DE ZON (2) De zon in de oudheid.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE ZON (2) De zon in de oudheid."

Transcriptie

1 DE ZON (2) In het vorige VESTA nummer beloofde ik op de zon terug te komen, bij deze dus. Tja, 11 augustus is geweest. Bent U, ook zoals ik en met mij vele (honderd) duizenden Nederlanders, naar Frankrijk, Zuid Duitsland, Oostenrijk etc. afgereisd om het astronomisch spektakel te aanschouwen? Die dag leek Noord Frankrijk bijna uitsluitend door onze landgenoten bevolkt te zijn! Eerst op de camping, later in de velden, je zag niet anders. Zelf had ik pech en heb ik de echte eclips niet mogen waarnemen, hopenlijk had U meer succes. De eerstvolgende eclips die 'een beetje in de buurt' komt, is op 21 juni 2001 te zien in zuidelijk Afrika (Kenia). Tot daar dan! Hieronder volgen nog wat uitgewerkte zonneonderwerpen. NB. het verdient aanbeveling om het vorig artikeltje over de zon nog eens na te lezen of er op na te slaan. De zon in de oudheid. In onze vroegste beschaving, die der Egyptenaren, speelde de zon als de godheid Ra, al een zeer belangrijke rol. De naam Pharao is er dan ook van afgeleid. Ra's zoon Horus manifesteerde zich telkens in de regerende koning. In Newgrange (Ierland) bevindt zich een ganggraf, 5000 jaar geleden zo gegraven dat alleen op midwinter, bij zonsopgang, de gehele gang verlicht werd. In Delphi (Griekenland) bouwde men een tempel ter ere van Apollo, de god van de zon (èn schone kunsten), die veelvuldig werd geraadpleegd (orakel van Delphi). De Aztekenpriesters brachten 500 jaar (dus nog niet eens zo lang) geleden, op grote schaal mensenoffers op het altaar van Tenochtitlan (het tegenwoordige Mexicostad) daar ze geloofden dat de zonnegod een dieet van mensenharten van node had. Magnetisme van de zon. Tal van zonsverschijnselen, zoals zonnevlekken, erupties (zonnevlammen), protuberansen, welke allen de zon zeer 'onrustig' maken, vinden hun oorsprong in het magnetisme van de zon. Zoals we weten: magnetisme wordt veroorzaakt door elektrische stromen. Het is verleidelijk om een vergelijking te maken met het aardmagnetisme dat simpel als een soort staafmagneet werkt: een N-pool en een Z-pool (waarvan de ligging enigszins wisselend is, dicht bij de geografische N- en Z-pool gelegen). Het zonnemagnetisme is echter ongelofelijk ingewikkeld èn wisselend. Zonnevlekken (en dus de oorzaak: magnetisme) vertonen een elfjarige cyclus. Niet alleen is er een periodieke verandering in intensiteit. Elke 11 jaar draait ook de richting van het magnetisme (net voor het zonnevlekken-maximum) om: N- wordt Z-pool (en andersom uiteraard). Helaas weten we van het magnetisme onder het zonneoppervlak maar bitter weinig. Kan de sterkte aan de oppervlakte (tijdelijk en plaatselijk) miljoenen malen sterker zijn dan van die op aarde, waarbij zonnevlammen gevormd kunnen worden, niemand weet of de sterkte diep in het binnenste van de zon zwakker- òf miljoenen malen sterker is (dan van de aarde). Overigens vertonen sterren die op de zon gelijken, overeenkomstige magnetische activiteitscycli (8 tot 12 jaar) en er is zelfs een ster waar de activiteit gestopt is, dus vergelijkbaar met het Maunderminimum (zie VESTA 63). De directe bepaling van de magnetische veldsterkte lukt slechts in het zeer dunne laagje van de fotosfeer (200 km dik). Het voortdurend lussenpatroon (zie VESTA 63) geeft aanleiding tot heldere punten in het röntgenlicht die geen voorkeur hebben voor bepaalde heliografische breedte. Ze komen ook op de polen voor. Van de totale magnetische flux is echter wel 95% aanwezig op breedtes beneden 45 graden. Magnetische velden zijn een vorm van (uiteraard magnetische) energie die gevormd wordt uit de kinetische energie van de convectiezone.

2 Gevolgen van het magnetisch veld. Behoudens granulatie (gevolg van borreling van het oppervlak) is elke waargenomen structuur in fotosfeer, chromosfeer en corona het gevolg van magnetische velden. Gebieden waarin een sterk magnetisch veld de opborreling van hete materie uit het binnenste van de zon onderdrukt, zijn uiteraard koeler en vormen de bekende zonnevlekken (temperatuur +/ K i.p.v. de normale 6000 K). In de corona zijn gebieden waarin de magnetische veldlijnen niet als lussen terugkeren maar uitwaaieren in de ruimte, hetgeen een verlies aan energie betekent. Ook hier treedt een temperatuurdaling op en worden de z.g. coronale gaten gevormd. In perioden met veel zonnevlekken zou men een lagere zonneconstante verwachten. Het verlies aan straling uit de 'donkere' vlekken wordt echter meer dan gecompenseerd door extra straling uit heldere gebieden. Zonnevlammen worden (waarschijnlijk) gevormd indien magnetische veldlijnen, die tegengesteld gericht zijn, elkaar heel dicht naderen. Er ontstaat dan een 'kortsluiting' (reconnectie) waarbij het magnetische energieverlies aanleiding geeft tot enorme energie uitbarstingen (zonnevlammen) vergelijkbaar met miljard waterstofbommen (!) hetgeen een sterke energiestraal (o.m. bestaande uit ionen), de z.g. zonnewind tot gevolg heeft. Is deze straal op de aarde gericht dan treden er na enkele dagen in onze aardatmosfeer ernstige verstoringen van het magnetisch en elektrisch veld op. Radioverkeer valt uit, satellieten worden onklaar en zelfs een kerncentrale is er ooit door uitgevallen! Optredend poollicht is ook het gevolg van deze zonnewind. Deeltjes die aan de zonkant de magnetosfeer (zie figuur 1) binnendringen veroorzaken rode poollichtverschijnselen. Bij het meer bekende groene poollicht komen waarschijnlijk aan de andere kant, via de staart, deze deeltjes de magnetosfeer binnen. Zonnevlammen zijn zelden in zichtbaar licht waarneembaar (dus helaas niet tijdens een zonsverduistering) maar bevat wel veel röntgen en ook radiostraling. Zonnevlammen veroorzaken ook bewegingen van gasmassa's die soms met grote snelheid (2000 km/s) als 'sprays' uit het vlamgebied wegstromen. Protuberansen zijn er ook het gevolg van. HELIOSFEER en de ULYSSES De heliosfeer is dat gedeelte van de ruimte waar de zon ten gevolge van het uitzenden van snelle (350 km/s) atomaire deeltjes, vnl waterstof- en heliumkernen en vrije elektronen (de z.g. zonnewind) zijn invloed doet gelden. De heliosfeer is te beschouwen als een enorme zak (waarvan de wand de heliopauze wordt genoemd), zich uitstrekkend tot ver buiten ons zonnestelsel (100 AE. NB afstand Pluto-zon = 40 AE). Daar de zon zich met een snelheid van +/- 25 km/s door de interstellaire ruimte beweegt, heeft de heliopauze een ellipsoïdale vorm. De heliopauze is ahw de grens van het gebied waar het diffuse gas in de ruimte de invloed van de zonnewind gaat overheersen. De Voyagers, die allang de grens van het planetenstelsel zijn gepasseerd, nemen de zonnewind nog steeds waar. (De Voyagers functioneren dus, 'tig' jaar na dato, nog steeds!)

3 Nu had men al jaren een vermoeden van het bestaan van de zonnewind. Zo is de staart van een komeet ten gevolge van deze wind altijd van de zon afgericht. In de jaren 60 is (uiteraard met behulp van ruimtevaartuigen) het bestaan van de wind bevestigd. Het belang van de zonnewind voor ons op aarde is reeds eerder beschreven. Ook voor de ruimtevaart is deze wind van eminent belang. Derhalve is naarstig onderzoek naar deze zonnewind verricht o.a. tussen '74 en '84 met behulp van de Duitse satelliet Helios-1. NB: Zelfs tijdens een eclips kunnen we iets van de zonnewind gewaar worden: bleke slierten, zichtbaar in de corona. In 1980 werd de Solar Max(imum Mission) in een baan om de aarde gebracht maar deze ging in november '89 zijn ondergang tegemoet. Alle ruimtevaartuigen bewogen in de buurt van het eclipticavlak van de zon: bij de start vanaf het aardoppervlak krijgen ze de draaisnelheid van de aarde om de zon (30 km/s) mee, ze worden dus steeds in het eclipticavlak afgeschoten. De heliosfeer buiten het eclipticavlak bleef derhalve een 'helio-incognita'. Om een ruimtevaartuig in een vlak, loodrecht op dit eclipticavlak - met de zon als middelpunt- te laten 'vliegen' is zeer veel extra energie nodig voor de benodigde snelheidsverandering van 42 km/s, iets wat geen enkele raket momenteel kan presteren. Daar de mens (bijna) voor niets staat, heeft ze er iets op gevonden: het (sterke) gravitatieveld van de planeet Jupiter. Men laat de satelliet een scheervlucht maken langs Jupiter waarna ze weer verdwijnt de ruimte in, loodrecht (!) op zijn oorspronkelijke baanrichting met een snelheid van km/s daarmee het snelste ruimtevaartuig ooit. Deze techniek wordt ook wel de swing-by techniek genoemd. De plannen voor deze spectaculaire operatie werden al in 1977 gemaakt. Na een periode vol pech, ook onenigheid en dus uitstel werd pas op 6 oktober 1990, vanuit het ruimteveer Discovery de ULYSSES gelanceerd met negen wetenschappelijke instrumenten aan boord zoals magnetometers (bepaling sterkte en richting magnetisch veld), een 72 m lange draadantenne (detectie radiogolven en radioruis, uitgezonden door zon en Jupiter), tellers voor geladen deeltjes (massa en snelheid) en 'gewone' deeltjes, en röntgendetectoren die zonnevlammen waarnamen, die schokgolven veroorzaakten welke door het ruimtevaartuig gevoeld werden. De energiebron is een op radioactiefverval werkende generator. 100 wetenschappers en vijftig instituten zijn bij al deze experimenten betrokken.

4 De naam Ulysses (synoniem voor Odysseus) is zo gekozen, omdat deze held uit Homerus (de Odyssee) een lange, omslachtige reis ondernam naar onbekend gebied, waar hij o.a. de klippen van Scylla en Charybdis passeerde, vastgebonden aan de mast, om aan de verlokkingen van deze dames te ontkomen (zie verder genoemde Odyssee). Noordelijke en zuidelijke zonnewindstromen dringen de equatoriale zone binnen en vormen gebieden met tegengestelde (magnetische) polariteit, gescheiden door een dun vlak in de vorm van een uitwaaierende rok, de zg ballerinarok. 31/6/95 passage van de N-pool van de zon Tijdens de Jupiter-passage deed men waarneming aan botsing van de zonnewind met het magnetisch schild van de planeet. Na deze passage (2/2/92) nam de hoek met het equatorvlak ('evenaar') met 2 graden per maand toe en toen werd het spannend. De metingen ervoor (in het vlak) waren niet echt nieuw (Helios was ervoor al geweest). De wisseling van N- en Z-magnetisme (de ballerinarok) verdween) mei '93, op 30 zuiderbreedte), dus alleen zuiver Z- magnetisme werd nog ervaren. De zonnewind bestaat uit 2 delen, de zg 'langzame' (nog altijd 400 km/s), afkomstig uit de hete en turbulente corona en de snelle (700 km/s), afkomstig uit gebieden boven de coronale gaten en is in het algemeen constanter. Op 45 graden (dec '93) werd nog slechts de snelle wind gemeten. Dit was toch wel een verrassing: aangenomen werd dat de langzame wind, die we in het equatorvlak constant waarnemen de normale was en niet de snelle, die bij vlagen ontstond. Het tegendeel blijkt nu waar. In '94 werd het 'weer' wat rustiger en de zg Alfvèngolven (buigen veldlijnen af en helpen zonnewind voort te bewegen) konden waargenomen worden. Ook de chemische samenstelling van de wind werd iets anders, zwaardere elementen (C, N, O en Fe) kwamen minder voor. Niet alleen zonnewind, ook een interstellaire 'bries' werd waargenomen (met de bescheiden snelheid van 25 km/s waarmee ons planetenstelsel zich door het heelal beweegt):

5 De meeste 'gewone' elementen waren aanwezig zoals verwacht, alleen koolstof bleek opvallend schaars. Men vermoedt dat dit element verborgen zit in stofkorreltjes, die echter worden verzameld in een geavanceerde 'stofzak', die massa, snelheid en bewegingsrichting van de stofdeeltjes vaststelt. Ulysses onderzoekt ook de kosmische straling èn hun wisselwerking met de heliosfeer. Een gedeelte van de kosmische straling zal door de heliosfeer teruggekaatst worden, terug de interstellaire ruimte in zodat een zekere filtering plaats vindt. Dit effect is sterker naarmate de zon actiever is: tijdens een (zonnevlekken) minimum bereikt 20% meer kosmische straling de aarde. De verwachting dat de kosmische straling, verder van de 'evenaar' richting polen via de magnetische veldlijnen zou toenemen, kwam niet uit. Een reeds beproefde methode om de intensiteit van de kosmische straling in vroeger tijden te bepalen, is de meting van radioactieve C-14 in jaarringen van oud hout: meer straling, meer C-14. Resultaat: gedurende duizenden jaren bleek een cyclus van toe- en afname van +/- 200 jaar. Tijdens het Maunderminimum (kleine ijstijd!) was er een piek van C-14! Na het verlaten van de 'evenaar' werden ook schokgolven in de zonnewind waargenomen: deze ontstaan door het uitstoten van materie èn door botsing van snelle tegen langzame zonnewind. Ook werden enorme bellen plasma, afkomstig uit de corona, de zg coronale massa-uitstotingen (CME) waargenomen, die ook schokgolven veroorzaken. Verder verloop: 13 sept. '94 bereikte Ulysses zijn meest 'zuidelijke' punt, op 350 miljoen km van de zon (ruim 2 AE. NB Jupiter staat op ruim 5 AE van de zon), in februari '95 kruiste Ulysses de 'evenaar' (op 1,3 AE), 31 juli '95 werd de poolas gekruist. Het ligt in de bedoeling om, na een lange tocht naar de baan van Jupiter en weer terug, in 2000 weer de Zuid- en in 2001 weer de Noordpool (van de zon) te passeren. Interessant is dat de zon dan in die tijd in de periode van maximale activiteit zal zijn, in plaats van de minimale activiteit tijdens 1e passage. 17/4/98 vond de 2e passage langs Jupiter plaats en begon Ulysses zijn tweede baan rond de zon. De Z-poolpassage zal in 2000 plaats vinden, de evenaar zal in 2001 gepasseerd worden. De Ulysses beweegt met een heliocentrische snelheid van 9,2 km/s. Elke 2 dagen wordt de grote antenne op de aarde gericht ter uitwisseling van gegevens. Tot slot: men hoopt uit dit zonneonderzoek het antwoord te kunnen vinden op de vraag hoe de corona aan zijn hoge temperatuur komt. Dit is één van de meest fundamentele problemen in het zonneonderzoek. CLUSTER De ESA (Europese ruimtevaartorganisatie) startte in '94 met een ambitieus zonneproject, bestaande uit twee satellieten SOHO en Cluster, de laatste zo genoemd omdat deze uit 4 identieke satellieten zou bestaan op de hoekpunten van een (denkbeeldige) tetraëder met een ribbe, variërend van 200 km, richting zon tot km in de andere richting. Het was de bedoeling dat cluster de zonnewind en electrische en magnetische velden in de zg magnetosfeer zou onderzoeken. De magnetosfeer (zie figuur 1) is de ruimte rond de aarde waarin het aards magnetisch veld de 'overhand' heeft boven buitenaardse invloeden zoals de zonnewind, die deze magnetosfeer aan de zonzijde 'indrukt' tot een afstand van 10 aardstralen (= km). Aan de andere zijde heeft de magnetosfeer een vorm, gelijkend op een komeetstaart en strekt zich tot 1000 aardstralen uit. Deze asymetrische vorm is (uiteraard) het gevolg van de zonnewind. De lancering op 6 juni '96 met de gloednieuwe Ariane-5 raket (het was haar eerste missie) liep op een grandioze mislukking uit: door een scheve stand van uitlaten begon de raket te hellen zodat automatisch het vernietigingsmechanisme in werking werd gesteld. Maar -niet te lang- getreurd, het volgend jaar al werd een plan voor een nieuwe lancering opgesteld. Medio 2000 zal vanuit Baikonoer (Kazachstan) een nieuwe poging gewaagd worden.

6 Andere gelanceerde of nog te lanceren zonnesatellieten: TRACE 1/4/98 is vanaf de basis Vandenberg (Californië) de Transitional and Coronal Explorer TRACE gelanceerd met het doel het magnetisch veld op de grens van fotosfeer en corona te bestuderen. YOHKOH Dit is een Japanse röntgensatelliet voor het maken van röntgenbeelden van de zon. HESSI Juli 2000 wordt vanaf cape Canaveral met een Pegasusraket de HESSI (High Energie Solar Spectroscopic Imager) gelanceerd om zowel beelden als energiespectra in röntgen- en gammagebied op te nemen en zonnevlammen te observeren. In het volgend nummer zal o.m. uitgebreid aandacht besteed worden aan een nieuw onderzoeksterrein: de Helioseismologie en de satelliet SOHO. Jaap Kuyt

VSW MIRA Cursus Theorie. 7. De Zon. 13 april 2016 Jan Janssens

VSW MIRA Cursus Theorie. 7. De Zon. 13 april 2016 Jan Janssens VSW MIRA Cursus Theorie 7. De Zon 13 april 2016 Jan Janssens Inhoud Structuur en evolutie Inwendige van de zon Kern - Stralingszone - Convectiezone Atmosfeer van de zon Fotosfeer - Chromosfeer Corona Heliosfeer

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen Hoofdstuk 8 Samenvatting Een verlaten strand en een onbewolkte lucht, zoals op de voorkant van dit proefschrift, zijn ideaal om te genieten van de sterren: overdag van de Zon de dichtstbijzijnde ster en

Nadere informatie

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 16 december 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/87197 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

Gevaar uit de ruimte

Gevaar uit de ruimte Gevaar uit de ruimte Gevaar uit de ruimte Hoe veilig is het leven op Aarde Wat bedreigt ons Moeten wij ons zorgen maken Wat doen we er tegen Gevaar uit de ruimte Gevaren zijn tijdgebonden en zitten meestal

Nadere informatie

2. Zon en Zonnestelsel

2. Zon en Zonnestelsel VSW MIRA Cursus Theorie 2. Zon en Zonnestelsel 23 Januari 2008 Jan Janssens Inhoud Enkele basisnoties Inwendige van de zon Kern - Stralingszone - Convectiezone Atmosfeer van de zon Fotosfeer - Chromosfeer

Nadere informatie

Onderzoek naar de zonnecorona Jan Janssens, Petra Vanlommel, Cis Verbeeck, David Berghmans

Onderzoek naar de zonnecorona Jan Janssens, Petra Vanlommel, Cis Verbeeck, David Berghmans Onderzoek naar de zonnecorona Jan Janssens, Petra Vanlommel, Cis Verbeeck, David Berghmans Wanneer de maan precies tussen de zon en de aarde passeert, ontstaat meestal 1 een totale zonsverduistering. Dit

Nadere informatie

Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde

Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde Cis Verbeeck, Eva Robbrecht, Jan Janssens Koninklijke Sterrenwacht van België Open Deur Dagen Koninklijke Sterrenwacht van België, 25-26 mei 2013 Feb 08,

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

DE ZON. Enige zongegevens.(zie ook fig. 2)

DE ZON. Enige zongegevens.(zie ook fig. 2) DE ZON In verband met de a.s. zonsverduistering op 11 augustus (die moet U echt gaan zien, maar daar komen we nog op terug) is het bijna vanzelfsprekend dat het thema van dit VESTA nummer de zon is. We

Nadere informatie

Detectie van kosmische straling

Detectie van kosmische straling Detectie van kosmische straling muonen? geproduceerd op 15 km hoogte reizen met een snelheid in de buurt van de lichtsnelheid levensduur = 2,2.10-6 s s = 2,2.10-6 s x 3.10 8 m/s = 660 m = 0,6 km Victor

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 9.1 De hemel Wanneer s nachts naar een onbewolkte hemel wordt gekeken is het eerste wat opvalt de vele fonkelende sterren. Met wat geluk kan ook de melkweg worden gezien als een

Nadere informatie

Clusters van sterrenstelsels

Clusters van sterrenstelsels Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden radiowaarnemingen en computer simulaties van samensmeltende clusters van sterrenstelsels besproken. Om dit beter te begrijpen wordt eerst uitgelegd wat

Nadere informatie

ALGEMEENHEDEN STRUCTUUR VAN DE ZON WAARNEMEN IN WIT LICHT EIGEN WAARNEMINGEN HUIDIGE ZONNEACTIVITEIT

ALGEMEENHEDEN STRUCTUUR VAN DE ZON WAARNEMEN IN WIT LICHT EIGEN WAARNEMINGEN HUIDIGE ZONNEACTIVITEIT 1 DE ZON ALGEMEENHEDEN STRUCTUUR VAN DE ZON WAARNEMEN IN WIT LICHT EIGEN WAARNEMINGEN HUIDIGE ZONNEACTIVITEIT 2 3 ALGEMEENHEDEN DE ZON Zon is een ster Bol met diameter van 1,4 miljoen km Ouderdom 4,5 miljard

Nadere informatie

DE ZON (3) HELIOSEISMOLOGIE

DE ZON (3) HELIOSEISMOLOGIE DE ZON (3) Dit is alweer een derde artikel over de zon terwijl ik dacht met één te kunnen volstaan, maar zo ging het zo vaak. In '86 werd ik (nog amper bekend met 'VESTA') door een oud leerlinge, Wietske

Nadere informatie

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman Iedere avond zetten de laatste stralen van de ondergaande zon de hemel in vlammende

Nadere informatie

Onze Zon is een doodgewone gele ster. Inleiding sterren. Energiebron: hydrostatisch evenwicht. De atmosfeer van de Zon

Onze Zon is een doodgewone gele ster. Inleiding sterren. Energiebron: hydrostatisch evenwicht. De atmosfeer van de Zon De Zon Inleiding sterr Onze Zon is e doodgewone gele ster. 109 x diameter aarde (maanbaan past erin!) 333.000 x zwaarder dan aarde dichtheid 1.4 gr/cm 3 (vergelijkbaar met Jupiter) rotatieperiode 25(+)

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Ons zonnestelsel Planetoiden, kometen en dwergplaneten Pluto en de Kuipergordel NASA s New Horizon Mission naar Pluto Ons zonnestelsel

Nadere informatie

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen)

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Ga na of de onderstaande beweringen waar of niet waar zijn (invullen op antwoordblad). 1) De krachtwerking van een magneet is bij

Nadere informatie

Elektro-magnetisme Q B Q A

Elektro-magnetisme Q B Q A Elektro-magnetisme 1. Een lading QA =4Q bevindt zich in de buurt van een tweede lading QB = Q. In welk punt zal de resulterende kracht op een kleine positieve lading QC gelijk zijn aan nul? X O P Y

Nadere informatie

Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch begeleider: G. Tibau

Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch begeleider: G. Tibau Schooljaar: 2010/2011 Tri-/semester: 2 Score 107 Max. Naam:... Nr.:... Studierichting: TSO Klas:... Graad: 3 Leerjaar: 1 Dag en datum: dinsdag 16 juni 2011 Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch

Nadere informatie

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar.

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. Mkv Magnetisme Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. In een punt P op een afstand d/2 van de rechtse geleider is

Nadere informatie

Neutrinos sneller dan het licht?

Neutrinos sneller dan het licht? Neutrinos sneller dan het licht? Kosmische neutrinos Ed P.J. van den Heuvel, Universiteit van Amsterdam 24/10/2011 Zon en planeten afgebeeld op dezelfde schaal Leeftijd zon en planeten: 4,65 miljard jaar

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica college 5

Inleiding Astrofysica college 5 Inleiding Astrofysica college 5 Methoden Afstanden tot de dichtstbijzijnde sterren zijn >100,000x groter dan tot planeten in ons zonnestelsel Stralen zelf nauwlijks licht uit à miljoenen/miljarden keren

Nadere informatie

Sterrenkundig Practicum 2 3 maart Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87

Sterrenkundig Practicum 2 3 maart Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87 Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87 Sterrenkundig Practicum 2 3 maart 2005 Vele sterrenstelsels vertonen zogenaamde nucleaire activiteit: grote hoeveelheden straling komen uit het centrum.

Nadere informatie

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is.

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is. pagina 1 Met Space Expo de ruimte in is een werkblad bestemd voor leerlingen uit de bovenbouw van het basisonderwijs en brugklassers. Door middel van vraag en opdracht verwerven de leerlingen zelfstandig

Nadere informatie

We willen dat de magnetische inductie in het punt K gelijk aan rul zou worden. Daartoe moet men door de draad AB een stroom sturen die gelijk is aan

We willen dat de magnetische inductie in het punt K gelijk aan rul zou worden. Daartoe moet men door de draad AB een stroom sturen die gelijk is aan jaar: 1995 nummer: 28 Twee zeer lange draden zijn evenwijdig opgesteld. De stroom door de linkse draad ( zie figuur) is in grootte gelijk aan 30 A en de zin ervan wordt aangegeven door de pijl. We willen

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang

De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang 12 Samenvatting De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang voor de evolutie van ons zonnestelsel. Op aarde is het noorderlicht de bekendste manifestatie van de

Nadere informatie

Inleiding. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig.

Inleiding. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig. Het heelal Inleiding Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig. Hoofdstukken Hoofdstuk 1 Het Heelal. blz. 3 Hoofdstuk 2 Het Zonnestelsel. blz. 4 Hoofdstuk

Nadere informatie

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu. KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl ESERO 8 oct 2014 Komeet Hartley 2010 r Komeet ISON 2013 Komeet

Nadere informatie

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1.

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Elektrisch veld In de vacuüm gepompte beeldbuis van een TV staan twee evenwijdige vlakke metalen platen

Nadere informatie

Het aanleggen van een catalogus van zonnevlammen op basis van GOES-metingen.

Het aanleggen van een catalogus van zonnevlammen op basis van GOES-metingen. Het aanleggen van een catalogus van zonnevlammen op basis van GOES-metingen. Inhoudsopgave Dankwoord Voorwoord v vi 1 Inleiding 1 1.1 De zon............................... 1 1.2 De corona van de zon.......................

Nadere informatie

Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme

Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme Hoofdstuk 6: lektromagnetisme Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 6: lektromagnetisme Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. lektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Schoolexamen Moderne Natuurkunde

Schoolexamen Moderne Natuurkunde Schoolexamen Moderne Natuurkunde Natuurkunde 1,2 VWO 6 24 maart 2003 Tijdsduur: 90 minuten Deze toets bestaat uit 3 opgaven met 16 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

RIETVELD-LYCEUM. les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU. de compononenten. V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar

RIETVELD-LYCEUM. les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU. de compononenten. V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar RIETVELD-LYCEUM les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU de compononenten V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar de Zon KERNFUSIE: waterstof >> helium. t.g.v. de ZWAARTEKRACHT >> temperatuur inwendig

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet!

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet! Einstein (6) n de voorafgaande artikelen hebben we het gehad over tijdsdilatatie en Lorenzcontractie (tijd en lengte zijn niet absoluut maar hangen af van de snelheid tussen waarnemer en waargenomene).

Nadere informatie

Zonnevlammen Andrea Bakker 6W

Zonnevlammen Andrea Bakker 6W Zonnevlammen Andrea Bakker 6W Inhoudsopgave: Hoofd- en deelvragen: 2 Voorwoord: 3 Hoe is de zon ontstaan en wat is de samenstelling ervan? 4 De aanloop tot het eind van een ster: 5 Kernfusie: 6 Absorptie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 7 Nederlandse samenvatting De zon is een hele gewone ster. Hij heeft een tamelijk kleine massa voor een ster en het heelal hangt vol met vergelijkbare sterren. De zon is ook nog eens in een rustige

Nadere informatie

ZON & MA AN R A FA Ë L M O S T E R T

ZON & MA AN R A FA Ë L M O S T E R T ZON & MA AN R A FA Ë L M O S T E R T HOI 22 jaar Studeer Sterrenkunde Voorzitter JWG Dé sterrenkundevereniging voor jongeren! ZON & MA AN OUDE EGYPTE 25~24 eeuwen voor Christus (~4,500 jaar geleden!)

Nadere informatie

Examen Aardrijkskunde

Examen Aardrijkskunde Welk deel van de zon zien wij? De fotosfeer (een gele kleur) Zonnevlekken zijn koelere plaatsen op de zon. Chromosfeer een dunne laag die zich boven de fotosfeer bevindt De Zon Cijfergegevens - diameter

Nadere informatie

Bliksems. Stefan Kowalczyk

Bliksems. Stefan Kowalczyk Stefan Kowalczyk De aarde als condensator De ionosfeer is één plaat van een erg grote condensator, terwijl de aarde de andere is. Hoe bliksem ontstaat heeft hier alles mee te maken. Recent zijn nieuwe

Nadere informatie

1 Vul aan: Duizenden kleine steenklompen die een baan om de zon beschrijven. b De kern van een komeet bestaat uit...

1 Vul aan: Duizenden kleine steenklompen die een baan om de zon beschrijven. b De kern van een komeet bestaat uit... Schooljaar: 2014-2015 Semester: 2 Score 93 Max. Naam: Nr.: Studierichting: ASO zonder wetenschappen Klas:... Graad: 3e Leerjaar: 1 Dag en datum: dinsdag 16 juni 2015 Leraar: H. Desmet Handtekening Pedagogisch

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Jagen op kometen, gluren naar de maan

Jagen op kometen, gluren naar de maan 21 e eeuw Sterrenkunde Ruimte Groep 7-8 Sterrenkundig nieuws als inspiratiebron voor onderzoekend leren Jagen op kometen, gluren naar de maan Michaela onderzoekt dag, nacht en de schijngestalten van de

Nadere informatie

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout In de afgelopen paar decenia is het duidelijk geworden dat de Zon niet de enige ster is die wordt vergezeld door planeten. Extrasolaire

Nadere informatie

Opgave 3 Staafmagneten, hoefijzermagneten, naaldmagneten en schijfmagneten.

Opgave 3 Staafmagneten, hoefijzermagneten, naaldmagneten en schijfmagneten. Uitwerkingen 1 Opgave 1 IJzer, nikkel en kobalt. Opgave 2 ermanente magneten zijn blijvend magnetisch. Opgave 3 Staafmagneten, hoefijzermagneten, naaldmagneten en schijfmagneten. Opgave 4 Weekijzer is

Nadere informatie

Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1. 1 Het Zonnestelsel en de Zon. 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel

Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1. 1 Het Zonnestelsel en de Zon. 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1 1 Het Zonnestelsel en de Zon 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel Door haar grote massa domineert de Zon het Zonnestelsel. Echter, de planeten hebben een

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

1. Het Heelal. De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte.

1. Het Heelal. De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte. De aarde 1. Het Heelal De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte. De oerknal Wetenschappers denken dat er meer dan 15 miljoen jaar geleden een enorme ontploffing

Nadere informatie

Newton - HAVO. Elektromagnetisme. Samenvatting

Newton - HAVO. Elektromagnetisme. Samenvatting Newton - HAVO Elektromagnetisme Samenvatting Het magnetisch veld Een permanente magneet is een magneet waarvan de magnetische werking niet verandert Een draaibare kompasnaald draait met zijn noordpool

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De zon schijnt al 4,6 miljard jaar, en zal dat nog 4,4 miljard jaar blijven doen. Het mag duidelijk zijn dat de zon een van de belangrijkste hemellichamen is voor het bestaan van

Nadere informatie

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Hoe groot is de aarde? En hoe groot is de zon in vergelijking met de aarde? Welke planeet staat het dichtst bij de zon en welke het verst weg? Deze les leren de leerlingen

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op RUIMTE Naam: dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op www.schooltvbeeldbank.nl 1. Planeten Uit hoeveel planeten bestaat ons zonnestelsel? De aarde en dan nog.. planeten. (vul aantal in)

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde pilot havo II

Eindexamen natuurkunde pilot havo II Opgave 1 Brand in kernreactor Lees eerst onderstaande tekst. In oktober 1957 brak er brand uit in een van de kernreactoren van Windscale in Engeland. Allerlei radioactieve stoffen W kwamen in de lucht

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De spectroscopie en de chemie van interstellaire ijs analogen Het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven richt zich op laboratorium experimenten die astrochemische processen nabootsen onder

Nadere informatie

Magnetische velden groep 7-8

Magnetische velden groep 7-8 Magnetische velden groep 7-8 Zonder magnetisch veld zouden we niet op aarde kunnen leven. Zonnewinden zouden de atmosfeer rond de aarde laten verdwijnen en schadelijke straling zou het leven op aarde vernietigen.

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I Tekst 1 Verkeerschaos dreigt in het heelal 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Kortgeleden beleefde de ruimte zijn eerste serieuze verkeersongeluk. Op ongeveer 800 kilometer boven Siberië kwamen een Amerikaanse

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde (pilot) tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde (pilot) tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur natuurkunde (pilot) Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

HC-4 Reuzenplaneten 1

HC-4 Reuzenplaneten 1 HC-4 Reuzenplaneten 1 VIER GAS REUZEN Jupiter Saturnus Uranus Neptunus Massa (10 24 kg) R equator (km) R pool (km) Dichtheid (g/cm 3 ) a (AU) P (jaar) Albedo Manen Jupiter 1898.6 71492 66854 1.33 5.2 11.9

Nadere informatie

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur EINDEXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1977 Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

1 Overzicht theorievragen

1 Overzicht theorievragen 1 Overzicht theorievragen 1. Wat is een retrograde beweging? Vergelijk de wijze waarop Ptolemaeus deze verklaarde met de manier waarop Copernicus deze verklaarde. 2. Formuleer de drie wetten van planeetbeweging

Nadere informatie

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Donkere Materie Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Een paar feiten over ons heelal Het heelal zet uit (Hubble, 1924); Ons heelal is zo n 14 miljard jaar oud; Ons heelal was vroeger

Nadere informatie

Eindronde Natuurkunde Olympiade 2015 theorietoets deel 1

Eindronde Natuurkunde Olympiade 2015 theorietoets deel 1 Eindronde Natuurkunde Olympiade 2015 theorietoets deel 1 Opgave 1 Botsend blokje (5p) Een blok met een massa van 10 kg glijdt over een glad oppervlak. Hoek D botst tegen een klein vastzittend blokje S

Nadere informatie

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties.

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Nog niet gevonden! Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Daarnaast ook in 2015 een grote ondergrondse detector.

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN

ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN Door: Günther Brants 15/12/12-09u00 ap. Komt er op 21 december een apocalyptisch einde aan de ons nu bekende wereld - zoals blijkbaar één à twee procent van

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven.

Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven. Examen HAVO 2008 tijdvak 1 vrijdag 23 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 14 tot en met 23 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt. Het gehele

Nadere informatie

Zonnestormen tijdens Zonnecylus 24

Zonnestormen tijdens Zonnecylus 24 Zonnestormen tijdens Zonnecylus 24 Cozmix Beisbroek 3 December 2014 Jan Janssens Het ruimteweer alle omstandigheden op de zon en in de zonnewind, magnetosfeer, ionosfeer en thermosfeer die de prestaties

Nadere informatie

De startmotor. Student booklet

De startmotor. Student booklet De startmotor Student booklet De startmotor - INDEX - 2006-04-10-14:04 De startmotor De startmotor is een elektrische motor, en bij een elektrische motor draait het allemaal om magneten en magnetisme:

Nadere informatie

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde 1 De Pluraliteit der Werelden Ons en andere planetenstelsels Lessen voor de 21ste Eeuw Leuven,, 20 november 2006 2 Overzicht Het heelal in een notedop De universaliteit van de natuurwetten De verkenning

Nadere informatie

HERTENTAMEN PLANETENSTELSELS 13 JULI 2015,

HERTENTAMEN PLANETENSTELSELS 13 JULI 2015, HERTENTAMEN PLANETENSTELSELS 13 JULI 2015, 14.00-17.00 LEES ONDERSTAANDE GOED DOOR: DIT TENTAMEN OMVAT DRIE OPGAVES. OPGAVE 1: 3.5 PUNTEN OPGAVE 2: 2.5 PUNTEN OPGAVE 3: 2.0 PUNTEN HET EINDCIJFER OMVAT

Nadere informatie

Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3.

Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3. Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3. figuur 3 De schuifweerstand is zo ingesteld dat de stroomsterkte 0,50 A is. a) Bereken het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Als je op een heldere nacht op een donkere plek naar de sterrenhemel kijkt, zie je honderden sterren. Als je vaker kijkt, valt het op dat sommige sterren zich verplaatsen langs

Nadere informatie

De Fysica van Sterren. Instituut voor Sterrenkunde

De Fysica van Sterren. Instituut voor Sterrenkunde De Fysica van Sterren Overzicht Sterrenkunde en de universaliteit van de natuurwetten Astro-fysica: wat is een ster? De kosmische cyclus van ontstaan en vergaan De vragen over het heelal zijn ook vragen

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

Sterrenkunde in klas 6

Sterrenkunde in klas 6 Sterrenkunde in klas 6 Grondervaringen van de mens: de oerlijn, de oercirkel en het oerkruis; geometrie en kosmologie In dit inleidende hoofdstuk gaan we uit van drie oerervaringen die we aan de hemel

Nadere informatie

Opgave 1. Voor de grootte van de magnetische veldsterkte in de spoel geldt: = l

Opgave 1. Voor de grootte van de magnetische veldsterkte in de spoel geldt: = l Opgave 1 Een kompasnaald staat horizontaal opgesteld en geeft de richting aan van de horizontale r component Bh van de magnetische veldsterkte van het aardmagnetische veld. Een spoel wordt r evenwijdig

Nadere informatie

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Leuk dat je meedoet aan de voorronde van de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014! Zoals je ongetwijfeld al zult weten dient deze ronde

Nadere informatie

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II In de reactor binnen in het reactorgebouw van een kerncentrale komt warmte vrij door kernsplijtingen. Die warmte wordt afgevoerd door het water in het primaire

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2013 TOETS APRIL :00 12:45 uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2013 TOETS APRIL :00 12:45 uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2013 TOETS 1 24 APRIL 2013 11:00 12:45 uur MECHANICA 1 Blok en veer. (5 punten) Een blok van 3,0 kg glijdt over een wrijvingsloos tafelblad met een snelheid van 8,0 m/s

Nadere informatie

Verhitting van de corona van de zon. Cindy Bastiaensen

Verhitting van de corona van de zon. Cindy Bastiaensen Verhitting van de corona van de zon Cindy Bastiaensen 7 november 2003 1 Inleiding We geven eerst een overzicht van de zon. We bespreken kort de verschillende lagen die we in de zon kunnen onderscheiden.

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur 1 RONDDRAAIENDE MASSA 5pt Een massa zit aan een uiteinde van een touw. De massa ligt op een wrijvingloos oppervlak waar het

Nadere informatie

In een U-vormige buis bevinden zich drie verschillende, niet mengbare vloeistoffen met dichtheden ρ1, ρ2 en ρ3. De hoogte h1 = 10 cm en h3 = 15 cm.

In een U-vormige buis bevinden zich drie verschillende, niet mengbare vloeistoffen met dichtheden ρ1, ρ2 en ρ3. De hoogte h1 = 10 cm en h3 = 15 cm. Fysica Vraag 1 In een U-vormige buis bevinden zich drie verschillende, niet mengbare vloeistoffen met dichtheden ρ1, ρ2 en ρ3. De hoogte h1 = 1 cm en h3 = 15 cm. De dichtheid ρ3 wordt gegeven door:

Nadere informatie

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 6

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 6 Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 6 6.1 De Leeftijd van het Zonnestelsel van Frank Verbunt De ouderdom van het Zonnestelsel kan bepaald worden uit de radio-actieve elementen die gevonden worden in meteorieten.

Nadere informatie

TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013,

TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013, TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013, 14.00-17.00 LEES O DERSTAA DE GOED DOOR: DIT TE TAME OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 2.5 PU TE OPGAVE 2: 2.5 PU TE OPGAVE 3: 2.5 PU TE OPGAVE 4: 2.5

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Kosmische raadselen? Breng ze in voor de laatste les! Mail uw vragen naar info@edwinmathlener.nl, o.v.v. Sonnenborghcursus. Uw vragen komen dan terug in de laatste

Nadere informatie

Inhoud. 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart?

Inhoud. 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart? Inhoud 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart? 1. Algemenen weetjes Duizenden jaren geleden konden mensen beelden

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. natuurkunde 1,2 Compex

Examen HAVO - Compex. natuurkunde 1,2 Compex natuurkunde 1, Compex Examen HAVO - Compex? Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 30 mei totale examentijd 3,5 uur 0 06 n dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Tentamen Natuurkunde A. 9.00 uur 12.00 uur woensdag 10 januari 2007 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs. Vul Uw gegevens op het deelnameformulier in

Tentamen Natuurkunde A. 9.00 uur 12.00 uur woensdag 10 januari 2007 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs. Vul Uw gegevens op het deelnameformulier in Tentamen Natuurkunde A 9. uur. uur woensdag januari 7 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs Aanwijzingen: Vul Uw gegevens op het deelnameformulier in Dit tentamen omvat 8 opgaven met totaal deelvragen Maak elke opgave

Nadere informatie

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it?

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it? HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it? Leidse Winterlezing 050217 Dr. Bernd Andeweg Aardwetenschappen VU Amsterdam Bernd.andeweg@vu.nl IETS SPECIAALS LEVEN Op Mars niet!

Nadere informatie

Lessen over Cosmografie

Lessen over Cosmografie Lessen over Cosmografie Les 1 : Geografische coördinaten Meridianen en parallellen Orthodromen of grootcirkels Geografische lengte en breedte Afstand gemeten langs meridiaan en parallel Orthodromische

Nadere informatie

Een nieuwe blik op ons heelal met de AMANDA neutrinotelescoop

Een nieuwe blik op ons heelal met de AMANDA neutrinotelescoop 10 juli 2004 Een nieuwe blik op ons heelal met de AMANDA neutrinotelescoop Philip Olbrechts olbrechts@hep.iihe.ac.be I.I.H.E.-Vrije Universiteit Brussel Waarom zijn neutrino s zo interessant? Neutrino

Nadere informatie