 e jaar BSO Leerplan Orthodoxe Godsdienst Secundair Onderwijs - 2 e jaar BSO Historische benadering: 4 lessen De Primitieve Kerk: De kenmerken van de eerste christenen. Het Apostolisch Concilie (begrip, aanvaarding).

Nadere informatie

HET EVANGELIE VAN DE DWAZE ZWAKHEID VAN GOD. 1.dit evangelie is onthullend. 2.dit evangelie is verlossend.

HET EVANGELIE VAN DE DWAZE ZWAKHEID VAN GOD. 1.dit evangelie is onthullend. 2.dit evangelie is verlossend. 1 Kor. 1:25 / Gehouden op 07-10-2007 / p. 1 DE DWAZE ZWAKHEID VAN GOD Liturgie: Votum & groet Zi: Ps. 75:1.2 Lezing van Gods wet Zi: Ps. 75:23.6 Gebed Schriftlezing: 1 Kor. 1:18-31 Zi: Gez. 177:1.2 (GKB)

Nadere informatie

1. Is Jezus een echt levend persoon geweest?

1. Is Jezus een echt levend persoon geweest? 1. Is Jezus een echt levend persoon geweest? Bijna alle historici gaan er vanuit dat hij heeft bestaan. Zij gaan er dan vanuit dat hij een joods religieus leraar was Ze gaan er vanuit dat zijn activiteiten

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

De Dordtse Leerregels. Artikel 1 t/m 5

De Dordtse Leerregels. Artikel 1 t/m 5 De Dordtse Leerregels Hoofdstuk 1 Artikel 1 t/m 5 Werkboek 1 De Dordtse Leerregels Geschiedenis Het gaat in dit werkboek over de Dordtse Leerregels, of de vijf artikelen tegen de remonstranten. In het

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie