Opslag Hoe ik aan mijn onderwerpen kwam

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Opslag Hoe ik aan mijn onderwerpen kwam"

Transcriptie

1 Opslag Hoe ik aan mijn onderwerpen kwam I have no original contribution to make to Political Thought, no miraculous methodology of Social Science, no solution to the Crisis of the West, no General Overarching Theory, but an insurmountable suspicion of all who claim that they have. Hugh Seton-Watson, Reflections of a learner, in Government and Opposition. A quarterly of comparative politics 15 (1980) 524 Het arsenaal van de geschiedenis en Karrensporen onder het asfalt vormen tezamen een pleidooi tegen bijziendheid in de tijd. Het is misschien een cliché, maar het moet toch in gedachten gehouden worden: het verleden is niet per definitie voorbij. Het verleden leeft voort, hier en nu, maar ook elders en straks. De hier gebundelde essays gaan over verschillende ontwikkelingstempi en de spanningen die daaruit voort kunnen komen; over structuur en conjunctuur, over continuïteit en discontinuïteit in de geschiedenis. En, in het voetspoor van Jan Romein, over het ontdekken van lijnen en patronen in het schijnbaar ongestuurde menselijk handelen. Al dat historisch denken is een handvat geworden om greep te krijgen op de geschiedenis van Duitsland, de Eerste Wereldoorlog, het moderne Nederland, de complexe ontwikkeling van de Europese Unie en de trans-atlantische relaties. Ik ben geboren in het Europese rampjaar 1933, en nog wel in de herfst. In het verlengde van de gebeurtenissen van 1933 lag vrijdag 10 mei Die dag herinner ik me nog levendig. Ik was zes jaar oud en vlak bij ons dorp bombardeerden Duitse vliegtuigen Schiphol. Mij werd uitgelegd dat dit oorlog was, geen kermisvuurwerk. Alles zou nu anders worden. Er volgde nog menig bombardement maar intussen bleven de postbode en de bakker gewoon hun ronde doen, op 10 mei en op vele volgende dagen. Datzelfde intrigerende verschil deed zich voor in Alles zou nieuw worden. In werkelijkheid vond in veel opzichten een herstel van het vooroorlogs regime plaats.

2 Ik groeide op in een lelijk dorp met alle overzichtelijkheid van een verzuilde maatschappij. Het was een onwrikbare overzichtelijkheid waarin hokjes bestonden voor roomsen, gereformeerden, socialisten, nsb ers, asocialen enzovoort. Als gezin hoorden wij niet bij een kerk, min of meer toevallig kwamen wij, kinderen, bij de doopsgezinden terecht. Daar bestond zoiets als cultureel jongerenwerk. Later heeft dat me naar Duitsland gebracht. De oorlog en angst voor Duitsland zijn me altijd bijgebleven. Het heeft me jaren gekost voordat ik deze oerervaringen kon overwinnen en er positievere beelden tegenover kon plaatsen. Ambivalentie is gebleven. Ik hoor mezelf nog, als was het met de stem van iemand anders, in lezingen de zin herhalen: Ondanks alle problemen en uitdagingen kan er geen twijfel over bestaan dat de Bondsrepubliek een stabiele democratie is. Die opvatting heb ik tot de mijne gemaakt, ik geloof het echt. Toch blijft het een citaat uit een boek dat ik niet zelf heb geschreven. In Duitsland verbleef ik voor het eerst in de zomer van 1953, in een mennonitisch zomerkamp waarin Amerikaanse dienstweigeraars een zinvolle taak vonden. We moesten een kerk in Bad Vilbel (in de buurt van Frankfurt am Main) helpen bouwen voor vluchtelingen. Later pas hoorde ik dat de vrome leider van dit kamp een Duitse ss er was geweest. Mijn misschien archetypisch beeld van Amerikaanse superioriteit heb ik daar opgedaan, als ik het al niet aan de bevrijding had overgehouden. Wij moesten een diepe kuil graven voor de fundamenten van onze kerk. Het regende die zomer nogal vaak, dus de kuil liep steeds vol en veel dieper werd hij ook niet. Het machtige Amerikaanse leger in Frankfurt bood de dienstweigeraars aan met een bulldozer te komen helpen. Op een ochtend werd een enorme oplegger ons kamp binnengereden met daarop een indrukwekkend gevaarte. De kleine Hawaïaanse bestuurder viel erbij in het niet, maar hij dook met zijn machine in onze kuil en in een uur had hij het werk geklaard dat ons anders nog maanden gekost zou hebben. Ik hoor de Duitse kampleider in zijn beste Engels nog Zank you, haben zie Zank! roepen. Het vijandbeeld van de ss er had zich kennelijk binnen een korte periode gewijzigd. De Amerikanen waren vrienden en beschermers voor hem geworden. De kerk die we bouwden heeft overigens niet lang bestaan. Met deze ervaringen belast ben ik geschiedenis gaan studeren. Mijn leermeester werd Jan Romein, die grote indruk op me maakte vanwege zijn brede én diepe kennis. Ook voor studenten die zijn politieke opvattingen niet deelden, was het duidelijk dat ze hier met iemand van bijzonder formaat te maken hadden. Mijn eerste discussie met hem betrof zijn visie op de Hongaarse Opstand in Romein nodigde mij uit om deze zaak eens te bespreken. Wij werden het niet eens, zoals wij ook later over de meeste politieke zaken van mening bleven

3 verschillen. Maar dat verschil van mening heeft volgens mij onze verhouding nooit geschaad. Romein was een encyclopedist met een sterke neiging tot theoretiseren, een ongewone combinatie. Theoretiseren om orde aan te brengen in de chaos van het leven heb ik tot mijn manier van geschiedbeoefening gemaakt. Dan waren er de colleges van Jacques Presser over de Republiek van Weimar. Deze collegereeks over het land van Dichter und Denker dat verwerd tot het land van Richter und Henker was beroemd en trok toehoorders uit alle faculteiten. Heinrich Heine was in vele opzichten zijn sceptische leidsman. Een van de meest navrante zinnen die ik Presser hoorde uitspreken ging over het kwijtraken in de oorlog, naast nog enkele zaken, van een nationaal-socialistisch gezangbundeltje, waarin ook het bekende gedicht van Heine Ich weiss nicht was soll es bedeuten voorkwam met de vermelding Dichter unbekannt. Toen Presser Romein opvolgde, ben ik nog jarenlang assistent van de laatste gebleven. Ik zocht een onderwerp uit de Duitse geschiedenis voor mijn doctoraalscriptie. Het moest gaan over de Duitse onbeleerbaarheid. De briefwisseling tussen Heidegger en Karl Jaspers, aangevuld met ideeën van andere onbeleerbare, diepe Duitse denkers als Carl Schmitt, zouden als onderzoeksmateriaal dienen. Het was loodzwaar en ik week toch maar liever uit naar de Franse Verlichting, in de persoon van Pierre Bayle het onderwerp van Romeins laatste werkcollege. Later begon mijn zoektocht naar een onderwerp voor een proefschrift. Met Jan Romein heb ik nog gesproken over Georg Lukács, Siegfried Marck en de dialectiek. Helmuth Plessner, een vriend van Romein, liet in zijn Die verspätete Nation wat mij betreft een degelijk staaltje historische dialectiek zien. Toch vond ik mijn onderwerp in Thomas Mann. Ik was diep onder de indruk van zijn lezing in de aula van onze universiteit in het jaar van zijn dood, Voor het eerst hoorde ik een grote Duitser die voor het nazisme was uitgeweken. Van hem wist ik dat hij van nationalist tot democraat zou zijn geworden, maar in mijn onderzoek kwam naar voren hoezeer er continuïteit bestond in zijn opvattingen, naast of misschien ondanks alle breuken in zijn leven en denken. Ernst Bloch kwam later, gedeeltelijk op onze uitnodiging, in Nederland spreken, als ik me niet vergis ook over zijn Prinzip Hoffnung. Hij was de eerste van een reeks Grenzgänger die mij hebben beziggehouden. Bloch was begin jaren zestig uit de ddr vertrokken. Alfred Kantorowicz had dit al midden jaren vijftig gedaan. Over hem schreef ik mijn eerste recensie voor de nrc. Kantorowicz was een communistische intellectueel die zei: Wee ons als wij (communisten) in Spanje hadden gewonnen. Toen hij in Amsterdam een lezing kwam houden, werd hij belaagd door de verschrikkelijke lector Von Bormann die zijn analyse te weinig materialistisch achtte.

4 De Duitse geschiedenis is geschiedtheoretisch een goudmijn, fascinerend. Kwesties als het individu tegenover de structuur, continuïteit in een land met zoveel breuken, diametrale tegenstellingen die toch tot parallellie leiden: de Duitse geschiedenis met zijn hoge bergen en diepe dalen is een oneindig rijk onderzoeksterrein. En Duitsland bleef boeien, zelfs toen ik in 1966 met een Harkness-beurs naar Amerika vertrok. Op de Nieuw Amsterdam las ik Adorno s Jargon der Eigentlichkeit. Mij vielen meteen de blinde vlekken op van Adorno en andere kritische geesten van de Frankfurter Schule: ze beoefenden zogeheten Dauerkritik, maar bekeken zichzelf onkritisch. Een soort cognitieve dissonantie als het ware, die me nog steeds raadselachtig voorkomt. De Dialektik der Aufklärung vond ik zowel onleesbaar als fascinerend in zijn intellectuele acrobatiek. Hun analyse van de relatie mythe verlichting bracht me evenveel verheldering als nieuwe verduistering. Karl Löwith was mij met zijn Weltgeschichte und Heilsgeschehen sympathieker, met zijn aftasten van vormen van semisecularisatie. Fritz Stern volgde met zijn analyse van de Duitse unpolitische cultuur die sterk politiek werd in handen van het nazisme. Wat boeide mij in het historisme? Het is een vorm van relativitis : als alle gegevens, historische verschijnselen of periodes even goed zijn, dan wordt het een anti-ideologicum dat ondanks alle betoog van het tegendeel juist heel ideologisch wordt. Meinecke zag in het historisme een triomf van de soepele en open Duitse geest, waarbij hij het politieke gebrek van het relativeren over het hoofd zag. Door zijn verabsolutering van het relatieve ging Friedrich Meinecke mij juist boeien. Als verlicht denken tot zulke anti-ideologie leidt, tot zulk antiwesters denken zelfs, is het relativisme doorgeslagen. Bij het schrijven van mijn dissertatie had ik nog houvast gezocht bij het (Roomse?) natuurrecht. Dat zou ik nu niet meer doen. Na mijn promotie kreeg ik een beurs om twee jaar in de Verenigde Staten rond te reizen en ervaring op te doen bij Amerikaanse universiteiten. Mijn keuze viel op Californië (Berkeley), daarna New Haven (Yale). De Hoover Tower in Palo Alto maakte diepe indruk op me. De rijke collectie omvatte bijvoorbeeld een Londens adressenboek met namen en adressen van diegenen die opgehaald zouden worden als de Duitsers eenmaal in de stad waren. Churchill stond met vele anderen op die lijst. Een van die momenten dat het tot je doordringt hoe anders Europa er uit had gezien als de Duitse expansie was geslaagd. Ik leerde in Amerika historici kennen die zich met Duitsland bezighielden en meestal zelf uit Duitsland afkomstig waren: Hajo Holborn, Peter Gay, Fritz Stern en Henry Turner bijvoorbeeld. Gegrepen werd ik door Barrington Moore en zijn grootse studie Social Origins of Dictatorship and Democracy, uit Die ging niet over Duitsland maar over het geweld van langzame ontwikkelingen in agrarische samenlevingen. Ook Amerikaanse rassenverhoudingen en

5 de diepe wortels van discriminatie in de Westerse cultuur hielden me bezig. In Amerika was ik nog links, linkser zelfs dan in Nederland. Ik ontmoette er ook echte communisten zoals de historicus Herbert Aptheker, met wie ik goed kon discussiëren. Na dit Amerikaanse avontuur ben ik intellectueel gezien teruggekeerd naar Duitsland als onderwerp; daar vonden begin jaren zeventig boeiende ontwikkelingen plaats. Tegelijk ergerde het me voortdurend hoeveel dom anti-amerikanisme in Europese discussies de boventoon voerde. Een anti- Amerikanisme dat veel van zijn argumenten ontleende aan Amerikaanse intellectuelen. Enige malen heb ik, in diverse gezelschappen, bijdragen geleverd aan rapporten om de trans-atlantische relaties te verbeteren. In 1984 werd ik zelfs uitgenodigd om voorzitter te worden van een adviesraad inzake buitenlandse en defensiepolitiek. Door een speling van het lot ben ik vaak op plaatsen geweest waar ingrijpende zaken stonden te gebeuren. Ik was in Berlijn kort voor de bouw van de Muur in 1961, in Berkeley tijdens de uitbraak van de universitaire revolutie en in Praag een week voor de Sovjet-inval (ik was trouwens ook in Manhattan, New York, rond 9/11). In augustus 1968 reisde ik via de ddr naar Praag. Dat er iets in de lucht hing, kon ik al vermoeden doordat mijn reisplan ingeperkt werd. Als ik uitleg vroeg waarom mijn betaalde visum in de ddr ineens niet meer geldig was, kreeg ik steeds als antwoord: Ich bin nicht dazu angestellt Ihnen unsere politischen Massnahmen zu erklären. In de jaren zeventig maakte ik deel uit van een hulpcomité dat steun verleende aan Oost-Europese dissidenten die ontslagen waren en toch het hoofd boven water moesten houden. In dat kader ben ik jaarlijks naar Praag gereisd om daar de filosoof Jan Patočka, mijn collega Bedrich Loewenstein, de vroegere minister van Buitenlandse Zaken Jiří Hájek en vele anderen te bezoeken, mensen die onder permanente bedreiging leefden. Tijdens mijn vele nachtelijke treinreizen van Neurenberg naar Praag hoorde ik de rancuneuze verhalen van ex-sudeten-duitsers die flink konden uitweiden over de economische neergang van het land sinds hun vertrek. Op de terugreis waren er altijd die militairen met grote honden die onder de trein speurden of er geen Tsjechische verstekelingen het land probeerden te verlaten. Een hoogtepunt in onze steun aan de dissidenten was de toekenning van de Erasmusprijs aan Charta 77 in de persoon van Václav Havel in 1986, die overigens op de nodige weerstand stuitte van de Nederlandse regering, met name bij minister Van den Broek. Het kwam politiek niet gelegen. Die rode professor uit Amsterdam heeft deze affaire doorgedreven, schijnt de koningin op een receptie tegen de toenmalige voorzitter van het bestuur van de Erasmus Stichting gezegd te hebben. Het gebeurde niet vaak dat het epitheton rood mij

6 ten deel viel, maar het was misschien toch een vooruitgang vergeleken bij die fascist, zoals opstandige studenten me in de tijd rond de Maagdenhuisbezetting plachten te noemen. Door de naweeën van de Praagse Lente ben ik fel anticommunist geworden. Ik werd onverdraagzaam tegenover communisme en het anti-anticommunisme dat in de detente-periode in linkse kringen bloeide. Die onstuitbare voorliefde voor dialoog met de Sovjet-Unie achtte ik heilloos. Voor mij was detente niet anders dan een voortzetting van de Koude Oorlog met andere middelen. Een manier om de bestaande verhoudingen te handhaven, terwijl die alleen voor de bewoners van het Westen voordelig waren. Ik vond veel linkse utopistische ideeën totaal wereldvreemd. Het was toch duidelijk dat invoering ervan tenminste tot een enorme groei van de bureaucratie zou leiden. Polarisatie was in Nederland nog kinderspel vergeleken met wat er in Duitsland speelde, met zijn haat- en geweldcultuur en zijn toen nog altijd gebrekkig verankerde praktijk van burgerrechten en compromisbereidheid. Over Nederland schreef ik begin jaren 70 onder het pseudoniem Wessel Gansfort Gelovige inhalers. Het is het enige stukje waarmee ik bij literatoren zoals Simon Carmiggelt wist te scoren. Het ging over die groep die dan wel de Kerk had verlaten maar een hevig geloof in Goed en Kwaad, engelen en duivels had overgehouden. Alsof de secularisatie in Nederland zich niet alleen laat maar ook uiterst geleidelijk voltrok. De vredesbeweging was sterk in het verketteren van al wie de Westerse bewapening gedurende de Koude Oorlog niet radicaal afwees. De secularisatie leidde onder meer tot verheerlijking van heilige landen als Cuba en China of Iran na de opstand tegen de sjah, zonder veel aandacht voor de onderdrukking door de ayatollahs. Mede door deze zogenaamde revoluties ben ik mij in de jaren zeventig steeds meer op internationale politiek gaan richten en tegen de eenzijdigheid van het zogeheten Primat der Innenpolitik. Van leermeesters in Nederland als Max van der Stoel en Jerôme Heldring heb ik in die jaren veel geleerd. Later ontmoette ik deskundigen als de Israëli Shlomo Avineri, Fritz Stern uit New York, Garton Ash uit Oxford, Walter Laqueur uit Washington/Londen en Christoph Bertram uit Hamburg, die mijn blik nog verder hebben verruimd. Hier mag ook het instituut van de Pool Krysztof Michalski in Wenen niet ontbreken, waar Oost- en Westerse intellectuelen elkaar regelmatig ontmoeten. Begin dit jaar overleed deze vriend, die voor de stichting van ons Duitsland Instituut in Amsterdam een belangrijke rol heeft gespeeld. Vanaf 1969 kwam ik regelmatig in contact met Norbert Elias. Ongeveer tezelfdertijd begon zijn comeback in Duitsland, het land dat hij tijdens het naziregime had moeten verlaten. We spraken veel over Duitsland. Voor

7 jonge Duitsers was de terugkeer van emigranten als Elias naar Duitsland heel belangrijk. Voor hen betekende het een aanhaken bij de continuïteit van het betere Duitsland van Weimar. Ook wilden zij dolgraag laten zien dat zij het antisemitisme van hun vaderen geheel overwonnen hadden. Hun filosemitisme was diametraal tegengesteld aan het oude antisemitisme; in hun bevlogenheid zat blijkbaar toch nog een zekere overeenkomst met die van de eerdere generatie. Een merkwaardig mechanisme, dat ik in Duitsland vaker tegenkwam. Norbert Elias bracht me intussen bij interessante conferenties in Schloss Rheda en in het Zif in Bielefeld. Daar ontmoette ik bijvoorbeeld de historici Immanuel Wallerstein en William H. McNeill, de latere Erasmusprijswinnaar. Maar ook Duitse historici als de grote geleerde Reinhart Koselleck, Hans-Ulrich Wehler, Jürgen Kocka en Wolf Lepenies, die toen zijn dolste ideeën uit de jaren zestig probeerde kwijt te raken. Waar voor Elias de beperking tot filosofie iets was als een stuk van jezelf afhakken, was voor de Frankfurters theorie het enige dat werkelijk telde in de wetenschap. Maar ook op Koselleck, de meester van de Duitse begripsgeschiedenis, leverde Elias onbekommerd kritiek. Koselleck zou niets van de verhouding tussen tijd en ruimte hebben begrepen. Maar ook dat bleek relatief. Duitsland was een regelmatig terugkerend thema in de Club Buitenlandse Zaken, waaraan onder anderen J.L. Heldring deelnam. Sinds 1973/4 heerste in Duitsland een extreme polarisatie met gewelddadige uitwassen. Verdeeldheid heerste er toch al sinds er twee Duitslanden bestonden, waarbij het zwakke oosten een enorme greep had op het sterkere West-Duitsland, terwijl het tegelijk afhankelijk van dat Westen was. Bismarck sprak al van een eeuwig Duits dualisme, dat eenmaal per eeuw tot oorlog moest leiden. Dat noemde men Duitse vrijheid, zei hij in In de hete Duitse herfst van 1977 lunchte ik met de Duitse ambassadeur, Dreher, in Den Haag (omringd door Haagse politie). Duitsland was toen het antiland voor Nederland, het land waartegen de publieke opinie zich afzette om de eigen identiteit te kunnen bepalen. Het was daarin na het einde van de catastrofale oorlog in Vietnam de opvolger van Amerika geworden. Helmut Schmidt werd uitgescholden als de leider van de nieuwe Duitse politiestaat. De Berufsverbote brachten hevige beroering in Nederland hier was iedereen nog erg goed. Intussen had ik heel andere gesprekken in Tübingen, met collega Heiko Obermann, die in de persoonlijke problemen van Maarten Luther mede een drijvende kracht achter de Reformatie zag. Hij was een universele geleerde die met zijn studies over de Reformatie de traditionele periodisering Middeleeuwen versus Renaissance doorbrak. Hij worstelde toen ook met de vraag hoe hij Luthers antisemitisme in zijn Luther-studie moest inpassen. Later heeft hij daarover een apart boekje geschreven dat losstond van die Luther-studie.

8 De val van de Muur heeft veranderingsprocessen in gang gezet die nog steeds doorlopen. In de eerste jaren na 1989 gold nog de regel: als je het oude Europa wilde zien, dan moest je naar een land waar de Revolutie had plaatsgevonden. Intussen is er al ontzettend veel veranderd. Over mijn gedenkwaardige wandeling door Berlijn met Peter en Ruth Gay, in het begin van de jaren 90, staat elders in deze bundels al iets, maar er zijn veel meer mensen die ik ontmoet heb en die allemaal hun eigen Duitse probleem hadden. Bijvoorbeeld Axel von dem Bussche, deelnemer aan de plannen van Von Stauffenberg om Hitler uit de weg te ruimen. Pas toen hij met eigen ogen gezien had hoe moorddadig Duitse officieren zich in Rusland misdroegen, had hij de vreselijke verhalen kunnen geloven. Pas toen was hij ervan overtuigd geraakt dat er ingegrepen moest worden. En weer was er dat moment van discussie vooraf: de Beierse katholiek Von Stauffenberg en de protestantse Von dem Bussche hadden eerst de meningsverschillen over Landesverrat en Hochverrat uit de weg moeten ruimen. Stauffenberg had hem nog eens de voordelen van de katholieke leer van tirannenmoord uitgelegd. Als hoogleraar aan de UvA heb ik in de loop der jaren twee instituten helpen oprichten. Allereerst het Huizinga Instituut voor Cultuurstudies in de jaren 80. En in de jaren 90 kreeg de Universiteit een ruime som toegewezen om een Duitsland Instituut op te richten, teneinde het kennisniveau over Duitsland in Nederland te versterken. Daar onze oosterbuur er sindsdien alleen maar invloedrijker op is geworden, is dat in ieder geval iets waar ik geen spijt van heb. Sinds dit instituut bestaat is het aantal anti-duitsland-explosies op basis van ignorantie aanzienlijk teruggelopen, vooral omdat de media zich veel minder overgaven aan anti-duitse berichtgeving. Over de grote vraag welke rol het Duitse verleden zal spelen in de toekomst van Europa bestaan weinig zekerheden. Wat de toekomst ook zal brengen, in Amerika, in Europa of in het Verre Oosten, het verleden zal ongetwijfeld een sterkere rol spelen in een eu die drastisch verzwakt kan worden door een opeenstapeling van schier onoplosbare problemen. Is de eu een onmachtige Leviathan? Ik eindig met een citaat van een door mij bewonderde leeftijdgenoot, Pierre Hassner: If East is East and West is West, where will Europe come to rest? * Maarten Brands, oktober 2013 * Pierre Hassner, The politics of Western Europe and East-West relations, in Nils Andrén en Karl E. Birnbaum (red.), Beyond Détente. Prospects for East-West cooperation and security in Europe (Leiden 1976)

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Het Duitse oorlogsverleden:

Het Duitse oorlogsverleden: Het Duitse oorlogsverleden: feiten, motieven, oorzaken en identiteiten Docent: Jelle de Bont H. Oosterhuis 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 16 5 maart 2008 Practicum CW 1D, opdracht 2 Aantal woorden 1704

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 51 punten

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Nieuwe ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog Nieuwe machtsverhoudingen: Verenigde Staten en de Sovjet-Unie nieuwe supermachten

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland De Tweede Wereldoorlog herdacht Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland Nationale herdenking in Nederland Hebben we in Nederland de oorlog altijd zo herdacht? - een kleine herdenkingsgeschiedenis

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Geschiedenis vwo, eerste tijdvak (2015). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag: In hoeverre

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2010 - I

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2010 - I Door de tijd heen De volgende historische gegevens hebben te maken met voedsel en staan in willekeurige volgorde: 1 Kort na de ontdekkingsreizen van Columbus naar Amerika maken de Europeanen kennis met

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Ilse Weijten en gastdocent Jos van Dooren

Ilse Weijten en gastdocent Jos van Dooren MODULE BASISKENNIS ALGEMENE EN POLITIEKE GESCHIEDENIS Afstudeerrichting: Gids/Reisleider Code: 17 Academiejaar: vanaf 2013-2014 Niveau: basismodule Periode binnen het modeltraject: semester 2 Start binnen

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2004 tijdvak 2 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Bronnenboekje 400030-2-633-527b SOCIALE ZEKERHEID EN VERZORGINGSSTAAT IN NEDERLAND bron

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

De vorm van het verhaal

De vorm van het verhaal Over dit boek Het verhaal van Reinaart de vos is een van de oudste verhalen in het Nederlands. Het is geschreven in de 13 de eeuw door Willem. Wie die Willem precies was, weten we niet. Willem heeft het

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Simon Schoon ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Op weg naar vernieuwing in de verhouding tussen de kerk en het volk Israël Aan de pioniers uit de begintijd en aan de huidige bewoners van Nes Ammim in Israël inhoud

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten

Nadere informatie

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Deze les gaat over 1989 en over de decennia voorafgaand aan dit revolutionaire jaar. De les is gemaakt naar aanleiding van de expositie 1989.

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen Tijdvak 9 Toetsvragen 1 De Eerste Wereldoorlog brak uit naar aanleiding van een moordaanslag in Serajewo. Maar lang daarvoor groeiden er al tegenstellingen waarbij steeds meer landen werden betrokken.

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

Janusz Korczak. door Renée van Eeken

Janusz Korczak. door Renée van Eeken Janusz Korczak door Renée van Eeken Hoofdstukken 1. Inleiding 2. Wie was Janusz Korczak? 3. Zijn levensverhaal 4. Janusz Korzcak in deze tijd 5. Waarom ik hem gekozen heb 6. Nawoord 7. Bronvermelding 1

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, We zijn er doorheen gegaan, Veertig dagen en nachten, Tijd van voorbereiding...

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker Kapstok Proces van Geestelijke Groei Dick Slikker 1 Inhoud 1 Komt het weer goed tussen mens en God? 5 2 In Sync met God 11 3 Uitdaging van de Leerschool 17 4 Onze waarom vragen als God het net anders doet

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Historisch overzicht vanaf 1900 2p 16 Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden veel nieuwe wapens op grote schaal toegepast. Dit werd mogelijk gemaakt door technische ontwikkelingen. Geef van deze nieuwe

Nadere informatie

Geschiedenis achtergrond.

Geschiedenis achtergrond. Geschiedenis achtergrond. De Subkarpaten, de regio in de Oekraïne waar Livia en Attila wonen, was vroeger onderdeel van Hongarije. Voor 1920 Hongarije was erg groot, maar omdat het land één van de verliezers

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

7. Het ontstaan van het nationalisme

7. Het ontstaan van het nationalisme 7. Het ontstaan van het nationalisme Artikel 3 uit de Verklaring van de rechten van de mens en de burger, 1789. De oorsprong van iedere soevereiniteit ligt wezenlijk bij het volk/de natie. Geen instantie,

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 22 juni 9.00 12.00 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 22 juni 9.00 12.00 uur geschiedenis Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 22 juni 9.00 12.00 uur 20 05 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 81 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32

Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32 1 Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32 Heerlijk is het om in de vakantie weer boeken te elzen en in een ruk te kunnen uitlezen. Je zou kunnen

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Geschiedenis (Pilot) vwo, eerste tijdvak (2014). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag:

Nadere informatie

Jezus zoekt ruzie. en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder

Jezus zoekt ruzie. en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder Jezus zoekt ruzie Inleiding Denk niet dat ik gekomen ben om op aarde vrede te brengen. Ik ben niet gekomen om vrede te brengen, maar het zwaard. Want ik kom een wig drijven tussen een man en zijn vader,

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Sint Jansbasiliek - Laren NH, 18 januari 2015 Johannes 4

Sint Jansbasiliek - Laren NH, 18 januari 2015 Johannes 4 Sint Jansbasiliek - Laren NH, 18 januari 2015 Johannes 4 De vrouw bij de bron heeft de ware nog niet gevonden. Vijf mannen, vijf relaties heeft ze achter de rug. En nu is ze begonnen aan een zesde. Maar

Nadere informatie

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd. Voorwoord In dit boek staan interviews van nieuwkomers over hun leven in Nederland. Ik geef al twintig jaar les aan nieuwkomers. Al deze mensen hebben prachtige verhalen te vertellen. Dus wie moest ik

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie