HET PROJECT LARGE HADRON COLLIDER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HET PROJECT LARGE HADRON COLLIDER"

Transcriptie

1 HET PROJECT LARGE HADRON COLLIDER

2 LHC of Large Hadron Collider zal in de 21 ste eeuw voor een groot deel de natuurkunde van de elementaire deeltjes reviseren. Het voorbereidingswerk heeft meer dan 10 jaar geduurd. De apparatuur en wetenschappelijke onderbouw zijn een staaltje van vernuft en samenwerking. LHC is een internationale onderneming waarbij Europa, en in het bijzonder de lidstaten van CERN, de grootste bijdrage levert. Heel wat bedrijven verzorgen de productie van bijzondere onderdelen, zoals elektromagnetenn, bedradingen en kabels, controleinstrumenten,... Het computernetwerk, GRID, is pas in de loop van de jaren 2000 op punt gesteld geweest. Het resultaat getuigt van de noodzaak om in laatste instantie te zoeken naar elegante en vernieuwende technieken om aan dataverwerking te doen. De noodzaak aan experimenteel werk is groot, want het standaardmodel in de elemntaire deeltjesfysica vertoont ernstige tekorten. Alleen ontdekkingen zullen de weg openen om voorbij de grenzen van dit model te stappen. 2 Het project

3 CERN Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire of CERN, wordt in 1954 opgericht met 12 Europese landen, waar België toe behoort. Momenteel telt CERN 20 leden. De bedoeling is om aan zuiver wetenschappelijk onderzoek te doen en de achterstand t.o.v. de Verenigde Staten weg te werken. Oorspronkelijk wordt de aandacht gevestigd op de kernstructuur omdat in die tijd weinig geweten is over de sterke kernkracht. In de voorbije 50 jaar is het onderzoeksterrein verschoven naar de hogeenergie fysica. Vele landen maken gebruik van de faciliteiten van de organisatie. Zowel de levering van apparatuur als financiële steun worden vastgelegd in contracten van eindige duur. In de loop der jaren is de complexiteit van projecten toegenomen en spelen bedrijven een toenemende belangrijker rol in het al of niet slagen van een project. In 1959 start de Proton Synchrotron vesneller (PS) waarbij protonen versneld worden in een kleine cirkelbaan van 628 m omtrek. De versneller is nu een onderdeel van LHC geworden. Op het einde van de CERN is gelegen nabij Meyrin in ht kanton Genève. LHC bevindt zich voor een deel onder het Jura-gebergte op 175 m diepte. De tunnel bevindt zich op Frans en Zwitsers grondgebied. jaren zestig worden nieuwe technieken gebruikt om deeltjessporen vast te leggen, waaronder de proportioneelteller die op elektronische wijze sporen van deeltjes kan registreren. In 1976 wordt gestart met de bouw van de Super Proton Synchrotron versneller (SPS) die aanleiding heeft gegeven tot de ontdekking van de vectorbosonen in SPS is momenteel een belangrijke ringencomplex van LHC. SPS is voor vele jaren het trekpaard geweest van het versnellingscomplex in CERN. De tunnel is 7 km lang. Geladen deeltjes (protonen) worden vanuit de PS gestuurd naar SPS. Daarin worden de ladingen vernsneld tot 450 GeV. Daarna worden ze geleid naar LHC waar hun energie wordt opgedreven tot maximaal 7 TeV. 3 Het project

4 VOORBEREIDINGSWERK In het begin van de jaren 80 worden de voorbereidingen getroffen voor de bouw van de Large Electron Positron Collider of LEP. In 1983 wordt gestart met het graven van een 27 km ondergrondse tunnel waarin elektronen en positronen met hoge snelheid tegen elkaar botsen. De LEP werkt van 1989 tot In deze periode wordt het standaardmodel in de deeltjesfysica verfijnd met nieuwe experimentele resultaten. Begin de jaren '80 worden de ideeën geformuleerd voor een grootschaliger project: Large Hadron Collider of LHC. Hierbij zouden protonen tegen elkaar botsen. Meer energie komt vrij, maar de botsingen worden complexer dan bij de LEP. Tussen 1996 en 1998 worden vier experimenten goedgekeurd: ATLAS, CMS, ALICE en LHCb. Twee kleinere experimenten worden toegevoegd: TO- TEM en LHCf. Plaatsing van dipoolmagneten in de hoofdtunnel van LHC. Meer dan dergelijke magneten worden gebruikt om protonen in precieze banen te laten ronddraaien langs de 27 km lange tunnel. Vanaf 2000 wordt de tunnel van de LEP omgebouwd en aangepast voor de LHC. Nieuwe detectoren worden (vooraf) op papier gezet en ontworpen. Onderdelen worden geleverd en geassembleerd, testen worden uitgevoerd, een netwerk wordt ontworpen, opslagmedia worden gecontroleerd op betrouwbaarheid, formaliteiten worden vervuld. In de loop van 2007 is de afwerking compleet en in september 2008 start de deeltjesversneller voor de eerste keer op. Eind maart 2010 vatten de experimenten aan. Het voorbereidingswerk van de ruimte onder de grond waar de detector CMS zal geplaatst worden. CMS staat voor Compact Muon Solenoïd. De detector is één van de 4 hoofdexperimenten. Het onderzoekgsgebied is ruim zoals het zoekenn naar het Higgs deeltje als het ontdekken van supersymmetrie. Transport van elektromagneten naar een assemblagehall. De meeste onderdelen van LHC kunnen niet als volledig afgewerkte producten naar CERN gebracht worden. Ook het feit dat CERN gelegen is in een bergachtige streek, maakt het vervoer van zware onderdelen een moeilijke taak. Het experiment ATLAS onderzoekt dezelfde onderwerpen als CMS. ATLAS is echter anders opgebouwd en de gebruikte technieken om deeltjes op te sporen gelijkt niet op de methoden die CMS gebruikt. Dit ondersteunt de juistheid van een ontdekking. 4 Het project

5 LARGE HADRON COLLIDER LHC is een deeltjesversneller waarbij geladen deeltjes met veel energie in vaste cirkelbanen tegen elkaar botsen. De geladen deeltjes zijn protonen of loodionen. De keuze is afhankelijk van de aard van het experiment. Een deeltjesversneller kunnen we opvatten als een smalle koker waarin ladingen met grote snelheid bewegen. De deeltjes worden in de juiste baan gehouden door krachtige elektromagneten, die een mantel vormen rond de koker. De vorm van de koker is bijna een perfecte cirkel en bij elke omwenteling die de ladingen maken, neemt hun snelheid toe tot bijna de lichtsnelheid. De protonen bewegen in 2 bundels die tegengesteld zijn van zin. Op vier vaste plaatsen kruisen de banen elkaar waar een centrale botsing optreedt. Op deze posities staat een detector. Zij registreren alle geproduceerde deeltjes na de botsing en filteren direct onbelangrijke processen weg. Beide kokers bevinden zich in een tunnel op een diepte van ongeveer 100 m onder de grond. De diepte is niet overal even groot en is o.m. afhankelijk van de structuur van de aardkorst. Mogelijke trillingen van de aarde worden opgevangen door bijzondere toestellen. Er wordt zelfs rekening gehouden met bewegingen van de aardkorst door de onderlinge stand van zon, maan en aarde. De versneller is voorzien van de nodige controle - en veiligheidssystemen. Ruim mensen zijn betrokken bij het project: wetesnchappers, informatici, technici, onderhoudspersoneel, medische staf,... LHC zal tot eind 2012 op halve energie (7 TeV) werken. In 2013 worden alle meetgegevens verwerkt en gekeken naar nieuwe verschijnselen. De bekomen resultaten zullen mogelijk een invloed hebben op de manier hoe de experimenten verder moeten verlopen. In 2014 start LHC op volle energie waarbij 14 TeV aan botsingsenergie vrijkomt tussen protonen. In de volgende tabel worden de belangrijkste parameters van LHC weergegeven. KENMERK Cirkelomtrek tunnel Vermogen Elektrisch verbruik WAARDE 27 km 120 MW MWh Kosten per jaar (raming) Verbruik helium (start) Energie per bundel 120 ton 350 MJ Aantal magneten Lichtsterkte protonenbundel cm -2 s -1 Verbruik waterstof per dag Aantal werkdagen (raming) Temperatuur Druk in kokers g 270/jaar 1,9 K 1, Pa Aantal ronden per seconde Aantal trossen per bundel Aantal protonen per tros Tijdsduur van bundel in LHC 10 h Aantal botsingen per seconde Aantal DVD s per jaar Bron: LHC the guide (CERN) Een aantal parameters veranderen tijdens de duur van de experimenten. Zo is de lichtsterkte van de protonenbundel verhoogt in de loop van De verkregen informatie zal indrukwekkend worden. Er moet niet alleen gekeken worden naar de aard van de opslag, maar ook naar de verdelig van de data, de toegankelijkheid, beveiliging van meetgegevens en het maken van back-ups. 5 Het project

6 14 TeV 7 TeV ALICE 14 TeV protonenbundel loodbundel CMS LHC 450 GeV SPS ATLAS 14 TeV PS 25 GeV LHCb 14 TeV 7 TeV LHC is de centrale hoofdring. Protonen komen versneld uit 2 kleinere ringen PS en SPS. In opeenvolgende stadia neemt de energie van de protonen toe. Op vier plaatsen treden botsingen op. VERSNELLINGSCOMPLEX De versneller LHC maakt deel uit van een versnellingscomplex. Dit is het resultaat van een opeenvolging van nieuwe ontwerpen naarmate de technologie voor het maken van deeltjesversnellers verandert. Steeds krachtiger en grotere versnellers worden geconstrueerd en bestaande ringen worden aangepast voor nieuwe projecten. Voor LHC zijn drie versnellrs van groot belang: LHC: Large Hadron Collider SPS: Super Proton Synchrotron PS: Proton Synchrotron De protonen komen uit een voorraad waterstofatomen die gebracht worden in een lineaire versneller. Deze geeft de deeltjes voldoende energie waarna ze geïnjecteerd worden in de Proton Synchrotron (PS). Daarin krijgen de protonen nog meer energie waarna ze de Super Proton Synchrotron (SPS) binnen gebracht worden. Tenslotte belanden de ladingen in de LHC. Gedurende 20 minuten worden ze versneld tot hun maximale energie en snelheid. Per seconde draaien de protonen maal rond langs de cirkelbaan. 600 miljoen botsingen treden op per seconde die door de detectoren worden opgemeten. Tijdens botsingen tussen protonen komt energie vrij. Hoe groter de versneller is, hoe meer energie vrijkomt. Deze energie wordt omgezet in nieuwe deeltjes. Om deeltjes in een cirkelbaan te houden, moeten ze drager zijn van een elektrische lading. Elektromagneten zorgen er dan voor dat ze netjes in de pas blijven bewegen. Bovendien moeten de versnelde ladingen stabiel zijn en niet na een bepaalde tijd vervallen in andere deeltjes. Elektronen, protonen en ionen zijn daarom de ideale kandidaten om versneld te worden. Bij LHC wordt gebruik gemaakt van protonen en loodionen. Collectief worden ze als hadronen aangeduid. Tot deze familie behoren alle deeltjes die opgebouwd zijn uit quarks zoals het proton en neutron. Ook atoomkernen en ionen worden bij dit experimet tot de hadronen gerekend. 6 Het project

7 DOELSTELLINGEN VAN LHC Experimenten hebben steeds een doel voor ogen. De eerste drijfveer is de nieuwsgierigheid van de mens. Het theoretisch kader waarin deeltjesprocessen begrepen worden, wordt het standaardmodel genoemd. Het model is een succesvolle theorie die de afgelopen vijftig jaar een scherp afgebakend gebied begrenst. versneller snelheid p + energie (GeV) PS 0,9993 c 25 SPS 0, c 450 LHC 0, c In elk stadium van de versnelling verhoogt in de drie ringen de snelheid en energie. De lichtsnelheid kan niet bereikt worden; de energie kan onbepekrt toenemen. Alleen de gebruikte technologie en kosten beperken onderzoekers om de energie nog te laten stijgen. Toch kan het model niet alle verschijnselen verklaren en vertoont de theorie duidelijke gebreken. Alleen experimenten laten toe om de ontbrekende stukken van de puzzel te vinden. Voorbeelden zijn: Alle materie bezit massa, met een enorme bereik. Neutrino's bezitten bijna geen massa; top-quarks zijn enorm zwaar. Waar komt massa vandaan? De gravitatietheorie van Einstein is niet verenigbaar met de natuurkunde van de microkosmos. Bestaat één overkoepelende theorie voor gravitatie en de kwantummechanica? Komen in de natuur extra dimensies voor? Theorieën voorspellen het bestaan van meer dan 3 ruimtelijke dimensies die in onze wereld niet waarneembaar zijn. Kunnen we daar sporen van ontdekken? Bestaan supersymmetrische deeltjes? Supersymmetrie is een hogere symmetrievorm die het bestaan van nieuwe deeltjes voorspelt. Dipoolmagneten worden vooral geleverd vanuit de VS. In onderdelen komen ze aan in CERN, waar ze gecontroleerd en samengesteld worden tot grotere bouwstenen. Nadien worden de vormen gemeten op mogelijke fouten met laserlicht. Eenmaal in de tunnel moeten de elektromagneten perfect in elkaar passen over een lengte van 27 km. Alle objecten in het heelal bestaan uit materie. Locaal wordt bij processen met veel energie tijdelijk antimaterie gevormd die nadien direct verdwijnt. Waarom komt alleen materie in het heelal voor? Kort na de Big-Bang bestond de materie uit een heet mengsel van vrije elementaire deeltjes zoals quarks, elektronen en gluonen. Wat zijn de eigenschappen van een dergelijk quark-gluon plasma? Vragen genoeg om aan experimenteel onderzoek te doen op fiundamenteel niveau. Iedereen is ervan overtuigd dat LHC resultaten zal oplevern die ons voor verrassingen zal komen te stellen. En misschien moeten een aantal hypothesen verworpen of herschreven worden. De verdeling en beweging van materie in het heelal wijst op het bestaan van onzichtbare materie. Uit de versnelde expansie van de ruimte zou het heelal moeten gevuld zijn met een transparante donkere energievorm. Wat is de aard van donkere materie en donkere energie? 7 Het project

8 Ligging CERN 8 Het project

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Het atoom: hoe beter men keek hoe kleiner het leek Ivo van Vulpen CERN Mijn oude huis Anti-materie ATLAS detector Gebouw-40 globe 21 cctober, 2006

Nadere informatie

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen Het grootste en het kleinste volgens mijn dochter van 3 volgens haar vader Olifant Klein muisje Grootst Kleinst 10 +22 m 10-9

Nadere informatie

Large Hadron Collider. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen

Large Hadron Collider. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen Werkbladen HiSPARC Large Hadron Collider C.G.N. van Veen 1 Inleiding In het voorjaar van 2015 start de LHC onieuw o. Ditmaal met een hogere energie dan ooit tevoren. Protonen met een energie van 7,0 TeV

Nadere informatie

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 De Higgs Waar gaat het over? Woensdag 4 juli 2012 Waarom is dit belangrijk? De Higgs Waar gaat het over? Dinsdag 8 oktober 2013 for the theoretical

Nadere informatie

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen Zoektocht naar het Higgs deeltje De Large Hadron Collider in actie Stan Bentvelsen KNAW Amsterdam - 11 januari 2011 1 Versnellen op CERN De versneller Large Hadron Collider sub- atomaire deeltjes botsen

Nadere informatie

De ontdekking van het Higgs boson. Ivo van Vulpen

De ontdekking van het Higgs boson. Ivo van Vulpen De ontdekking van het Higgs boson Ivo van Vulpen CERN in Genève, Zwitserland Mijn oude huis ATLAS experiment vergaderen hotel kantine directeur theoreten Deeltjesfysica 10-15 m atoom kern Wat zijn de bouwstenen

Nadere informatie

Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen?

Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen? Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen? We leven op aarde, een kleine blauwgroene planeet, de derde van de zon en één van de naar schatting 400 miljard sterren van de Melkweg, één

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV

Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV CMS Experiment, CERN 4 juli 2012 Samenvatting In een seminarie dat vandaag plaatsvond in het Europees Laboratorium voor Nucleair Onderzoek (CERN), en

Nadere informatie

Start van de Large Hadron Collider te CERN

Start van de Large Hadron Collider te CERN Start van de Large Hadron Collider te CERN Zoektocht voor een Belgische Nobelprijs in de fysica Belgische Persmap Korte samenvatting: Wetenschappers en ingenieurs uit alle hoeken van de wereld leggen de

Nadere informatie

H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN

H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN CERN = Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire = Europese organisatie voor nucleair onderzoek CERN ligt op de grens tussen Frankrijk en Zwitserland, dicht bij Genève.

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen Meesterklas Deeltjesfysica Universiteit Antwerpen Programma 9u45 10u00 11u00 11u15 11u45 12u00 13u00 15u00 15u30 17u00 Verwelkoming Deeltjesfysica Prof. Nick van Remortel Pauze Versnellers en Detectoren

Nadere informatie

Large Hadron Collider. Uitwerkingen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen

Large Hadron Collider. Uitwerkingen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen Uitwerkingen HiSPARC Large Hadron Collider C.G.N. van Veen 1 Inleiding In het voorjaar van 2015 start de LHC onieuw o. Ditmaal met een hogere energie dan ooit tevoren. Protonen met een energie van 7,0

Nadere informatie

Het Higgs-deeltje ontdekt. En wat dan?

Het Higgs-deeltje ontdekt. En wat dan? Samenvatting door Carlos Van Cauwenberghe van de lezing over Het Higgs-deeltje ontdekt. En wat dan? gegeven door Prof. Dirk Ryckbosch, Universiteit Gent Inleiding: Zie informatie over de lezing van 9/2/2015

Nadere informatie

Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en

Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en recent Higgs. 1 Als ik deze voetbal een trap geef schiet

Nadere informatie

PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen

PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen f PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen Module Artikel (titel) 1, Heelal: Higgs deeltjes Naam: Deeltjes fysica van morgen Uitgeverij: NWT magazine Datum: november 2012 Maker: George van Hal 1. Verhelder

Nadere informatie

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties.

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Nog niet gevonden! Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Daarnaast ook in 2015 een grote ondergrondse detector.

Nadere informatie

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer 13 Jan 2011, Andijk slides bekijken: www.nikhef.nl/~t61/outreach.shtml verdere vragen: aart.heijboer@nikhef.nl Het grootste foto toestel ter wereld Magneten

Nadere informatie

LDR naar CERN. LDR naar CERN, pag. 1. Door: F.Horsten & F.Smit

LDR naar CERN. LDR naar CERN, pag. 1. Door: F.Horsten & F.Smit Door: F.Horsten & F.Smit LDR naar CERN De Lastechnische Discussiegroep Rotterdam is de grootste lasgroep van Nederland en nog steeds groeiende. Door o.a. het enthousiasme van de leden wordt het LDR-bestuur

Nadere informatie

Probus 23 apr Alles en Niks. VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

Probus 23 apr Alles en Niks. VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Probus 23 apr 2015 Alles en Niks VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Alles en niks wat leert het allerkleinste ons over het allergrootste Alles

Nadere informatie

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef. 2009/1 viii Nikhef Workshop Black Holes in de LHC 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.nl) Dr. Marcel Vreeswijk (h73@nikhef.nl)

Nadere informatie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie ? = Majorana Neutrino s en Donkere Materie Patrick Decowski decowski@nikhef.nl Majorana mini-symposium bij de KNAW op 31 mei 2012 Elementaire Deeltjes Elementaire deeltjes en geen quasi-deeltjes! ;-) Waarom

Nadere informatie

Proloog. 1897 J.J.Thomson Ontdekking van het ELEKTRON

Proloog. 1897 J.J.Thomson Ontdekking van het ELEKTRON Proloog HEP: een jong onderzoeksdomein 1897 J.J.Thomson Ontdekking van het ELEKTRON Fundamenteel onderzoek met spin off o De meest elementaire bouwstenen van alle materie o De fundamentele krachten die

Nadere informatie

Op zoek naar nieuwe deeltjes met de LHC deeltjesversneller

Op zoek naar nieuwe deeltjes met de LHC deeltjesversneller Op zoek naar nieuwe deeltjes met de LHC deeltjesversneller Steven Lowette Vrije Universiteit Brussel IIHE steven.lowette@vub.ac.be @StevenLowette 26 september 2015 Volkssterrenwacht MIRA De bouwstenen

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

Versnellers en Detectoren

Versnellers en Detectoren Versnellers en Detectoren Nieuwe deeltjes ontdekken, bestuderen Maken van nieuwe deeltjes: creëren van massa Meesterklassen Deeltjesfysica p.1/20 Versnellers en Detectoren Nieuwe deeltjes ontdekken, bestuderen

Nadere informatie

VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES

VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES Alle verschijnselen om ons heen en in het heelal kunnen uitgelegd worden met vier basiskrachten: gravitatie, elektromagnetisme, sterke en zwakke wisselwerking. Op het eerste

Nadere informatie

De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie -

De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie - De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie - 40 jaar VIBA, 18 november 2016 Ivo van Vulpen Innovatie is overal In een steeds veranderende wereld vervult de VIBA al veertig jaar

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Veroudering en het Verval van Schoonheid Stralingshardheid van de LHCb Outer Tracker en Tijdsafhankelijke CP-Schending in Vervallen van het Type B 0 s J/ψ φ Dit proefschrift markeert

Nadere informatie

Betekenis en Ontdekking van het Higgs-deeltje

Betekenis en Ontdekking van het Higgs-deeltje Betekenis en Ontdekking van het Higgs-deeltje Lezing bij de afsluiting van het studiejaar 2012-2013 van HOVO Universiteit Leiden op 13 mei 2013 Door prof. dr. Jos Engelen Universiteit van Amsterdam/NIKHEF

Nadere informatie

Eindexamen vwo natuurkunde I

Eindexamen vwo natuurkunde I Opgave 1 Lichtpracticum Bij een practicum op school moeten Amy en Rianne de volgende onderzoeksvraag beantwoorden: Wat is bij een brandend fietslampje het verband tussen de verlichtingssterkte en de afstand

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Titel vertaling: Strategieën voor de Jacht op Nieuwe Fysica met Strange Beauty Mesonen Deeltjesfysica De wetten van de natuur onderbouwen, althans in principe, alle observaties

Nadere informatie

KERNEN & DEELTJES VWO

KERNEN & DEELTJES VWO KERNEN & DEELTJES VWO Foton is een opgavenverzameling voor het nieuwe eindexamenprogramma natuurkunde. Foton is gratis te downloaden via natuurkundeuitgelegd.nl/foton Uitwerkingen van alle opgaven staan

Nadere informatie

Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen

Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen Het Standaardmodel Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen Lezing 13 februari 2015 - Koksijde Christian Rulmonde Er zijn 18 elementaire deeltjes waaruit de materie is opgebouwd. Ook de deeltjes die de natuurkrachten

Nadere informatie

Alice en de quarkgluonsoep

Alice en de quarkgluonsoep Alice en de quarkgluonsoep Designer: Jordi Boixader Geschiedenis en tekst: Federico Antinori, Hans de Groot, Catherine Decosse, Yiota Foka, Yves Schutz en Christine Vanoli Productie: Christiane Lefèvre

Nadere informatie

Bachelorproject: Onderscheiden van signaal en achtergrond in de CMS-detector van LHC te CERN. Promotor: Jorgen D'Hondt. Academiejaar 2006-2007

Bachelorproject: Onderscheiden van signaal en achtergrond in de CMS-detector van LHC te CERN. Promotor: Jorgen D'Hondt. Academiejaar 2006-2007 Academiejaar 2006-2007 Faculteit Wetenschappen Departement Natuurkunde Michael Maes Bachelorproject: Onderscheiden van signaal en achtergrond in de CMS-detector van LHC te CERN. Promotor: Jorgen D'Hondt

Nadere informatie

E p m. De voorspelling van antimaterie. Paul Dirac voorspelde het bestaan van het positron in 1928

E p m. De voorspelling van antimaterie. Paul Dirac voorspelde het bestaan van het positron in 1928 De voorspelling van antimaterie Paul Dirac voorspelde het bestaan van het positron in 1928 Dirac s vergelijking impliceert: positron massa = elektron massa positron lading = +e Dirac Algebra: 2g 2 2 E

Nadere informatie

Examen VWO. natuurkunde. tijdvak 1 maandag 21 mei uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik het tabellenboekje.

Examen VWO. natuurkunde. tijdvak 1 maandag 21 mei uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik het tabellenboekje. Examen VWO 2012 tijdvak 1 maandag 21 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik het tabellenboekje. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Het berekenbare Heelal

Het berekenbare Heelal Het berekenbare Heelal 1 BETELGEUSE EN HET DOPPLEREFFECT HET IS MAAR HOE JE HET BEKIJKT NAAR EEN GRENS VAN HET HEELAL DE STRINGTHEORIE HET EERSTE BEREKENDE WERELDBEELD DE EERSTE SECONDE GUT, TOE, ANTROPISCH

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben.

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben. Uitwerkingen HiSPARC Elementaire deeltjes C.G.N. van Veen 1 Hadronen Opdracht 1: Elementaire deeltjes worden onderverdeeld in quarks en leptonen. (a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met

Nadere informatie

Hoogtepunten uit de Speciale Rela2viteit theorie van Einstein Stan Bentvelsen s.bentvelsen@uva.nl

Hoogtepunten uit de Speciale Rela2viteit theorie van Einstein Stan Bentvelsen s.bentvelsen@uva.nl Speciale rela*viteit Hoogtepunten uit de Speciale Rela2viteit theorie van Einstein Stan Bentvelsen s.bentvelsen@uva.nl Albert Einstein (1879 1955) Einstein s grensverleggende papers (1905): De speciale

Nadere informatie

De LHC deeltjesversneller: waarom en hoe?

De LHC deeltjesversneller: waarom en hoe? T De LHC deeltjesversneller: waarom en hoe? A N O S S O L I R U S S T U L L I Æ I T I Bernard de Wit Nikhef Amsterdam Universiteit Utrecht IC-67 Vught, 21 juni 2012 De LHC versnellertunnel ATLAS Internationale

Nadere informatie

De gewichtigste bouwsteen

De gewichtigste bouwsteen NWT_p70_75_Higgs 20-09-2004 15:00 Pagina 70 De gewichtigste bouwsteen Ernst van Eijk Het heelal is gevuld met onzichtbare deeltjes die de beweging van alle materie dwarsbomen, geloven natuurkundigen. Zonder

Nadere informatie

Samenvatting. Spin? Wat is dat eigenlijk?

Samenvatting. Spin? Wat is dat eigenlijk? Samenvatting Spin? Wat is dat eigenlijk? In de zomer van het jaar 1925 werd door twee Nederlandse promovendi, Samuel Goudsmit en George Uhlenbeck, de spin van het elektron ontdekt. Deze ontdekking werd

Nadere informatie

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben.

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben. Werkbladen HiSPARC Elementaire deeltjes C.G.N. van Veen 1 Hadronen Opdracht 1: Elementaire deeltjes worden onderverdeeld in quarks en leptonen. (a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar

Nadere informatie

Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer. April 2010, astra alteria, Putten

Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer. April 2010, astra alteria, Putten Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer April 2010, astra alteria, Putten Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer plan deeltjesfysica en het sterrenkunde Kosmische

Nadere informatie

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling Quantummechanica en sleer bij kosmische straling Niek Schultheiss 1/19 Krachten en krachtdragers Op kerndeeltjes werkt de zwaartekracht. Op kerndeeltjes werkt de elektromagnetische kracht. Kernen kunnen

Nadere informatie

Kosmische straling: airshowers. J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam

Kosmische straling: airshowers. J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam Kosmische straling: airshowers J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam 1. Kosmische straling. Kosmische straling wordt veroorzaakt door zeer energetische deeltjes die vanuit de ruimte de aardatmosfeer binnendringen

Nadere informatie

Een Lied over Bomen en Pinguïns

Een Lied over Bomen en Pinguïns S Een Lied over Bomen en Pinguïns Beste lezer, In de volgende pagina s zou ik jou graag meenemen naar de wereld waarin ik de afgelopen jaren geleefd heb. Deze wereld wordt bewoond door de allerkleinste

Nadere informatie

Een deels bestaande PowerPointpresentatie voor de cursus in de aandacht gebracht cq bewerkt door:

Een deels bestaande PowerPointpresentatie voor de cursus in de aandacht gebracht cq bewerkt door: Sporen van deeltjes Een deels bestaande PowerPointpresentatie voor de cursus in de aandacht gebracht cq bewerkt door: E.J. Klesser, K. Akrikez, F. de Wit, F. Bergisch, J. v. Reisen Het onderzoek naar elementaire

Nadere informatie

Deeltjes in Airshowers. N.G. Schultheiss

Deeltjes in Airshowers. N.G. Schultheiss 1 Deeltjes in Airshowers N.G. Shultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module Krahten in het standaardmodel. Deze module probeert een beeld te geven van het ontstaan van airshowers (in de atmosfeer)

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Black Box Nobelprijs Fysica 2013

Black Box Nobelprijs Fysica 2013 Sanne Meuleneers Marlies Vandeweyer Docent: Laura Tamassia Black Box Nobelprijs Fysica 2013 Voorbeeldmateriaal ontwikkeld door aspirant-leerkrachten Onderzoek in Beweging Onderzoek als authentieke leerinhoud

Nadere informatie

Examen VWO. natuurkunde (pilot) tijdvak 1 maandag 21 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik het tabellenboekje.

Examen VWO. natuurkunde (pilot) tijdvak 1 maandag 21 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik het tabellenboekje. Examen VWO 01 tijdvak 1 maandag 1 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde (pilot) Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik het tabellenboekje. Dit examen bestaat uit 7 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Massahysterie over het massamysterie. dr. Frank Filthaut Radboud Universiteit Nijmegen & Nikhef

Massahysterie over het massamysterie. dr. Frank Filthaut Radboud Universiteit Nijmegen & Nikhef Massahysterie over het massamysterie dr. Frank Filthaut Radboud Universiteit Nijmegen & Nikhef Voorbij het blote oog Antoni van Leeuwenhoek, 1632-1723: uitvinding van de microscoop ontdekking van de eerste

Nadere informatie

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel!

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel! Elektronen, protonen & neutronen: dat zijn de bouwstenen van alles wat ik hier om mij heen zie: jullie, de stoelen waarop jullie zitten en het podium waar ik op sta. En de lucht die we inademen. En in

Nadere informatie

EEN ONTDEKKINGSREIS NAAR HET ALLERKLEINSTE EN ALLERGROOTSTE

EEN ONTDEKKINGSREIS NAAR HET ALLERKLEINSTE EN ALLERGROOTSTE 10 maart 2014 EEN ONTDEKKINGSREIS NAAR HET ALLERKLEINSTE EN ALLERGROOTSTE PUBLIC SCIENCE MET PIET MULDERS, JAN VAN DEN BERG EN SABRINA COTOGNO Inhoud Proloog De atomaire wereld De subatomaire wereld. De

Nadere informatie

2.1 Elementaire deeltjes

2.1 Elementaire deeltjes HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer 2.1 Elementaire deeltjes Bij de botsing van een primair kosmisch deeltje met een zuurstof-

Nadere informatie

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1.

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Elektrisch veld In de vacuüm gepompte beeldbuis van een TV staan twee evenwijdige vlakke metalen platen

Nadere informatie

Examen VWO. natuurkunde. tijdvak 1 dinsdag 14 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik het tabellenboekje.

Examen VWO. natuurkunde. tijdvak 1 dinsdag 14 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik het tabellenboekje. Examen VWO 2013 tijdvak 1 dinsdag 14 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik het tabellenboekje. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

BIG BANG ANTIMATERIE IS GEEN SCIENCEFICTION

BIG BANG ANTIMATERIE IS GEEN SCIENCEFICTION Van de Een nieuwe symmetrie in de natuur? Wat is donkere materie? Bestaan er verborgen dimensies? Kunnen we de natuurkrachten unifiëren? Hoe is het universum ontstaan? Waar is de antimaterie? Eos 116 BIG

Nadere informatie

H2: Het standaardmodel

H2: Het standaardmodel H2: Het standaardmodel 2.1 12 Fundamentele materiedeeltjes De elementaire deeltjes worden in 2 groepen opgedeeld volgens spin (aantal keer dat een deeltje rond zijn eigen as draait), de fermionen zijn

Nadere informatie

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier.

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier. Alfa -, bèta - en gammastraling Al in 1899 onderscheidde Ernest Rutherford bij de uraniumstraling "minstens twee" soorten: één die makkelijk wordt geabsorbeerd, voor het gemak de 'alfastraling' genoemd,

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Donkere Materie Een groot mysterie

Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Al in 1933 toonde studie Fritz Zwicky dat 10-100 keer meer massa benodigd was om in clusters sterrenstelsels bijeen te houden. Mogelijkheid dat dit ontbrekende

Nadere informatie

Samenvatting Eerste meting van de fragmentatiebreukverhouding f s /f d met laagste orde hadronische vervallen bij 7 TeV pp botsingen

Samenvatting Eerste meting van de fragmentatiebreukverhouding f s /f d met laagste orde hadronische vervallen bij 7 TeV pp botsingen Samenvatting Eerste meting van de fragmentatiebreukverhouding f s /f d met laagste orde hadronische vervallen bij 7 TeV pp botsingen Het belangrijkste in het leven, is om niet op te houden met het stellen

Nadere informatie

Deeltjes binnen het standaardmodel

Deeltjes binnen het standaardmodel 1 Deeltjes binnen het standaardmodel N.G. Schultheiss 1 Inleiding Rond het jaar 1900 was de samenstelling van atomen het onderwerp van onderzoek. Joseph John Thomson (1856-1940) dacht dat atomen een soort

Nadere informatie

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd Samenvatting Inleiding De kern Een atoom bestaat uit een kern en aan de kern gebonden elektronen, die om de kern cirkelen. Dat de elektronen aan de kern gebonden zijn, komt doordat er een kracht werkt

Nadere informatie

Neutrinos sneller dan het licht?

Neutrinos sneller dan het licht? Neutrinos sneller dan het licht? Kosmische neutrinos Ed P.J. van den Heuvel, Universiteit van Amsterdam 24/10/2011 Zon en planeten afgebeeld op dezelfde schaal Leeftijd zon en planeten: 4,65 miljard jaar

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

Kosmische regen op Groningen

Kosmische regen op Groningen Kosmische regen op Groningen Wat is de samenstelling van de kosmische straling: protonen, zware kernen, neutrino s? Waar komen deze deeltjes met extreem hoge energie vandaan? Kunnen we met behulp van de

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Arrizabalaga, A. X. (2004). Quantum field dynamics and the 2PI effective action

Citation for published version (APA): Arrizabalaga, A. X. (2004). Quantum field dynamics and the 2PI effective action UvA-DARE (Digital Academic Repository) Quantum field dynamics and the 2PI effective action Arrizabalaga, A.X. Link to publication Citation for published version (APA): Arrizabalaga, A. X. (2004). Quantum

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker?

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? OF: Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Algemeen. Cosmic air showers J.M.C. Montanus. HiSPARC. 1 Kosmische deeltjes. 2 De energie van een deeltje

Algemeen. Cosmic air showers J.M.C. Montanus. HiSPARC. 1 Kosmische deeltjes. 2 De energie van een deeltje Algemeen HiSPARC Cosmic air showers J.M.C. Montanus 1 Kosmische deeltjes De aarde wordt continu gebombardeerd door deeltjes vanuit de ruimte. Als zo n deeltje de dampkring binnendringt zal het op een gegeven

Nadere informatie

Eindexamen vwo natuurkunde 2013-I

Eindexamen vwo natuurkunde 2013-I Opgave 1 Sprint Kimberley en Jenneke maken met behulp van een video-opname een (s,t)-diagram van een sprint van Carl Lewis over 100 meter. Zie de figuren 1 en 2. Figuur 2 staat vergroot weergegeven op

Nadere informatie

natuurkunde (pilot) Bij dit examen is een herziene versie van de uitwerkbijlage verstrekt.

natuurkunde (pilot) Bij dit examen is een herziene versie van de uitwerkbijlage verstrekt. Examen VWO 2013 tijdvak 1 dinsdag 14 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde (pilot) Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik het tabellenboekje. Bij dit examen is een herziene versie van de uitwerkbijlage

Nadere informatie

Schoolexamen Moderne Natuurkunde

Schoolexamen Moderne Natuurkunde Schoolexamen Moderne Natuurkunde Natuurkunde 1,2 VWO 6 24 maart 2003 Tijdsduur: 90 minuten Deze toets bestaat uit 3 opgaven met 16 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Geacht Dagelijks Bestuur van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen en leden van de afdeling Natuurkunde,

Geacht Dagelijks Bestuur van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen en leden van de afdeling Natuurkunde, file: brief.knaw.edm2008.apb.uiterwijkwinkel.december.2008 Uw kenmerk: AFD/AHA/1761 Betreft: het Elementair Deeltjes Model 2008 (EDM 2008) met: - indeling van alle 24 elementaire deeltjes materie in een

Nadere informatie

Hfdst 1' Massa en rustenergie (Toevoeging hiervan nodig om begeleid zelfstandig opzoekwerk i.v.m. het Standaardmodel mogelijk te maken.

Hfdst 1' Massa en rustenergie (Toevoeging hiervan nodig om begeleid zelfstandig opzoekwerk i.v.m. het Standaardmodel mogelijk te maken. I. ELEKTRODYNAMICA Hfdst. 1 Lading en inwendige bouw van atomen 1 Elektronentheorie 1) Proefjes 2) Elektriciteit is zeer nauw verbonden met de inwendige bouw van atomen 2 Dieper en dieper in het atoom

Nadere informatie

Woensdag 17 februari 2010 5:30 Uit de veren 6:20 Verzamelen bij station Laan van Nieuw Oost Indië. Begeleiders Bram van Leeuwen en Robbert Stamm + 12

Woensdag 17 februari 2010 5:30 Uit de veren 6:20 Verzamelen bij station Laan van Nieuw Oost Indië. Begeleiders Bram van Leeuwen en Robbert Stamm + 12 Woensdag 17 februari 2010 5:30 Uit de veren 6:20 Verzamelen bij station Laan van Nieuw Oost Indië. Begeleiders Bram van Leeuwen en Robbert Stamm + 12 Leerlingen College Het Loo/ Huygens Lyceum Voorburg

Nadere informatie

Verslag studiereis CERN Nederlandse hogescholen

Verslag studiereis CERN Nederlandse hogescholen Verslag studiereis CERN Nederlandse hogescholen Tekst: Marsha Wagner (Regieorgaan SIA), afdeling communicatie (Regieorgaan SIA) Foto s: Hans Oerlemans (Hogeschool Utrecht), Bauke Kuiper (NHL Hogeschool)

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Eindexamen vwo natuurkunde pilot I

Eindexamen vwo natuurkunde pilot I Eindexamen vwo natuurkunde pilot 01 - I Formuleblad Formules die bij het pilot-programma horen en die niet in Binas staan. C Beweging en wisselwerking F w,l 1 c Av w E chem rv v E chem m r m p p voor na

Nadere informatie

Opgave: Deeltjesversnellers

Opgave: Deeltjesversnellers Opgave: Deeltjesversnellers a) Een proton is een positief geladen en wordt dus versneld in de richting van afnemende potentiaal. Op het tijdstip t1 is VA - VB negatief, dat betekent dat de potentiaal van

Nadere informatie

Elementaire deeltjes fysica: een reductionistische zoektocht naar de schepping. Meesterklassen deeltjesfysica 10 Maart 2012 Nick van Remortel EDF-UA

Elementaire deeltjes fysica: een reductionistische zoektocht naar de schepping. Meesterklassen deeltjesfysica 10 Maart 2012 Nick van Remortel EDF-UA Elementaire deeltjes fysica: een reductionistische zoektocht naar de schepping Meesterklassen deeltjesfysica 10 Maart 2012 Nick van Remortel EDF-UA Nick van Remortel Meesterklassen 10 Maart 2012 2 Elementaire

Nadere informatie

Real time quantum field theory on a computer: The Hartree ensemble approximation Sallé, M.

Real time quantum field theory on a computer: The Hartree ensemble approximation Sallé, M. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Real time quantum field theory on a computer: The Hartree ensemble approximation Sallé, M. Link to publication Citation for published version (APA): Sallé, M. (2002).

Nadere informatie

Deeltjesfysica: verrassend onvoorspelbaar?

Deeltjesfysica: verrassend onvoorspelbaar? Deeltjesfysica: verrassend onvoorspelbaar? Vossiuspers UvA is een imprint van Amsterdam University Press. Deze uitgave is totstandgekomen onder auspiciën van de Universiteit van Amsterdam. Omslag: Crasborn

Nadere informatie

Later heeft men ook nog een ongeladen deeltje met praktisch dezelfde massa als een proton ontdekt (1932). Dit deeltje heeft de naam neutron gekregen.

Later heeft men ook nog een ongeladen deeltje met praktisch dezelfde massa als een proton ontdekt (1932). Dit deeltje heeft de naam neutron gekregen. Atoombouw 1.1 onderwerpen: Elektrische structuur van de materie Atoommodel van Rutherford Elementaire deeltjes Massagetal en atoomnummer Ionen Lading Twee (met een metalen laagje bedekte) balletjes,, die

Nadere informatie

Deel 1: in het Standaard Model bestaan er 3 generaties (flavours) neutrino s. dit werd met grote precisie bevestigd door de metingen bij de LEP

Deel 1: in het Standaard Model bestaan er 3 generaties (flavours) neutrino s. dit werd met grote precisie bevestigd door de metingen bij de LEP In dit hoofdstuk worden eerst de ontdekkingen van de neutrale en geladen leptonen besproken. Vervolgens wordt de ontdekking van het pion besproken, nauw verbonden met de ontdekking van het muon. Ten slotte

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF Tweede Fase Het neutrinomysterie Foto: CERN 1 Het was op het nieuws, het was in de krant, iedereen had het er over: neutrino s die sneller gaan dan het licht.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting B Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over natuurkunde op zowel de allerkleinste afstanden, als op de allergrootste afstanden. Laten we met de allerkleinste schaal beginnen. Alle materie om

Nadere informatie

Waar komt het allemaal vandaan?

Waar komt het allemaal vandaan? Erik Verlinde Opening Academisch Jaar 2011 2012 Waar komt het allemaal vandaan? Dames en heren, Na deze leuke bijdrage van José van Dijck aan mij de beurt om u iets te vertellen passend bij het thema de

Nadere informatie

Unitarity methods and On-shell Particles in Scattering Amplitudes R.J. Rietkerk

Unitarity methods and On-shell Particles in Scattering Amplitudes R.J. Rietkerk Unitarity methods and On-shell Particles in Scattering Amplitudes R.J. Rietkerk S SAMENVATTING Dit proefschrift gaat over de wereld van de allerkleinste deeltjes en beschrijft mijn promotieonderzoek over

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Relativiteit Als je aan relativiteit denkt, dan denk je waarschijnlijk als eerste aan Albert Einstein. En dat is dan ook de bedenker van de relativiteitstheorie.

Nadere informatie

De evolutie van het heelal

De evolutie van het heelal De evolutie van het heelal Hoe waar te nemen? FERMI (gamma array space telescope) op zoek naar de specifieke gamma straling van botsende WIMP s: Nog niets waargenomen. Met ondergrondse detectoren in de

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t

Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t Vragen? Inleiding elementaire deeltjes fysica College

Nadere informatie

Natuurkundig Gezelschap, Middelburg anno Lezingenprogramma seizoen 2010/2011

Natuurkundig Gezelschap, Middelburg anno Lezingenprogramma seizoen 2010/2011 Lezingenprogramma seizoen 2010/2011 1 oktober 2010: Prof. Dr. Bais, UvA 29 oktober 2010: Prof. Dr. Gispen, UU 20 november 2010: Lustrum symposium (230 jaar) - Prof. Dr. R.J. Schotting, voorzitter - Prof.

Nadere informatie