DE ZON (2) De zon in de oudheid.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE ZON (2) De zon in de oudheid."

Transcriptie

1 DE ZON (2) In het vorige VESTA nummer beloofde ik op de zon terug te komen, bij deze dus. Tja, 11 augustus is geweest. Bent U, ook zoals ik en met mij vele (honderd) duizenden Nederlanders, naar Frankrijk, Zuid Duitsland, Oostenrijk etc. afgereisd om het astronomisch spektakel te aanschouwen? Die dag leek Noord Frankrijk bijna uitsluitend door onze landgenoten bevolkt te zijn! Eerst op de camping, later in de velden, je zag niet anders. Zelf had ik pech en heb ik de echte eclips niet mogen waarnemen, hopenlijk had U meer succes. De eerstvolgende eclips die 'een beetje in de buurt' komt, is op 21 juni 2001 te zien in zuidelijk Afrika (Kenia). Tot daar dan! Hieronder volgen nog wat uitgewerkte zonneonderwerpen. NB. het verdient aanbeveling om het vorig artikeltje over de zon nog eens na te lezen of er op na te slaan. De zon in de oudheid. In onze vroegste beschaving, die der Egyptenaren, speelde de zon als de godheid Ra, al een zeer belangrijke rol. De naam Pharao is er dan ook van afgeleid. Ra's zoon Horus manifesteerde zich telkens in de regerende koning. In Newgrange (Ierland) bevindt zich een ganggraf, 5000 jaar geleden zo gegraven dat alleen op midwinter, bij zonsopgang, de gehele gang verlicht werd. In Delphi (Griekenland) bouwde men een tempel ter ere van Apollo, de god van de zon (èn schone kunsten), die veelvuldig werd geraadpleegd (orakel van Delphi). De Aztekenpriesters brachten 500 jaar (dus nog niet eens zo lang) geleden, op grote schaal mensenoffers op het altaar van Tenochtitlan (het tegenwoordige Mexicostad) daar ze geloofden dat de zonnegod een dieet van mensenharten van node had. Magnetisme van de zon. Tal van zonsverschijnselen, zoals zonnevlekken, erupties (zonnevlammen), protuberansen, welke allen de zon zeer 'onrustig' maken, vinden hun oorsprong in het magnetisme van de zon. Zoals we weten: magnetisme wordt veroorzaakt door elektrische stromen. Het is verleidelijk om een vergelijking te maken met het aardmagnetisme dat simpel als een soort staafmagneet werkt: een N-pool en een Z-pool (waarvan de ligging enigszins wisselend is, dicht bij de geografische N- en Z-pool gelegen). Het zonnemagnetisme is echter ongelofelijk ingewikkeld èn wisselend. Zonnevlekken (en dus de oorzaak: magnetisme) vertonen een elfjarige cyclus. Niet alleen is er een periodieke verandering in intensiteit. Elke 11 jaar draait ook de richting van het magnetisme (net voor het zonnevlekken-maximum) om: N- wordt Z-pool (en andersom uiteraard). Helaas weten we van het magnetisme onder het zonneoppervlak maar bitter weinig. Kan de sterkte aan de oppervlakte (tijdelijk en plaatselijk) miljoenen malen sterker zijn dan van die op aarde, waarbij zonnevlammen gevormd kunnen worden, niemand weet of de sterkte diep in het binnenste van de zon zwakker- òf miljoenen malen sterker is (dan van de aarde). Overigens vertonen sterren die op de zon gelijken, overeenkomstige magnetische activiteitscycli (8 tot 12 jaar) en er is zelfs een ster waar de activiteit gestopt is, dus vergelijkbaar met het Maunderminimum (zie VESTA 63). De directe bepaling van de magnetische veldsterkte lukt slechts in het zeer dunne laagje van de fotosfeer (200 km dik). Het voortdurend lussenpatroon (zie VESTA 63) geeft aanleiding tot heldere punten in het röntgenlicht die geen voorkeur hebben voor bepaalde heliografische breedte. Ze komen ook op de polen voor. Van de totale magnetische flux is echter wel 95% aanwezig op breedtes beneden 45 graden. Magnetische velden zijn een vorm van (uiteraard magnetische) energie die gevormd wordt uit de kinetische energie van de convectiezone.

2 Gevolgen van het magnetisch veld. Behoudens granulatie (gevolg van borreling van het oppervlak) is elke waargenomen structuur in fotosfeer, chromosfeer en corona het gevolg van magnetische velden. Gebieden waarin een sterk magnetisch veld de opborreling van hete materie uit het binnenste van de zon onderdrukt, zijn uiteraard koeler en vormen de bekende zonnevlekken (temperatuur +/ K i.p.v. de normale 6000 K). In de corona zijn gebieden waarin de magnetische veldlijnen niet als lussen terugkeren maar uitwaaieren in de ruimte, hetgeen een verlies aan energie betekent. Ook hier treedt een temperatuurdaling op en worden de z.g. coronale gaten gevormd. In perioden met veel zonnevlekken zou men een lagere zonneconstante verwachten. Het verlies aan straling uit de 'donkere' vlekken wordt echter meer dan gecompenseerd door extra straling uit heldere gebieden. Zonnevlammen worden (waarschijnlijk) gevormd indien magnetische veldlijnen, die tegengesteld gericht zijn, elkaar heel dicht naderen. Er ontstaat dan een 'kortsluiting' (reconnectie) waarbij het magnetische energieverlies aanleiding geeft tot enorme energie uitbarstingen (zonnevlammen) vergelijkbaar met miljard waterstofbommen (!) hetgeen een sterke energiestraal (o.m. bestaande uit ionen), de z.g. zonnewind tot gevolg heeft. Is deze straal op de aarde gericht dan treden er na enkele dagen in onze aardatmosfeer ernstige verstoringen van het magnetisch en elektrisch veld op. Radioverkeer valt uit, satellieten worden onklaar en zelfs een kerncentrale is er ooit door uitgevallen! Optredend poollicht is ook het gevolg van deze zonnewind. Deeltjes die aan de zonkant de magnetosfeer (zie figuur 1) binnendringen veroorzaken rode poollichtverschijnselen. Bij het meer bekende groene poollicht komen waarschijnlijk aan de andere kant, via de staart, deze deeltjes de magnetosfeer binnen. Zonnevlammen zijn zelden in zichtbaar licht waarneembaar (dus helaas niet tijdens een zonsverduistering) maar bevat wel veel röntgen en ook radiostraling. Zonnevlammen veroorzaken ook bewegingen van gasmassa's die soms met grote snelheid (2000 km/s) als 'sprays' uit het vlamgebied wegstromen. Protuberansen zijn er ook het gevolg van. HELIOSFEER en de ULYSSES De heliosfeer is dat gedeelte van de ruimte waar de zon ten gevolge van het uitzenden van snelle (350 km/s) atomaire deeltjes, vnl waterstof- en heliumkernen en vrije elektronen (de z.g. zonnewind) zijn invloed doet gelden. De heliosfeer is te beschouwen als een enorme zak (waarvan de wand de heliopauze wordt genoemd), zich uitstrekkend tot ver buiten ons zonnestelsel (100 AE. NB afstand Pluto-zon = 40 AE). Daar de zon zich met een snelheid van +/- 25 km/s door de interstellaire ruimte beweegt, heeft de heliopauze een ellipsoïdale vorm. De heliopauze is ahw de grens van het gebied waar het diffuse gas in de ruimte de invloed van de zonnewind gaat overheersen. De Voyagers, die allang de grens van het planetenstelsel zijn gepasseerd, nemen de zonnewind nog steeds waar. (De Voyagers functioneren dus, 'tig' jaar na dato, nog steeds!)

3 Nu had men al jaren een vermoeden van het bestaan van de zonnewind. Zo is de staart van een komeet ten gevolge van deze wind altijd van de zon afgericht. In de jaren 60 is (uiteraard met behulp van ruimtevaartuigen) het bestaan van de wind bevestigd. Het belang van de zonnewind voor ons op aarde is reeds eerder beschreven. Ook voor de ruimtevaart is deze wind van eminent belang. Derhalve is naarstig onderzoek naar deze zonnewind verricht o.a. tussen '74 en '84 met behulp van de Duitse satelliet Helios-1. NB: Zelfs tijdens een eclips kunnen we iets van de zonnewind gewaar worden: bleke slierten, zichtbaar in de corona. In 1980 werd de Solar Max(imum Mission) in een baan om de aarde gebracht maar deze ging in november '89 zijn ondergang tegemoet. Alle ruimtevaartuigen bewogen in de buurt van het eclipticavlak van de zon: bij de start vanaf het aardoppervlak krijgen ze de draaisnelheid van de aarde om de zon (30 km/s) mee, ze worden dus steeds in het eclipticavlak afgeschoten. De heliosfeer buiten het eclipticavlak bleef derhalve een 'helio-incognita'. Om een ruimtevaartuig in een vlak, loodrecht op dit eclipticavlak - met de zon als middelpunt- te laten 'vliegen' is zeer veel extra energie nodig voor de benodigde snelheidsverandering van 42 km/s, iets wat geen enkele raket momenteel kan presteren. Daar de mens (bijna) voor niets staat, heeft ze er iets op gevonden: het (sterke) gravitatieveld van de planeet Jupiter. Men laat de satelliet een scheervlucht maken langs Jupiter waarna ze weer verdwijnt de ruimte in, loodrecht (!) op zijn oorspronkelijke baanrichting met een snelheid van km/s daarmee het snelste ruimtevaartuig ooit. Deze techniek wordt ook wel de swing-by techniek genoemd. De plannen voor deze spectaculaire operatie werden al in 1977 gemaakt. Na een periode vol pech, ook onenigheid en dus uitstel werd pas op 6 oktober 1990, vanuit het ruimteveer Discovery de ULYSSES gelanceerd met negen wetenschappelijke instrumenten aan boord zoals magnetometers (bepaling sterkte en richting magnetisch veld), een 72 m lange draadantenne (detectie radiogolven en radioruis, uitgezonden door zon en Jupiter), tellers voor geladen deeltjes (massa en snelheid) en 'gewone' deeltjes, en röntgendetectoren die zonnevlammen waarnamen, die schokgolven veroorzaakten welke door het ruimtevaartuig gevoeld werden. De energiebron is een op radioactiefverval werkende generator. 100 wetenschappers en vijftig instituten zijn bij al deze experimenten betrokken.

4 De naam Ulysses (synoniem voor Odysseus) is zo gekozen, omdat deze held uit Homerus (de Odyssee) een lange, omslachtige reis ondernam naar onbekend gebied, waar hij o.a. de klippen van Scylla en Charybdis passeerde, vastgebonden aan de mast, om aan de verlokkingen van deze dames te ontkomen (zie verder genoemde Odyssee). Noordelijke en zuidelijke zonnewindstromen dringen de equatoriale zone binnen en vormen gebieden met tegengestelde (magnetische) polariteit, gescheiden door een dun vlak in de vorm van een uitwaaierende rok, de zg ballerinarok. 31/6/95 passage van de N-pool van de zon Tijdens de Jupiter-passage deed men waarneming aan botsing van de zonnewind met het magnetisch schild van de planeet. Na deze passage (2/2/92) nam de hoek met het equatorvlak ('evenaar') met 2 graden per maand toe en toen werd het spannend. De metingen ervoor (in het vlak) waren niet echt nieuw (Helios was ervoor al geweest). De wisseling van N- en Z-magnetisme (de ballerinarok) verdween) mei '93, op 30 zuiderbreedte), dus alleen zuiver Z- magnetisme werd nog ervaren. De zonnewind bestaat uit 2 delen, de zg 'langzame' (nog altijd 400 km/s), afkomstig uit de hete en turbulente corona en de snelle (700 km/s), afkomstig uit gebieden boven de coronale gaten en is in het algemeen constanter. Op 45 graden (dec '93) werd nog slechts de snelle wind gemeten. Dit was toch wel een verrassing: aangenomen werd dat de langzame wind, die we in het equatorvlak constant waarnemen de normale was en niet de snelle, die bij vlagen ontstond. Het tegendeel blijkt nu waar. In '94 werd het 'weer' wat rustiger en de zg Alfvèngolven (buigen veldlijnen af en helpen zonnewind voort te bewegen) konden waargenomen worden. Ook de chemische samenstelling van de wind werd iets anders, zwaardere elementen (C, N, O en Fe) kwamen minder voor. Niet alleen zonnewind, ook een interstellaire 'bries' werd waargenomen (met de bescheiden snelheid van 25 km/s waarmee ons planetenstelsel zich door het heelal beweegt):

5 De meeste 'gewone' elementen waren aanwezig zoals verwacht, alleen koolstof bleek opvallend schaars. Men vermoedt dat dit element verborgen zit in stofkorreltjes, die echter worden verzameld in een geavanceerde 'stofzak', die massa, snelheid en bewegingsrichting van de stofdeeltjes vaststelt. Ulysses onderzoekt ook de kosmische straling èn hun wisselwerking met de heliosfeer. Een gedeelte van de kosmische straling zal door de heliosfeer teruggekaatst worden, terug de interstellaire ruimte in zodat een zekere filtering plaats vindt. Dit effect is sterker naarmate de zon actiever is: tijdens een (zonnevlekken) minimum bereikt 20% meer kosmische straling de aarde. De verwachting dat de kosmische straling, verder van de 'evenaar' richting polen via de magnetische veldlijnen zou toenemen, kwam niet uit. Een reeds beproefde methode om de intensiteit van de kosmische straling in vroeger tijden te bepalen, is de meting van radioactieve C-14 in jaarringen van oud hout: meer straling, meer C-14. Resultaat: gedurende duizenden jaren bleek een cyclus van toe- en afname van +/- 200 jaar. Tijdens het Maunderminimum (kleine ijstijd!) was er een piek van C-14! Na het verlaten van de 'evenaar' werden ook schokgolven in de zonnewind waargenomen: deze ontstaan door het uitstoten van materie èn door botsing van snelle tegen langzame zonnewind. Ook werden enorme bellen plasma, afkomstig uit de corona, de zg coronale massa-uitstotingen (CME) waargenomen, die ook schokgolven veroorzaken. Verder verloop: 13 sept. '94 bereikte Ulysses zijn meest 'zuidelijke' punt, op 350 miljoen km van de zon (ruim 2 AE. NB Jupiter staat op ruim 5 AE van de zon), in februari '95 kruiste Ulysses de 'evenaar' (op 1,3 AE), 31 juli '95 werd de poolas gekruist. Het ligt in de bedoeling om, na een lange tocht naar de baan van Jupiter en weer terug, in 2000 weer de Zuid- en in 2001 weer de Noordpool (van de zon) te passeren. Interessant is dat de zon dan in die tijd in de periode van maximale activiteit zal zijn, in plaats van de minimale activiteit tijdens 1e passage. 17/4/98 vond de 2e passage langs Jupiter plaats en begon Ulysses zijn tweede baan rond de zon. De Z-poolpassage zal in 2000 plaats vinden, de evenaar zal in 2001 gepasseerd worden. De Ulysses beweegt met een heliocentrische snelheid van 9,2 km/s. Elke 2 dagen wordt de grote antenne op de aarde gericht ter uitwisseling van gegevens. Tot slot: men hoopt uit dit zonneonderzoek het antwoord te kunnen vinden op de vraag hoe de corona aan zijn hoge temperatuur komt. Dit is één van de meest fundamentele problemen in het zonneonderzoek. CLUSTER De ESA (Europese ruimtevaartorganisatie) startte in '94 met een ambitieus zonneproject, bestaande uit twee satellieten SOHO en Cluster, de laatste zo genoemd omdat deze uit 4 identieke satellieten zou bestaan op de hoekpunten van een (denkbeeldige) tetraëder met een ribbe, variërend van 200 km, richting zon tot km in de andere richting. Het was de bedoeling dat cluster de zonnewind en electrische en magnetische velden in de zg magnetosfeer zou onderzoeken. De magnetosfeer (zie figuur 1) is de ruimte rond de aarde waarin het aards magnetisch veld de 'overhand' heeft boven buitenaardse invloeden zoals de zonnewind, die deze magnetosfeer aan de zonzijde 'indrukt' tot een afstand van 10 aardstralen (= km). Aan de andere zijde heeft de magnetosfeer een vorm, gelijkend op een komeetstaart en strekt zich tot 1000 aardstralen uit. Deze asymetrische vorm is (uiteraard) het gevolg van de zonnewind. De lancering op 6 juni '96 met de gloednieuwe Ariane-5 raket (het was haar eerste missie) liep op een grandioze mislukking uit: door een scheve stand van uitlaten begon de raket te hellen zodat automatisch het vernietigingsmechanisme in werking werd gesteld. Maar -niet te lang- getreurd, het volgend jaar al werd een plan voor een nieuwe lancering opgesteld. Medio 2000 zal vanuit Baikonoer (Kazachstan) een nieuwe poging gewaagd worden.

6 Andere gelanceerde of nog te lanceren zonnesatellieten: TRACE 1/4/98 is vanaf de basis Vandenberg (Californië) de Transitional and Coronal Explorer TRACE gelanceerd met het doel het magnetisch veld op de grens van fotosfeer en corona te bestuderen. YOHKOH Dit is een Japanse röntgensatelliet voor het maken van röntgenbeelden van de zon. HESSI Juli 2000 wordt vanaf cape Canaveral met een Pegasusraket de HESSI (High Energie Solar Spectroscopic Imager) gelanceerd om zowel beelden als energiespectra in röntgen- en gammagebied op te nemen en zonnevlammen te observeren. In het volgend nummer zal o.m. uitgebreid aandacht besteed worden aan een nieuw onderzoeksterrein: de Helioseismologie en de satelliet SOHO. Jaap Kuyt

VSW MIRA Cursus Theorie. 7. De Zon. 13 april 2016 Jan Janssens

VSW MIRA Cursus Theorie. 7. De Zon. 13 april 2016 Jan Janssens VSW MIRA Cursus Theorie 7. De Zon 13 april 2016 Jan Janssens Inhoud Structuur en evolutie Inwendige van de zon Kern - Stralingszone - Convectiezone Atmosfeer van de zon Fotosfeer - Chromosfeer Corona Heliosfeer

Nadere informatie

Onderzoek naar de zonnecorona Jan Janssens, Petra Vanlommel, Cis Verbeeck, David Berghmans

Onderzoek naar de zonnecorona Jan Janssens, Petra Vanlommel, Cis Verbeeck, David Berghmans Onderzoek naar de zonnecorona Jan Janssens, Petra Vanlommel, Cis Verbeeck, David Berghmans Wanneer de maan precies tussen de zon en de aarde passeert, ontstaat meestal 1 een totale zonsverduistering. Dit

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

DE ZON (3) HELIOSEISMOLOGIE

DE ZON (3) HELIOSEISMOLOGIE DE ZON (3) Dit is alweer een derde artikel over de zon terwijl ik dacht met één te kunnen volstaan, maar zo ging het zo vaak. In '86 werd ik (nog amper bekend met 'VESTA') door een oud leerlinge, Wietske

Nadere informatie

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman Iedere avond zetten de laatste stralen van de ondergaande zon de hemel in vlammende

Nadere informatie

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen)

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Ga na of de onderstaande beweringen waar of niet waar zijn (invullen op antwoordblad). 1) De krachtwerking van een magneet is bij

Nadere informatie

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar.

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. Mkv Magnetisme Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. In een punt P op een afstand d/2 van de rechtse geleider is

Nadere informatie

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is.

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is. pagina 1 Met Space Expo de ruimte in is een werkblad bestemd voor leerlingen uit de bovenbouw van het basisonderwijs en brugklassers. Door middel van vraag en opdracht verwerven de leerlingen zelfstandig

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang

De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang 12 Samenvatting De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang voor de evolutie van ons zonnestelsel. Op aarde is het noorderlicht de bekendste manifestatie van de

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu. KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl ESERO 8 oct 2014 Komeet Hartley 2010 r Komeet ISON 2013 Komeet

Nadere informatie

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1.

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Elektrisch veld In de vacuüm gepompte beeldbuis van een TV staan twee evenwijdige vlakke metalen platen

Nadere informatie

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet!

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet! Einstein (6) n de voorafgaande artikelen hebben we het gehad over tijdsdilatatie en Lorenzcontractie (tijd en lengte zijn niet absoluut maar hangen af van de snelheid tussen waarnemer en waargenomene).

Nadere informatie

Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme

Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme Hoofdstuk 6: lektromagnetisme Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 6: lektromagnetisme Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. lektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 7 Nederlandse samenvatting De zon is een hele gewone ster. Hij heeft een tamelijk kleine massa voor een ster en het heelal hangt vol met vergelijkbare sterren. De zon is ook nog eens in een rustige

Nadere informatie

Jagen op kometen, gluren naar de maan

Jagen op kometen, gluren naar de maan 21 e eeuw Sterrenkunde Ruimte Groep 7-8 Sterrenkundig nieuws als inspiratiebron voor onderzoekend leren Jagen op kometen, gluren naar de maan Michaela onderzoekt dag, nacht en de schijngestalten van de

Nadere informatie

1 Vul aan: Duizenden kleine steenklompen die een baan om de zon beschrijven. b De kern van een komeet bestaat uit...

1 Vul aan: Duizenden kleine steenklompen die een baan om de zon beschrijven. b De kern van een komeet bestaat uit... Schooljaar: 2014-2015 Semester: 2 Score 93 Max. Naam: Nr.: Studierichting: ASO zonder wetenschappen Klas:... Graad: 3e Leerjaar: 1 Dag en datum: dinsdag 16 juni 2015 Leraar: H. Desmet Handtekening Pedagogisch

Nadere informatie

Zonnevlammen Andrea Bakker 6W

Zonnevlammen Andrea Bakker 6W Zonnevlammen Andrea Bakker 6W Inhoudsopgave: Hoofd- en deelvragen: 2 Voorwoord: 3 Hoe is de zon ontstaan en wat is de samenstelling ervan? 4 De aanloop tot het eind van een ster: 5 Kernfusie: 6 Absorptie

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

Bliksems. Stefan Kowalczyk

Bliksems. Stefan Kowalczyk Stefan Kowalczyk De aarde als condensator De ionosfeer is één plaat van een erg grote condensator, terwijl de aarde de andere is. Hoe bliksem ontstaat heeft hier alles mee te maken. Recent zijn nieuwe

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De spectroscopie en de chemie van interstellaire ijs analogen Het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven richt zich op laboratorium experimenten die astrochemische processen nabootsen onder

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De zon schijnt al 4,6 miljard jaar, en zal dat nog 4,4 miljard jaar blijven doen. Het mag duidelijk zijn dat de zon een van de belangrijkste hemellichamen is voor het bestaan van

Nadere informatie

Newton - HAVO. Elektromagnetisme. Samenvatting

Newton - HAVO. Elektromagnetisme. Samenvatting Newton - HAVO Elektromagnetisme Samenvatting Het magnetisch veld Een permanente magneet is een magneet waarvan de magnetische werking niet verandert Een draaibare kompasnaald draait met zijn noordpool

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout In de afgelopen paar decenia is het duidelijk geworden dat de Zon niet de enige ster is die wordt vergezeld door planeten. Extrasolaire

Nadere informatie

HC-4 Reuzenplaneten 1

HC-4 Reuzenplaneten 1 HC-4 Reuzenplaneten 1 VIER GAS REUZEN Jupiter Saturnus Uranus Neptunus Massa (10 24 kg) R equator (km) R pool (km) Dichtheid (g/cm 3 ) a (AU) P (jaar) Albedo Manen Jupiter 1898.6 71492 66854 1.33 5.2 11.9

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

1 Overzicht theorievragen

1 Overzicht theorievragen 1 Overzicht theorievragen 1. Wat is een retrograde beweging? Vergelijk de wijze waarop Ptolemaeus deze verklaarde met de manier waarop Copernicus deze verklaarde. 2. Formuleer de drie wetten van planeetbeweging

Nadere informatie

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Hoe groot is de aarde? En hoe groot is de zon in vergelijking met de aarde? Welke planeet staat het dichtst bij de zon en welke het verst weg? Deze les leren de leerlingen

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Donkere Materie Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Een paar feiten over ons heelal Het heelal zet uit (Hubble, 1924); Ons heelal is zo n 14 miljard jaar oud; Ons heelal was vroeger

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I Tekst 1 Verkeerschaos dreigt in het heelal 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Kortgeleden beleefde de ruimte zijn eerste serieuze verkeersongeluk. Op ongeveer 800 kilometer boven Siberië kwamen een Amerikaanse

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Magnetische velden groep 7-8

Magnetische velden groep 7-8 Magnetische velden groep 7-8 Zonder magnetisch veld zouden we niet op aarde kunnen leven. Zonnewinden zouden de atmosfeer rond de aarde laten verdwijnen en schadelijke straling zou het leven op aarde vernietigen.

Nadere informatie

Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven.

Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven. Examen HAVO 2008 tijdvak 1 vrijdag 23 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 14 tot en met 23 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt. Het gehele

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde (pilot) tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde (pilot) tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur natuurkunde (pilot) Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Leuk dat je meedoet aan de voorronde van de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014! Zoals je ongetwijfeld al zult weten dient deze ronde

Nadere informatie

Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3.

Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3. Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3. figuur 3 De schuifweerstand is zo ingesteld dat de stroomsterkte 0,50 A is. a) Bereken het

Nadere informatie

ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN

ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN Door: Günther Brants 15/12/12-09u00 ap. Komt er op 21 december een apocalyptisch einde aan de ons nu bekende wereld - zoals blijkbaar één à twee procent van

Nadere informatie

Verhitting van de corona van de zon. Cindy Bastiaensen

Verhitting van de corona van de zon. Cindy Bastiaensen Verhitting van de corona van de zon Cindy Bastiaensen 7 november 2003 1 Inleiding We geven eerst een overzicht van de zon. We bespreken kort de verschillende lagen die we in de zon kunnen onderscheiden.

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. natuurkunde 1,2 Compex

Examen HAVO - Compex. natuurkunde 1,2 Compex natuurkunde 1, Compex Examen HAVO - Compex? Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 30 mei totale examentijd 3,5 uur 0 06 n dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur 1 RONDDRAAIENDE MASSA 5pt Een massa zit aan een uiteinde van een touw. De massa ligt op een wrijvingloos oppervlak waar het

Nadere informatie

Lessen over Cosmografie

Lessen over Cosmografie Lessen over Cosmografie Les 1 : Geografische coördinaten Meridianen en parallellen Orthodromen of grootcirkels Geografische lengte en breedte Afstand gemeten langs meridiaan en parallel Orthodromische

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Bladzijde: 2 Bladzijde: 3 Bladzijde: 4-5

Inhoudsopgave: Bladzijde: 2 Bladzijde: 3 Bladzijde: 4-5 Noorderlicht AT3B Inhoudsopgave: 1. Hoe ontstaat de zonnewind? 2. Waaruit bestaat de zonnewind 3. Waar komt het aardmagnetisch veld vandaan 4. Hoe is een atoom opgebouwd 5. Schilelectronica in het atoom,

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde 1 De Pluraliteit der Werelden Ons en andere planetenstelsels Lessen voor de 21ste Eeuw Leuven,, 20 november 2006 2 Overzicht Het heelal in een notedop De universaliteit van de natuurwetten De verkenning

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

Opgave 1. Voor de grootte van de magnetische veldsterkte in de spoel geldt: = l

Opgave 1. Voor de grootte van de magnetische veldsterkte in de spoel geldt: = l Opgave 1 Een kompasnaald staat horizontaal opgesteld en geeft de richting aan van de horizontale r component Bh van de magnetische veldsterkte van het aardmagnetische veld. Een spoel wordt r evenwijdig

Nadere informatie

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur EINDEXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1977 Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II In de reactor binnen in het reactorgebouw van een kerncentrale komt warmte vrij door kernsplijtingen. Die warmte wordt afgevoerd door het water in het primaire

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 7. 7 Het viriaal theorema en de Jeans Massa: Stervorming. 7.1 Het viriaal theorema

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 7. 7 Het viriaal theorema en de Jeans Massa: Stervorming. 7.1 Het viriaal theorema Opgave Zonnestelsel 005/006: 7 7 Het viriaal theorema en de Jeans Massa: Stervorming 7. Het viriaal theorema Het viriaal theorema is van groot belang binnen de sterrenkunde: bij stervorming, planeetvorming

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Kosmische raadselen? Breng ze in voor de laatste les! Mail uw vragen naar info@edwinmathlener.nl, o.v.v. Sonnenborghcursus. Uw vragen komen dan terug in de laatste

Nadere informatie

Tentamen Natuurkunde A. 9.00 uur 12.00 uur woensdag 10 januari 2007 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs. Vul Uw gegevens op het deelnameformulier in

Tentamen Natuurkunde A. 9.00 uur 12.00 uur woensdag 10 januari 2007 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs. Vul Uw gegevens op het deelnameformulier in Tentamen Natuurkunde A 9. uur. uur woensdag januari 7 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs Aanwijzingen: Vul Uw gegevens op het deelnameformulier in Dit tentamen omvat 8 opgaven met totaal deelvragen Maak elke opgave

Nadere informatie

Profielwerkstuk Poollicht

Profielwerkstuk Poollicht PWS Profielwerkstuk Poollicht Leon Weggelaar Daniëlle Roodenburg Franka Ruitenberg Havo 5 Begeleider: Dhr. Veenstra 1 Voorwoord Om Havo 5 succesvol af te sluiten moet er een profielwerkstuk ingeleverd

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

Inhoud. 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart?

Inhoud. 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart? Inhoud 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart? 1. Algemenen weetjes Duizenden jaren geleden konden mensen beelden

Nadere informatie

Schriftelijk examen 2e Ba Biologie Fysica: elektromagnetisme 2011-2012

Schriftelijk examen 2e Ba Biologie Fysica: elektromagnetisme 2011-2012 - Biologie Schriftelijk examen 2e Ba Biologie 2011-2012 Naam en studierichting: Aantal afgegeven bladen, deze opgaven niet meegerekend: Gebruik voor elke nieuwe vraag een nieuw blad. Zet op elk blad de

Nadere informatie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Chris Van Den Broeck Nikhef open dag, 04/10/2015 Proloog: speciale relativiteitstheorie 1887: Een experiment van Michelson en Morley toont aan dat snelheid van

Nadere informatie

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss 1 Radiotelescopen N.G. Schultheiss 1 Inleiding In de module Het uitdijend Heelal hebben we gezien dat het heelal steeds groter wordt. Bijgevolg zijn de lichtstralen van melkwegstelsels die ver van ons

Nadere informatie

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWIJS IN 1979 , I. Dit examen bestaat uit 4 opgaven. " '"of) r.. I r. ',' t, J I i I.

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWIJS IN 1979 , I. Dit examen bestaat uit 4 opgaven.  'of) r.. I r. ',' t, J I i I. .o. EXAMEN VOORBEREDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWJS N 1979 ' Vrijdag 8 juni, 9.00-12.00 uur NATUURKUNDE.,, Dit examen bestaat uit 4 opgaven ',", "t, ', ' " '"of) r.. r ',' t, J i.'" 'f 1 '.., o. 1 i Deze

Nadere informatie

Waarom zijn er seizoenen?

Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoen? Vorig weekeinde was het ineens zover. Volop zomer op zaterdag met ruim 24 graden en een zonnetje, de dag erna was het herfst met 15 graden en gemiezer.

Nadere informatie

Daglengte. hoek (graden): 0 30 60 90 sinus: 0. 3 1 sinus afgerond: 0 0.50 0.87 1. 3 4 = 12 ± 3, 46 en 12 ± 4. Dat levert de volgende tabel.

Daglengte. hoek (graden): 0 30 60 90 sinus: 0. 3 1 sinus afgerond: 0 0.50 0.87 1. 3 4 = 12 ± 3, 46 en 12 ± 4. Dat levert de volgende tabel. Daglengte 22 december, de kortste dag, nog geen 8 uur. Maar van nu af gaan de dagen lengen; eerst heel langzaam, maar allengs sneller. En rond 21 maart is elke dag welhaast mekrbaar langer dan de vorige.

Nadere informatie

Geografische coördinaten

Geografische coördinaten Geografische coördinaten Het bepalen van een plaats op aarde geschiedt met behulp van twee verschillende soorten cirkels. Eerst tekenen we de cirkels die noord- en zuidpool verbinden. Die cirkels worden

Nadere informatie

Eindexamen moderne natuurkunde 1-2 vwo 2009 - I

Eindexamen moderne natuurkunde 1-2 vwo 2009 - I Opgave 1 Mondharmonica Van een mondharmonica is de beschermkap weggehaald. Zie figuur 1. figuur 1 Deze mondharmonica heeft tien gaatjes. Onder elk gaatje zit een metalen lipje. Als een speler lucht door

Nadere informatie

Kosmische straling: airshowers. J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam

Kosmische straling: airshowers. J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam Kosmische straling: airshowers J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam 1. Kosmische straling. Kosmische straling wordt veroorzaakt door zeer energetische deeltjes die vanuit de ruimte de aardatmosfeer binnendringen

Nadere informatie

Als de trapper in de stand van figuur 1 staat, oefent de voet de in figuur 2 aangegeven verticale kracht uit op het rechter pedaal.

Als de trapper in de stand van figuur 1 staat, oefent de voet de in figuur 2 aangegeven verticale kracht uit op het rechter pedaal. Natuurkunde Havo 1984-II Opgave 1 Fietsen Iemand rijdt op een fiets. Beide pedalen beschrijven een eenparige cirkelbeweging ten opzichte van de fiets. Tijdens het fietsen oefent de berijder periodiek een

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF Tweede Fase Het neutrinomysterie Foto: CERN 1 Het was op het nieuws, het was in de krant, iedereen had het er over: neutrino s die sneller gaan dan het licht.

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab-oefening gaat over spectroscopisch onderzoek van sterlicht. Het is een vervolg op de lesbrief Onderzoek de Zon. De oefening is bedoeld voor de bovenbouw

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

7 College 01/12: Electrische velden, Wet van Gauss

7 College 01/12: Electrische velden, Wet van Gauss 7 College 01/12: Electrische velden, Wet van Gauss Berekening van electrische flux Alleen de component van het veld loodrecht op het oppervlak draagt bij aan de netto flux. We definieren de electrische

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

Sterrenkunde practicumverslag De thuisproef

Sterrenkunde practicumverslag De thuisproef Sterrenkunde practicumverslag De thuisproef Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Sterrenkunde 1 Natuur- & Sterrenkunde December 07 0 Het bestuderen van sterren is al eeuwen oud. De Egyptenaren gebruikte de

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Exoplaneten Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Een verdiepende keuzeopdracht over het waarnemen van exoplaneten Voorkennis: gravitatiekracht, cirkelbanen, spectra (afhankelijk van keuze) Inleiding Al

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL. wiskunde CSE GL en TL. tijdvak 1 dinsdag 19 mei 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VMBO-GL en TL. wiskunde CSE GL en TL. tijdvak 1 dinsdag 19 mei 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VMBO-GL en TL 205 tijdvak dinsdag 9 mei 3.30-5.30 uur wiskunde CSE GL en TL Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te

Nadere informatie

Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen?

Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen? Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen? We leven op aarde, een kleine blauwgroene planeet, de derde van de zon en één van de naar schatting 400 miljard sterren van de Melkweg, één

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Boek van de week: 1; Een hapje maan 2; De ruimte 3; Papa pak je de maan voor mij 4; Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen: Wat staat er op

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

1 Inleiding. Worden de maanden langer of korter?

1 Inleiding. Worden de maanden langer of korter? 1 Inleiding Worden de maanden langer of korter? In 1695 had de Engelse astronoom Halley berekend dat in de loop van de laatste 800 jaar (vóór 1695) de maanden korter waren geworden. In zijn tijd zou een

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Stralingseigenschappen van water in het heelal In tegenstelling tot wat hun naam doet vermoeden, bestaan sterrenstelsels niet enkel uit sterren, maar ook uit uitgestrekte gas-

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 30 oktober 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s) Stervorming

Nadere informatie

PROBA2. Ruimteweer waarnemen met een Belgische satelliet

PROBA2. Ruimteweer waarnemen met een Belgische satelliet K.U.Leuven- Academisch Vormingsinstituut voor Leraren Vliebergh- Senciecentrum i.s.m. De Koninklijke Sterrenwacht van België en Solar- Terrestrial Centre of Excellence PROBA2 Ruimteweer waarnemen met een

Nadere informatie

Kosmische regen op Groningen

Kosmische regen op Groningen Kosmische regen op Groningen Wat is de samenstelling van de kosmische straling: protonen, zware kernen, neutrino s? Waar komen deze deeltjes met extreem hoge energie vandaan? Kunnen we met behulp van de

Nadere informatie

Noten schieten 9 april 2009

Noten schieten 9 april 2009 Noten schieten 9 april 2009 Project Circus groep 1 t/m 8 juni/juli 2007. Op dit moment zijn alle groepen bezig met het project Circus De groepen 1 en 2 maken alle artiesten die in het circus werken en

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

> Schatting van de verplaatsingssnelheid

> Schatting van de verplaatsingssnelheid >>> Context De Meteosat satelliet De Meteosat satellieten zijn geostationaire satellieten, dat wil zeggen dat de bewegingsrichting gelijk is aan die van de Aarde en de rotatieperiode dezelfde is als die

Nadere informatie

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it?

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it? HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it? KNAG Onderwijsdag 071114 Dr. Bernd Andeweg Aardwetenschappen VU Amsterdam Bernd.andeweg@vu.nl IETS SPECIAALS LEVEN Op Mars niet!

Nadere informatie

Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing.

Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing. Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing. Opgave 2 Aardwarmte N2-2002-I -----------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

MAGNETISME & ELEKTRICITEIT

MAGNETISME & ELEKTRICITEIT Hoofdstuk 1 MAGNETISME & ELEKTRICITEIT 1.1 Doelstelling In tegenstelling tot praktisch alle handboeken start je met elektromagnetisme. De reden is eenvoudig omdat alle elektrische toepassingen steeds gepaard

Nadere informatie