BBA. VLIEGBASIS SOESTERBERG Dolderseweg 34 HUIS TER HEIDE CULTUURHISTORISCHE INVENTARISATIE MET WAARDESTELLING BUREAU BOUWHISTORIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BBA. VLIEGBASIS SOESTERBERG Dolderseweg 34 HUIS TER HEIDE CULTUURHISTORISCHE INVENTARISATIE MET WAARDESTELLING BUREAU BOUWHISTORIE"

Transcriptie

1 CULTUURHISTORISCHE INVENTARISATIE MET WAARDESTELLING BBA BUREAU VOOR BOUWHISTORIE EN ARCHITECTUURGESCHIEDENIS V.O.F. VLIEGBASIS SOESTERBERG Dolderseweg 34 HUIS TER HEIDE

2 VLIEGBASIS SOESTERBERG DOLDERSEWEG 34 HUIS TER HEIDE

3 VLIEGBASIS SOESTERBERG DOLDERSEWEG 34 HUIS TER HEIDE CULTUURHISTORISCHE INVENTARISATIE MET WAARDESTELLING BUREAU VOOR BOUWHISTORIE EN ARCHITECTUURGESCHIEDENIS V.O.F.

4 INHOUD VOORWOORD 6 DOEL EN METHODE VAN HET ONDERZOEK 7 GESCHIEDENIS IN VOGELVLUCHT 10 DUITSE PERIODE 14 NEDERLANDSE WEDEROPBOUW 16 KOUDE OORLOG 19 CONCLUSIE 21 Uitgangspunten voor behoud 21 Eerste fase 21 Tweede fase 22 Derde fase 22 Vierde fase 22 Bijzondere monumenten 22 ONDERDELEN 23 A. Museumcluster en herdenkingsplaats 24 B. Camp New Amsterdam 26 C. CNA-corridor 28 D. Verkeerstoren en CNA-rand 30 E. Middle East 32 F. Shelters Noord 34 G. Noord 36 H. Aanpalend (Far East) 38 I. Overige gebouwen 40 LANDELIJKE CONTEXT 41 AANBEVELINGEN 43 LITERATUUR 45 4

5 SMATRIX CULTUURHISTORISCHE ELEMENTEN 47 Gebouwen Gebouwen CNA A8 - A Overige objecten en structuren 70 AFBEELDINGEN 77 CATALOGUS GEBOUWEN EN STRUCTUREN 93 Gebouwen Gebouwen CNA A8 - A Overige objecten en structuren 117 COLOFON 129 KAARTEN (CD-ROM) 5

6 VOORWOORD De vliegbasis Soesterberg zal eind volgend jaar als operationele vliegbasis ophouden te bestaan. In dat kader is door het Ministerie van Defensie en de provincie Utrecht een Intentieovereenkomst inzake de overdracht van de vliegbasis Soesterberg afgesloten. Voor de uitvoering daarvan is het Bestuurlijk Platform Hart van de Heuvelrug in het leven geroepen. Dit platform heeft het Bureau voor Bouwhistorie en Architectuurgeschiedenis (BBA) in Utrecht opdracht gegeven tot het maken van een cultuurhistorische inventarisatie met waardering van de bouwkundige objecten en structuren volgens de goedgekeurde offerte van 26 maart Het doel van dit onderzoek is een concreet en gedetailleerd inzicht te verkrijgen in de aanwezigheid en de waardering van de bouwhistorisch waardevolle elementen op de vliegbasis. De archeologisch/historisch-geografische aspecten uit de periode van vóór de stichting van het vliegveld (1910) zijn buiten beschouwing gebleven. Deze aspecten worden behandeld in het rapport van bureau BAAC. In dit rapport is de aandacht gericht op de nog aanwezige bouwkundige objecten en structuren in het circa 437 hectare grote gebied. De aanwezige objecten zijn zo volledig mogelijk getraceerd en beschreven en ook is speciale aandacht besteed aan de onderlinge samenhang tussen de objecten en hun historische gelaagdheid met de bedoeling om deze in hun cultuurhistorische context te plaatsen. Het betreft zowel de gebouwen uit de pioniersjaren, als ook van het Duitse, naoorlogse Nederlandse en Amerikaanse gebruik van deze vliegbasis ten tijde van de Koude Oorlog. Op het terrein bevinden zich geen rijksmonumenten. De verslaglegging in dit rapport berust zowel op een analyse van de objecten zelf als op literatuuronderzoek en beperkt archiefonderzoek. 1 Het onderzoek ter plaatse bestond uit visuele waarnemingen. Het veldwerk is op 27 april, 1 mei, 4 mei en 1 juni 2007 uitgevoerd door dr. ing. R. Stenvert en ir. A. Viersen. Beide zijn ook voor de samenstelling van het rapport verantwoordelijk. Bij de totstandkoming gaat dank uit naar de heer B. van Wijnbergen van de Dienst Vastgoed Defensie Directie West, de heer mr. B. van Buchem van dezelfde directie, de heer Aoo B. Boom van kantoor Veiligheid van de Vliegbasis, drs. R.K.M. Blijdenstijn van de Provincie Utrecht en mevrouw drs. ing. C.M. de Haan en mr. drs. C. Schippers van Hart van de Heuvelrug. Speciale dank gaat ook uit naar de leden van de workshop cultuurhistorie vliegbasis Soesterberg, mr. R.H. Vossenbeld, drs. K. Volkers en drs. P. Nijhof. Ronald Stenvert André Viersen Utrecht, juni Helaas was het binnen de tijdsplanning niet mogelijk om toegang tot de bouwdossiers (23 stuks) van de gemeente Zeist te krijgen vanwege de gecompliceerde procedure. Essentiële informatie is elders verzameld. 6

7 DOEL EN METHODE VAN HET ONDERZOEK Op 1 januari 2009 zal de vliegbasis Soesterberg zijn functie als zodanig verliezen. Een deel in de zuidwesthoek, bekend als Camp New Amsterdam (CNA) blijft militair terrein. Het gebied rond de vliegtuighangars wordt door de stichting Nationaal Militair Museum (NMM) herontwikkeld tot Defensiemuseum (hierna Museumcluster te noemen). Het grootste gedeelte van het terrein zal aan de provincie Utrecht (Hart van de Heuvelrug; HvdH) overgedragen worden. Om bij deze functionele wijzigingen op een verantwoorde wijze met de cultuurhistorische waarden om te gaan, heeft de projectgroep Hart van de Heuvelrug aan BBA, Bureau voor Bouwhistorie en Architectuurgeschiedenis in Utrecht, de opdracht gegeven tot het doen van een cultuurhistorische inventarisatie en waardering van de bouwkundige objecten en structuren op de voormalige vliegbasis Soesterberg. Het doel van dit onderzoek is om tot een overzicht van de cultuurhistorische waarden te komen in de periode dat dit gebied als vliegveld dienst deed ( ). Als bovengrens voor de cultuurhistorische waarden wordt het jaar 1994 aangehouden; het jaar waarin de Amerikanen de basis verlieten en het einde van de Koude Oorlog - vijf jaar na de val van de muur in ook voor Soesterberg definitief zijn beslag kreeg. In het rapport wordt ingegaan op de vraag welke elementen vanuit cultuurhistorisch perspectief minimaal bewaard moeten blijven om een beeld van de ontwikkeling van de basis weer te geven en welke elementen van belang zijn om dit beeld te versterken. Na een korte geschiedenis in vogelvlucht wordt daartoe allereerst een onderscheid gemaakt in de vier belangrijkste ontwikkelingsfasen van de vliegbasis. Deze zijn per periode met de daarbij behorende representatieve elementen in kaart gebracht. De hierbij naar voren gekomen representatieve elementen zijn vervolgens voor het gehele terrein geïnventariseerd en gewaardeerd in de context van de ontwikkeling van het vliegveld. Het resultaat is een waardering van objecten en ensembles met het accent op de vastgestelde vier dominante perioden. Deze waardering vormt één van de bouwstenen voor het vaststellen van de visie voor de toekomst van het vliegveld. Het resultaat daarvan is weergegeven in de waarderingstabel aan het einde van het rapport. De bijbehorende afbeeldingen worden (voor zover het om veiligheidsredenen mogelijk was deze te maken) gepresenteerd in een catalogus van gebouwen met bijschriften waarin de belangrijkste gegevens zijn opgenomen. Ook is per deelgebied een overzicht gegeven van de aldaar gelegen cultuurhistorische waarden met een bijbehorende waardering en een voorzet voor een visie op de toekomstige ontwikkelingen. In de uiteindelijke, door andere partijen te ontwikkelen, totaalvisie op het behoud en hergebruik van de cultuurhistorisch waardevolle objecten en structuren zal echter rekening gehouden moeten worden met het feit dat ten gevolge van de intentieovereenkomst het gehele terrein in handen komt van drie verschillende partijen (CNA, NMM, HvdH). Cultuurhistorische samenhangen en mogelijk divergerende ruimtelijke 7

8 ontwikkelingsscenario s in de te onderscheiden gebieden dienen derhalve in een vroeg staduim onderkend te worden en waar mogelijk door betreffende partijen in gezamenlijk overleg beschouwd en afgestemd te worden. Voor het onderzoek wordt de begrenzing aangehouden zoals vastgesteld bij de intentieovereenkomst (afb. 5). Het meest oostelijke deel van het vliegveld is daar slechts ten dele bij betrokken. Het voormalige Luftpark met daarop latere dispersals in het gebied dat de Stompert heet, is inmiddels aan de landmacht overgedragen. Slechts twee dispersals met daartussen de spottershill vallen binnen de begrenzing van de intentieovereenkomst. Ook de voormalige Pluimveestichting op de hoek van de Van Weerden Poelmanweg en de Amersfoortsestraat valt binnen deze begrenzing. Dit gebied is echter leeg opgeleverd en kent geen gebouwresten, maar slechts landingslichten voor de start- en landingsbaan (afb. 10). Dit gebied ten oosten van de Van Weerden Poelmanweg komt slechts summier in dit rapport aan de orde. In diepgang wordt een nader onderscheid gemaakt tussen het hele vliegveldterrein en de over te dragen delen. Dat houdt in dat de zoekruimte voor het te stichten Defensiemuseum (NMM; Museumcluster) en het Camp New Amsterdam (CNA) een andere aandacht krijgt dan het resterende gebied (inclusief de CNA-corridor van ruim 130 meter breedte). Aangezien de vliegbasis nog functioneert was het betreden en bezoeken van het terrein aan strikte veiligheidseisen onderhevig. Het veldwerk is onder begeleiding uitgevoerd en daardoor was het niet mogelijk om op eigen gelegenheid het terrein in detail te onderzoeken. Het begeleide veldwerk geschiedde op deskundige en plezierige wijze per dienstauto van onze begeleider en gids B. van Wijnbergen, oud-medewerker van de BABOV, nu werkzaam Dienst Vastgoed Defensie Regio West. Van zijn kennis van de gebouwen en terrein is dankbaar gebruik gemaakt. Apart omheinde gebieden zoals het munitieterrein konden niet worden bezocht. Op deze wijze werd het overgrote deel van het terrein bestreken en is het belangrijkste gezien. Desalniettemin kon het veldwerk niet uitputtend zijn. Daardoor is het mogelijk dat enkele (kleine) objecten in het kader van dit onderzoek onopgemerkt zijn gebleven. Bij het vervolgtraject dient hiermee rekening te worden gehouden. Vanwege de genoemde restricties zijn niet alle relatief recent opgetrokken kleine objecten, zoals personeelsschuilplaatsen en betonnen wachtpostjes, langs het hek en de binnenhekken, afzonderlijk in detail en per object in de beschouwing meegenomen. Bepaalde gebouwen hadden vanouds bijzondere functies of hebben recent bijzondere (en geheime) functie gekregen, waardoor ze niet gefotografeerd mochten worden. De foto s zijn ook zo genomen dat er geen materieel of personeel zichtbaar is. Voor het archiefmateriaal en tekeningen golden eveneens veiligheidsrestricties waar naar eer en geweten mee om is gegaan. Om genoemde redenen is niet van alle gebouwen bekend wat precies de functies zijn en/of zijn geweest en ontbreken de bijbehorende afbeeldingen. Eveneens om redenen van veiligheid werd het niet opportuun gevonden om de onderzoekers een gedetailleerde plattegrond van het vliegveldterrein, inclusief legenda, ter beschikking te stellen. Daardoor kon slechts met minder dan 8

9 perfect basismateriaal gewerkt te worden. Dit probleem is opgelost door de cultuurhistorisch belangrijke objecten en structuren in te tekenen op de Grootschalige Basiskaart zoals aangeleverd door de Provincie Utrecht. 2 Dit bestand is op CD meegeleverd (in enkele bestandsformaten). Op deze tekening zijn ook de waarderingen van de objecten aangegeven in de volgende kleuren: - *** absoluut te behouden (hemels)blauw - ** wenselijk om te behouden (herfst)groen - * van enige aanvullende waarde geel -? geen waardering (rood)bruin - - nog te waarderen gebleekt groen (grijs) - o niet relevant roze - x gesloopt rood 2 Dit GBKN/DKK bestand van de vliegbasis Soesterberg (een vectorbestand op formaat dwg) komt overeen met vijf bij drie kilometer tussen de coördinaten en Dit bestand is via het programma met Coral-Draw X3, onder gebruikmaking van gedigitaliseerde tekeningen (bitmaps) aangevuld. 9

10 GESCHIEDENIS IN VOGELVLUCHT Vliegveld Soesterberg ligt in het centrale deel van de Utrechtse Heuvelrug op de overgang van een stuwwal naar lager gelegen zandgronden. De veertig meter hoge Soesterberg, gelegen ten zuiden van de spoorlijn Utrecht-Amersfoort, gaat aan de zuidwestzijde langzaam over van een bosgebied naar wat tot het begin van de twintigste eeuw nog een uitgestrekt heideveld was (afb. 1). Dit heideveld werd in 1910 gehuurd om als vliegheide te dienen door de in 1902 door J.F. Verwey en B.E. Lugard gestichte N.V. Verwey en Lugard s Automobiel-Maatschappij uit Den Haag, die in dat jaar zijn activiteiten uitbreidde met een luchtvaartafdeling: de Nederlandse Maatschappij voor Luchtvaart. Tegen de bosrand verrees een vliegkamp ingericht voor vliegdemonstraties met in het midden een paddock voor de vliegtuigen, geflankeerd door toeschouwerplaatsen voor verschillende rangen. Ten behoeve van de toeschouwers werd door de Maatschappij voor Luchtvaart een 3,5 km lange tramlijn aangelegd die liep vanaf het station Den Dolder naar het vliegkamp. Deze lijn werd op 13 mei 1911 geopend, had geen geregelde dienst, en werd al in najaar 1911 opgeheven. 3 Sporen van het tracé zijn niet bewaard gebleven. Na de eerste succesvolle demonstraties nam de belangstelling voor het aangeboden luchtvaartspektakel dermate snel af dat de maatschappij in 1912 failliet ging. Het failliete, eenvoudige vliegkamp, dat bestond uit een grote constructiehal en vier houten vliegtuigloodsen, werd in 1913 door de Staat gekocht ten behoeve van de op 1 juli in dat jaar gestichte Luchtvaartafdeeling (LVA) van het Nederlandse leger. De landmachtkapitein der Genie, Hendrik Walaardt Sacré ( ), werd de eerste commandant. In 1914 begon men met de bouw van een permanent kampement dat in 1918 een aansluiting op de spoorlijn Utrecht-Amersfoort kreeg (en waarvan het tracé in het terrein nog vaag zichtbaar is). Het kamp zelf werd ten gevolge van de Eerste Wereldoorlog pas rond 1922 voltooid. In 1914 beschikte de LVA over slechts acht vliegtuigen, maar - onder meer door annexatie van vliegtuigen van strijdende partijen - waren er dat in 1918 al 126. Kenmerkend in de eerste periode van het vliegveld was de grote openheid van vliegactiviteiten. Ten behoeve van de toeschouwers verrees in 1913 aan de rand van de vliegheide het Theehuis Soesterdal (gesloopt 1940). Bij de viering van het tienjarig bestaan van de LVA in 1923 werd voor het hoofdgebouw een Monument voor de gevallen kameraden geplaatst. Deze gedenknaald is later verplaatst, maar symboliseert het hart van de Nederlandse militaire luchtvaart. Tegen 1940 telde het vliegveld 26 hangars waarvan de meeste in hout waren uitgevoerd. Van de twee hangars uit 1928 resteert er nu nog één (gebouw 8; vroeger gebouw 2) en is daarmee in Nederland de oudste bewaard gebleven hangar. Uit de eerste peri- 3 Sluiter, J.W. e.a., Overzicht van de Nederlandse spoor- en tramwegbedrijven, Utrecht 2002 (derde druk), p. 73, p

11 ode bleven verder bewaard het deels houten verbandgebouwtje uit 1910 (oorspronkelijk kantoorgebouw en showroom van Verwey & Lugard; gebouw 45), een badhuis uit 1920 (gebouw 10) en mogelijk nog delen van het Theehuis Soesterdal in de Mess (gebouw 67) (afb. 7). Op 11 april 1939 werd de LVA gemobiliseerd. Uit veiligheid werden de LVA-vliegafdelingen verspreid over meerdere vliegvelden. Uiteindelijk verlieten alle vliegeenheden Soesterberg om zoveel mogelijk op velden binnen de Vesting Holland te worden ondergebracht. Na de capitulatie op 14 mei 1940 was Soesterberg het enige belangrijke Nederlandse vliegveld dat nagenoeg intact in Duitse handen viel. De stevige zandbodem maakte het vliegveld gunstig om bommenwerpers te huisvesten en daarom diende het als uitvalsbasis richting Engeland. In korte tijd werd de tot zandvlakte verworden vliegheide omgebouwd tot een moderne militaire vliegbasis waar tussen de drie en vijfduizend Duitsers werden gelegerd. De Fliegerhorst Soesterberg kreeg drie verharde start- en landingsbanen (in A-vorm), een Rollfeld in de vorm van een enorme rolbaanlus met daarin liggende vliegtuigopstelplaatsen, de Luftparken 1, 2 en 3. Ook werd een schijnvliegveld op de Leusderheide aangelegd. Dit alles ten behoeve van de stationering van met name bommenwerpers (Heinkel 111, Dornier 217, Junkers 88). Ook eenmotorige dagjagers als de Messerschmitt 109 maakten gebruik van het vliegveld. In de loop van 1942 werd het op de vliegbasis rustiger, maar tot september 1944 bleef de Luftwaffe aanwezig. Door geallieerde bombardementen van 8 maart, 15 augustus en 3 september 1944 werd de basis zwaar gehavend en vrijwel onbruikbaar (afb. 8). Op 9 april 1945 bliezen Duitse Sprengkommando s veel op van wat nog overeind stond. In de bossen rondom de Fliegerhorst verrezen drie Waldlager voor het onderbrengen van de manschappen. Waldlager I lag ten oosten van het vliegveld op het Soester Hoogt bij De Paltz, Waldlager II lag ten westen in Huis ter Heide en Waldlager III aan de noordzijde van de spoorlijn Utrecht-Amersfoort. Waldlager I werd na de oorlog geheel opgeruimd. Waldlager II werd hernoemd naar Hendrik Walaardt Sacré ( ) de eerste commandant van de LVA. Het Waldlager III kreeg de naam Jessurunkamp. 4 In mei 1945 werd Soesterberg door de Canadezen bevrijd, maar het vliegveld lag vrijwel geheel in puin. Van sloophout werd een provisorische hangar gebouwd. Ten behoeve van de nieuw op te bouwen Nederlandse luchtmacht werd in 1947 een Chef Luchtmachtstaf aangesteld. De door hem benoemde Militaire Commissie Luchtvaartterreinen wees in 1948 de toekomstige militaire velden aan en stelde de grenzen vast. Soesterberg was één van de aangewezen vliegvelden en in 1951 was de basis weer operationeel. In 1951 verscheen een landelijk luchtmacht-opbouwplan met daarin een voorstel tot oprichting van negen dagjagersquadrons, zes nachtjagersquadrons, zes tactische 4 Ook de feitelijk onjuiste naam Jesserun Kamp wordt wel gebezigd. De naamgever is Reinier Emil Jessurun ( ), piloot in het KNIL die, ontsnapt aan de Japanners, samen met de geallieerden met een afdeling bommenwerpers van het KNIL tegen de Japanners streed en op 14 mei 1949 in een vliegtuigongeval om het leven kwam. Over de beide resterende Waldlager en het NS Kraftfahrkorps (Kamp Soesterberg) verschijnen afzonderlijke rapporten. 11

12 squadrons, een transportsquadron, twee verkenningsquadrons en vier squadrons lichte vliegtuigen. 5 Erkenning van de Koninklijke Luchtmacht (KLu) als zelfstandig krijgsmachtonderdeel volgde op 11 maart De wederopbouw van de vliegbasis Soesterberg kreeg vorm door het plaatsen van zeven grote hangars van het type T2 op een strip tussen de overgebleven oude gebouwen en de noordwest-zuidoost gerichte landingsbaan (hiervan resteren nog zes hangars). De toegang tot de inmiddels met hekken afgesloten en bewaakte vliegbasis lag aan de noordoostzijde (Verlengde Paltzerweg). Op de Vliegbasis Soesterberg werd het 322 squadron met Spitfires en Gloster Meteors straaljagers gestationeerd. De Spitfires hadden tijdens de oorlog dienst gedaan in Groot-Brittannië en werden door Nederland gekocht. De twee Squadrons Gloster Meteors werden in 1958 vervangen door Hawker Hunters, die tot 1967 op Soesterberg gestationeerd waren. Toen ook deze verdwenen kwam er een eind aan de aanwezigheid van Nederlandse jachtvliegtuigen op Soesterberg. In 1968 werden door de Koninklijke Luchtmacht Alouette helikopters aangeschaft, die op Soesterberg werden gestationeerd en onderhouden. Eén van deze helikopters staat als gedenkteken op een pijler in een vijver voor gebouw 10. Ten behoeve van de legering van de Amerikaanse luchtmacht (USAF) werd het aan de zuidwestzijde van de landingsbanen gelegen Duitse Luftpark als uitgangspunt genomen voor een uitbreiding. Aan de westzijde richting Dolderseweg werd het terrein vergroot en daar verrees in 1954 een aantal gebouwen rondom een centrale appelplaats. Dit Amerikaanse deel werd de basis voor het Amerikaans 32 e Fighter Interceptor Squadron (FIS, de Wolfhounds ). De basis ging Camp New Amsterdam (CNA) heten, genoemd naar de vroegere naam van New York. Het squadron werd onder Nederlands commando gesteld en was daarmee het enige Amerikaanse onderdeel in Europa dat niet direct onder Amerikaans bevel stond. Het CNA kreeg een eigen toegang aan de zijde van de Dolderseweg (nu hoofdingang). In 1960 werd het 32 e FIS dat vloog met F100 Super Sabres uitgebreid met de F102 Delta Dagger waarvan er twee constant paraat moesten staan. Ten behoeve daarvan werd de Zulu-hal gebouwd (gebouw A36). In 1969 verving men Delta Daggers door de modernere F4 Phantom II. De naam van het squadron werd veranderd in 32 e Tactical Fighter Squadron (TFS), dat was gericht op gronddoelen. In 1978 werden de Phantoms vervangen door de (iets bredere) F15 Eagles. De val van de muur in 1989 maakte een definitief einde aan de Koude Oorlog en maakte daarmee de Amerikaanse eenheid in Soesterberg overbodig. In 1994 verlieten de laatste Amerikanen de basis. Sinds 1994 hebben andere onderdelen Defensie een onderkomen op CNA gevonden. Het noordelijke deel van het vliegveld is momenteel de basis van het 934-squadron van de Tactische Helikopter Groep (THGKLu) die hier hun Cougar en Chinook transporthelikopters hebben ondergebracht. Het op 3 juli 1968 op de vliegbasis geopende Militaire Luchtvaart Museum werd in 1980 verplaatst naar de gebouwen van de voor- 5 Een squadron omvat in het algemeen 12 tot 24 vliegtuigen. 12

13 malige Motortransportgroep van de Koninklijke Luchtmacht op het Kamp van Zeist. De bedoeling is evenwel om aan de Soesterkant tot een nieuw Defensiemuseum voor de gehele krijgsmacht te komen waarin ook het Militaire Luchtvaart Museum zal worden geïntegreerd. Dit op te richten Defensiemuseum 6 dat bezoekers per jaar verwacht, zal naar het zich laat aanzien in 2011 zijn deuren openen. Tussen rijk en provincie is op 9 november 2006 een intentieovereenkomst inzake de overdracht van de vliegbasis Soesterberg getekend waarin staat dat op 1 januari 2008 of op een datum zo spoedig mogelijk daarna (1 januari 2009) belangrijke delen van de vliegbasis door Defensie zullen worden afgestoten. Het Zeister deel (kamp CNA) zal voor verschillende functies bij Defensie in gebruik blijven. 6 Kamerbrief Besluit herinrichting museaal bestel van 10 juni De zes defensiemusea zullen worden ondergebracht in één stichting: Nationaal Militair Museum (NMM). Deze stichting presenteert de Defensiecollectie in: het op te richten Defensiemuseum op de vliegbasis Soesterberg; het Marinemuseum in Den Helder, het Museum Bronbeek, het Mariniersmuseum in Rotterdam en het Marechausseemuseum in Buren. 13

14 DUITSE PERIODE Hoewel de oorsprong van het vliegveld in 1910 is gelegen en er enkele gebouwen uit die tijd resteren, gaat de huidige structuur van het vliegveld in belangrijke mate terug op ingrijpende aanpassingen door de Duitsers. Op 15 mei 1940 troffen de Duitsers een zandvlakte aan ( Das ist kein Flugplatz, das ist ein Sahara ) met gebouwen aan de noordelijke rand. Voor de Duitsers was al vóór de invasie duidelijk dat Soesterberg na de capitulatie als vliegbasis een belangrijke rol zou gaan spelen bij de gevechtsvluchten richting Engeland. Alle Nederlandse vliegvelden ressorteerden onder het in juni 1940 geformeerde Flughafen-bereichs-Kommando 2/III te Amsterdam-Schiphol. Schiphol was de Leithorst voor de meeste vliegvelden in Nederland. Fliegerhorst Soesterberg kreeg daarbij de naam Feldluftpark 5/III (Holland), Gruppe A. De bouw van vliegvelden ressorteerde onder het Luftgaukommando VI gevestigd te Münster (het Luftgaukommando Holland was vanuit Münster gevormd). In de periode werden in het Dritte Reich rond de tweehonderd Fliegerhorsten aangelegd. Fliegerhorsten werden doorgaans gebouwd ten behoeve van één Fliegerdivision die minimaal bestond uit twee Kampfgeschwader (eskaders) die elk 120 vliegtuigen telde. Op hun beurt bestonden de Geschwader uit telkens vier Gruppen van dertig toestellen die op hun beurt weer nader waren onderverdeeld in drie Staffeln (escadrilles). Ten behoeve van de Bauleitung van Fliegerhorst Soesterberg met een bezetting van circa dertig architecten en ingenieurs werden in eerste instantie kantoren ingericht in de villa s Hertenlaan 3 te Den Dolder en Potterlaan 3 te Huis ter Heide, maar in april 1941 verhuisde de Bauleitung naar het veel grotere uit 1905 stammende Huis Ter Wege. 7 Aangezien alle tekeningen en andere papieren in 1945 vernietigd zijn, is weinig bekend over de ontwerpers en uitvoerders van de aanleg van het vliegveld en de op enige afstand gelegen drie bijbehorende Waldlager met onderkomens voor de manschappen. Veel ontwerpen van de bunkers en ook van gebouwen in de Waldlager waren echter in feite standaard. Wel wordt melding gemaakt van de Berlijnse architect Hans Schiffers en Tiefbauarchitekt Paul Grünewald, maar die werden beide in 1941 tijdelijk aan de lokale Bauleitung toegevoegd ten behoeve van de bouw van het Wehrmachtsheim (later Officierscasino). 8 De start- en landingsbanen werden in A-vorm aangelegd om onafhankelijk van de windrichting te kunnen vliegen. In Soesterberg betreft het een liggende A met de punt naar het oosten. Daartoe werden de bestaande start- en landingsbanen verlengd en voorzien van verharding. Dicht bij de landingsbanen kwamen Werften (onderhoudswerkplaatsen) en hangars. In de bossen aan de noordzijde van de hangars legde men een munitiedepot aan met aan de zuidrand daarvan een handwapenschietbaan. Aan de noordkant van dit deel kwam een opslagterrein voor bommen. Ook op het huidige ter- 7 Amersfoortscheweg 17 te Bosch en Duin. Zie: Blijdenstein, Roland, Zeist, Groei en bouw: Den Dolder en Bosch en Duin, Zeist 1984, p Gelegen aan de Kampweg te Soesterberg en inmiddels als rijksmonument beschermd. 14

15 rein van Den Engh werden kleine munitiebunkers gebouwd (inmiddels alle gesloopt). 9 Aanvullend kwamen er rolbanen en opstelplaatsen voor vliegtuigen (Luftparken) die zoveel mogelijk verscholen in de bossen werden aangelegd. Deze waren voorzien van Splitterboxen in de vorm van een parkeerplaats (Aufstelplatz) omringd door aarden wallen of betonnen muren waar overheen een camouflagenet gespannen kon worden. Begin juni 1940 begon de firma De Geruisloze Weg uit Heemstede met de aanleg van een startbaan. Deze aanleg wordt op een snelle, effectieve manier gedaan, de grond werd iets afgegraven, daarna werd dat cunet [uitgegraven sleuf, RS] met een laag zand opgevuld, daarover werd grind uitgewalst. Vervolgens werden zakken cement over het geheel leeg gestrooid en daarna met zand en water vermengd. Na nog een keer walsen en de zaak was klaar. Na enige dagen drogen werd er een laag bitumen over aangebracht, het verhaal gaat dat ter camouflage, door deze bitumen gemalen hei werd gemengd en tenslotte werd de baan met groene verf afgewerkt! Een van de drie startbanen, de baan [de baan langs de hangars, RS] wordt gemaakt van straatstenen evenals een aantal rolbanen. Begin juli is tenminste één startbaan klaar. De vroegere vlieghei, die door de jaren heen was veranderd in een stuivende zandvlakte, werd voor het grootste deel bedekt met graszoden, die overal in de omgeving zijn gevorderd. Om de groei van het gras te bevorderen zijn treinwagens vol mest aangevoerd, zelfs uit Friesland. 10. De mest werd aangevoerd omdat het gebied binnen het Rollfeld geschikt gemaakt moest worden voor eigen voedselvoorziening, maar ook om camouflageredenen. Vermoedelijk werden de startbanen die voor een groot deel uit een gestabiliseerd zandbed bestonden in het jaar daarop van zes centimeter beton voorzien. Het is echter ook mogelijk dat het overgrote deel van de betonverharding pas uit 1953 dateert. Vooral aan de zuidzijde werden ten behoeve van de aanleg ook vele woningen gesloopt die te dicht bij de baan en met name de zuidelijke rolbaan gelegen waren. Van de Duitse bebouwing resteert een flink aantal langs de rolvelden aangelegde drinkwater- en bluswaterkelders van een opvallend groot type. De gebouwen 137 en 139 zijn drinkwaterkelders en de gebouwen 141 tot en met 151 zijn bluswaterkelders. De bluswaterkelder (gebouw 148) is bijvoorbeeld door het later buiten gebruik stellen van de aanpalende rolbanen midden in het bos komen te liggen. Ook van oorsprong Duits is een tweetal bunkers en een door de Duitsers aangelegd tunneldeel. Dit laatste is, door sloop van de aangrenzende gebouwen kort na de oorlog als solitair element in het bos gelegen, recentelijk ongevormd tot vleermuisonderkomen. Aan de oostkant van de liggende A van de startbanen bevinden zich nog twee Duitse bunkers. Gebouw 44 is de vluchtleidingsbunker (waar in 1948 een kantine op is gebouwd). Bijzonder aan deze volgens een standaardontwerp ontworpen bunker is, dat deze toegankelijk is door middel van gemetselde toegangen. Daarachter bevindt zich gebouw 43, dat gebouwd is als telefoonbunker. 9 Viersen, A., Munitiebunkers, Duitse Luftwaffe, s-gravenhage Herinnering aan de Dienstkring Soesterberg , p

16 NEDERLANDSE WEDEROPBOUW Bij Defensie was de Genie voor de bouwzaken verantwoordelijk. Dit legeronderdeel onderging begin 1946 een reorganisatie tot een Inspectie der Genie en een Dienst der Genie. Laatstgenoemde onderdeel werd belast met de beheer- en onderhoudstaken. In 1952 werd hiervan de bouwdienst afgesplitst als Directie Gebouwen, Werken en Terreinen (DGW&T). Voor vliegvelden was echter op 1 januari 1946 een apart bureau opgericht: het Bureau Aanleg, Beheer en Onderhoud van Vliegvelden (BABOV). Dit bureau was onderverdeeld in een aantal dienstkringen, waaronder te Valkenburg, Ypenburg, De Kooy en Soesterberg. 11 De dienstkring Soesterberg van de BABOV bestond in eerste instantie uit de hoofdopzichter Gallé (gedetacheerd door Ingenieursbureau Dwars, Hederik en Verheij), de bouwkundig opzichters Sangster, Zellenrath en Jansen en de medewerkers Torbijn en De Wit. 12 In 1945 werd hangar nummer 18 (nu gebouw 8) door het militair gezag ingericht als kantoor annex werkplaats en magazijn. De BABOV vond zijn onderkomen in gebouw 2 van Kamp Walaardt Sacré en vanaf 1954 in de Merelhof (hoek Banningstraat/Oude Tempellaan). Ten behoeve van de uitvoering van de bouwwerken zelf verrees nabij de ingang Soesterzijde rond 1954 het gebouw 32 met bijbehorende opslagloodsen (afb. 11). Over de ontwerpers van de naoorlogse gebouwen zelf valt weinig te zeggen, omdat de tekeningen, anders dan in de burgerwereld, niet ondertekend zijn door een architect. Dit met uitzondering van zes dienstgebouwen uit 1951 naar ontwerp van architect E.F. Groosman ( ). 13 Diverse andere tekeningen zijn ondertekend door Luitenant- Kolonels van de Genie: in 1947 door Lt. kol. G.C. Kools en van door Lt. kol. F.M. Elkerbout. In 1951 is architect De Boer 14 hoofd tekenkamer en in verband met de bouw van Camp New Amsterdam is in 1954 sprake van de Kolonel der genie C.J.J. Stoorvogel. Na 1969 is Majoor ing. A. Busker lange tijd hoofd van de dienstkring geweest. 15 Een duidelijk overzicht van wie voor de vormgeving van de naoorlogse gebouwen verantwoordelijk is ontbreekt en zou onderwerp voor nadere studie kunnen zijn. In 1945 kwam de particuliere luchtvloot van ZKH Prins Bernhard met vijf man technisch personeel naar Soesterberg. In 1947 waren de opruimingswerkzaamheden op en aan het vliegveld voltooid. Ook de vele bomkraters op het vliegveld werden voor een belangrijk deel gevuld. De resterende bomkraters zijn sindsdien eveneens gevuld, waardoor er op het terrein alleen in het bosgebied aan de noordzijde nog enkele bomkraters zichtbaar zijn gebleven ten noordoosten van gebouw 267 (afb. 12). 16 In 1948 werden de grenzen van het gebied vastgesteld. Vooral aan de zuidzijde 11 De BABOV is in 2001 opgegaan in de DGW&T (nu Dienst Vastgoed Defensie). 12 Op Dienstkringniveau ontbreek enig archief. Het personeelsbestand fluctueerde in de loop der tijd nogal. 13 Ontwerper van onder meer de Parkflat aan de Westzeedijk te Rotterdam ( ). 14 Waarschijnlijk gaat het hier om J.G. de Boer B.N.A., Paltzerweg 231, Den Dolder. 15 Het boek Herinnering aan de Dienstkring Soesterberg geeft hier geen nader inzicht in. 16 In de praktijk bleek het onmogelijk om de bomkraters uitputtend te documenteren. 16

17 leidde dit tot aanpassingen, waarbij de Batenburglaan (nu Batenburgweg) werd omgelegd (afb. 2). Belangrijk was vooral de plaatsing van zeven T2-hangars in Deze uit Engeland afkomstige semi-permanente staalconstructies werden als bouwpakketten vanuit de haven van Rotterdam aangevoerd en ter plaatse opgesteld. Ook op andere vliegvelden (Teuge, Deelen, Leeuwarden, Twente, Volkel, Gilze-Rijen en mogelijk Woensdrecht) zijn in die tijd T2-hangars geplaatst. 17 In Engeland waren diverse typen hangars in gebruik, waaronder met gebogen daken (type J) en met sterkere helling (type B). Hier staat de letter T voor transportable en het nummer 2 voor een spanwijdte van 115 voet (met een lengte van 240 voet) en een dakhelling van 20 graden (afb. 6). 18 De zeven hangars van 35 maal 73 meter werden in een rij van vijf aan de noordzijde van de startbaan geplaatst. Achter de twee meest oostelijke plaatste men een tweede hangar. De hangars kregen de gebouwnummers 1 t/m 7 (hangar 4 is in 1998 gesloopt). Ten behoeve van de dichtbij-verdediging van de vliegbasis werd een aantal tanks ingegraven. 19 Twee daarvan lagen oostelijk van gebouw 8 en vier aan de noordzijde bij het huidige gebouw 120. De enige nog overgebleven ingegraven tank bevindt zich nabij het einde van de buiten gebruik gestelde noordzuidbaan (afb. 13). Het eerste naoorlogse gebouw dat in baksteen werd opgetrokken en een duidelijke architectonische uitstraling heeft, was het zogeheten Gebouw Radio-Radar (gebouw 13) (afb. 14), dat gebouwd was ten behoeve van het in eigen beheer onderhouden van radio- en radarapparatuur. Het is daarmee het eerste Nederlandse gebouw dat specifiek ten behoeve van radar werd gebouwd. Al kort na oplevering van dit gebouw verhuisde deze functie echter naar Deelen. 20 Nadien is het gebouw in gebruik geweest voor het Commando Luchtmachtopleidingen en momenteel dient het onder meer als onderkomen van de commandant van de basis. Een goed overzicht van de eerste naoorlogse periode geeft de tekening van het Vliegveld Soesterberg van 31 augustus 1950 (afb. 3). Zichtbaar zijn de drie verharde starten landingsbanen (in A-vorm), waarvan de noordzuidbaan buiten gebruik is gesteld, de taxibanen met daarin liggende vliegtuigopstelplaatsen (V-vorm) en de drie Luftparken (met doosvormige Aufstelplätze). Het is niet geheel duidelijk of er ook een verlenging van de banen staat aangegeven, zowel aan de noordwestzijde, maar vooral aan de oostzijde. De Veldmaarschalk Montgomeryweg, als verbinding van het dorp Soesterberg naar De Paltz, is in deze tekening onderbroken door een rood gekleurde startbaan. Genoemde tekening staat aan het begin van de forse bouwcampagne die tussen 1950 en 1955 plaatsgreep. Gepland is dan al de pas in 1952 gebouwde verkeerstoren ten zuiden van de oostwestbaan. In 1952 is er ook sprake van de aanleg van drie open brandputten (waarvan er één ten noorden van gebouw 89 resteert). Tussen 1947 en 1952 geschiedde de verkeersleiding elders. Ten behoeve van de opslag bouwde de firma Bredero in 1951 een aantal semi-permanente magazijngebouwen. Van 17 Ook op het terrein van Aviodome te Lelystad staat een T2-hangar afkomstig van het vliegveld Zestienhoven. Een volledige inventarisatie van alle vroeg naoorlogse Nederlandse hangars is nog niet beschikbaar. 18 Het type T1 heeft dezelfde lengte, maar een spanwijdte van 95 voet en de T3 van 66 voet. 19 In feite betreft het een pantserkoepel van een Crusadertank die op een Staghound T17E1 panserwagen was gemonteerd en daarna is ingegraven. 20 En later naar Rhenen (als Depot Electronisch Luchtmachtmaterieel DELM). 17

18 de vier gebouwde Brederoloodsen resteert er nog één (gebouw 24) (afb. 15). Uit 1951 dateert ook het plan voor de bouw van zes dienstgebouwen (type A, B, C, D, E, F) naar ontwerp van genoemde architect Groosman. Van deze zes gebouwen (gebouw 55 t/m 60) resteren nog de gebouwen 57 (schilderswerkplaats), 58 (metaalbewerkerplaats) en 60 (vroeger kledingmagazijn). Naast gebouwen voor de ondersteunende functies, waaronder ook de al genoemde BABOV-bouwloods (gebouw 32) viel, werd ook gewerkt aan nieuwe voorzieningen ten behoeve van de gestationeerde straaljagers. In 1953 is sprake van een bestek voor rol- en startbanen. Hoewel het bestek zelf ontbreekt, kan er van worden uitgegaan dat het gaat om de aanpassing van de beide in 1950 in gebruik genomen banen: de oostwestbaan en de diagonale baan (van noordwest naar zuidoost). Belangrijk is ook dat hoogstwaarschijnlijk in die periode de achthoekige dispersals zijn aangelegd. Van deze dispersals liggen er veertien op Far East, die - op de dispersals ter weerszijden van spottershill na - aan de landmacht zijn overgedragen. Daarnaast werden er twaalf aangelegd op Middle East (waarvan er één door de aanleg van een wal zijn oude vorm heeft verloren). Ook aan de noord- en noordwestelijke zijde werden enkele dispersals aangelegd; vijf ten noorden van gebouw 13 en drie aan de noordwestrand. In hun huidige vorm resteren er nog twee ten noorden van gebouw 13. Ten behoeve van de vliegdienst werd aan de oostzijde van de Duitse verkeersleidingbunker in 1954 een gebouw neergezet met een apart deel, waarin de briefingroom voor de vliegeniers was gelegen. Aan de zuidzijde van de baan verrezen in 1952 de verkeerstoren en op korte afstand daarvan de brandweerkazerne. De reden waarom de briefingroom aan de noordzijde en de verkeerstoren aan de zuidzijde van de baan werd geplaatst, is onduidelijk. De vroeg naoorlogse bouwfase werd gecompleteerd met de bouw in 1951 van een Mess-gebouw (gebouw 67), in 1953 een hoofdgebouw (administratiegebouw; gebouw 89) en in 1954 een MT-garage (gebouw 130) en een sportgebouw (gebouw 120). 18

19 KOUDE OORLOG Ten behoeve van de stationering van een squadron Amerikaanse straaljagers werd aan de zuidwestzijde een fors nieuwbouwproject gerealiseerd. Begin april 1954 begon de bouw die op 1 oktober 1954 gereed moest zijn voor het 512 squadron (later 32 e Tactical Fighter Squadron). De realisatie geschiedde onder leiding van kolonel Stoorvogel met assistentie van tweede luitenant Vroman. Ten westen naast het voormalige Duitse Luftpark verrees een campusachtige structuur met gebouwen gegroepeerd rondom een appelplaats voor de onderbrenging van de manschappen. Aan de zuidkant van de rolbaan kwam een hangar gereed (gebouw A16) met in de nabijheid een onderhoudsgarage (gebouw A13) en een opslaggebouw (gebouw A18) (afb. 4). De gebouwen op het Amerikaanse gedeelte beginnen met de letter A. De komst van de F102 Delta Dagger in 1960 zorgde voor de bouw van een nieuwe groep gebouwen, waaronder een enorme driebeukige onderhoudshangar (gebouw A33) en de Alarmhangar of Zulu-hal (gebouw A38). De bijbehorende raketopslagplaats (gebouw A39) is inmiddels afgebroken. Ten behoeve van de manschappen en hun familie verrezen onder meer in 1960 een sportgebouw (gebouw A38) en in 1963 een Highschool voor de USAF (later diverse malen uitgebreid). Een derde bouwgolf voltrok zich kort na de Zesdaagse Oorlog van 1967 toen de kwetsbaarheid van onbeschermde vliegtuigen op de grond bleek en de USAF in 1969 overschakelde op de F4 Phantom II vliegtuigen. Ten behoeve hiervan werd het Amerikaanse commandocentrum verplaatst naar een in 1971 gereed gekomen bunker (gebouw A71), gelegen net noordelijk van gebouw A19. Om de geluidsoverlast bij het proefdraaien van de nieuwe vliegtuigen te beperken, verrezen in 1970 twee hush houses gemaakt door de firma ASE uit Texas (gebouwen A66 en A91) waarvan alleen A91 nog staat. Het is daarmee het enige overgebleven hush house in Nederland. Dit opmerkelijke gebouw ziet er oppervlakkig uit als een hangar, maar heeft een lange staart in de vorm van een metalen expansiebuis (augmenter tube) die overgaat in een deflector van gewapend beton waarbij het daarin aanwezige water zorgt voor de afkoeling van de hete uitlaatgassen. 21 Belangrijk waren ook de bouw van uiteindelijk twee groepen Hardened Aircraft Shelters (HAS). Ze worden ook Theatre Air Base Vunerability shelters (TAB VEE s) genoemd. In NAVO-verband zijn er drie generaties van gebouwd. De eerste generatie HAS had een binnenmaat van 48 voet (15,79 meter) breed en moest een 500-ponder bom kunnen weerstaan. De constructie bestaat uit een halve cirkelvorm gemaakt van golfplaat met een grote golf waarop een huid van gewapend beton werd aangebracht. Van deze eerste generatie zijn er in 1969 door de firma Nederhorst uit Gouda achttien te Soesterberg gebouwd op het huidige gebied van CNA. De later aangebrachte stalen deur aan de voorzijde heeft een V-vormige uitstulping. De deur kan in zijn geheel naar opzij geschoven worden. De shelters waren vooral geschikt voor de F102 Delta Dagger (spanwijdte 11,62 meter). Hoewel de in 1979 te Soesterberg in gebruik genomen 21 Air Force Logistics Command, Hush House Site Planning Bulletin, Oak Ridge 1987 (reprint 1993). 19

20 F15-eagle (met een spanwijdte van meter) er net in paste, begon men in 1975 met de bouw van een nieuwe serie van zeventien Hardened Aircraft Shelters. Deze zijn van het model van de derde generatie volgens de NAVO-standaard met een grotere interne maat van 71 voet (21,58 meter). In 1977 waren deze gereed. De opening aan de voorzijde bestaat uit twee schuifdeuren van gewapend beton, versterkt met een stalen constructie aan de buitenzijde. Het openen van de deuren verloopt over een railsysteem. Aan de zijkant is een gepantserde personeelsingang en aan de achterzijde is een jet blast deflector. Inmiddels was de start- en landingsbaan ook volgens NAVO-normen aangepast tot 3077 meter lengte en een breedte van 45 meter. Soesterberg kreeg daarmee de langste militaire startbaan van Nederland. Aan het begin en einde kwamen in 1975 rem-installaties. In die tijd zijn ook in de directe nabijheid van de baan twee verlaagde betonbunkers aangebracht van waaruit men inkomende vliegtuigen in de gaten kon houden (Low-control, gebouwen 162 en 163). In 1960 werden op het munitiegedeelte van het vliegveld diverse magazijnen aangelegd. Op het oostelijke gedeelte in de bestaande, door de Duitsers opgeworpen, omwallingen kwamen zeven magazijnen en een magazijn annex werkplaats en aan de oostelijke kant eveneens zeven magazijnen. Die laatste groep magazijnen is later vervangen door zeven gewapend betonnen magazijnen. Deze worden vanwege hun vorm iglo s genoemd en zijn ook bij Main Operating Bases elders in Nederland en Europa in die vorm gebouwd (in Nederland te Leeuwarden, Twenthe, Volkel en Gilze-Rijen). Aan de noordkant hiervan verrezen rond 1975 nog eens acht van deze magazijnen. 22 De laatste gebouwen voor de Amerikanen dateren uit het eind van de jaren zeventig van de 20ste eeuw. Daarna werd nog sporadisch nieuw gebouwd, maar wel constant bij- en aangebouwd en onderhoud gepleegd. De val van de muur in 1989, die het einde van de Koude Oorlog markeerde, maakte de Amerikaanse aanwezigheid in Soesterberg overbodig. Intrigerend is dat in 1992 nog een grote nieuwe Avionics-bunker werd gebouwd met wanden van twee keer één meter dikte en een spouw daartussen (gebouw A146) (afb. 9). De laatste Amerikanen verlieten de basis uiteindelijk in Het jaar daarop werden dertien gebouwen op CNA gesloopt, waarvan de meeste uit de beginperiode (1954), alsmede het gebouw van raketopslag (gebouw A39) en één van beide hush houses (gebouw A66). Tenslotte werden eind 1996 op de vliegbasis Noord alle onderkomens van de POL (Petroleum, Oil and Lubricants) gesloopt om plaats te maken voor de nieuwe stallinghangar (gebouw 298). Rond 2002 kwam daar een nieuwe radartoren en op CNA bouwde men in die tijd de nieuwe eetzaal De Brik (afb. 16), waarvan de naamgeving, als verwijzing naar de eerste door de LVA gebruikte vliegtuigen, een uiting is van de gevoelde continuïteit van de bakermat van de Nederlandse luchtvaart. 22 In beide gevallen gaat het om Eskimo-iglo s, die een mooi militair acroniem opleveren, waarbij Eskimo staat voor Explosive Safety Knowledge IMprovement Operation. Het is een verbetering van een uit 1928 daterend basistype dat in 1945 was verbeterd en opnieuw na een aantal testen vanaf Voor de liefhebber, met ook een uitweiding over HAS: Department of Defence, Approved Protective Construction (Version 2.0), Alexandria VA 2004, p. 22 e.v. 20

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1- Aanleiding voor aanpassing beeldkwaliteitplannen 3. 2- Ligging en hoofdopzet stedenbouwkundige plan 5

Inhoudsopgave. 1- Aanleiding voor aanpassing beeldkwaliteitplannen 3. 2- Ligging en hoofdopzet stedenbouwkundige plan 5 Inhoudsopgave 1- Aanleiding voor aanpassing beeldkwaliteitplannen 3 2- Ligging en hoofdopzet stedenbouwkundige plan 5 3- Algemene ontwikkelcriteria 6 3.1 Bebouwingsvorm 6 3.2 Architectuur, kleur en materiaalgebruik

Nadere informatie

Middenbeemster, Korenmolen De Nachtegaal

Middenbeemster, Korenmolen De Nachtegaal Inleiding In opdracht van Cultureel Erfgoed Noord-Holland heeft op 1 december 2010 een kort onderzoek plaatsgevonden naar de opbouw en datering van de lage voetmuur van de korenmolen De Nachtegaal, gelegen

Nadere informatie

Park Vliegbasis Soesterberg

Park Vliegbasis Soesterberg Plannen voor Vliegbasis Soesterberg (2009-2012) Aan de ruimtelijke planvorming voor de Vliegbasis Soesterberg is de afgelopen jaren hard gewerkt door de betrokken overheden en verschillende gebiedspartijen.

Nadere informatie

ADVIES ARCHEOLOGIE 16 dec 2013

ADVIES ARCHEOLOGIE 16 dec 2013 NAW plan: Plan: Opp plangebied: RO-procedure: Opsteller: Aanvrager: Inrichting openbare ruimte plangebied Pantarhei aanleg ontsluitingsweg, parkeergelegenheid, openbaar groen ca. 5000 m² (locatie Pantarhei);

Nadere informatie

Gemeentelijk monument nr. : LEE 1. Adres : Maarsbergseweg 21-23. Kadastrale aanduiding : LSM00 B 00588 G 0000. : 1929-1933 en later

Gemeentelijk monument nr. : LEE 1. Adres : Maarsbergseweg 21-23. Kadastrale aanduiding : LSM00 B 00588 G 0000. : 1929-1933 en later Gemeentelijk monument nr. : LEE 1 Adres : Maarsbergseweg 21-23 Plaats : Leersum Kadastrale aanduiding : LSM00 B 00588 G 0000 Bouwjaar Type : 1929-1933 en later : Industrieel complex Omschrijving Inleiding

Nadere informatie

Beeldkwaliteitsplan bij Inrichtingsplan woonkavel Voorstraat Velddriel. Gemeente Maasdriel

Beeldkwaliteitsplan bij Inrichtingsplan woonkavel Voorstraat Velddriel. Gemeente Maasdriel Beeldkwaliteitsplan bij Inrichtingsplan woonkavel Voorstraat Velddriel status: definitief datum: 17 november 2014 projectnummer: 202630R.2015 adviseurs: Wle / Jke Gemeente Maasdriel Image 2010 2013 GOOGLE

Nadere informatie

Beeldkwaliteitsplan Voormalige Eurobioscoop en omgeving.

Beeldkwaliteitsplan Voormalige Eurobioscoop en omgeving. Beeldkwaliteitsplan Voormalige Eurobioscoop en omgeving. Inleiding De tender voor de voormalige Eurobioscoop heeft als doel de kwaliteiten van het bijzondere gebouw weer een rol te laten spelen in de nieuwe

Nadere informatie

Cluster Beheer en Onderhoud Team BBG September 2008. Historisch onderzoek plangebied Schiphol

Cluster Beheer en Onderhoud Team BBG September 2008. Historisch onderzoek plangebied Schiphol Cluster Beheer en Onderhoud Team BBG September 2008 Historisch onderzoek plangebied Schiphol Inhoudsopgave Fout! Geen indexgegevens gevonden. HOOFDSTUK 1: Inleiding... 1 HOOFDSTUK 2: Historie... 1 2.1.

Nadere informatie

Donkerelaan 20. Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel :

Donkerelaan 20. Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel : Donkerelaan 20 Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel : Naam object : Oude Dorpshuis Bouwjaar : 1929 Architect : H.W.

Nadere informatie

Gemeente Oosterhout. Kantorenlocatie Beneluxweg- Zuid

Gemeente Oosterhout. Kantorenlocatie Beneluxweg- Zuid Gemeente Oosterhout Kantorenlocatie Beneluxweg- Zuid Netto oppervlakte: ca. 1.4 hectare Aantal bedrijven: 1 bedrijf Bereikbaarheid (wegen, spoor, water, openbaar vervoer): A27 en openbaar vervoer Type

Nadere informatie

bedrijventerrein t58 tilburg Bedrijvenpark te midden van groen en water, aan de rand van de snelweg

bedrijventerrein t58 tilburg Bedrijvenpark te midden van groen en water, aan de rand van de snelweg bedrijventerrein t58 tilburg Bedrijvenpark te midden van groen en water, aan de rand van de snelweg Bedrijvenpark Noord Surfplas Bedrijvenpark zuid Bedrijventerrein T58 Bedrijvenpark te midden van groen

Nadere informatie

Quick scan parkeergarage centrum Noord. Werknummer bbn : 5117 Datum : 3 april 2006

Quick scan parkeergarage centrum Noord. Werknummer bbn : 5117 Datum : 3 april 2006 Quick scan parkeergarage centrum Noord Werknummer bbn : 5117 Datum : 3 april 2006 Rapportnummer : 001 Tekstgedeelte : 32 pagina s Versie : 005 Aantal bijlagen : 6 Status : definitief Bestandsnaam : Rapport005b

Nadere informatie

Overzichtskaart onderzoeksgebied Overzicht EODD vondsten in de omgeving van het onderzoeksgebied. T&A Survey BV 0211GPR2431 1

Overzichtskaart onderzoeksgebied Overzicht EODD vondsten in de omgeving van het onderzoeksgebied. T&A Survey BV 0211GPR2431 1 Inhoudsopgave pagina 1 Inleiding en onderzoeksdoel... 2 2.1 Algemeen... 3 2.2 Onderzoeksgebied... 3 2.3 Literatuur- en archiefonderzoek... 3 2.4 Historisch overzicht... 3 2.4.1 Historisch overzicht onderzoeksgebied...

Nadere informatie

concept: hortus praesens

concept: hortus praesens Concept Het concept gaat uit van een sterke bepaling van de ruimtevorm met behulp van drie ontwerpmiddelen: wanden, plafond en opvallende elementen. Het idee is geïnspireerd op het idee van een showroom:.

Nadere informatie

Nieuwe woning van 750 m³ met bijgebouw van 75 m² - sloop van 850 m² bebouwing.

Nieuwe woning van 750 m³ met bijgebouw van 75 m² - sloop van 850 m² bebouwing. Wijzigingen nieuw en huidig Rood voor Rood beleid In het nieuwe Rood voor Rood beleid 2015 zijn een aantal wijzigingen aangebracht ten opzichte van het in 2011 vastgestelde beleid. Dit betreffen wijzigingen

Nadere informatie

BEELDKWALITEITPLAN Heerenveen - Skoatterwâld Speciaal onderwijs: Duisterhoutschool + It Oerset. Concept 20-10-2011

BEELDKWALITEITPLAN Heerenveen - Skoatterwâld Speciaal onderwijs: Duisterhoutschool + It Oerset. Concept 20-10-2011 BEELDKWALITEITPLAN Heerenveen - Skoatterwâld Speciaal onderwijs: Duisterhoutschool + It Oerset Concept 20-10-2011 Inleiding Achtergrond / ligging Voor de beide scholen voor speciaal onderwijs de Duisterhoutschool

Nadere informatie

Restauratie exterieur en interieur rijksmonument

Restauratie exterieur en interieur rijksmonument Projectnaam: Omschrijving: Klooster Walenburg Restauratie exterieur en interieur rijksmonument Villa en Klooster Walenburg thema: restauratie exterieur en interieur Klooster Walenburg Factsheet Opdrachtgever:

Nadere informatie

Deel 1 Toen en nu 13

Deel 1 Toen en nu 13 Deel 1 Toen en nu 13 14 Historie Het huidige typisch Nederlandse landschap met polders en dijken kent een lange historie. Na de laatste grote ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, werd door een stijgende

Nadere informatie

Landschappelijk advies. Ontwikkeling Heereweg 460/460a, Lisse

Landschappelijk advies. Ontwikkeling Heereweg 460/460a, Lisse Landschappelijk advies Ontwikkeling Heereweg 460/460a, Lisse Landschapsbeheer Zuid-Holland Landschappelijke Advies ontwikkeling Waddinxveen, 12 september 2011 Opdrachtgever : Familie Bergman Tekst : Pieter

Nadere informatie

De Oude Weg Elst. Wonen in de Amerongse Bovenpolder. 3 Royale kavels met luxe vrijstaande villa s

De Oude Weg Elst. Wonen in de Amerongse Bovenpolder. 3 Royale kavels met luxe vrijstaande villa s De Oude Weg Elst Wonen in de Amerongse Bovenpolder 3 Royale kavels met luxe vrijstaande villa s Riant WOnen Tussen de bossen van de Utrechtse Heuvelrug en de uiterwaarden van de Nederrijn ligt het sfeervolle

Nadere informatie

05-09-2006 Beknopte notitie over varianten Ecologische verbinding over de Utrechtse weg (N417).

05-09-2006 Beknopte notitie over varianten Ecologische verbinding over de Utrechtse weg (N417). 05-09-2006 Beknopte notitie over varianten Ecologische verbinding over de Utrechtse weg (N417). Aanleiding Stichting Goois Natuurreservaat, Rijkswaterstaat en de gemeente Hilversum zijn voornemens de Utrechtse

Nadere informatie

Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep

Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep Embargo tot 7 juni 2015 Onderwerp Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep Programma Cultuur & Cultuurhistorie & Citymarketing Portefeuillehouder B. van Hees Samenvatting Op 27 januari 2010 heeft de

Nadere informatie

In 1996 werd de baan officieel geopend en in oktober 1997 werd met negen volwaardige greens de begeerde B-status verkregen.

In 1996 werd de baan officieel geopend en in oktober 1997 werd met negen volwaardige greens de begeerde B-status verkregen. Historie In den beginne... Al vóór de Tweede Wereldoorlog werden er demonstraties van het golfspel gehouden op het vliegkamp De Kooy. Het zou echter nog twintig jaar duren voordat er daadwerkelijk een

Nadere informatie

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes 1 van 6 Nederland Utrecht Soest 52.9 (ongeveer 3:04 u.) Fietsroute 137091 1km 2015 Falkplan BV 2 van 6 Nederland Utrecht Soest 52.9 (ongeveer 3:04 u.) Fietsroute 137091 Falk-VVV fietskaarten, een serie

Nadere informatie

De historische beplanting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie: resultaten van een veldinventarisatie op zeven forten. Martijn Boosten & Patrick Jansen

De historische beplanting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie: resultaten van een veldinventarisatie op zeven forten. Martijn Boosten & Patrick Jansen De historische beplanting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie: resultaten van een veldinventarisatie op zeven forten Martijn Boosten & Patrick Jansen Wageningen, mei 009 Boosten, M., Jansen, P. De historische

Nadere informatie

INRICHTINGSVOORSTEL BEELDKWALITEITSPLAN AKKERWEG 6 TE RIEL

INRICHTINGSVOORSTEL BEELDKWALITEITSPLAN AKKERWEG 6 TE RIEL INRICHTINGSVOORSTEL BEELDKWALITEITSPLAN AKKERWEG 6 TE RIEL INLEIDING Dit inrichtingsvoorstel - beeldkwaliteitsplan heeft betrekking op de locatie aan de Akkerweg 6 te Riel. Deze locatie is gelegen ten

Nadere informatie

Ligging van het boerderijcomplex aan de Polder, in het buitengebied van Gendt. De voormalige steenoven maakt deel uit van dit complex.

Ligging van het boerderijcomplex aan de Polder, in het buitengebied van Gendt. De voormalige steenoven maakt deel uit van dit complex. WAARDESTELLING VOORMALIGE STEENOVEN gemeente : LINGEWAARD postcode + plaats : 6691 MG Gendt straat + huisnr. : Polder 37 oorspr. functie huidige functie bouwjaar architect bouwstijl : Restant voormalige

Nadere informatie

Logistiek Park Moerdijk

Logistiek Park Moerdijk Logistiek Park Moerdijk Opname betreft raming sloopkosten woningen en bedrijven Definitief Opdrachtgever: Provincie Noord-Brabant, mede namens Gemeente Moerdijk en Het Rijk Postbus 90151 5200 MC 's-hertogenbosch

Nadere informatie

POPERINGE SINT JANSSTRAAT

POPERINGE SINT JANSSTRAAT Archeologisch onderzoek POPERINGE SINT JANSSTRAAT Uitvoerder : Begeleiding : Financiering : Monument Vandekerckhove nv Archeo7 en Agentschap Onroerend Erfgoed Paletten De Backer Timing veldwerk : juli

Nadere informatie

TE KOOP AANGEBODEN. Monumentale woonboerderij met omliggende landerijen. Wagenstraat 78 te Wagenberg

TE KOOP AANGEBODEN. Monumentale woonboerderij met omliggende landerijen. Wagenstraat 78 te Wagenberg TE KOOP AANGEBODEN Monumentale woonboerderij met omliggende landerijen Wagenstraat 78 te Wagenberg Op een unieke locatie in het buitengebied tussen Made en Wagenberg gelegen, aan de buitenzijde prachtig

Nadere informatie

Notitie. Betreft : Leiden, Vondellaan 47 Historische informatie bodemkwaliteit

Notitie. Betreft : Leiden, Vondellaan 47 Historische informatie bodemkwaliteit Notitie Aan : Vondellaan 47 Leiden B.V. Van : Royal Haskoning: ing. E.K. de Baat en drs. L.P.J.M. Jansen Datum : 1 mei 2012 Kopie : Archief Onze referentie : 9X1094.A0/N00001/402545/Nijm HASKONING NEDERLAND

Nadere informatie

Beeldkwaliteitsplan De Poelakker, Lunteren 2 mei 2011

Beeldkwaliteitsplan De Poelakker, Lunteren 2 mei 2011 Beeldkwaliteitsplan De Poelakker Lunteren mei 0 Beeldkwaliteitsplan De Poelakker, Lunteren mei 0 N Beeldkwaliteitsplan De Poelakker, Lunteren mei 0 Inhoud Inleiding Stedenbouwkundige uitgangspunten Gebouwen

Nadere informatie

Hellendoorn. Aan de raad. Noord. Punt 5 : Financiën Stationsomgeving LjCMlCClIlC

Hellendoorn. Aan de raad. Noord. Punt 5 : Financiën Stationsomgeving LjCMlCClIlC Punt 5 : Financiën Stationsomgeving LjCMlCClIlC Noord Hellendoorn Aan de raad Samenvatting: In september 2012 dient het NS-station verplaatst te zijn naar het centrum van Nijverdal. De stationsomgeving

Nadere informatie

Rijnhaven. Conditiemeting van de kademuren in de Rijnhaven 2012. Ingenieursbureau. Projectcode MR11134. Datum 20 augustus 2012.

Rijnhaven. Conditiemeting van de kademuren in de Rijnhaven 2012. Ingenieursbureau. Projectcode MR11134. Datum 20 augustus 2012. Ingenieursbureau Rijnhaven Conditiemeting van de kademuren in de Rijnhaven 2012. Projectcode MR11134 Datum 20 augustus 2012 Versie 01 Opdrachtgever Gemeente Rotterdam Paraaf Opdrachtgever: Opsteller ing.

Nadere informatie

6.3 DEELGEBIED 3: BOS & ROTTE

6.3 DEELGEBIED 3: BOS & ROTTE 6.3 DEELGEBIED 3: BOS & ROTTE Ruimtelijke beschrijving inpassing Het deelgebied Bos en Rotte bestaat uit de volgende trajecten: tunnelmond Grindweg/Bergweg-Zuid, de landtunnel Lage Bergse Bos en de tunnelmond

Nadere informatie

Stedenbouwkundige onderbouwing dakopbouwen Componistenbuurt

Stedenbouwkundige onderbouwing dakopbouwen Componistenbuurt Stedenbouwkundige onderbouwing dakopbouwen Componistenbuurt 1 Locatie en omgeving De Componistenbuurt is een jaren 70 wijk gelegen in het noordoosten van Berkel. De westzijde van de Componistenbuurt wordt

Nadere informatie

TE KOOP. Zijde 442 Boskoop, Zuid-Holland

TE KOOP. Zijde 442 Boskoop, Zuid-Holland TE KOOP Zijde 442 Boskoop, Zuid-Holland Reliplan, specialisten in kerkelijk en bijzonder onroerend goed met een maatschappelijke bestemming. Buiksloterdijk 224 1025 WD AMSTERDAM Tel: 020 636 58 89 (Hoofdvestiging

Nadere informatie

VERKOOPINFORMATIE. Wachtelstraat 52-52B en 54 te Gouda

VERKOOPINFORMATIE. Wachtelstraat 52-52B en 54 te Gouda VERKOOPINFORMATIE Wachtelstraat 5-5B en 5 te Gouda Meridiaan 39, 801 DA Gouda Postbus 96, 800 AB Gouda TE KOOP Monumentale bedrijfspanden De Producent Wachtelstraat 5, (5B) en 5 80 EV Gouda KOOPSOM.500.000,--

Nadere informatie

Vrijblijvende projectinformatie Te huur / te koop Sint Antoniusstraat 9 te Eindhoven

Vrijblijvende projectinformatie Te huur / te koop Sint Antoniusstraat 9 te Eindhoven Vrijblijvende projectinformatie Te huur / te koop Sint Antoniusstraat 9 te Eindhoven Adres Sint Antoniusstraat 9 te Eindhoven Algemeen Dit unieke monumentale kantoorgebouw is gelegen in het centrum van

Nadere informatie

PS2009RGW09-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel

PS2009RGW09-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel PS2009RGW09-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 17 maart 2009 Nummer PS :PS2009RGW09 Afdeling : PRO Commissie : RGW Registratienummer : 2009INT238927 Portefeuillehouder : Krol Titel

Nadere informatie

Opgesteld door ing. A.M. Rodenbach, Recreatie Noord-Holland NV, d.d. 21 januari 2013

Opgesteld door ing. A.M. Rodenbach, Recreatie Noord-Holland NV, d.d. 21 januari 2013 RUIMTELIJKE ONDERBOUWING, BEHOREND BIJ DE AANGEVRAAGDE VERGUNNING OMG-12-181 Voor de inrichting en het gebruik van een evenemententerrein in deelgebied De Druppels, tegenover Wagenweg 22/24 te Oudkarspel

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3 Masterplan Rijnstate Arnhem bewoners Alteveer/Cranevelt

Nieuwsbrief 3 Masterplan Rijnstate Arnhem bewoners Alteveer/Cranevelt Geachte lezer, Met deze 3 e nieuwsbrief willen we u, bewoner van Alteveer Cranevelt, verder op de hoogte brengen van de vorderingen omtrent het Masterplan van Rijnstate, locatie Arnhem. Deze nieuwsbrief

Nadere informatie

Gemeente Den Haag. I. de doelstellingen van de Stichting Atlantikwall Museum Scheveningen te onderschrijven;

Gemeente Den Haag. I. de doelstellingen van de Stichting Atlantikwall Museum Scheveningen te onderschrijven; RIS160605_26-JAN-2009 Gemeente Den Haag Ons kenmerk DSO/2008.4238 RIS 160605 ATLANTIKWALLMUSEUM HET COLLEGE VAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS, overwegende dat: - er in de Haagse samenleving veel belangstelling

Nadere informatie

Leidraad voor Boschkens-west d.d. oktober 2007 vormt het uitganspunt en toetsingskader voor de diverse deeluitwerkingen.

Leidraad voor Boschkens-west d.d. oktober 2007 vormt het uitganspunt en toetsingskader voor de diverse deeluitwerkingen. ligging plangebied 4a Boschkens, Goirle Context In juli 2014 is voor fase 4a in Boschkens een nieuw verkavelingsplan opgesteld bestaande uit volgende programma: - 30 rijwoningen, sociale huur, kavelgrootte

Nadere informatie

Brandweerkazerne Dordrecht

Brandweerkazerne Dordrecht opdrachtgever locatie ontwerp uitvoering functie Gemeente Dordrecht Leerpark, Dordrecht 2006 2010-2011 Brandweerkazerne Technische Dienst GHOR Leer- en werkplek Da Vinci College Brandweerkazerne Dordrecht

Nadere informatie

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 Rhenen binnenstad Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 In de verdeling van de [ ] architecten werd in theorie het uiterste gedaan om te zorgen dat het straatbeeld, in overeenstemming met

Nadere informatie

Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010,

Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010, Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010, 2011, 2012, 2013 en 2014. Deel: Waterschap Hunze en Aas Groen: Krabbenscheer; Rood: Groene glazenmaker. In de gemeente Emmen zijn nu op meerdere

Nadere informatie

Koninklijke Luchtmacht

Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Luchtmacht > Retouradres Postbus 8762, 4820 BB Breda Secretariaat COVM Postbus 90004 MPC 55A Keegsdijkje7 3509 AA Utrecht MPC 80 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland www.luchtmacht.nl Ministerie

Nadere informatie

Nader onderzoek naar vleermuizen Nieuw Graswijk te Assen

Nader onderzoek naar vleermuizen Nieuw Graswijk te Assen Nader onderzoek naar vleermuizen Nieuw Graswijk te Assen Nader onderzoek naar vleermuizen Nieuw Graswijk te Assen Inhoud Rapport en bijlagen 21 juli 2010 Projectnummer 015.36.02.71.00 I n h o u d s o

Nadere informatie

hij qua positie onderdeel van

hij qua positie onderdeel van Bouwhistorische en Archeologische b e r i c h t e n i Archeologisch onderzoek in het Tolbrugkwartier(9) In de maanden januari en februari van dit jaar is het archeologisch onderzoek in het Tolbrugkwartier

Nadere informatie

Leiden Ringweg Oost. Bouwfasering Sumatrabrug. Movares Nederland B.V. ing. R. van der Vlies Kenmerk TW-VDV-120009934 - Versie 1.0

Leiden Ringweg Oost. Bouwfasering Sumatrabrug. Movares Nederland B.V. ing. R. van der Vlies Kenmerk TW-VDV-120009934 - Versie 1.0 Leiden Ringweg Oost Bouwfasering Sumatrabrug Opdrachtgever Gemeente Leiden Ondertekenaar Movares Nederland B.V. ing. R. van der Vlies Kenmerk TW-VDV-120009934 - Versie 1.0 Utrecht, 10 mei 2012 Definitief

Nadere informatie

Soesterweg 310 te Amersfoort

Soesterweg 310 te Amersfoort Te huur Unieke industriële bedrijfsruimte op de Wagenwerkplaats Adres Soesterweg 310 te Amersfoort Omgevingsfactoren De Wagenwerkplaats ligt tussen het Spoorwegemplacement Amersfoort en de woonwijk het

Nadere informatie

Zwembad De Vijf Heuvels Potdijk 5 te Markelo BEELDKWALITEITPLAN

Zwembad De Vijf Heuvels Potdijk 5 te Markelo BEELDKWALITEITPLAN Zwembad De Vijf Heuvels Potdijk 5 te Markelo BEELDKWALITEITPLAN colofon SAB Arnhem bezoekadres: Frombergdwarsstraat 54 6814 DZ Arnhem correspondentieadres: postbus 479 6800 AL Arnhem T (026) 3576911 F

Nadere informatie

De bouw van het Misjkan

De bouw van het Misjkan De bouw van het Misjkan Laten wij nu eens een kijkje nemen op de plaats waar Betsalel en Oholiav en de overige mensen die hen helpen, bezig zijn met de bouw van het Misjkan, terwijl heel het volk hen steunt.

Nadere informatie

Te huur Showroom, garage en woonhuis Arent van Lierstraat 12 te Puttershoek

Te huur Showroom, garage en woonhuis Arent van Lierstraat 12 te Puttershoek Te huur Showroom, garage en woonhuis Arent van Lierstraat 12 te Puttershoek Algemeen De garage met showroom en woning is gelegen aan de Arent van Lierstraat te Puttershoek. Het garage gedeelte en de woning

Nadere informatie

Landing Westkapelle 1 november 1944 Locatie: op de zeedijk bij het museum Het Polderhuis

Landing Westkapelle 1 november 1944 Locatie: op de zeedijk bij het museum Het Polderhuis Landing Westkapelle 1 november 1944 Landing van een zgn. LCT (Landing Craft Tank) van de Royal Marines (GB) op het strand van Westkapelle. Op de dijk is de kapotte dijkmolen Prins Hendrik te zien. Datum

Nadere informatie

Bijlage 5: Onderbouwing cultuurhistorische waarden woonboerderij Esp 9/9a te Bakel en de omgeving

Bijlage 5: Onderbouwing cultuurhistorische waarden woonboerderij Esp 9/9a te Bakel en de omgeving Bijlage 5: Onderbouwing cultuurhistorische waarden woonboerderij Esp 9/9a te Bakel en de omgeving De woonboerderij op de locatie Esp 9/9a te Bakel welke volgens de site Bagviewer is gebouwd in 1832 is

Nadere informatie

Waardenstelling van een gebouw op het NRE-terrein NRE 9. Cultuurhistorisch Bureau Hüsken en Zoon 2015 NRE-gebouw 9

Waardenstelling van een gebouw op het NRE-terrein NRE 9. Cultuurhistorisch Bureau Hüsken en Zoon 2015 NRE-gebouw 9 1 Waardenstelling van een gebouw op het NRE-terrein NRE 9 2 Inhoudsopgave Ter inleiding 03 Deel I Waarderingen 04 Deel II Exterieur van het gebouw 05 Deel II Interieur, plafond en dak van het gebouw 09

Nadere informatie

Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom.

Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom. Samenvatting toespraak 29 oktober 2015 Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom. Een speciaal woord

Nadere informatie

Inspectie rapport. Opname rapport Bosrand 16 Dwingeloo. Ing. B. Wortelboer

Inspectie rapport. Opname rapport Bosrand 16 Dwingeloo. Ing. B. Wortelboer Inspectie rapport Opname rapport Bosrand 16 Dwingeloo Ing. B. Wortelboer 28 mei 2015 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Inleiding... 4 1. Historische weging... 5 1.1. Opname binnenzijde voorhuis... 5 1.2. Opname

Nadere informatie

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Bijlage 3 bij Nota van Uitgangspunten Strijpsche Kampen Definitief Gemeente Oirschot Grontmij Nederland bv Eindhoven, 11 mei 2007 Verantwoording Titel :

Nadere informatie

Vind de mooiste fietsroutes op www.route.nl. Fietsroute 122132 Hoek van Holland, Loosduinen en Naaldwijk

Vind de mooiste fietsroutes op www.route.nl. Fietsroute 122132 Hoek van Holland, Loosduinen en Naaldwijk Fietsroute 122132 Hoek van Holland, Loosduinen en Naaldwijk Praktische informatie Dichtstbijzijnde parkeerplaats staeldiep Rotterdam Dichtstbijzijnde parkeerplaats vanaf eindpunt staeldiep Rotterdam Dichtstbijzijnde

Nadere informatie

De evolutie van de Generaal J.B. van Heutszkazerne vanaf de vroege 19de eeuw. Plattegrond: Gemeentearchief Kampen; Fotobewerking: Ernst Hupkes.

De evolutie van de Generaal J.B. van Heutszkazerne vanaf de vroege 19de eeuw. Plattegrond: Gemeentearchief Kampen; Fotobewerking: Ernst Hupkes. De evolutie van de Generaal J.B. van Heutszkazerne vanaf de vroege 19de eeuw. Plattegrond: Gemeentearchief Kampen; Fotobewerking: Ernst Hupkes. 276 De Generaal J.B. van Heutszkazerne in beeld door Ernst

Nadere informatie

Te koop Vrijstaande woning met garage en schitterende tuin

Te koop Vrijstaande woning met garage en schitterende tuin Langeweg 11 Postbus 1166 3260 AD Oud-Beijerland Tel: 0186-634200 Fax: 0186-634276 Te koop Vrijstaande woning met garage en schitterende tuin Middelsluissedijk Westzijde 32 3281 LJ Numansdorp Algemeen De

Nadere informatie

Papendrecht, Westeind 25, gemeente Papendrecht (ZH). Archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek. Transect-rapport 528 (concept 1.

Papendrecht, Westeind 25, gemeente Papendrecht (ZH). Archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek. Transect-rapport 528 (concept 1. 1. ALGEMENE GEGEVENS Titel Auteur(s) Autorisatie Gemeente Papendrecht, Westeind 25, gemeente Papendrecht (ZH). Archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek. Transect-rapport 528 (concept 1.0) H.

Nadere informatie

INVENTARISATIE LANDSCHAP EN CULTUURHISTORIE

INVENTARISATIE LANDSCHAP EN CULTUURHISTORIE INVENTARISATIE LANDSCHAP EN CULTUURHISTORIE in relatie tot de dijk Hieronder zijn vanuit het thema de belangrijkste aandachtspunten van de dijken in relatie tot de omgeving samengevat. Hierbij is de indeling

Nadere informatie

Vallis ❿ 61. Prachtige gebouwen en panorama's

Vallis ❿ 61. Prachtige gebouwen en panorama's Route 6 60 Vallis 61 Prachtige gebouwen en panorama's In Vaals en Lemiers getuigen monumentale gebouwen van een bewogen verleden. De groene heuvels in de omgeving bieden allerlei fascinerende vergezichten.

Nadere informatie

VERKOOPINFORMATIE LIVE VEILING BIJ OPBOD EN AFSLAG

VERKOOPINFORMATIE LIVE VEILING BIJ OPBOD EN AFSLAG VERKOOPINFORMATIE LIVE VEILING BIJ OPBOD EN AFSLAG DE PIER VAN SCHEVENINGEN DEN HAAG (NEDERLAND) A UNIQUE LEISURE REDEVELOPMENT OPPORTUNITY ABOVE THE SEA! Live veiling dinsdag 24 september om 14.00 uur

Nadere informatie

Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming

Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming INITIATIEFNEMERS DIE EEN WAARDEVOL OUD GEBOUW EEN NIEUWE FUNCTIE WILLEN GEVEN, LATEN DE MOGELIJKHEDEN DAARTOE VAAK EERST ONDERZOEKEN. DAT STIMULEERT HET

Nadere informatie

Datum: 26 mei 2015 Nummer: Onderwerp: Nota van Uitgangspunten locatie Eurowerft Noord te Denekamp

Datum: 26 mei 2015 Nummer: Onderwerp: Nota van Uitgangspunten locatie Eurowerft Noord te Denekamp RAADSVOORSTEL Datum: 26 mei 2015 Nummer: Onderwerp: Nota van Uitgangspunten locatie Eurowerft Noord te Denekamp Voorgesteld raadsbesluit: Vaststelling van de Nota van Uitgangspunten voor de locatie Eurowerft

Nadere informatie

Limosterrein Nijmegen

Limosterrein Nijmegen 44 Het einde van de koude oorlog betekende ook het einde van de Luchtmacht Instructie en Militaire Opleidingen School. Een opleiding met 3000 studenten op een terrein van 16,4 ha. De gemeente Nijmegen

Nadere informatie

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970 pagina 1 van 5 Halte Bergentheim Gewijzigd: e:10-07-2010 Inhoud: Gegevens halte Exploitatie Gebouwen Emplacement Spoorweghaven Personeel Gegevens plaats Links: Fabrieksaansluitingen: Turfstrooiselfabriek

Nadere informatie

RAPPORT C11-091-H. Capelle a/d IJssel, 8 juni 2011. Rapportage:

RAPPORT C11-091-H. Capelle a/d IJssel, 8 juni 2011. Rapportage: RAPPORT C11-091-H Historisch bodemonderzoek Driemanssteeweg achter nr. 60, Rotterdam (perceel C 3119). Capelle a/d IJssel, 8 juni 2011 Opdrachtgever: HD Projectrealisatie B.V. T.a.v. de heer L. Buteijn

Nadere informatie

Defensie Pijpleiding Organisatie

Defensie Pijpleiding Organisatie Defensie Pijpleiding Organisatie Licence to Operate Kennistafel Buisleidingen Daniëlla Jansen 4 november 2012 Doelstelling Kennis maken met Defensie Pijpleiding Organisatie Wat, wat, waarom DPO Geschiedenis

Nadere informatie

VAN BRON TOT DELTA. Paul de Kort. een studie naar landschapskunst in de Blaricummermeent. Eemmeer. Eem. Amersfoort.

VAN BRON TOT DELTA. Paul de Kort. een studie naar landschapskunst in de Blaricummermeent. Eemmeer. Eem. Amersfoort. Eemmeer een studie naar landschapskunst in de Blaricummermeent Eem VAN BRON TOT DELTA Amersfoort Gelderse vallei Paul de Kort Utrechtse heuvelrug stuw gemaal Een Deltarivier in De Blaricummermeent De rivier

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

Wielewaal. Heerlijk wonen in de rustieke omgeving van hartje Bergen. Bergen Noord-Holland

Wielewaal. Heerlijk wonen in de rustieke omgeving van hartje Bergen. Bergen Noord-Holland Wielewaal Bergen Noord-Holland 2 Karakteristieke twee-onder-een-kapwoningen aan de Prins Hendriklaan Heerlijk wonen in de rustieke omgeving van hartje Bergen 2 Karakteristieke tweekapper vlakbij centrum

Nadere informatie

Toelichting op de bouwhistorische verwachtingenkaart Verborgen geschiedenis achter de gevels van Dordrecht

Toelichting op de bouwhistorische verwachtingenkaart Verborgen geschiedenis achter de gevels van Dordrecht Toelichting op de bouwhistorische verwachtingenkaart Verborgen geschiedenis achter de gevels van Dordrecht Lange Breestraat 44-46 Gravenstraat 9-11 (stucplafond uit begin 20 e eeuw) Gravenstraat 9-11 (balken

Nadere informatie

Ruimtelijke Onderbouwing Jaarbeurs Utrecht Entree Oost

Ruimtelijke Onderbouwing Jaarbeurs Utrecht Entree Oost JaarbeursUtrecht Ruimtelijke Onderbouwing Jaarbeurs Utrecht Entree Oost datum 25 juli 2012 betreft Ruimtelijke Onderbouwing Jaarbeurs Utrecht Entree Oost (artikel 3.2 lid a en lid b van de Ministeriele

Nadere informatie

Cultuurhistorisch onderzoek Sportpark Van den Wildenberg

Cultuurhistorisch onderzoek Sportpark Van den Wildenberg Cultuurhistorisch onderzoek Sportpark Van den Wildenberg projectnr.3398-196264 definitief december 2009 Auteur(s) Véronique Maronier Opdrachtgever Afdeling Ontwikkeling Postbus 17 5050 AA Goirle datum

Nadere informatie

Promotie zweefvliegcentrum Someren. LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum in Someren

Promotie zweefvliegcentrum Someren. LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum in Someren pagina 1 van 8 Page 1 LTA-Someren Secretariaat LTA-Someren P/a J. van Lierop Limburglaan 36 5712PM Someren info@heidehoeve.nl - 1 - Datum 7 juni 2014 Onderwerp: LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum

Nadere informatie

NIEUWBOUW VOEDERHUISJE / STALLEN

NIEUWBOUW VOEDERHUISJE / STALLEN NIEUWBOUW VOEDERHUISJE / STALLEN PROJECT NIEUWBOUW VOEDERHUISJE / STALLEN WETHOUDER V/D POLSTRAAT 35 A - VEEN FASE SCHETSONTWERP T.B.V. WIJZIGING BESTEMMINGSPLAN DATUM NAJAAR 2014 OPDRACHTGEVER BEHEERDERS

Nadere informatie

INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat de gemeente in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt erover gepraat. De volgende dag al moeten de dienstplichtigen

Nadere informatie

Bennebroekerlaan 10. Bouwjaar : Circa 1890 Architect : : Neorenaissance-trant met invloed van de Chaletstijl Oorspronkelijke functie : Woonhuis

Bennebroekerlaan 10. Bouwjaar : Circa 1890 Architect : : Neorenaissance-trant met invloed van de Chaletstijl Oorspronkelijke functie : Woonhuis Bennebroekerlaan 10 Straat en huisnummer : Bennebroekerlaan 10 Postcode en plaats : 2121 GR Bennebroek Kadastrale aanduiding : A4647 Complexonderdeel : Naam object : De Lijsterhof Bouwjaar : Circa 1890

Nadere informatie

Mustang Mysterie. Crashonderzoeksverslag nr. 29. P-51 Gierle. Ing. T.A.W. Hellings Planehunters Recoveryteam 20-01-2014

Mustang Mysterie. Crashonderzoeksverslag nr. 29. P-51 Gierle. Ing. T.A.W. Hellings Planehunters Recoveryteam 20-01-2014 1945 Mustang Mysterie Crashonderzoeksverslag nr. 29 P-51 Gierle Ing. T.A.W. Hellings Planehunters Recoveryteam 20-01-2014 CRASHONDERZOEKSVERSLAG Nr 29 : Mustang Gierle 1. Voorwoord Na vele jaren van onderzoek

Nadere informatie

Bijlage 4. Advies RCE

Bijlage 4. Advies RCE Bijlage 4 Advies RCE Bestemmingsplan Uitbreiding Château St. Gerlach vastgesteld 11 mei 2015 Reactie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed inzake de voorgenomen bouw van een conferentiepaviljoen

Nadere informatie

De Aardkundige en landschappelijke waarde van de Havikse eng.

De Aardkundige en landschappelijke waarde van de Havikse eng. De Aardkundige en landschappelijke waarde van de Havikse eng. 2006 (SME) Hubert Mettivier Meijer, fysisch geograaf Aardkundige waarde? Omdat de term niet aan iedereen bekend is leggen we het kort uit.

Nadere informatie

TU Delft Rmit Afstudeeropdracht 2010/2011 Kasteel Gemert, De nieuwe KMA. Titelblad

TU Delft Rmit Afstudeeropdracht 2010/2011 Kasteel Gemert, De nieuwe KMA. Titelblad Titelblad Vanaf april 2010 staat het kasteel van Gemert leeg. De laatste bewoners waren enkele paters die het grootste deel van hun leven in het buiteland hun geloof hadden onderwezen. Wegens hun leeftijd

Nadere informatie

Landschappelijk advies Sanering en nieuwbouw in buitengebied Gebroeders Maas Holding B.V. Hillegom

Landschappelijk advies Sanering en nieuwbouw in buitengebied Gebroeders Maas Holding B.V. Hillegom Landschappelijk advies Sanering en nieuwbouw in buitengebied Gebroeders Maas Holding B.V. Hillegom Landschapsbeheer Zuid-Holland Landschappelijk advies Sanering en nieuwbouw in buitengebied Gebroeders

Nadere informatie

3 Bestaande situatie. Rood voor Rood plan Tipweg 3, Saasveld Noordijkeresweg 8, Saasveld. 3.1 Inleiding

3 Bestaande situatie. Rood voor Rood plan Tipweg 3, Saasveld Noordijkeresweg 8, Saasveld. 3.1 Inleiding 3 Bestaande situatie 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt de huidige situatie beschreven, zowel op de plan- annex slooplocatie aan de Tipweg te Saasveld (paragraaf 3.2) als op de plan- annex slooplocatie

Nadere informatie

Typisch gemert. Stedenbouwkundige hoofdstructuur en beeldkwaliteit geven Gemert een nieuwe impuls

Typisch gemert. Stedenbouwkundige hoofdstructuur en beeldkwaliteit geven Gemert een nieuwe impuls Typisch gemert gemert Stedenbouwkundige hoofdstructuur en beeldkwaliteit geven Gemert een nieuwe impuls RUIJSCHENBERGH DE STROOM NAZARETH RUIJSCHENBERGH NAZARETH DE STROOM Typisch Gemert Stedenbouwkundige

Nadere informatie

Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn

Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn Watertoets Definitief Provincie Noord Holland Grontmij Nederland B.V. Alkmaar, 11 december 2009 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 4 2 Inrichting watersysteem...

Nadere informatie

Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum 7 februari 2014 Hoofd Bureau Geluidhinder,

Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum 7 februari 2014 Hoofd Bureau Geluidhinder, > Retouradres Postbus 8762 4820 BB Breda Zie verzend lijst Luchtstrijdkrachten C4ISR Bureau Geluidhinder, Zonering en Rapportering Luchtmachtplein 1, Breda MPC 92 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland

Nadere informatie

2-2-2015. Houtbouw en funderingen in de Zaanstreek 1000-1900 P. Kleij, gemeentelijk archeoloog Zaanstad, Wormerland en Oostzaan.

2-2-2015. Houtbouw en funderingen in de Zaanstreek 1000-1900 P. Kleij, gemeentelijk archeoloog Zaanstad, Wormerland en Oostzaan. Houtbouw en funderingen in de Zaanstreek 1000-1900 P Kleij, gemeentelijk archeoloog Zaanstad, Wormerland en Oostzaan Opzet verhaal: 1 Ontginning van de Zaanstreek 2 Houtbouw 3 Funderingen 1 Ontginning

Nadere informatie

BIJLAGE 4: AFWEGINGEN M.B.T. OPTIES INPASSING HOCKEYVELD OP WEILAND ZUIDWESTELIJK VAN HET KOCHERBOS

BIJLAGE 4: AFWEGINGEN M.B.T. OPTIES INPASSING HOCKEYVELD OP WEILAND ZUIDWESTELIJK VAN HET KOCHERBOS BIJLAGE 4: AFWEGINGEN M.B.T. OPTIES INPASSING HOCKEYVELD OP WEILAND ZUIDWESTELIJK VAN HET KOCHERBOS In de notitie Hockeyveld(en) MHC Muiderberg, een beslissing in balans met bijbehorende locatiematrix

Nadere informatie

OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch

OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch OPRICHTING VAN HET ECONOMISCH TECHNOLOGISCH INSTITUUT VOOR ZUID-HOLLAND TE ROTTERDAM EN DE VOORGESCHIEDENIS DOOR DRS. M. VAN DER VELDEN OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch Technologisch

Nadere informatie

Bestemmingsplan Eerste Herziening Kop Zuidas

Bestemmingsplan Eerste Herziening Kop Zuidas Gemeente Amsterdam Bestemmingsplan Eerste Herziening Kop Zuidas Stadsdeel Zuid Vastgesteld Gemeente Amsterdam Ruimte en Duurzaamheid bestemmingsplan Eerste herziening Kop Zuidas Colofon Opdrachtgever Opdrachtnemer

Nadere informatie

Krullenlaan 3. Oorspronkelijke functie : Dienstwoning en schuur. Datum foto : 23-10-2010

Krullenlaan 3. Oorspronkelijke functie : Dienstwoning en schuur. Datum foto : 23-10-2010 Krullenlaan 3 Straat en huisnummer : Krullenlaan 3 Postcode en plaats : 2061 HT Bloemendaal Kadastrale aanduiding : F746 Complexonderdeel : Schapenduinen Naam object : Bouwjaar : Eind 19 de eeuw (hoofdmassa),

Nadere informatie

Te Koop Showroom, garage en woonhuis Arent van Lierstraat 12 te Puttershoek

Te Koop Showroom, garage en woonhuis Arent van Lierstraat 12 te Puttershoek Langeweg 11 Postbus 1166 3260 AD Oud-Beijerland Tel: 0186-634200 www.schepregistergoed.nl Te Koop Showroom, garage en woonhuis Arent van Lierstraat 12 te Puttershoek Algemeen De garage met showroom en

Nadere informatie