Veilig opgroeien in Leeuwarden Zelfredzaam met zorgtechnologie.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Veilig opgroeien in Leeuwarden 2015. Zelfredzaam met zorgtechnologie."

Transcriptie

1 Veilig opgroeien in Leeuwarden 2015 Zelfredzaam met zorgtechnologie. Gebruikers vertellen hoe zorg-hulpmiddelen bijdragen aan hun zelfstandigheid, participatie en mobiliteit.

2 Zelfredzaam met zorgtechnologie, gebruikers aan het woord Zet meer in op zorgtechnologie, anders zijn er rond 2020 honderdduizenden handen aan het bed tekort! Zo werd minister Edith Schippers in 2011 gewaarschuwd tijdens de publicatie van 1001 Zorgoplossingen (Industriële werkgevers- en ondernemersorganisatie FME- CWM). Er zou meer gekeken moeten worden naar de opbrengsten die zorgtechnologische snufjes in de gezondheidszorg kunnen opleveren: besparing op personeel en locatiekosten, én opbrengsten op het gebied van ondersteuning van hulpbehoevende burgers. Met langere zelfstandigheid als resultaat. Het recente overheidsbeleid legt met de nieuwe Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) meer nadruk op zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid van burgers en hun omgeving. Zorgtechnologische hulpmiddelen zorgen niet alleen voor een immense kostenbesparing op personeel en locatie, ze zorgen vooral óók voor ondersteuning, gemak, zelfstandigheid, veiligheid, controle, hulp en mobiliteit van gebruikers en hun mantelzorgers. En zo dragen ze bij aan zelfredzaamheid en langere zelfstandigheid van burgers met een beperkende ziekte of aandoening. Sinds de invoering van de nieuwe Wmo is het niet meer vanzelfsprekend dat mensen allerlei woningaanpassingen en hulpmiddelen, zoals een traplift of rollator, ontvangen. Eerst wordt gekeken naar alternatieven en naar wat aanvragers zelf kunnen betalen. In het recente onderzoek Aangesproken als zelfredzame burgers (Partoer) adviseren burgers om informatie te geven over goede (tweedehands) hulpmiddelen: Aan welke eisen moeten ze voldoen? Waar zijn ze aan te schaffen of huren? Wat moeten ze zelf bijdragen? En wie kan hen helpen bij het aanschaffen of aanvragen van de hulpmiddelen? Partoer zocht tien gebruikers van zorgtechnologische snufjes op en gaf hen het woord. Ze vertellen hoe ze leven met deze hulpmiddelen, zoals een scootmobiel, kniebraces of controle apparatuur. Hoe dragen deze bij aan hun veiligheid en zelfstandigheid, participatie, gemak, ondersteuning, mobiliteit, de vermindering van hun klachten en de vergroting van hun welbevinden? 1. Dirk (85): Met mijn gehoorapparaat hoor ik er weer bij Dirk vertelt dat hij veel zelfverzekerder op pad gaat nu hij alles om zich heen weer beter kan horen. Hij voelt zich veiliger en heeft meer contact met anderen. Een aantal jaren geleden begon ik mensen minder te verstaan. Eerst vond ik dat een paar mensen gingen mompelen in plaats van praten. Maar toen bijna iedereen ging mompelen, dacht ik: Misschien ligt het Ga maar eens een poosje lopen met je vingers toch een beetje aan mijn oren. Vooral als meer mensen bij elkaar waren, was het voor mij één groot geroezemoes. Het is in je oren. Het is net of heel vervelend om steeds te moeten zeggen: Wat zegt u? En je het contact verliest ik kreeg ook meer en meer te horen dat ik luid praatte. Dat met je omgeving. Je ziet had ik zelf niet door. Dus door eigen ervaringen en door de van alles, maar bent er reacties uit mijn omgeving ging ik aan het gehoorapparaat niet echt meer bij. denken. En eigenlijk was het ook wel moeilijk om toe te geven dat mijn gehoor minder werd. Alsof je langzaam aftakelt. Maar de prijs is hoog als je er niets aan doet: langzaam kom je meer alleen te staan, langzaam krijg je minder contacten, langzaam ga je steeds minder vaak het huis uit. Ga maar eens een poosje lopen met je vingers in je oren. Het is net of je het contact verliest met je omgeving. Je ziet van alles, maar bent er niet echt meer bij. Afijn, ik liet mijn gehoor meten en ja hoor, mijn gehoor was slecht. Omdat het heel langzaam slechter wordt heb je niet in de gaten dát het steeds slechter wordt. Vandaag hoor je toch bijna net zo goed (of slecht) als gisteren? Dat je veel slechter hoort dan vijf jaar geleden, ja, dat is zo moeilijk te vergelijken. Ik kreeg een gehoorapparaat. Eerst een enorme verandering. Wat was alles luid! Het appa- 1

3 raat piept als het niet goed is afgesteld. Gelukkig kon je allerlei standen inschakelen. Met een beetje oefenen was dat best te doen. De bediening van het apparaat is dus vrij gemakkelijk. Ik kan nu niet meer zonder. Ik heb het écht nodig, niet alleen om mensen beter te kunnen verstaan, maar ook om beter te kunnen horen! Meestal denken mensen alleen maar aan spreken en verstaan, maar denk eens aan fietsen. Ik kan nu horen dat iemand mij wil inhalen, doordat ik de fietser al hoor aankomen of doordat deze belt. Of dat er een auto aankomt. Of dat dat rare geruis in de verte een trein is en niet een gevaar dichtbij. En ik kan horen uit welke richting het geluid komt. En wat het geluid betekent. Het gehoorapparaat zorgt dus voor veiligheid. Het gehoorapparaat zorgt ervoor dat ik kan meedoen aan activiteiten. Ik versta mensen weer. Daardoor voel ik me meer betrokken bij de samenleving. En het is veel leuker. Er is niks aan als je ergens aanwezig bent maar niets hoort en verstaat. Dan ben je alleen lijfelijk aanwezig, maar eigenlijk ben je er niet. Met het apparaat hoor je ook meer waar je van kunt genieten: muziek, vogels, briesjes. Inmiddels is er een onderdeel van het apparaat vernieuwd. De oordopjes zijn aangepast. Ze zijn kleiner, dus vallen minder op. En ze zijn gemakkelijker in te brengen. Ook het gedeelte dat achter mijn oren zit is gemakkelijker zelf te plaatsen en aan en uit te zetten. Als ik ga slapen doe ik ze eruit. Ik kan dat gemakkelijk zelf doen. En s morgens heb ik ze er zo weer in. Het apparaatje loopt op batterijen. Die kan ik gewoon bij een warenhuis in de buurt halen. Ik hoef dus niet naar een speciaalzaak of naar een andere stad. Ja, daar zijn ze ook wel, maar die van het warenhuis zijn veel goedkoper. Als de batterijen leeg zijn krijg ik een signaal, een soort piepje. Ik kan heel gemakkelijk zelf nieuwe batterijen vervangen. Ik vind het wel een beetje eng, ik wil niks kapot maken. Natuurlijk hebben ze het me wel goed uitgelegd en voorgedaan bij de zaak waar ik de apparaatjes kocht. Maar omdat ik maar eens in de twee weken de batterijen hoef te vervangen, oefen ik niet geregeld. Iedere keer moet ik er weer even voor gaan zitten. En omdat ze zo klein zijn is het ook wel priegelwerk. Ik kan altijd terecht bij de speciaalzaak als ik vragen of klachten heb. Al met al is het een hulpmiddel dat heel goed zonder hulp van specialisten te gebruiken is in het dagelijkse leven. De voordelen zijn: contact, meedoen, veiligheid, kwaliteit. 2. Douwe (62): De scootmobiel vervangt mijn benen Douwe vertelt hoe zijn hulpmiddel zijn benen vervangt: dankzij de scootmobiel is hij mobiel. Ik ben spastisch, en heb dus allerlei hulpmiddelen nodig om van A naar B te komen. Hoe dichtbij of veraf die A en B ook van elkaar liggen. Ik heb al jarenlang een scootmobiel. Ik zeg wel eens: De scootmobiel vervangt mijn benen. Ik ben nu al met mijn derde scootmobiel bezig, omdat de techniek niet stilgestaan heeft. Ze worden steeds sneller, mooier en verfijnder. En de accu wordt steeds beter, waardoor ik met iedere nieuwe scootmobiel verder kan rijden dan de vorige. Mijn eerste scootmobiel kon maar vijfendertig kilometer rijden, daarna was de accu leeg. Nu kan ik wel zestig kilometer afleggen. Daar ben ik erg blij mee: ik kan langer en verder rijden, mijn wereld is dus groter geworden. Mijn gemeente least de scootmobiel bij Ik vind de grote voordelen van de scootmobiel dat je je huis uit kunt, dat je er in je eentje op uit kunt, bijvoorbeeld naar voetbal. En dat je in je eentje tochtjes kunt ondernemen, zonder hulp van iemand anders. Dit is het grootste pluspunt: de onafhankelijkheid van andere mensen. een bedrijf. Als er iets aan de hand is met het ding, komt er iemand van de servicedienst kijken. Die komt snel, en de mankementen zijn meestal heel snel verholpen. Ze zijn zelfs vierentwintig uur per dag bereikbaar en komen aan huis voor reparaties. En als de scootmobiel thuis niet gerepareerd kan worden, dus als hij mee moet naar het bedrijf, dan komt er een vervangende scootmobiel. Ik zit dus nooit zonder. Ik vind de grote voordelen van de scootmobiel dat je je huis uit kunt, dat je er in je eentje op uit kunt, bijvoorbeeld naar voetbal. En dat je in je eentje tochtjes kunt ondernemen, zonder hulp van iemand anders. Dit is het grootste pluspunt: de onafhankelijkheid van andere 2

4 mensen. En verder is het technische gemak een enorm voordeel: ik kan het meeste zelf doen, en fulltime is er een monteur beschikbaar, mocht dat nodig zijn. Naast de scootmobiel gebruik ik verschillende andere hulpmiddelen om me voort te bewegen. Ik kan me daarmee heel goed zelf redden. In en om het huis gebruik ik krukken, een rolstoel en een trippelstoel. Krukken, die ken je wel, een rolstoel ook, en een trippelstoel is een soort stevige bureaustoel op wieltjes, waarmee je je met je voeten de hele kamer door kunt verplaatsen. In de douche en wc en bij het bed hebben we steunen. Daar kan ik me stevig aan vasthouden en optrekken. Boven het bed hangt ook nog een papegaai: zo n triangel die je wel kent van het ziekenhuis. Verder heb ik een helping-hand om In en om het huis gebruik ik krukken, een rolstoel en een trippelstoel. Verder heb ik een helping-hand om iets van de grond op te pakken: een soort hele lange knijper. iets van de grond op te pakken: een soort hele lange knijper. Voor de lampen hebben we een afstandsbediening. En tot slot hebben we één speciale sta-op-stoel in de kamer: een gewone lekkere stoel, met een speciaal mechaniek dat je helpt overeind te komen. We hebben ook een alarmsysteem. In de woonkamer hangt het moedertoestel, zelf heb ik een draagbare alarmknop bij me. Die werkt in huis, in de tuin en in het schuurtje. Dit is vooral handig (en veilig) als ik alleen thuis ben. Mocht er iets gebeuren, dan kan ik op de knop drukken. Het alarm gaat dan af in Meppel, maar de medewerkers daar schakelen een achterwacht in: buren en familie. Ik heb dat alarmsysteem echt nodig. Een mobiele telefoon is geen optie als je gevallen bent en volledig in onmacht ligt. Eén druk op de alarmknop is het enige wat dan kan helpen. Ik heb ook een aangepaste auto. Een automaat, dus met automatische versnellingen. Ik kan remmen met mijn hand en geef gas met mijn knie. Maar de auto is ook te gebruiken voor normaal gebruik, zodat mijn vrouw er ook in kan rijden. Mijn vrouw doet het meeste op het gebied van zorg en hulp. Maar iemand van Thuiszorg komt langs om me te helpen bij het douchen. Met de steunen gaat dat goed. Anders had ik meer hulp nodig gehad in de badkamer. Ik ga tweemaal per week naar de fysiotherapeut. Daar oefenen we zonder enige hulpmiddelen. Dan ben ik dus helemaal op mijn eigen kunnen aangewezen. En op mijn niet kunnen. Want het valt niet mee om toe te geven dat je mensen en hulpmiddelen nodig hebt. Ik deed het liefst alles op eigen kracht. Het is wel moeilijk om een patiënt te zijn. Maar met die hulpmiddelen ben je veel minder patiënt. Ik wil ook nog kwijt dat je best op vakantie kunt gaan als je een aandoening hebt zoals die van mij. Het is niet zo dat je aan huis gekluisterd bent, met je steunen en sta-op-stoel. Er zijn aangepaste bungalows, caravans en campers. Die kun je vrij gemakkelijk opzoeken op Internet. Wij hebben geen computer, maar onze zoon wel. Die zoekt vaak van alles voor ons op: zoals nieuwigheidjes, maar ook adressen voor aangepaste vakanties. We zijn al een paar keer op vakantie geweest naar zo n adres. Vaak bieden ze heel goede faciliteiten. Soms meer dan thuis, zoals een elektronisch verstelbaar bed of een volledig aangepaste douche. Jammer, altijd maar weer lange aanvraagformulieren en procedures. Het het valt niet mee om toe te geven dat je mensen en hulpmiddelen nodig hebt. Ik deed het liefst alles op eigen kracht. Het is wel moeilijk om een patiënt te zijn. Maar met die hulpmiddelen ben je veel minder patiënt. Ik wil tot slot nog wel kwijt dat ik het heel erg jammer vind dat je altijd maar weer lange aanvraagformulieren moet invullen en lange procedures moet doorlopen. Je moet altijd maar weer je hele geschiedenis op papier zetten. En je moet altijd maar weer door die indicatiecommissie, met steeds weer nieuwe mensen. Alsof ik steeds weer moet bewijzen dat ik spastisch ben, terwijl de ziekte op zichzelf al erg genoeg is. Dat vind ik echt akelig. En na die lange lijsten, lange procedures en lange wachttijden krijg je eindelijk je broodnodige hulpmiddel, maar met een lange gebruiksaanwijzing. 3

5 3. Wiebe (84): Mijn hartritmemonitor bewaakt mijn hart Wiebe vertelt hoe hij zélf zijn gezondheid kan controleren en daardoor niet voortdurend naar een specialist hoeft. Het scheelt hem én de specialisten veel tijd en moeite. Ik ben al ruim vijf jaar vaste klant bij de afdeling Cardiologie van het ziekenhuis. Cardiologie gaat over problemen die met je hart te maken hebben. Ik heb een tijdlang een Reveal gebruikt, dat is een implanteerbare hartritmemonitor. Die registreert wat er met je hart gebeurt. Je hebt er een soort afstandsbediening bij. Zodra je merkt dat iets niet in orde is druk je op de opnameknop. Dan neemt het implantaat je hartritme op. En die opname kan dan later door de specialist worden bekeken. Een jaar geleden werd ik plotseling heel erg benauwd en kreeg ik grote ademnood. Ik werd opgenomen in het ziekenhuis en flink onderzocht. Het bleek hartfalen te zijn. Mijn hart heeft onvoldoende pompfunctie om onder alle omstandigheden mijn lichaam en al mijn organen van voldoende bloed te voorzien. Hartfalen is een chronische aandoening, die meestal wordt veroorzaakt door een hartinfarct. Chronisch dus. Je moet ermee leren leven. En ik kan de bloeddruk zelf meten. Als de bloeddruk te hoog is, gaat de elektronische dame zich ermee bemoeien: ze stelt me vragen over hoe ik gegeten en gedronken heb. Ook vraagt ze of ik klachten heb. Ik kan niet terugpraten, maar ik kan wel antwoorden intoetsen via de monitor van het kastje. In het ziekenhuis kwam ik in contact met een zogenaamde hartfalenverpleegkundige. Die is verpleegkundige, maar daarnaast heeft hij of zij een specialistische opleiding gedaan. De verpleegkundige weet alles van moderne technische apparatuur met betrekking tot preventie van hartfalen. Zo hoorde ik dat mijn hart op afstand bewaakt kon worden. Een soort Telezorg: zorg op afstand. Met een duur woord ICT Guided Telezorg. Het Hartcentrum van het ziekenhuis heeft een automatiseringssysteem waarmee patiënten thuis onder controle worden gehouden. Het bestaat uit een koffertje met speciale apparatuur. In het koffertje zitten een weegschaal, een volautomatische bloeddrukmeter en een kastje met een monitor. De weegschaal ziet eruit als een doodnormale weegschaal, maar hij staat in verbinding met het kastje. Als ik op de weegschaal ga staan, klinkt uit het kastje de stem van een dame die vertelt hoe zwaar ik ben. Vervolgens stuurt het kastje dit gewicht door naar het ziekenhuis. Daarna is de bloeddrukmeter aan de beurt. Ook die ziet er uit als een normale bloeddrukmeter die de huisarts ook heeft. Maar deze kan ik zelf omdoen. En ik kan de bloeddruk zelf meten. Als de bloeddruk te hoog is, gaat de elektronische dame zich ermee bemoeien: ze stelt me vragen over hoe ik gegeten en gedronken heb. Ook vraagt ze of ik klachten heb. Ik kan niet terugpraten, maar ik kan wel antwoorden intoetsen via de monitor van het kastje. Als dat nodig is (jaja, dat weet het kastje), worden deze antwoorden doorgestuurd naar het ziekenhuis. Het lijkt ingewikkeld, maar dat is het niet. Na een korte instructie kon ik alles heel goed zelf doen. Het is dus vooral een bewakingssysteem. Als de bewaking zich zorgen maakt of afwijkingen ziet, dan neemt de hartfalenverpleegkundige zelf telefonisch contact met me op. Indien nodig, roept ze me dan op om naar het ziekenhuis te komen. Het voordeel van dit systeem is dat ik zelf precies weet hoe het zit met mijn bloeddruk en dat ik zelf de zaak kan bijstellen met eten, drinken en rusten. Ik heb daar dus niemand bij nodig (behalve die elektronische dame dan). Een ander voordeel is dat er een heel kort lijntje zit tussen mij en het ziekenhuis. Ik hoef niet steeds contact op te nemen met de huisarts. Alle gegevens komen immers direct bij het Hartcentrum terecht. Dus dat scheelt veel tijd en moeite. Je krijgt het koffertje in principe voor negen maanden, maar ik kon het vanwege mijn gezondheidsproblemen langer krijgen. Ik kan dus langer onder controle blijven. Een ander hulpmiddel is de Baxter. Dat is een fijn opgerold pakketje waarin alle pillen keurig gerangschikt zitten opgeborgen: op dag en op tijdstip. Die hoef je dus alleen maar uit het zakje te halen. Dit is De Baxter is een fijn opgerold pakketje waarin alle pillen keurig gerangschikt zitten opgeborgen. 4

6 echt ideaal voor mensen die veel verschillende medicijnen moeten slikken. Je hoeft het niet meer zo bij te houden: alles is keurig voor je geordend in het Baxter-systeem. Zo voorkom je fouten. En met medicijnen moet je natuurlijk geen fouten maken! Tot slot: Ik heb een rollator voor wandelingen buiten de deur, omdat je met hartfalen heel erg moe bent. 4. Peter (53): Controlesysteem voor mijn diabetes Peter vertelt hoe de ernstige schommelingen van zijn ernstige suikerziekte in de gaten worden gehouden door een intelligent (maar duur) apparaatje dat hem waarschuwt als het mis gaat. Ik heb al vierentwintig jaar diabetes, suikerziekte. Ik zal even beginnen met een lesje over diabetes, waar je ongetwijfeld veel over hebt gehoord: bijna mensen in Nederland hebben diabetes, onder wie dertienduizend kinderen. Meestal hebben mensen al een paar jaar diabetes voordat het ontdekt wordt. De arts constateerde vierentwintig jaar geleden dat mijn lichaam zelf geen insuline meer maakte. Insuline is nodig om het gehalte aan bloedsuiker in het bloed binnen gezonde grenzen te houden. Maar omdat mijn lichaam geen insuline meer maakte, bleef de bloedsuiker in het bloed zitten en werd dat niet in brandstof omgezet. De hoeveelheid bloedsuiker in het bloed werd daardoor veel te hoog; dat was natuurlijk erg ongezond en gevaarlijk. Die bloedsuikerspiegel moest dus naar beneden, en omdat het lichaam het niet meer deed moest ik het zelf doen: door insuline te spuiten. Als je insuline moet spuiten of een insulinepomp gebruikt, moet je de bloedsuikerwaarde minstens vier Je meet je bloed door met een keer per dag controleren. Het is het beste om dat één piepklein naaldje in je vingertop te prikken en een druppel à twee uur na iedere maaltijd te doen. Je meet je bloed door met een piepklein naaldje in je vingertop bloed op een teststripje te te prikken en een druppel bloed op een teststripje te doen. Na een paar tellen verschijnt de uitslag. Aan de hand doen. Na een paar tellen verschijnt de uitslag. Aan de hand van de uitslag van die controle weet je hoeveel van de uitslag van die controle insuline je moet spuiten. De bloedsuikerspiegel hoort weet je hoeveel insuline je moet te schommelen tussen de vier en acht millimol per spuiten. liter. Een millimol is een scheikundige rekeneenheid, waarmee je een bepaalde hoeveelheid stof in iets kunt meten, in dit geval bloedsuiker. Alles wat je doet, eet en overkomt heeft invloed op je bloedsuikerspiegel: eten, drinken, stress en spanningen, sport, emoties, maar ook een verkoudheid en griep. Zit er teveel bloedsuiker in het bloed, dan spreken we van een hyperglykemie, zit er te weinig in dan heb je een hypoglykemie. Vaak worden ze een hyper of insult, of een hypo genoemd. Bij een insult moet je gauw insuline spuiten, bij een hypo moet je juist iets zoets eten. Nu is een enkele insult of hypo niet zo erg, maar bij mij gebeurt het wel erg vaak. Mijn diabetes is dus vrij ernstig. Veel grote schommelingen zijn niet goed voor het lichaam, en kunnen allerlei complicaties veroorzaken. Mensen met diabetes krijgen later vaak complicaties van hart en bloedvaten, ogen, nieren en zenuwen. Mensen met diabetes hebben drie tot viermaal vaker hart- en vaatziekten dan mensen zonder diabetes. Ook ik kreeg een jaar of tien geleden hartproblemen, waardoor ik gedotterd moest worden. Ik spuit altijd zelf. En natuurlijk ben ik onder behandeling van een specialist om de insuline goed af te stellen. De behandeling en de medicatie moesten in de afgelopen jaren heel vaak worden aangepast. Ik woon alleen en dat is wel eens moeilijk als je bijvoorbeeld s nachts een hypo krijgt. Je voelt je dan heel erg ziek en moe. Je krijgt hartkloppingen en denkt dat je flauw gaat vallen. Je gaat vreselijk zweten en voelt je heel akelig. Als je nog na kunt denken kun je gauw iets zoets nemen. Maar het gebeurde ook wel dat er heel snel een hypo kwam. Dan raakte ik heel verward en ging ik rare dingen doen. Of ik werd plotseling heel erg boos en begon te schreeuwen, of ik liep overal tegenaan waardoor alles omver viel. Dan maakte ik erg veel 5

7 lawaai, hoorde ik achteraf. Dat had ik dan helemaal niet door. Soms raakte ik daarna zelfs in coma. Heel akelig dus. Gelukkig werden de buren wel wakker van mijn lawaai. Toen ze doorhadden dat het van mijn diabetes kwam, waren ze ook behulpzaam. Ze belden meteen 112 en gaven mijn naam en adres door. Bij mijn voordeur hadden we een kastje opgehangen met de sleutel van mijn voordeur. Dat kastje ging open met een code, die bekend was bij 112. Als ik dus een ernstige hypo kreeg, kwam er meteen hulp. Zo ben ik zelfs een paar keer met spoed met de ambulance naar het ziekenhuis gebracht. Maar beter is het natuurlijk om dergelijke hypo s te voorkomen. Vaak controleren is dus ontzettend belangrijk. Van levensbelang zelfs! Maar bij diabetespatiënten zoals ik, met erg grote schommelingen, is vier keer controle natuurlijk erg weinig. En de insulten en hypo s in de nacht... ja, die bleven natuurlijk een groot probleem. Er werd een nieuwe techniek uitgevonden. Vanwege mijn grote en onverwachtse schommelingen mocht ik die proberen: een Freestyle Navigator. Dat is een combinatie van een sensor en een zender. De sensor schiet je onder de huid van je arm of buik. De sensor controleert iedere minuut de bloedsuikerspiegel, dus De sensor schiet je onder de huid van je arm of buik. De sensor controleert iedere minuut de bloedsuikerspiegel, dus keer per dag in plaats van de gebruikelijke vier keer. Ideaal, zo n Navigator. Ik kan er alles mee doen: van werken tot slapen, van sporten tot douchen. Een nadeel is dat hij heel erg duur is. keer per dag in plaats van de gebruikelijke vier keer. De zender zendt de metingen draadloos naar een ontvanger. Dat is een kleine computer die alle bloedsuikerwaarden opslaat, zestig dagen achterelkaar. Daardoor ziet de ontvanger eventuele schommelingen en ziet hij dat waarden buiten de grenzen dreigen te raken die vooraf nauwkeurig zijn ingesteld. Hij geeft een waarschuwing als er een insult of hypo aankomt, zodat ik meteen maatregelen kan treffen: insuline spuiten of suiker nemen. Ideaal, zo n Navigator. Ik kan er alles mee doen: van werken tot slapen, van sporten tot douchen. Een nadeel is dat hij heel erg duur is. Ik mocht het systeem maar drie maanden gebruiken om het uit te proberen. Omdat het zo n duur systeem is, is het heel moeilijk om er voor in aanmerking te komen. Een sensor, bijvoorbeeld, kost per stuk al vijftig euro, en moet iedere twee dagen vervangen worden. Tel maar op: 175 euro per week. Gelukkig kreeg ik, omdat ik alleen woonde, drie maanden verlenging. Ik mag dus nog drie maanden doorgaan met de Navigator! Een voorwaarde voor de Navigator is dat ik wakker word van het alarm, zodat ik meteen actie kan ondernemen: spuiten bij een insult, iets zoets bij een hypo. Zo kan ik de bloedsuikerspiegel weer binnen de grenzen brengen. Die Navigator heeft al een paar keer mijn leven gered. De Navigator is écht een optelsom van zorg en techniek. 5. Fedde (81): Veel gedoe met kniebraces Fedde vertelt dat technisch perfecte snufjes wel écht op mensen moeten zijn gericht en niet andersom. Hij heeft een vervelende ervaring met een hulpmiddel en geeft daarom tips. Een jaar of vijf geleden begon ik last van mijn knieën te krijgen. Lopen ging moeilijker, mijn knieën werden stijf en pijnlijk. Eerst dacht ik dat het van het sporten kwam: ik wandelde en fietste veel en deed aan ouderenfitness. Ik nam meer rust en sportte voorzichtiger. Maar de knieën knapten niet op. De fitnessleraar, die tevens fysiotherapeut was, zei toen dat ik beter naar de huisarts kon gaan. De huisarts verwees me door naar het ziekenhuis. Daar bleek dat het kraakbeen in mijn kniegewrichten voor een groot deel was afgebroken. Dat komt heel vaak voor, vertelde de arts, vooral bij mannen. Hij kon me opereren en nieuwe knieën geven, maar omdat ik vaak last van jicht en bronchitis heb, wilde hij dat liever uitstellen. Ik ook. Daarom werd gezocht naar steun voor mijn aangetaste knieën. Ik kreeg voor beide knieën een brace. Een orthopeed mat mijn knieën en schreef een soort steunkousbrace voor, speciaal voor mijn maat. Ze waren van dik elastisch weefsel met van die plastic strips erin. En plastic scharnieren aan iedere kant, zodat het buigen werd ondersteund. Ik kon de braces met stevig klittenband om mijn knieën bevestigen. Dat was een hele opluchting. Ik kon weer 6

8 goed lopen, fietsen en voorzichtig fitnessen. Ik bleef onder controle bij de orthopeed. Na een jaar bekeek zij mijn knieën en constateerde dat het kraakbeen verder was afgebroken. Ze vroeg zich af of de elastieken brace voldoende steun bood. Ze stelde voor om sterkere braces te nemen. Ik kwam met beide benen in een gipsbad, om afdrukken van mijn benen en knieën te maken. De braces zouden worden gemaakt op die afdrukken. Ze zouden me dan perfect passen. Dat ging echter niet naar verwachting. Ik schrok toen ik de braces zag. Mijn oude elastische braces waren speciaal voor mijn knieën, en zo n dertig centimeter hoog. De nieuwe braces waren wel tachtig centimeter lang. Ze waren van stevig kunststof, met grote metalen scharnieren aan de zijkanten. Ze wogen een kilo per stuk, terwijl mijn oude braces heel licht waren. Het materiaal was onbuigbaar, terwijl de oude braces van stevig elastiek waren. Maar ja, ze waren speciaal voor me gemaakt, omdat ik ze nodig had. Ze hielden de afbraak van kraakbeen niet tegen, maar zouden me steun geven zodat ik geen pijn zou hebben. Maar dat liep anders. Ik ging er mee lopen en fietsen, maar ik kreeg blauwe plekken van de harde randen. En op een dag liep zelfs het bloed over mijn benen. Mijn vrouw heeft twee lange mouwen van een t-shirt afgeknipt, die deed ik dan onder de braces. Maar het bleef een ramp. Ik ben wel acht, negen keer terug geweest naar het ziekenhuis. De rechter brace ging wel, maar de linker was echt een ramp. Iedere keer werd hij weer opgestuurd, en kon ik hem drie weken later weer ophalen. En steeds was het weer mis. Je voelt je op een gegeven moment een zeur. Zelf repareren? Nee, dat ging niet. Het plastic moest verhit en gebogen worden, geloof ik. Dat moest door een specialist gebeuren. Ik had het gevoel dat ik me aanpaste aan de braces, in plaats van steun te krijgen van de braces. Mijn vrouw zei dat ik liep als een Houten Klaas, alsof ik kunstbenen had die niet konden buigen. Ja, ik boog zo weinig mogelijk, omdat dat pijn deed. Ik ging er mee lopen en fietsen, maar ik kreeg blauwe plekken van de harde randen. En op een dag liep zelfs het bloed over mijn benen. Mijn vrouw heeft twee lange mouwen van een t-shirt afgeknipt, die deed ik dan onder de braces. Maar het bleef een ramp. Ik ben wel acht, negen keer terug geweest naar het ziekenhuis. Ik had het gevoel dat ik me aanpaste aan de braces, in plaats van steun te krijgen van de braces. Mijn vrouw zei dat ik liep als een Houten Klaas, alsof ik kunstbenen had die niet konden buigen. Ja, ik boog zo weinig mogelijk, omdat dat pijn deed. En ik ging heel erg zweten in dat harde plastic, dus dat stonk. Ik kreeg last van mijn heupen omdat ik veel te voorzichtig liep, en mijn onderrug begon ook al pijnlijk te worden. Al mijn broeken gingen kapot van het klittenband. Op een gegeven moment was ik er flauw van. Ik heb mijn oude elastieken braces weer gepakt. Die waren stevig en flexibel, ik zweette er niet in, ze deden geen pijn, en we konden ze wassen. Helaas waren ze bijna versleten. Ik moest nog een dik jaar wachten voordat ik nieuwe uit de verzekering kreeg. Ik heb deze nieuwe braces daarom zélf maar betaald, een paar honderd euro! Mijn advies: technisch gezien waren de nieuwe braces perfect. Ze boden honderd procent steun, de knieën bleven honderd procent in balans. Maar ik had het idee dat ze voor kunstbenen waren gemaakt, niet voor echte zachte gevoelige mensenbenen. Ze waren meer theorie dan praktijk. Voordat zoiets wordt uitgevonden moet je er wel bij stilstaan hoe het voelt om er in te lopen: qua druk, schuren, zweten, gewicht, gemak. Nog wel leuk om te vertellen: ik kon mijn knieën amper buigen, en kon dus niets van de grond op pakken. Ik vond bij het Hulpmiddelencentrum een helping-hand. Dat is een grijpertje waarmee je een klein voorwerpje van de grond mee je een klein voorwerpje van de grond Een helping-hand is een grijpertje waar- kunt oppakken. Iets groots, glads of kunt oppakken. Iets groots of zwaars lukt zwaars lukte niet. Daar had ik iets anders niet. voor: een veger en blik, beide met een lange steel. Op de schaal tussen zorg en techniek plaats ik de kniebraces bij techniek. 7

9 6. Willem (76): Een ideale wandelstok! Willem vertelt enthousiast over zijn speciale wandelstok, die hem helpt in beweging te blijven. Een paar maanden geleden begon ik wat moeilijker te lopen. Tja, je wordt ouder natuurlijk. Je wordt wat stijver, de gewrichten worden wat pijnlijker. Aan de ene kant moet je het rustiger aan gaan doen en je aanpassen aan je gezondheid. Aan de andere kant moet je zo lang mogelijk in beweging blijven. Use it or lose it, hoorde ik een keer. Dat ging wel over koppie koppie, maar voor bewegen geldt het denk ik ook. Als het lopen wat moeilijker gaat, is het ook net alsof je wat banger wordt. En dan blijf je eerder zitten. Ik wilde dus een middenweg zoeken tussen rust en in beweging blijven. En je wilt ook wel eens ergens heen. Maar ja, om nou meteen met een rollator te gaan lopen die komt later wel, misschien. Ik dacht aan mijn pake (opa), die vroeger altijd met een wandelstok liep. Zo n houten stok, net een dikke boomtak, glanzend mooi gelakt. Die stok had ik nog. Uit nostalgie. Maar het ging me te ver om daar mee te gaan lopen. Bovendien zou ik dan krom gaan lopen, want mijn pake was veel kleiner. Een kennis wees me op een winkel waar je allemaal hulpmiddelen kon kopen. Helemaal niet duur. Dus daar ben ik toen maar eens naar toe gegaan. En ik vond daar een geweldige stok! Mijn pake zou gesmuld hebben. Wat die stok zo geweldig maakt? Je kunt hem in hoogte verstellen. Per twee centimeter, dus je kunt heel precies de goede hoogte bepalen. Het handvat heeft een zacht rubberen greep, in de vorm van je hand. Stevig om vast te pakken, zacht om op te leunen. Zwart, zodat hij niet vies wordt (of lijkt). Aan het handvat zit een polsbandje, zodat de stok nooit uit je handen valt. De stok is super licht. Ik denk van aluminium. Donkergrijs. Onder aan de stok is een pootje van rubber. Een stevige dop van wel vier centimeter doorsnee. Antislip. Hij staat dus stevig op de grond en glijdt nooit weg. Maar het mooiste vind ik dat de handgreep precies boven de stok staat. De stok staat met een bocht (gebogen nek) precies onder de greep. Als een vraagteken met een hele lange steel. Dus als je op de handgreep leunt, leunt je gewicht Maar het mooiste vind ik dat de handgreep precies boven de stok staat. De stok staat met een bocht (gebogen nek) precies onder de greep. Als een vraagteken met een hele lange steel. Dus als je op de handgreep leunt, leunt je gewicht precies op de stok. Dat voelt heel stabiel. precies op de stok. Dat voelt heel stabiel. De stok is wasbaar, het handvat is met warm water en zeep schoon te maken. Dat kan ik allemaal zelf doen. Ook het verstellen kan ik zelf doen. Dat hoeft natuurlijk niet, want hij staat goed. Ik denk dat ik ook zo een nieuwe dop kan bestellen als die versleten is of gladder begint te worden. Ook leuk vond ik dat hij helemaal niet duur was. Onder de twintig euro. De vrouw van de hulpmiddelenwinkel heeft me alles uitgelegd en voorgedaan. Ze heeft de stok precies op maat ingesteld. En ze heeft voorgedaan hoe ik er mee moet lopen om zoveel mogelijk steun te voelen. Natuurlijk heb ik ook naar andere stokken gekeken. Een opklapbare kun je gemakkelijk meenemen en opbergen. Maar dat doe ik toch niet: ik gebruik hem dagelijks. De keus was dus gauw gemaakt. Ik heb er een plakkertje op geplakt met mijn naam, adres en telefoonnummer. Maar ik ben hem nog nooit ergens vergeten. Op de schaal tussen zorg en techniek plaats ik mijn wandelstok in het midden. De techniek helpt mij om ervoor te zorgen dat ik in beweging blijf en ergens naar toe kan gaan. Dankzij deze techniek kan ik beter en langer voor mezelf zorgen. Mijn advies? Nou, eigenlijk wil ik een compliment geven. Hier is over nagedacht, vind ik. Over gemak, gewicht, bediening, stabiliteit, veiligheid, prijs. Het is een echt gebruiksvoorwerp. Als ik dan toch een advies mag geven: maak ze ook in allerlei kleurtjes. Zo kun je eentje uitkiezen die jouw smaak is. En je herkent veel gemakkelijker jouw stok als je hem even parkeert bij de kapstok in een openbare gelegenheid, tussen misschien wel meerdere, andere stokken. 8

10 7. Mien (81): Rollator... toch wil je alles nog zélf kunnen Mien vertelt dat ze dankzij haar hulpmiddel in beweging blijft en overal naar toe kan gaan. Ik woon nog helemaal zelfstandig en ben weduwe. Ik woon dus alleen. Wel heb ik buren op wie ik een beroep kan doen. En ik zorg ervoor dat ik ook iets terug doe: de poes brokjes geven als ze weg zijn, of de planten verzorgen, zulk soort dingen. Ik heb een rollator. Ik heb hem uit voorzorg gekocht. Het zat er in dat ik aan mijn heup geopereerd moest worden en ik dacht: Dan heb ik alvast een rollator. Voor revalidatie en voor als ik echt oud word. Maar, ik moet toegeven, ik merkte dat ik ook niet meer zo recht liep, vooral als het wat schemerig werd. Het is dan net alsof je je niet goed meer kunt richten, waardoor je wat slingerig wordt. En hoewel ik nog kan autorijden, houdt mijn lopen met 300 meter wel op. Dus ik zou sowieso ooit aan die rollator moeten geloven, vroeg of laat. Ik zat dus eigenlijk in een luxepositie: ik had alle tijd om een goede rollator uit te zoeken, maar had hem (eigenlijk) nog niet heel erg nodig. De buurvrouw is meegegaan om een goede rollator uit te zoeken. Ze had bij Thuiszorg gewerkt, dus ze kende het wereldje. Ik niet. Wel had ik de rollator van mijn zwager geprobeerd: een stevige maar zware rollator. Ik had het merk opgeschreven. In eerste instantie kwam de verkoper met een mooie lichte rollator. Die mocht ik ter plekke proberen. Maar hij slingerde alle kanten op. Een voordeel was dat hij gemakkelijk in de auto kon. En hij was niet duur. Toen heb ik het merk genoemd van de rollator die ik graag wilde hebben. Daar liep ik meteen goed achter, zoals verwacht. Maar ja, hij was zwaar, hij paste niet echt in de auto, hij kon niet goed dubbel worden geklapt. En hij was flink duurder, hoewel een deel werd vergoed. Ik nam hem toch, nadat ik alle voor- en nadelen tegen elkaar had afgewogen. Jammer dat alle voordelen niet in één rollator zaten: stevig, opklapbaar, handig, tilbaar, in de auto passend, betaalbaar, met zitje, met bagageplank, met afsluitbaar vak voor je boodschappentas. Je moet echt in beeld hebben wat voor jóu belangrijk is. Ik kreeg een dik boek mee, met gebruiksaanwijzingen in alle talen die je kunt bedenken. Ik heb het Nederlandse gedeelte er uit geknipt en met een dikke paperclip in een mapje gestopt. Nou, en daar staat ie dan, de bolide! Nu er nog achter... Als de operatie achter de rug is móet ik wel, maar nu stel ik het nog De berichten over vergrijzing kwetsen me: De zorg wordt onbetaalbaar door de ouderen, de pensioenen drukken zwaar op de jongeren. Alsof ouderen ballast zijn. Automatisch wil je dan zoveel mogelijk voorkomen dat je als ballast overkomt. Je wilt vooral laten zien dat je nog niet oud bent en alles nog kunt. Daar past een rollator niet bij. Jammer dat alle voordelen niet in één rollator zaten: stevig, opklapbaar, handig, tilbaar, in de auto passend, betaalbaar, met zitje, met bagageplank, met afsluitbaar vak voor je boodschappentas. Je moet echt in beeld hebben wat voor jóu belangrijk is. even uit. Ik hoor zo vaak dat ik nog zo goed loop. En dan word je trots, en dan ga je helemaal niet meer achter de rollator. Het lijkt toch ook nergens op, zo n kwieke grijze dame, die stevig doorstapt achter de rollator? Een rollator wordt geassocieerd met ik kan het niet meer, en dat is voor mensen van mijn leeftijd best moeilijk: als je ouder wordt moet je van steeds meer dingen afscheid nemen. Kijk, zo n heupoperatie is dan een mooie aanleiding voor de rollator. Je loopt er niet achter omdat je krakkemikkig wordt, maar omdat je herstelt van een operatie. Ik heb alle tijd om na te denken over wat er momenteel gaande is in de samenleving. De berichten over vergrijzing kwetsen me: De zorg wordt onbetaalbaar door de ouderen, de pensioenen drukken zwaar op de jongeren. Alsof ouderen ballast zijn. Automatisch wil je dan zoveel mogelijk voorkomen dat je als ballast overkomt. Je wilt vooral laten zien dat je nog niet oud bent en alles nog kunt. Daar past een rollator niet bij. Aan de andere kant zorgen dingen als een rollator er juist voor dát je nog van alles kunt. Dit is een ingewikkelde 9

11 discussie die we niet uit de weg moeten gaan. Vooral de voordelen van hulpmiddelen moeten de nadruk krijgen. Misschien moet ik dan juist kwiek en glimlachend achter die rollator gaan lopen. Vroeger waren er geen rollators, maar werden mensen natuurlijk ook slecht ter been. Vroeger was het veel vanzelfsprekender om gearmd te lopen. Als man en vrouw, als zussen, als moeder en dochter, als vriendinnen. Maar ook was het heel normaal om een oude buurvrouw of oude oom in de arm te nemen. Dat zie je tegenwoordig amper meer. Aan de ene kant vind ik dat een verarming. Het intieme is weg, een stukje zorg en zorgzaamheid zijn weg. Het draagt bij aan verkilling, je voelt de ander létterlijk minder (laat ik maar niet over computercontact beginnen). Aan de andere kant geeft een rollator meer vrijheid: je hebt geen arm van een ander meer nodig. Natuurlijk is het fijn dat er rollators zijn. Ze zorgen ervoor dat je in beweging blijft en dus gezonder blijft. Ze zorgen ervoor dat je ergens naartoe kunt gaan. Je kunt je zelf dus beter redden en je kunt andere mensen opzoeken. Een rollator zorgt ervoor dat je rechter blijft lopen, omdat je steun hebt. En ik ben alvast blij met mijn eigen rollator. Ik kan uitrusten op het deksel. Onder het deksel zit een vak waarin ik mijn tas kan bewaren. Ik kan er dus goed mee boodschappenlopen. Voordat ik negentig word ga ik zéker met de rollator op stap. Wel mis ik een spiegel op de rollator. Ik zou me nu met rollator en al om moeten draaien om te zien wat er achter mijn rug gebeurt. Niet zo handig. En een bel is ook wel leuk. Beter dan: Héé, mag ik er langs? De rollator is zowel zorg als techniek voor mij. De zorg moet goed. En de techniek van een rollator ondersteunt een goede zorg. 8. Gerard (50): Hulpmiddelen maken mijn MS draaglijker Gerard vertelt dat hij, ondanks zijn slopende ziekte, zo zelfstandig mogelijk kan blijven dankzij allerlei zorgtechnologische hulpmiddelen. Hij kan blijven meedoen. Ongeveer twintig jaar geleden, dus toen ik rond de dertig jaar was, kreeg ik problemen met mijn gezondheid. Ik begon me vaak draaierig en duizelig te voelen, alsof de hele wereld om me heen draaide. En daardoor begon ik slingerend te lopen, of ik viel zomaar opzij tegen de muur of het aanrecht. En als alles draait in je hoofd, word je automatisch misselijk. Ik moest daardoor steeds vaker overgeven. Als ik dingen snel deed was het mis: snel opstaan, snel mijn hoofd omdraaien. Als ik me rustig hield ging het aardig goed. Maar hoe kun je je constant rustig houden in een jong gezin, en met een fulltime baan op kantoor? En een autorit naar kantoor, waarbij je constant uit moet kijken? Het ging niet over, dus ik ging toch maar eens naar de huisarts. Die dacht in eerste instantie aan evenwichtsstoornis. Hij schreef een poos strikte rust voor, dan moest het overgaan. Maar ik knapte niet op. De duizeligheid en draaierigheid bleven. Ik kon alleen nog maar lopen als ik me vasthield aan muren en deurposten, of als ik mijn handen op de schouders legde van iemand die voor me uit liep. De huisarts verwees me door naar het ziekenhuis in Groningen. Misschien was het MS, Multiple Sclerose, maar ik was wel erg jong voor die ziekte. Tja, en dan beland je in de medische molen. Er werd een MRI-scan gemaakt, maar daaruit bleek dat ik geen MS had. Daar kon ik het mee doen. Ik voelde me ziek, duizelig, draaierig. Ik kon niets maar had niets. Gelukkig heb ik een nuchtere vrouw, die me zowel serieus nam als doorpakte. Ik heb tweeeneenhalf jaar in de Ziektewet gezeten. Ik had een goede baas, die me in alles steunde. En ondertussen hoopten we allemaal op beterschap. Die kwam niet. Ik bleef onder controle van Groningen, en na vijf jaar opperde ik om opnieuw een MRI-scan te maken. Alle symptomen leken zo op MS. De arts vond een nieuwe scan We wilden ons huis aanpassen, maar kregen te horen dat we naar een reeds aangepaste woning moesten verhuizen. Die woning was van een bejaard echtpaar geweest, alles zat erop en eraan. Het was een klein huisje, we zouden er de helft op achteruitgaan qua ruimte! niet nodig, maar als ik er écht op stond, dan wilde hij me wel tegemoetkomen. Hij verwachtte dat de uitslag dezelfde zou zijn als vijf jaar geleden. Maar dat gebeurde niet. In 10

12 de nieuwe scan waren heel duidelijk witte vlekjes in mijn hersenen te zien: tóch MS dus! Aan de ene kant ben je dan opgelucht, omdat je weet wat je hebt. Aan de andere kant... wat nu? Ik zag krantjes over MS in het ziekenhuis liggen, waarin patiënten vertelden hoe het was om te leven met MS. Acht van de tien huwelijken gingen kapot door MS: de gezonde partner wilde niet met zo n kreupele stakker getrouwd blijven. Hoewel ik een geweldige vrouw had, die me al die jaren volledig had gesteund, kneep ik hem wel even. Wilde ze me nog wel langer? En mocht ik haar dit wel aandoen? Gelukkig was onze band heel sterk, en waren mijn angsten en twijfels onterecht! Tja, en dan heb je de diagnose zwart op wit. Na vijf jaar ploeteren in onzekerheid zeiden we: Nu vragen we het hele circus ook aan, om met het hele gezin zo goed mogelijk met de ziekte te kunnen leven. We hebben ons heel goed laten informeren, en hebben goed om ons heen gekeken. We wilden ons huis aanpassen, maar kregen te horen dat we naar een reeds aangepaste woning moesten verhuizen. Die woning was van een bejaard echtpaar geweest, alles zat erop en eraan. Het was een klein huisje, we zouden er de helft op achteruitgaan qua ruimte! En we waren nog zo jong, we hadden twee jonge kinderen. Er zou geen enkele plek over zijn om bijvoorbeeld hobby s te kunnen doen. Gelukkig zagen ze van de gemeente ook wel in dat we beter in ons eigen huis konden blijven, en dat ze die woning beter konden reserveren voor een ouder echtpaar. Maar dat ging niet zonder slag of stoot. Je moet wel mondig zijn en de regels en mogelijkheden kennen. En ik had een kennis op het stadhuis, die me wegwijs kon maken en zich voor me in kon spannen. We kregen dertigduizend gulden voor aanpassingen. We hebben de entree aangepast, alle drempels laten weghalen en een traplift laten bouwen. Een traplift met afstandsbediening, zodat ik de lift naar boven kan halen als ik zelf de trap op ben geklauterd. Ook werden overal beugels geplaatst en werden de beide wc s verhoogd. En ik kreeg een aangepast bed, waarmee ik rustiger en gemakkelijker overeind kon komen. Voor vijftienduizend gulden hadden we alles voor elkaar. Ik kreeg een driewielerfiets. Normaal blijf je recht overeind als je fietst op een gewone fiets, omdat je los op een zadel zit. Maar fietsen is uitgesloten als je MS hebt. De driewieler had een soort stoelzadel dat heel strak om me heen zat. Ik viel dus niet letterlijk om met de fiets (een voordeel van een driewieler is dat je niet kunt vallen), maar werd wel alle kanten op gebogen als de weg niet vlak was: met alle duizeligheid en misselijkheid tot gevolg. De fiets was dus een miskoop voor mij. Bovendien trapte hij vreselijk zwaar. Ik kreeg ook een rollator. Tot die tijd liet ik nog steeds iemand voor me uit lopen, met mijn handen op zijn of haar schouders. Ik kon mijn vrouw dus gelukkig ontslaan als menselijke rollator. Ik kreeg ook een rollator. Tot die tijd liet ik nog steeds iemand voor me uit lopen, met mijn handen op zijn of haar schouders. Ik kon mijn vrouw dus gelukkig ontslaan als menselijke rollator. Inmiddels heb ik al heel wat rollators versleten. De eerste was heel licht, maar niet stabiel. Het voordeel van het lage gewicht was dat ik hem gemakkelijk in de auto kon zetten. Maar een nadeel was dat hij veel te weinig steun gaf. Ik heb nu op iedere etage een rollator staan. De meest robuuste heb ik beneden. Maar het plankje was veel te smal en iel. Daar heb ik zelf een houten versteviging op gemaakt, zodat ik een zak aardappelen of een paar stoeptegels kan vervoeren. Voor op de scootmobiel heb ik een kleinere opklapbare rollator. Nee, ik rijd zelf geen auto meer. In het begin nog wel, maar het remmen, sturen, omkijken en opletten werd te moeilijk. Het was niet meer vertrouwd. Voor mezelf niet, maar ook voor andere weggebruikers niet. En dan moet je realistisch zijn en niet meer achter het stuur stappen. Mijn vrouw is nu de chauffeur. Zo n rollator is een handig ding. Ik kan er dingen op meenemen, ik kan er op leunen, ik kan er even op uitrusten, maar ik kan mezelf ook in balans houden: met de ene hand leun ik op de rollator, met de andere hand houd ik bijvoorbeeld de heggenschaar vast. Maar ik kan me ook optrekken aan de rollator, als ik op knieën in de tuin werk of een Een voordeel van een scootmobiel is ook dat mensen niet zien wat ik mankeer. Achter een rollator strompel ik veel meer, alsof ik een beetje dronken loop. 11

13 paar tegels leg. Een groot nadeel van eigenlijk álle rollators is het gedoe met remkabels. Altijd zijn die kapot, of komt er een knik in de kabel. Ik heb nu een model met kabels in de stang: onverwoestbaar dus. Alle rollators moeten de remmen in de stang hebben, vind ik. Je bent zo afhankelijk van het remsysteem, je moet daar helemaal op kunnen vertrouwen! En ik noemde het al, ik heb ook een scootmobiel. Of eigenlijk: de derde al. Met deze derde heb ik er al dertigduizend kilometer opzitten. Hij heeft de zwaarste accu, waarmee ik vijftig kilometer kan rijden, achttien kilometer per uur. Ik kan dus binnen een straal van vijfentwintig kilometer alle kanten op. Dat geeft me zoveel vrijheid, de scootmobiel zorgt ervoor dat ik niet gevangen zit in huis, dat ik me niet opgesloten voel. Ik haal aardappelen bij een boer, ik toer lekker rond in de omgeving, ik ga eens op bezoek bij iemand, heerlijk. Een voordeel van een scootmobiel is ook dat mensen niet zien wat ik mankeer. Achter een rollator strompel ik veel meer, alsof ik een beetje dronken loop. Vroeger vond ik dat wel erg, nu maakt het me geen moer meer uit wat mensen van mij of mijn kwaal vinden. Iedereen kan toch ziek worden? Ik had pech. Maar daarom zijn we wel allemaal gelijkwaardig. Ik ben best groot, dus ik ben wel een uitzondering: een beer van een jonge kerel achter een rollator. In een scootmobiel of een rolstoel ben je kleiner dan omstanders. Ik heb dus ook een rolstoel. Die kan ik niet zelf voortduwen, omdat ik dan veel te veel moet bewegen. Met duizeligheid en overgeven tot gevolg. Alsof je zeeziek bent. En het duurt een tijd voordat de balans weer hersteld is. Die enkele keer dat ik met de rolstoel weg moet, ben ik dus afhankelijk van iemand die me duwt. Het is niet anders. Natuurlijk is het heel akelig om ziek te zijn en niet meer beter te worden. De ziekte is onomkeerbaar. Ik zal langzaam achteruitgaan. En hoe kon ik toch plotseling zo ziek worden? Ik Doordat ik mezelf serieus neem, nemen anderen me ook serieus. Ik praat open en nuchter over mijn ziekte, en ga ervan uit dat ik méér ben dan mijn ziekte. heb veel met gif gewerkt, en op een dag waren mijn ogen plotseling aangetast. Ik zag alles dubbel. De huisarts gaf me drupjes, die het een beetje beter maakten. Heel langzaam knapte ik op. Is dat al een oorzaak voor MS geweest? Je weet het niet, maar zoekt toch naar oorzaken. MS heeft met een aangetast immuunsysteem te maken en gif is dan niet zo best, natuurlijk. Maar ik probeer er niet teveel over te piekeren. Daar schiet je toch niets mee op. Buiten ben ik altijd opgewekt, maar natuurlijk heb ik wel momenten dat ik me zorgen maak. Hoe zal het in de toekomst gaan? Je hebt wel driehonderd à vierhonderd verschillende vormen van MS. Bij sommige vormen kun je helemaal niets meer, en ik ben blij dat ik die niet heb. Maar hoe zal het met mij gaan? Als persoon, als echtgenoot, als vader van ons gezin? Je moet je hele leven aanpassen aan je ziekte. Ik vind het belangrijker om stil te staan bij wat ik wél kan, dan bij wat ik niet kan. Een hele hoop kan ik niet, daar leg ik me bij neer. Ook lezen, bijvoorbeeld, is uitgesloten omdat je hoofd en ogen dan steeds heen en weer gaan. En televisiekijken kan ik met mate. Maar een hele hoop kan ik ook wél en dat buit ik uit. Ik knutsel veel en voor de hele buurt doe ik karweitjes. Alles heel rustig, alles goed gepland. Doordat ik mezelf serieus neem, nemen anderen me ook serieus. Ik praat open en nuchter over mijn ziekte, en ga ervan uit dat ik méér ben dan mijn ziekte. Je moet wel een drijfveer hebben om er het beste van te maken. En ik wil ook iedere avond met voldoening op de dag terug kunnen kijken. Ook daarin kun je zelf veel Gas is rechts in een auto, de rem zit links ervan. Je lichaam vindt het dus logisch om met rechts gas te geven en met links te remmen. Die gewenning moet vertaald worden naar de scootmobiel: met je rechterhand geef je gas, met je linkerhand rem je. Ik heb onderweg levensgevaarlijke taferelen meegemaakt: iemand die in nood gas gaf terwijl hij moest remmen. bepalen. Door stil te staan bij wat je niet kunt, word je meer patiënt. Door stil te staan bij wat je wél kunt, valt dat patiënt-zijn een beetje weg. Ik heb niet alleen hulp nodig, ik kan mezelf ook goed redden, en ik help anderen juist ook. Je kunt het regelen dat anderen jou om hulp en advies vragen. Tja, wat ze achter mijn rug zeggen, weet ik natuurlijk niet. 12

Zorgtechnologie in beeld. Meer dan alleen zorg, meer dan alleen techniek Tien gebruikers van zorgtechnologische hulpmiddelen vertellen hun verhaal

Zorgtechnologie in beeld. Meer dan alleen zorg, meer dan alleen techniek Tien gebruikers van zorgtechnologische hulpmiddelen vertellen hun verhaal Zorgtechnologie in beeld Meer dan alleen zorg, meer dan alleen techniek Tien gebruikers van zorgtechnologische hulpmiddelen vertellen hun verhaal Zorgtechnologie in beeld Meer dan alleen zorg, meer dan

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Tips voor een goede spreekbeurt

Tips voor een goede spreekbeurt Diabetes?! Een spreekbeurt die je alles vertelt over diabetes: Wat is het? Hoe ontstaat het? En vooral ook: Wat betekent het voor jou, je broer, zus, vader of moeder. Tips voor een goede spreekbeurt Vertel

Nadere informatie

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen Diabetes en uw apotheek Als bij u diabetes is vastgesteld, dan kunt u natuurlijk terecht bij uw apotheek. Het apotheekteam zorgt ervoor dat u: Op tijd het juiste medicijn krijgt. Medicijnen krijgt die

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Voor Indigo en Nhimo Papahoorjeme_bw.indd :02

Voor Indigo en Nhimo Papahoorjeme_bw.indd :02 Papahoorjeme_bw.indd 2 05-05-11 15:02 Papahoorjeme_bw.indd 3 05-05-11 15:02 Voor Indigo en Nhimo Tamara Bos Papa, hoor je me? met tekeningen van Annemarie van Haeringen Leopold / Amsterdam De liefste

Nadere informatie

Charles den Tex VERDWIJNING

Charles den Tex VERDWIJNING Charles den Tex VERDWIJNING 3 Klikketik-tik-tik Het is halftwaalf s ochtends. Marja vouwt een hemd. En kijkt om zich heen. Even staat ze op haar tenen. Zo kan ze over de kledingrekken kijken. Die rekken

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te gaan. Waarom deze informatie? 2 Gebruiksaanwijzing 3 Cartoon 1 bereid uw ziekenhuisopname

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis. Handleiding voor patiënten

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis. Handleiding voor patiënten Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Waarom deze handleiding? Deze handleiding hoort bij de patiëntveiligheidskaart Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis

Nadere informatie

Maatschappelijk werk (alweer)

Maatschappelijk werk (alweer) Maatschappelijk werk (alweer) Na mijn tweede miskraam heb ik toch weer besloten om het er op te wagen naar maatschappelijk werk te gaan. Ik vond de stap echt wel heel zwaar, want ik hou er niet zo van.

Nadere informatie

Over schulden gesproken

Over schulden gesproken Over schulden gesproken Verhalen uit de praktijk Sandra van der Stege 8 Inleiding In Nederland zijn veel mensen met schulden. Ongeveer 1 op de 5 mensen heeft moeite om elke maand rond te komen. In de schulden

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Wat kunt u zelf doen? mca.nl Inhoudsopgave Patiëntveiligheidskaart 3 Gebruiksaanwijzing 3 Bereid uw ziekenhuisopname voor 4 Laat u ook uw naasten de brochure

Nadere informatie

Valpreventie kwetsbare ouderen

Valpreventie kwetsbare ouderen Valpreventie kwetsbare ouderen 2 Vallen komt veel voor. Eén op de drie thuiswonende ouderen van 65 jaar en ouder valt minstens één keer per jaar. Een dergelijke val kan nare gevolgen hebben. Het is dan

Nadere informatie

BROCHURE VOOR DE LEERLING. Tips en handige info Voor als je diabetes hebt en op de middelbare school zit

BROCHURE VOOR DE LEERLING. Tips en handige info Voor als je diabetes hebt en op de middelbare school zit BROCHURE VOOR DE LEERLING Tips en handige info Voor als je diabetes hebt en op de middelbare school zit 2 We zijn echte sugar babes, SWEET maar niet van suiker. Hallo Hoe wil jij je diabetes op de middelbare

Nadere informatie

Lesbrief 1. Bij de huisarts

Lesbrief 1. Bij de huisarts Thema Gezondheid Lesbrief 1. Bij de huisarts Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren met de huisarts. Uw klachten beschrijven. Vragen stellen aan de huisarts. Vragen van de huisarts beantwoorden. Veel

Nadere informatie

Orthostatische hypotensie

Orthostatische hypotensie Geriatrie Orthostatische hypotensie Lage bloeddruk bij het staan Algemeen Orthostatische hypotensie betekent letterlijk: een lage bloeddruk bij staan. Veel ouderen hebben last van duizeligheid. Dit uit

Nadere informatie

Als papa of mama een bolletje in het hoofd heeft Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar over brughoektumor bij hun papa of mama

Als papa of mama een bolletje in het hoofd heeft Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar over brughoektumor bij hun papa of mama Als papa of mama een bolletje in het hoofd heeft Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar over brughoektumor bij hun papa of mama Deze folder legt uit wat er gebeurt als je papa of mama een bolletje

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten.

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten. Lekker ding Pas op!, roept Anita. Achter je zitten de hersendoden! Ik kijk achterom. Achter ons zitten twee jongens en drie meisjes hun boterhammen te eten. Ze zijn gevaarlijk, zegt Anita. Ze schudt haar

Nadere informatie

RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEW

RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEW RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEW Huisartsenpraktijk Whereplantsoen ARGO BV 2014 Rapportage wachtkamerinterview Inleiding Onder de cliënten van huisartsenpraktijk Whereplantsoen zijn de afgelopen 2 jaren

Nadere informatie

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen Neus correctie 2012 Aanleiding Al een tijdje heb ik last van mijn neus. Als kind van een jaar of 5 kreeg ik een schep tegen mijn neus, wat er waarschijnlijk voor heeft gezorgd dat mijn neus brak. Als kind

Nadere informatie

Doorliggen. (decubitus) Verpleging

Doorliggen. (decubitus) Verpleging Doorliggen (decubitus) Verpleging Inhoudsopgave Inleiding 4 Wat is doorliggen? 4 Waar ontstaan doorligwonden? 5 Hoe ontstaan doorligwonden? 6 Hoe ziet doorliggen eruit? 8 Hoe doorliggen voorkomen? 8 Tot

Nadere informatie

De wereld op zijn kop! Kan de wereld op zijn kop staan? Met gym heb je het vast wel eens geprobeerd Op je kop staan, bedoel ik, soms lukt het

De wereld op zijn kop! Kan de wereld op zijn kop staan? Met gym heb je het vast wel eens geprobeerd Op je kop staan, bedoel ik, soms lukt het De wereld op zijn kop! Kan de wereld op zijn kop staan? Met gym heb je het vast wel eens geprobeerd Op je kop staan, bedoel ik, soms lukt het Maar het duurt maar heel even dat op de kop staan De wereld

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Een ziekenhuisopname Wat kunt u doen?

Een ziekenhuisopname Wat kunt u doen? Een ziekenhuisopname Wat kunt u doen? Tips om lichamelijke en geestelijke achteruitgang te voorkomen patiënteninformatie Inhoud Inleiding...4 Hoe werkt het?...4 Bereid uw ziekenhuisopname voor...6 Tips...

Nadere informatie

China Light Sprookjeshof

China Light Sprookjeshof China Light Sprookjeshof Afgelopen week zijn jullie al wel iets voorbij zien komen over het China Light waar we naar toe zijn geweest in het Sprookjeshof Zuidlaren. Ik heb alle foto,s nu online gezet en

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Doorliggen. Wat kunt u daar aan doen?

Doorliggen. Wat kunt u daar aan doen? Doorliggen Wat kunt u daar aan doen? Waarom dit boekje? Een ziekte of handicap is al vervelend genoeg. Helaas treden vaak ook nog nare bijverschijnselen op. Zo n bijverschijnsel is doorliggen. Het komt

Nadere informatie

Les 1. Bij de huisarts

Les 1. Bij de huisarts http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 1. Bij de huisarts Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren met de huisarts. Uw klachten beschrijven. Vragen stellen aan de huisarts. Vragen van de huisarts

Nadere informatie

Voorkom vallen. Waardoor kunt u vallen? Gevolgen van vallen

Voorkom vallen. Waardoor kunt u vallen? Gevolgen van vallen Vallen is een onbedoelde, plotselinge gebeurtenis, waarbij u op de grond terechtkomt. Hierbij kunt u schaafwonden, kneuzingen maar ook breuken oplopen. In deze folder vindt u informatie over wat u kunt

Nadere informatie

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen.

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen. Woensdag Ik denk dat ik gek word! Dat moet wel, want ik heb net gehoord dat mijn moeder kanker heeft. Niet zomaar een kankertje dat met een chemo of bestraling overgaat. Nee. Het zit door haar hele lijf.

Nadere informatie

Jouw superrelatie start nu!

Jouw superrelatie start nu! Jouw superrelatie start nu! Inleiding Herinner jij je je eerste liefde nog? Was je ook zo ontzettend verliefd? Je kon aan niets anders meer denken. Je hoofd en hart stroomden helemaal over. Je had de meest

Nadere informatie

Lesbrief 6. Herhaling thema.

Lesbrief 6. Herhaling thema. Thema Gezondheid Lesbrief 6. Herhaling thema. Wat leert u in deze les? De woorden uit les 1, 2, 3, 4 en 5. Vragen beantwoorden. Veel succes! Deze lesbrief is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente Den Haag

Nadere informatie

Diabetes en mondgezondheid

Diabetes en mondgezondheid Diabetes en mondgezondheid Dit doet diabetes met de mond Hebt u suikerziekte? Let dan extra op uw gebit en tandvlees. Mensen met diabetes hebben vaker problemen met hun tanden en tandvlees. Dat kan komen

Nadere informatie

Orthopedie. Instructies voor patiënten met een kunstheup

Orthopedie. Instructies voor patiënten met een kunstheup Orthopedie Instructies voor patiënten met een kunstheup Geachte mevrouw/mijnheer, In deze folder vindt u een aantal richtlijnen/instructies, die u goed kunt gebruiken nadat u een heupprothese heeft gekregen.

Nadere informatie

OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE

OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE 17601 Inleiding In deze folder vindt u een algemeen oefenschema en beweegadvies. Deze kunt u gebruiken ter voorbereiding op de revalidatie, maar ook tijdens en na de revalidatieperiode.

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

6Helpen bij het gebruik van

6Helpen bij het gebruik van Thema 6Helpen bij het gebruik van hulpmiddelen bij verplaatsen 6.1 Inleiding Als zorghulp zul je te maken krijgen met cliënten die lopen met een kruk of twee krukken, een looprek of een rollater. Die hulpmiddelen

Nadere informatie

"Afraid of the Dead ( The Escape ) Hoofdstuk 5"

Afraid of the Dead ( The Escape ) Hoofdstuk 5 "Afraid of the Dead ( The Escape ) Hoofdstuk 5" Voor het eerst alleen Ik werd wakker in een kamer. Een witte kamer. Ik wist niet waar ik was, het was in ieder geval niet de Isolatieruimte. Ik keek om me

Nadere informatie

Weekje weg: shoppen, interview/fotoshoot en veel praten

Weekje weg: shoppen, interview/fotoshoot en veel praten Weekje weg: shoppen, interview/fotoshoot en veel praten Naar mijn vriendin 19 maart ging ik in de middag naar Den-Haag met de trein. Ik zag hier wel erg tegenop met 6 maanden zwangerschap zo,n lange reis

Nadere informatie

Valpreventie. Beter voor elkaar

Valpreventie. Beter voor elkaar Valpreventie Beter voor elkaar Inleiding Deze folder geeft u informatie over valrisico s en welke maatregelen u kunt nemen om vallen te voorkomen. Wat zijn valrisico s? Het risico op vallen is bij de één

Nadere informatie

KLEM. Katja en Udo in de schulden. Anne-Rose Hermer

KLEM. Katja en Udo in de schulden. Anne-Rose Hermer KLEM Katja en Udo in de schulden Anne-Rose Hermer Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Katja ontmoet Udo Katja is bijna negentien jaar. Ze woont nog bij haar ouders. Katja werkt in een warenhuis.

Nadere informatie

Diabetes Mellitus Zelfcontrole

Diabetes Mellitus Zelfcontrole INTERNE GENEESKUNDE Diabetes Mellitus Zelfcontrole Inleiding Diabetes mellitus (D.M.) is een chronische ziekte. Het is voor u als mens met diabetes van belang een aantal zaken in de gaten te houden. U

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Onder ouders verstaan wij ook verzorger(s), pleeg- of adoptieouder(s) U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie doorgeven per E-mail: patienteninformatiewkz@umcutrecht.nl

Nadere informatie

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken.

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken. Spekkoek Oma heeft de post gehaald. Er is een brief van de Sociale Werkplaats. Snel scheurt ze hem open. Haar ogen gaan over de regels. Ze kan het niet geloven, maar het staat er echt. Igor mag naar de

Nadere informatie

De belangrijkste punten om te onthouden zijn:

De belangrijkste punten om te onthouden zijn: De belangrijkste punten om te onthouden zijn: Bij suikerziekte heeft u te veel suiker in het bloed. Dit is slecht voor uw ogen en uw nieren. U heeft daardoor ook meer kans op hart- en vaatziekten. Als

Nadere informatie

Bewegen voor, tijdens en na uw ziekenhuisopname. Tips, adviezen en oefeningen

Bewegen voor, tijdens en na uw ziekenhuisopname. Tips, adviezen en oefeningen Bewegen voor, tijdens en na uw ziekenhuisopname Tips, adviezen en oefeningen UMC Utrecht in beweging Wordt u binnenkort opgenomen in het UMC Utrecht? In deze folder hebben wij informatie over bewegen voor

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Annie van Gansewinkel. Vast

Annie van Gansewinkel. Vast Annie van Gansewinkel Vast 4 Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen De groeten Je krijgt de groeten van je vader. Jim haalt zijn schouders op. Hij blijft tegen de bal schoppen. De bal knalt tegen

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Fotoboek. Latitia heeft buikpijn

Fotoboek. Latitia heeft buikpijn Fotoboek Latitia heeft buikpijn Ik ben Latitia en ik heb veel buikpijn. Eerst ging ik naar de huisarts, maar die stuurde ons door naar het ziekenhuis. We komen aan op de Spoed Eisende Hulp. Ik zit in een

Nadere informatie

Tips voor een goede spreekbeurt

Tips voor een goede spreekbeurt Diabetes?! Een spreekbeurt die je alles vertelt over diabetes: Wat is het? Hoe ontstaat het? En vooral ook: Wat betekent het voor jou, je broer, zus, vader of moeder. Tips voor een goede spreekbeurt Vertel

Nadere informatie

Voor jou. Verhalen van mantelzorgers. Anne-Rose Hermer

Voor jou. Verhalen van mantelzorgers. Anne-Rose Hermer Voor jou Verhalen van mantelzorgers Anne-Rose Hermer 6 Inleiding In dit boek maak je kennis met Martine, Koos en Sara. Ze zijn alledrie in een andere fase van hun leven. Maar één ding is hetzelfde voor

Nadere informatie

Complicaties van diabetes Welke zijn dat en hoe voorkom je ze?

Complicaties van diabetes Welke zijn dat en hoe voorkom je ze? Complicaties van diabetes Welke zijn dat en hoe voorkom je ze? Wat doet diabetes met bijvoorbeeld: -> Ogen? -> Hart? -> Nieren? Wat is diabetes? Bij diabetes (suikerziekte) kan het lichaam de bloedsuiker

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

7 Epilepsie. 1 Inleiding. In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie. 4 Epilepsie-aanvallen. SAW DC 7 Epilepsie

7 Epilepsie. 1 Inleiding. In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie. 4 Epilepsie-aanvallen. SAW DC 7 Epilepsie DC 7 Epilepsie 1 Inleiding In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie 4 Epilepsie-aanvallen 1 1 2 Wat is epilepsie? Een epileptische aanval is een plotselinge kortsluiting

Nadere informatie

Op bezoek. bij Sam op de Intensive Care

Op bezoek. bij Sam op de Intensive Care Op bezoek S bij Sam op de Intensive Care Hoi, ik ben Sam en ik lig op de Intensive Care S Ik heb een fotoboekje gemaakt. Zo kun je alvast zien waar ik ben en wat iedereen op de afdeling doet. Natuurlijk

Nadere informatie

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan Annemarie begreep er niks van. Had ze zo raar op de grond liggen doen? Wat stom. Zelf wist ze alleen nog maar dat haar buik naar aanvoelde en dat ze heel bang werd. Van de rest wist ze niets. Annemaries

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

De voordelen van hardlopen

De voordelen van hardlopen Hardloop tips De voordelen van hardlopen Zodra het buiten lekker weer wordt zie je overal om je heen mensen in hun hardloopschoenen springen. Op een mooie lenteof zomerdag is het heerlijk om na het werk

Nadere informatie

Benzo de baas. Succesvol zelf uw slaap- en kalmeringsmiddelen afbouwen

Benzo de baas. Succesvol zelf uw slaap- en kalmeringsmiddelen afbouwen Werkboek van Benzo de baas Succesvol zelf uw slaap- en kalmeringsmiddelen afbouwen Dit werkboek helpt u om stap voor stap te stoppen met slaap- en kalmeringsmiddelen. Over zes weken kunt u weer zonder

Nadere informatie

Als papa of mama een bolletje in het hoofd heeft Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar over brughoektumor bij hun papa of mama

Als papa of mama een bolletje in het hoofd heeft Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar over brughoektumor bij hun papa of mama Als papa of mama een bolletje in het hoofd heeft Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar over brughoektumor bij hun papa of mama Deze folder legt uit wat er gebeurt als je papa of mama een bolletje

Nadere informatie

Het feest van de olifant

Het feest van de olifant Het feest van de olifant door Marike Jongsma In een land hier ver vandaan leefde eens een mooie olifant. Olifant had vele vrienden in het woud. Maar zijn vrienden hadden olifant al een poosje niet meer

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Help, ik heb Type 1 Diabetes!

Help, ik heb Type 1 Diabetes! Help, ik heb Type 1 Diabetes! Handige weetjes en feitjes voor je spreekbeurt over Type 1 Diabetes Een uitgave van: Wat is diabetes? Diabetes is een ziekte. Er is dan een probleem met de insuline in je

Nadere informatie

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen H.40001.0915 Zorg voor kwetsbare ouderen 2 Inleiding Uw naaste is opgenomen in het ziekenhuis. Een oudere patiënt is kwetsbaar als er sprake is van een wankel evenwicht in de gezondheid en het dagelijks

Nadere informatie

ANTWOORDEN TAALCOMPLEET A2 THEMA 4 GEZONDHEID

ANTWOORDEN TAALCOMPLEET A2 THEMA 4 GEZONDHEID ANTWOORDEN TAALCOMPLEET A2 THEMA 4 GEZONDHEID Opdracht 1 de apotheek het gebit de medicijnen de temperatuur opnemen Antwoorden Thema 4 Gezondheid 1 Opdracht 11 5. de schouder 1. de arm 2. de buik 6. de

Nadere informatie

Diabetes: zo zit dat Veelgestelde vragen en antwoorden

Diabetes: zo zit dat Veelgestelde vragen en antwoorden Diabetes: zo zit dat Veelgestelde vragen en antwoorden 1 op de 3 Neder landers krijgt diabetes -> Wat is het? -> Hoe herken je het? -> Is het te genezen? Wat is diabetes? Diabetes heet ook wel suikerziekte,

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Slaapproblemen? Een aantal feiten. Gezonde slaap. Soorten Slecht Slapen

Slaapproblemen? Een aantal feiten. Gezonde slaap. Soorten Slecht Slapen Niet waar Soms waar Wel waar Slaapproblemen? Een aantal feiten Uit onderzoek blijkt dat èèn op de 10 jongeren zo nu en dan last heeft van slaapproblemen. Dit kan iedereen overkomen en eigenlijk is het

Nadere informatie

Vallen voorkomen in het ziekenhuis

Vallen voorkomen in het ziekenhuis Vallen voorkomen in het ziekenhuis 2 Inleiding U bent opgenomen in CWZ. Wij willen weten of u een verhoogde kans heeft om te vallen. De verpleegkundige stelt u daarvoor een aantal vragen. Uit uw antwoorden

Nadere informatie

DAGBOEK 24 UURSBLOEDDRUKMETING

DAGBOEK 24 UURSBLOEDDRUKMETING DAGBOEK 24 UURSBLOEDDRUKMETING PERSOONLIJKE GEGEVENS Voornaam en naam Naam aanvragend arts 24 UURSBLOEDDRUKMETING Datum 24 uursbloeddrukmeting Aanvang (uitleentijdstip) Einde (inlevertijdstip) Linkerarm

Nadere informatie

Algemene informatie. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis - Kom uit het bed -

Algemene informatie. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis - Kom uit het bed - Algemene informatie Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis - Kom uit het bed - 1 U zult misschien wel schrikken als u leest dat drie maanden na ontslag ongeveer 30% van de ouderen die behandeld

Nadere informatie

eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 6 Het leven kan een feest zijn

eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 6 Het leven kan een feest zijn Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 6 Het leven kan een feest zijn Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 6 blz. 1 Door welke poort moet je gaan

Nadere informatie

TOTALE HEUP OPERATIE

TOTALE HEUP OPERATIE TOTALE HEUP OPERATIE Vervanging van het heupgewricht is een vaak voorkomende operatie waar veel mensen met een versleten heup baat bij hebben. In deze folder geeft het Ruwaard van Putten Ziekenhuis u algemene

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

02-01-2006-28-04-2014 (8 jaar)

02-01-2006-28-04-2014 (8 jaar) BELLA (II) 02-01-2006-28-04-2014 (8 jaar) In 2007 kwam je voor het eerst lessen op onze hondenschool. Je had als pup eerder getraind op een andere school maar moest daar stoppen vanwege ED operaties aan

Nadere informatie

Lotte is er erg blij mee. Ik wilde altijd al een huisdier voor mezelf, zegt ze tegen opa. En nu heb ik er opeens een heleboel.

Lotte is er erg blij mee. Ik wilde altijd al een huisdier voor mezelf, zegt ze tegen opa. En nu heb ik er opeens een heleboel. Lotte heeft Luizen Buiten is het koud. Er vallen dikke druppels uit de bomen en de wind blaast hard door de straat. Lotte loopt hand in hand met opa Generaal over het schoolplein. Ze moest eerder van school

Nadere informatie

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht.

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht. 1. Joris Hé Roos, fiets eens niet zo hard. Roos schrikt op en kijkt naast zich. Recht in het vrolijke gezicht van Joris. Joris zit in haar klas. Ben je voor mij op de vlucht?, vraagt hij. Wat een onzin.

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren MARIAN HOEFNAGEL De nieuwe buurt Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 1 4 Een nieuw huis Dit is nu ons nieuwe huis. De auto stopt en Kika s vader wijst trots naar het huis rechts. Kika kijkt. Het is een rijtjeshuis

Nadere informatie

Take a look at my life week 5&6

Take a look at my life week 5&6 Take a look at my life week 5&6 Maandag 27 januari 2014 Zou vandaag gaan werken, maar heb op het laatste moment afgezegd omdat het nogal glad was op de weg. Dus ik durfde het niet aan om op de fiets naar

Nadere informatie

Videocapsule-onderzoek van de dunne darm

Videocapsule-onderzoek van de dunne darm Videocapsule-onderzoek van de dunne darm Met behulp van een videocapsule-onderzoek is het mogelijk om het slijmvlies van uw dunne darm in detail in beeld te brengen. Hier kunt u lezen wat dit onderzoek

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

Orthostatische hypotensie

Orthostatische hypotensie Geriatrie Orthostatische hypotensie i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Orthostatische hypotensie betekent letterlijk: een lage bloeddruk bij staan. In deze folder leest u meer over orthostatische

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

Diabetes: zo zit dat. Iedere dag krijgen 200 Nederlanders diabetes. Wat is het? Hoe herkent u het? Is het te genezen?

Diabetes: zo zit dat. Iedere dag krijgen 200 Nederlanders diabetes. Wat is het? Hoe herkent u het? Is het te genezen? Diabetes: zo zit dat Veelgestelde vragen en antwoorden Iedere dag krijgen 200 Nederlanders diabetes Wat is het? Hoe herkent u het? Is het te genezen? Wat is diabetes? Diabetes type 1, diabetes type 2 de

Nadere informatie

Ouderen in ziekenhuis Tjongerschans. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis

Ouderen in ziekenhuis Tjongerschans. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Ouderen in ziekenhuis Tjongerschans Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Inhoudsopgave Inleiding... 1 Beter naar huis... 1 Tips... 2 Familieparticipatie... 9 Vragen... 9 Inleiding Ouderen lopen

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Welkom op verpleegeenheid D2, de kinderafdeling van ons ziekenhuis. Ziek zijn is niet altijd even prettig, zeker niet als je in het ziekenhuis ligt.

Welkom op verpleegeenheid D2, de kinderafdeling van ons ziekenhuis. Ziek zijn is niet altijd even prettig, zeker niet als je in het ziekenhuis ligt. Welkom Hallo Welkom op verpleegeenheid D2, de kinderafdeling van ons ziekenhuis. Ziek zijn is niet altijd even prettig, zeker niet als je in het ziekenhuis ligt. Toch kan een ziekenhuisopname best fijn

Nadere informatie

Stenose- en/of herniaoperatie Oefeningen voor herstel

Stenose- en/of herniaoperatie Oefeningen voor herstel Stenose- en/of herniaoperatie Oefeningen voor herstel H15.016-01 Inhoudsopgave Inleiding... 2 Vóór de operatie... 2 Thuis oefenen... 2 Lees deze adviezen vast goed door... 2 De dag van de operatie... 3

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis -Kom uit bed-

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis -Kom uit bed- Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis -Kom uit bed- VOORKOM ONNODIGE ACHTERUITGANG IN HET ZIEKENHUIS -KOM UIT BED- INLEIDING U zult misschien wel schrikken als u leest dat drie maanden na ontslag

Nadere informatie

Sanny van Helden Beoefend al 15 jaar Yoga Is lezing over Yoga wel interessant? Deze lezing is een ontdekkingsreis Lezing én oefeningen Interactie Heb

Sanny van Helden Beoefend al 15 jaar Yoga Is lezing over Yoga wel interessant? Deze lezing is een ontdekkingsreis Lezing én oefeningen Interactie Heb Sanny van Helden Beoefend al 15 jaar Yoga Is lezing over Yoga wel interessant? Deze lezing is een ontdekkingsreis Lezing én oefeningen Interactie Heb je een vraag? Stel deze dan direct! Weet één van jullie

Nadere informatie

In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie

In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie Hallo! Je houdt van je partner. Jullie zijn al geruime tijd samen en hebben misschien samen kinderen. Jullie leiden een druk bestaan en tijd

Nadere informatie

MS MS is de afkorting van multiple sclerose. Dat zijn 2 Latijnse woorden. Multiple betekent vele en sclerose verhardingen. Bij iedereen lopen de

MS MS is de afkorting van multiple sclerose. Dat zijn 2 Latijnse woorden. Multiple betekent vele en sclerose verhardingen. Bij iedereen lopen de MS MS is de afkorting van multiple sclerose. Dat zijn 2 Latijnse woorden. Multiple betekent vele en sclerose verhardingen. Bij iedereen lopen de zenuwen vanuit de hersenen door het ruggenmerg naar de rest

Nadere informatie

PET/CT-scan. met een aanvullende CT-scan van de buik of met een aanvullende CT-scan van de longen en de buik. (met Telebrix -voorbereiding)

PET/CT-scan. met een aanvullende CT-scan van de buik of met een aanvullende CT-scan van de longen en de buik. (met Telebrix -voorbereiding) PET/CT-scan met een aanvullende CT-scan van de buik of met een aanvullende CT-scan van de longen en de buik (met Telebrix -voorbereiding) 2 Wanneer moet u komen voor het onderzoek? U krijgt het onderzoek

Nadere informatie

Lumbaalpunctie (ruggenprik)

Lumbaalpunctie (ruggenprik) Sophia Kinderziekenhuis Uw kind moet een lumbaalpunctie (ruggenprik) ondergaan. In deze folder geven wij u graag antwoord op de 10 meest gestelde vragen over de puntie. Achter in de folder vindt u ook

Nadere informatie