VOOR JONGEREN MET DIABETES

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VOOR JONGEREN MET DIABETES"

Transcriptie

1 N I E U W E G I D S VOOR JONGEREN MET DIABETES VOOR DE PATIËNT EN ZIJN DIRECTE OMGEVING COLLECTIEF WERK Gerealiseerd door Geconventioneerde Centra voor Pediatrische Diabetologie Gecoördineerd door CHRISTIAN ERNOULD MET DE STEUN VAN

2 De nieuwe Gids voor Jongeren met Diabetes kwam tot stand door een partnerschap tussen sa NOVO NORDISK PHARMA nv* die instond voor de uitvoering van het werk, dertig auteurs verantwoordelijk voor de inhoud van hun hoofdstuk(ken) en Chr. ERNOULD, coördinator. Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd op gelijk welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke toestemming van de partners, met name: de uitvoerende firma, de betrokken auteur(s) en de coördinator. Illustraties: P. Maka. Layout & druk: bvba MACA-CLOETENS sprl (Brussel). Eerste editie: september * Internationalelaan 55/ Brussel Tel

3 N I E U W E G I D S VOOR JONGEREN MET DIABETES VOOR DE PATIËNT EN ZIJN DIRECTE OMGEVING COLLECTIEF WERK Gerealiseerd door Geconventioneerde Centra voor Pediatrische Diabetologie Gecoördineerd door CHRISTIAN ERNOULD

4

5 DANKBETUIGINGEN Mijn dank gaat eerst en vooral naar de auteurs, voor de geleverde inspanning bij het samenstellen van deze Gids, die als belangrijkste doelstelling heeft de jonge patiënten te helpen hun autonomie te verwerven. Ik ben verheugd dat Professor H. Loeb erin heeft toegestemd het voorwoord op te stellen. Men dient te weten of zich te herinneren dat hij - sinds het einde van de jaren 60 - de dynamische, vriendelijke en gerespecteerde promotor is geweest van de pediatrische Diabetologie in België. Ook zijn internationale bijdrage in dit domein was van groot belang. Door zijn langdurige ervaring heeft zijn voorwoord een bijzonder informatieve waarde. Wij danken Novo Nordisk Pharma nv voor haar belangrijke financiële bijdrage, zonder dewelke het niet mogelijk zou geweest zijn de Gids te realiseren, en voor het op zich nemen van alle technische taken, waaronder de vertaling van de hoofdstukken. Mijn bijzondere dank gaat uit naar Fr. Michels voor de talrijke uren van secretariaatswerk die zij aan de Gids besteedde. Een aparte vermelding dient te worden gemaakt ten aanzien van M. Kruth die naast zijn verantwoordelijkheid als auteur het nazicht van de overeenkomst tussen de Franstalige en de Nederlandstalige versies van de Gids* op zich nam. * * * De coördinatie van dit gemeenschappelijke werk gedurende vele maanden en de talrijke bedenkingen waartoe deze functie leidde, heeft ons vaak herinnerd aan het meest essentiële: niets zou verwezenlijkt kunnen zijn in de pediatrische Diabetologie zonder het vertrouwen, gedurende meer dan 30 jaar, geschonken en hernieuwd door de ouders en de kinderen die wij in behandeling hadden. Het is vooral dankzij hen dat men weet weliswaar nog maar gedeeltelijk - wat een kind of een adolescent met diabetes beleeft. Zij dienen te weten dat wij hebben kunnen putten uit de massa informatie die zij ons toevertrouwd hebben om alzo ons inzicht in het hoe en het waarom te vergroten en zoveel mogelijk belanghebbenden van deze kennis te laten gebruik maken, zowel patiënten als verzorgend personeel. In dezelfde zin zou ik 2 openbare Stichtingen willen vermelden die begrepen hebben welke handelingen moesten ondernomen worden ten voordele van kinderen en adolescenten met diabetes. Ik wil vermelden : Het O.N.E.-N.W.K.** voor hun actie in de dagelijkse praktijk ( in de Franstalige Gemeenschap; tot in 1995 in de Vlaamse Gemeenschap), evenals voor hun bijdrage gedurende vele jaren aan de vakantiekampen, die nog steeds verdergaat binnen de Vlaamse Gemeenschap. Het R.I.Z.I.V., bij wie we, samen met anderen, de gesprekspartners ontvankelijk gemaakt hebben voor het bewezen idee dat een bijzondere plaats moest voorbehouden zijn voor kinderen en adolescenten met diabetes ten opzichte van volwassenen met diabetes. CHRISTIAN ERNOULD * Met uitzondering van de Woordenlijst, nagezien door J. De Schepper. ** Sinds de opsplitsing van de taalgemeenschappen in 1987 Kind en Gezin genaamd. GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES 03

6

7 AUTEURS Thierry BARREA: Infirmier en Education Référent en Diabétologie Unité d Endocrinologie et de Diabétologie pédiatrique Cliniques universitaires Saint-Luc (UCL) Avenue Hippocrate 10 / 13, 1200 Bruxelles Tél ; Fax ; Dominique BECKERS: Kinderarts-Endocrinoloog-Diabetoloog Interne en externe Consulente in Diabetologie voor Kinderen en Adolescenten Kinderendocrinologie - Diabetes, Universitair Ziekenhuis Gasthuisberg (KUL) Herestraat 49, 3000 Leuven Tel ; Fax Pédiatre-Endocrinologue-Diabétologue Consultante interne et externe de Diabétologie pour Enfants et Adolescents Unité de Diabétologie pédiatrique de la Clinique universitaire (UCL) Avenue Docteur G. Therasse 1, 5530 Mont-Godinne Tél./Fax Sylvie BODEN: Pédopsychiatre Résident spécialiste Centre de Santé de l Adolescent Service de Pédiatrie Ambulatoire et Médecine de l Adolescent Département universitaire de Pédiatrie (ULg) Quai Godefroid Kurth 45, 4020 Liège Tél Jean-Pierre BOURGUIGNON: Pédiatre-Endocrinologue-Diabétologue Agrégé de l Enseignement supérieur Chargé de Cours à l Université de Liège Chef du Service de Pédiatrie Ambulatoire et Médecine de l Adolescent Département universitaire de Pédiatrie (ULg) CHU Sart Tilman, B35, 4000 Liège Tél ; Fax ; Marina COECKELBERGHS: Kinderarts-Diabetoloog Consulent Kinder- en Jeugddiabetes Paola Kinderziekenhuis (AZ Middelheim) Lindendreef 1, 2020 Antwerpen Tel GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES 05

8 Josiane COLLARD: Psychologue Psychologue clinicienne auprès des jeunes diabétiques CHR de la Citadelle Boulevard du 12 ème de Ligne 1, 4000 Liège Tél Margarita CRAEN: Kinderarts-Endocrinoloog-Diabetoloog Docent van de Vakgroep Genetica en Pediatrie van de Universiteit van Gent Hoofd van de Afdeling Kinderen en Adolescenten Endocrinologie en Diabetologie Universitair Ziekenhuis (RUG) De Pintelaan 185, 9000 Gent Tel ; Fax ; Martine DASSY: Diététicienne Service de Diététique Cliniques universitaires Saint-Luc (UCL) Avenue Hippocrate 10, 1200 Bruxelles Tél bip 1002; Fax Anne DENUIT: Assistante sociale Clinique de Diabétologie Hôpital Universitaire Des Enfants Reine Fabiola (ULB/IRIS) Avenue J. J. Crocq 15, 1020 Bruxelles Tél Jean DE SCHEPPER: Kinderarts-Endocrinoloog-Diabetoloog Adjunct-Kliniekhoofd Hoofd van de Afdeling Pediatrische Diabetologie Academisch Ziekenhuis (VUB) Laarbeeklaan 101, 1090 Brussel Tel ; Fax ; Lutgarde DOOMS: Kinderarts-Endocrinoloog-Diabetoloog Coördinator Multidisciplinaire Begeleiding voor Kinderen en Adolescenten met Diabetes, Bree-Maaseik (Limburg) Vrijheidslaan 51, 3960 Bree Tel./Fax Harry DORCHY: Pédiatre-Diabétologue Agrégé de l Enseignement supérieur (ULB) Chargé de Cours à la Faculté de Médecine de l ULB Docteur Honoris Causa de l Université de Timisoara Chef de la Clinique de Diabétologie pour Enfants, Adolescents et jeunes Adultes Hôpital Universitaire Des Enfants Reine Fabiola (ULB/IRIS) Avenue J. J. Crocq 15, 1020 Bruxelles Tél ; Fax ; 06 GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES

9 Christian ERNOULD: Pédiatre-Endocrinologue-Diabétologue Chef de Travaux et Maître de Conférences honoraires (ULg) Correspondance: c/o Service de Pédiatrie Ambulatoire et Médecine de l Adolescent CHU Sart Tilman, B35, 4000 Liège Tél ; Fax Frans GORUS: Geneesheer, Licenciaat Scheikunde, Klinisch Bioloog Geaggregeerde voor het Hoger Onderwijs (VUB) Hoofddocent (VUB) Kliniekhoofd (AZ VUB Klinische Chemie) Diabetes Research Center VUB Laarbeeklaan 103, 1090 Brussel Tel ; Fax ; Anne GOTEMANS: Diabetesverpleegkundige Educatie jonge Patiënten Universitair Ziekenhuis Antwerpen (UIA) Wilrijkstraat 10, 2650 Edegem Tel ; Fax Mahjouba HAMDDAN LACHKAR: Sociaal Verpleegkundige Diabeteseducator Dienst Pediatrie Academisch Ziekenhuis (VUB) Laarbeeklaan 101, 1090 Brussel Tel ; Fax Bart KEYMEULEN: Geneesheer Geaggregeerde voor het Hoger Onderwijs (VUB) Hoofd eenheid voor Bètaceltransplantatie Diabetes Voetkliniek Academisch Ziekenhuis (VUB) Laarbeeklaan 101, 1090 Brussel Tel ; Fax ; Michel KRUTH: Kinder- en Jeugdpsychiater Multidisciplinaire Begeleiding voor Kinderen en Adolescenten met Diabetes - Bree-Maaseik Vrijheidslaan 51 Bree Tel./Fax Marie-Christine LEBRETHON: Pédiatre-Endocrinologue-Diabétologue Chef de Clinique associé Service de Pédiatrie Ambulatoire et Médecine de l Adolescent Département universitaire de Pédiatrie (ULg) CHU Sart Tilman, B35, 4000 Liège Tél ; Fax ; GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES 07

10 Marc MAES: Pédiatre-Endocrinologue-Diabétologue Agrégé de l Enseignement supérieur (UCL) Chargé de Cours à l UCL Chef de Service associé Responsable de l Unité d Endocrinologie et Diabétologie pédiatriques Département de Pédiatrie Cliniques Universitaires Saint-Luc (UCL) Avenue Hippocrate 10, 1200 Bruxelles Tél ; Fax ; Marie-José MOZIN: Diététicienne pédiatrique Présidente CEDE (Club Européen des Diététiciens de l Enfance) B.P. 103, rue E. Desmedt 8, 1090 Bruxelles Serge PIETERS: Diététicien Diplômé d Université en Diététique supérieure et en Nutrition du Sportif Clinique de Diabétologie Hôpital Universitaire Des Enfants Reine Fabiola (ULB/IRIS) Avenue J. J. Crocq 15, 1020 Bruxelles Tél./Fax ; Danièle ROCOUR-BRUMIOUL: Pédiatre-Endocrinologue-Diabétologue Chef de Service adjoint Service de Pédiatrie Département universitaire de Pédiatrie (ULg) CHR de la Citadelle Boulevard du 12 ème de Ligne 1, 4000 Liège Tél ; Fax ; Marie-Paule ROGGEMANS: Infirmière graduée en Pédiatrie Spécialisée en Diabétologie Clinique de Diabétologie Hôpital Universitaire Des Enfants Reine Fabiola (ULB/IRIS) Avenue J. J. Crocq 15, 1020 Bruxelles Tél ; Fax ; Raoul ROOMAN: Kinderarts-Endocrinoloog-Diabetoloog Lesgever Universiteit Antwerpen Diabetescentrum voor Kinderen en Adolescenten Universitair Ziekenhuis Antwerpen (UIA) Wilrijkstraat 10, 2650 Edegem Tel ; Fax ; 08 GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES

11 Isabelle THIEBAUT: Diététicienne spécialisée en Pédiatrie Chargée de Cours de Diététique, Haute Ecole Ylia Prigogine (ULB) Clinique de Diabétologie Hôpital Universitaire Des Enfants Reine Fabiola (ULB/IRIS) Avenue J. J. Crocq 15, 1020 Bruxelles Tél ; Fax Chantal VANBERG: Infirmière graduée en Pédiatrie Référente en Diabétologie Infirmière en Chef f.f. CHR de la Citadelle Boulevard du 12 ème de Ligne 1, 4000 Liège Tél ; Fax Cécile VEROUGSTRAETE: Psychologue, Psychothérapeute Membre de l Equipe de Diabétologie pédiatrique Unité de Pédopsychiatrie Cliniques universitaires Saint-Luc (UCL) Avenue Hippocrate 10, BP 2160, 1200 Bruxelles Tél ; Alain VOKAER: Gynécologue-Obstétricien Agrégé de l Enseignement supérieur (ULB) Chargé de Cours à la Faculté de Médecine de l ULB Chef du Service de Médecine Foeto-Maternelle et Grossesses à Haut-Risque Centre Hospitalier Universitaire Brugmann (ULB/IRIS) Place Van Gehuchten 4, 1020 Bruxelles Tél ; Fax ; Frederic WINNOCK: Apotheker, Klinisch Bioloog in opleiding Kandidaat-Specialist (AZ VUB Klinische Chemie), Vorser (VUB) Diabetes Research Center VUB Laarbeeklaan 103, 1090 Brussel Tel ; Fax ; GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES 09

12

13 INHOUD DANKBETUIGINGEN AUTEURS INHOUD VOORWOORD INLEIDING HOOFDSTUKKEN: 01 : FYSIOLOGIE VAN DE GLYCEMIEREGELING OF HOE FUNCTIONEERT HET LICHAAM OM DE ENERGIE GELEVERD DOOR DE SUIKER TE BENUTTEN Marie-Christine LEBRETHON, Danièle ROCOUR-BRUMIOUL : FYSIOPATHOLOGIE OF DE ONTREGELING VAN HET SYSTEEM Dominique BECKERS : OORZAKEN EN VROEGTIJDIGE DIAGNOSE VAN DIABETES Frans GORUS, Marc MAES, Frederic WINNOCK : DOELSTELLINGEN VAN DE BEHANDELING Christian ERNOULD, Danièle ROCOUR-BRUMIOUL : ZELFMONITORING EN ZELFMANAGEMENT VAN DIABETES: DEFINITIES, TECHNIEKEN EN PRAKTIJK Thierry BARREA, Marie-Paule ROGGEMANS : KEUZE VAN INSULINES EN AANPASSING VAN DE DOSISSEN Harry DORCHY : DE TOEDIENING VAN INSULINE Raoul ROOMAN, Anne GOTEMANS : DE VOEDING VAN DE JONGE DIABETESPATIËNT Marie-Josée MOZIN, Isabelle THIEBAUT, Serge PIETERS, Martine DASSY : SPEL, SPORT, LICHAAMSBEWEGING Harry DORCHY, Serge PIETERS GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES 11

14 10 : HYPOGLYCEMIE Marina COECKELBERGHS, Jean DE SCHEPPER : SPECIALE OMSTANDIGHEDEN Margarita CRAEN : JONGEREN MET DIABETES OP VAKANTIE Jean DE SCHEPPER, Marina COECKELBERGHS : ADOLESCENTIE EN DIABETES Jean-Pierre BOURGUIGNON, Marc MAES, Sylvie BODEN, Chantal VANBERG, Josianne COLLARD : CONTRACEPTIE, ZWANGERSCHAP EN MOEDERSCHAP BIJ JONGE VROUWEN MET DIABETES Alain VOKAER, Harry DORCHY, Isabelle THIEBAUT : NAAR SCHOOL MET DIABETES Lutgarde DOOMS, Marie-Paule ROGGEMANS : PSYCHOLOGISCHE ASPECTEN ROND HET KIND MET DIABETES Michel KRUTH, Cécile VEROUGSTRAETE : EVENTUELE MOEILIJKHEDEN VOOR PATIËNTEN EN HUN NAASTBESTAANDEN Christian ERNOULD : MEDISCH-SOCIALE HULP VOOR KINDEREN EN ADOLESCENTEN MET DIABETES Mahjouba HAMDDAN LACHKAR, Anne DENUIT, Jean DE SCHEPPER : VERWIKKELINGEN Harry DORCHY : TOEKOMSTPERSPECTIEVEN Marc MAES, Bart KEYMEULEN WOORDENLIJST TE CONSULTEREN WERKEN GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES

15 VOORWOORD De eerste editie getiteld «Gids van de Jonge Diabetici», met een voorwoord van wijlen professor Henri Lestradet, werd in 1973 gepubliceerd en omvatte een twaalftal lessen voor kinderen en adolescenten met diabetes en hun ouders. Deze lessen werden effectief gegeven aan jonge diabetespatiënten tijdens jaarlijkse vakantiekampen in augustus in Sint-Idesbald en weerspiegelden de kennis van het team. Een blik op dit nog vrij recente verleden is zeer leerrijk. In 1969, toen een interuniversitair pediatrisch team de eerste vakantiekolonie voor jonge diabetespatiënten organiseerde, werd slechts een minderheid van die patiënten gevolgd door gekwalificeerde pediaters of diabetologen die zowel volwassenen als jongeren behandelden. Vooral om daaraan te verhelpen, kwamen pediaters uit diverse universiteiten van het land in Sint-Idesbald ervaring opdoen met diabetes bij jongeren om zo vakbekwaam een snel stijgend aantal patiënten beter te kunnen opvangen. De organisatie van deze vakantiekampen was dan ook een keerpunt in de geschiedenis van de diabetologie bij kinderen in ons land: jonge pediaters legden zich alsmaar meer toe op diabetes en er werden gespecialiseerde sociale verpleegkundigen opgeleid die huisbezoeken aflegden of de scholen bezochten. Die kampen zijn inderdaad voor artsen, verpleegkundigen en diëtisten een ideale gelegenheid om beter kennis te nemen van de realiteit van de moeilijkheden en de gedwongenheden (o.a. hypoglycemie) waarmee jonge diabetespatiënten en hun omgeving dagelijks worden geconfronteerd. Vroeger werd de graad van diabetescontrole uitsluitend beoordeeld op basis van de resultaten van de urineonderzoeken. De insulinepreparaten waren onvoldoende gezuiverd en werden één- of tweemaal daags geïnjecteerd. Het dieet was fel omstreden en om één glycemiemeting uit te voeren moest men beschikken over een ambulant minilaboratorium. In 1987 publiceerde de interuniversitaire groep, die ondertussen sterk was uitgebreid, een tweede editie: «Suikerziekte bij Jongeren Het dagelijks Leven». De nieuwe aanwinsten werden in 19 hoofdstukken beschreven, meer bepaald: een betere kennis van de oorzaken van de diabetes; thuiszelfmonitoring van de glycemie met behulp van glucosemeters; evaluatie van de diabetescontrole aan de hand van het geglycosyleerde hemoglobinegehalte; de ontwikkeling van de zgn. 'humane' insulinepreparaten; frequentere insuline-injecties met nieuwe instrumenten, waardoor de insulinetherapie kan worden aangepast aan de voeding in plaats van omgekeerd; eindelijk een consensus over de voeding; aantonen van het gunstige effect van lichamelijke inspanning; opsporing van beginnende complicaties en een beter inzicht in de correlatie tussen het optreden van die complicaties en de graad van controle van de glycemie. Deze derde editie kreeg als titel «Nieuwe Gids voor Jongeren met Diabetes» en telt opnieuw een 20-tal hoofdstukken. Zeer veel problemen die in de vorige uitgaven werden aangesneden, meer bepaald over het gebruik van bloedcontroles en de bevestiging van de relatie glycemie-complicaties, werden bijgewerkt. In deze brochure wordt ook veel GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES 13

16 belang gehecht aan de adolescentie, de school en de medische en sociale aspecten van de ziekte (na 25 jaar strijd met de verschillende betrokken instanties werd eindelijk een specifieke RIZIV-conventie voor jongeren tot 18 jaar verkregen). Deze brochure ligt volledig in de lijn van de vorige. Het interdisciplinair team dat de teksten heeft geschreven, werd nog aangevuld met vertegenwoordigers van andere specialismen, met name voor het hoofdstuk Oorzaken en vroegtijdige diagnose van diabetes en voor het hoofdstuk Contraceptie, zwangerschap en moederschap bij jonge vrouwen met diabetes. Het einddoel blijft uiteraard ervoor te zorgen dat jonge diabetespatiënten en hun familie zouden kunnen genieten van een optimale medische en psychosociale omkadering. Deze omkadering vinden ze in de pediatrische centra die de laatste 30 jaar werden opgericht in de context die we hier kort hebben besproken. Met hun bijdrage aan deze nieuwe gids trachten de auteurs de jongeren met diabetes een goede levenskwaliteit - ondanks de verplichtingen van de behandeling - en een langere levensverwachting als resultaat van de verplichtingen, te bezorgen. Emeritus Hoogleraar H. LOEB 14 GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES

17 INLEIDING Een jongen, een meisje, een adolescent(e) of zelfs een baby, blijkt bij een onderzoek diabetes te hebben. De familie is bedroefd en vaak ontredderd, maar komt er stilaan bovenop dankzij de steun, het begrip en de aanmoedigingen van de hulpverleners van de Geconventioneerde Centra voor Pediatrische Diabetologie en ook dankzij de contacten met ouders die actief zijn in Verenigingen die hulp bieden aan families die worden getroffen door diabetes. Door deze steun zullen het kind en zijn ouders meer open staan voor de raad die door de hulpverleners wordt verstrekt. Het gezin zal inderdaad merken dat diabetes een vrij complexe aandoening is die toch bepaalde vaardigheden vereist. Er zal een overdracht van kennen en kunnen moeten plaatsvinden: de hulpverleners zullen hun theoretische en praktische kennis progressief overdragen op het kind en diens omgeving. Dankzij gesprekken met de arts, de verpleegkundige, de diëtist(e), de psycholoog(oge) en de maatschappelijk werk(st)er, zal de familie stilaan leren omgaan met de ziekte. Er valt echter veel te zeggen over diabetes en vóór de terugkeer naar huis moeten ook heel wat schikkingen worden getroffen. Dit kan het dagelijkse leven overhoop halen en kan de duurzaamheid en de degelijkheid van de nieuwe vaardigheden op de helling zetten. Hoewel de opleiding hoofdzakelijk berust op een mondelinge dialoog, zijn gedetailleerde, duidelijke en zo volledig mogelijke schriftelijke documenten, die op elk ogenblik kunnen worden geraadpleegd, noodzakelijk. Vroegere uitgaven («Gids van de Jonge Diabetici», 1973; «Jongeren en Diabetes Hoe diabetes integreren in het dagelijks leven?», 1987) zijn achterhaald en in 1998 hebben de verantwoordelijken van Geconventioneerde Centra voor Pediatrische Diabetologie dan ook beslist een nieuwe Gids op te stellen. Ze werden hierbij geholpen door interne of externe medewerkers die bekend staan voor hun specifieke expertise. De tekst van elke auteur werd voorgelegd aan het kritische oordeel van de co-auteurs. Dankzij constructieve analyses zijn de hoofdstukken inhoudelijk nog beter en explicieter geworden. We hebben de gezinnen maximaal tegemoet willen komen. Daarom hebben we de auteurs soms gevraagd bepaalde passages te schrappen als die enkel gebaseerd waren op gewoonten. Dat doel werd grotendeels bereikt. Elke auteur blijft echter verantwoordelijk voor de inhoud van zijn/haar bijdrage. De tekeningen verhogen nog de didactische waarde van het boek en maken ze ook minder zwaar. Zoals elk werk gemaakt door mensen, heeft ook deze Gids niet de pretentie de "waarheid" in pacht te hebben: de inhoud kan worden aangepast naargelang de eigen gevoeligheden en percepties van de hulpverleners. GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES 15

18 De Gids is op de eerste plaats bestemd voor de betrokken gezinnen en naargelang de leeftijd en de materie voor het kind, de adolescent(e), diens ouders. Maar net zoals de vroegere uitgaven, zal de Gids ongetwijfeld een breder publiek kunnen interesseren van verpleegkundigen, diëtisten, psychologen, artsen en studenten in die verschillende richtingen. De hoofdstukken volgen elkaar in een logische volgorde op. Maar naargelang de noodzaak van het moment kan men de Gids eender waar openslaan: elk hoofdstuk zou op zich voldoende duidelijk moeten zijn. Wel verwijzen de auteurs hier en daar naar andere hoofdstukken om de lezer toe te laten zich te oriënteren. Bepaalde informatie zou vragen kunnen oproepen en onzekerheid kunnen teweegbrengen vooral als men vrij recent geconfronteerd werd met diabetes. Het is dan ook belangrijk dat de lezers zich op dergelijke momenten niet isoleren, maar zich richten tot één van de hulpverleners om hun problemen voor te leggen en hun ontreddering te uiten. De Gids kan het hulpverlenend team niet vervangen, maar is er enkel een welkome aanvulling en verlengstuk van. De nuances die eigen zijn aan de behandeling van elke patiënt, kunnen enkel door een dialoog worden gepreciseerd. Tot ongeveer 30 jaar geleden maar helaas gebeurt het nog werden jongeren met diabetes onderworpen aan de voorschriften en de richtlijnen (en zelfs "uitdrukkelijke bevelen") van de arts (en diens medewerkers). Maar die afhankelijkheid is niet meer van deze tijd. De nieuwe educatieve strategie is evenwel geen modeverschijnsel of een demagogische optie. Het is de enige manier om een lange weg af te leggen met diabetes. Want men kan oud worden met diabetes dankzij een goede behandeling, dag na dag, waardoor complicaties op middellange en lange termijn kunnen worden voorkomen. Jonge diabetespatiënten van wie de ziekte goed onder controle wordt gehouden, zullen als volwassenen ideaal voorbereid zijn om als het zo ver is te kunnen genieten van therapeutische aanwinsten zoals transplantatie en in een nog verdere toekomst gentherapie. Dat is een ambitieus maar realistisch project. Voorwaarde is evenwel dat de patiënt zijn diabetes zelf in handen neemt. De «Gids voor Jongeren met Diabetes» wil bijdragen tot het verhogen van de competentie en de autonomie van de diabetespatiënt. CHRISTIAN ERNOULD Coördinator 16 GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES

19 Hoofdstuk 01 Fysiologie van de glycemieregeling of Hoe functioneert het lichaam om de energie geleverd door de suiker te benutten Marie-Christine Lebrethon, Danièle Rocour-Brumioul

20 Hoofdstuk 01 Fysiologie van de glycemieregeling of Hoe functioneert het lichaam om de energie geleverd door de suiker te benutten Marie-Christine Lebrethon, Danièle Rocour-Brumioul 1. ENERGIE: OORSPRONG, BESTEMMING A. Van voedingsmiddel tot energie B. Verdeling van de energie 2. INSULINE EN REGELING VAN DE BLOEDGLUCOSE A. Normale voorziening aan het lichaam van voeding en insuline B. Bij afwezigheid van voeding C. Bij afwezigheid van insuline 3. BESLUIT

21 Hoofdstuk 01 Fysiologie van de glycemieregeling of Hoe functioneert het lichaam om de energie geleverd door de suiker te benutten Marie-Christine LEBRETHON, Danièle ROCOUR-BRUMIOUL Het is noodzakelijk enkele functies van het menselijk lichaam te verduidelijken om te kunnen begrijpen wat er precies gebeurt als men diabetes heeft. Een aantal begrippen van wat men de fysiologie noemt, worden in dit hoofdstuk uitgelegd om zodoende een idee te krijgen van wat er bij diabetes ontregeld is. 1. ENERGIE: OORSPRONG, BESTEMMING Net zoals een auto niet kan rijden zonder brandstof, kunnen ook wij niet leven zonder energie. Het zijn de voedingsmiddelen die na een hele reeks transformaties die we later nader zullen bespreken de energie aan ons lichaam leveren die nodig is om goed te kunnen functioneren. Behalve water, mineralen en vitaminen, vormen suikers (koolhydraten of gluciden), lipiden (of vetten) en proteïnen (of eiwitten) de bestanddelen van onze voeding (zie hoofdstuk 8). A. Van voedingsmiddel tot energie Als we eten, worden de voedingsmiddelen in onze mond afgebroken tot kleine bestanddelen door het kauwen (de tanden) en vermengd met speeksel. Hier worden ze al omgezet door een enzym aanwezig in het speeksel (eerste stap van de spijsvertering). Daarna worden de voedingselementen ingeslikt en stapelen ze zich op in de maag. Daar wordt vertering voortgezet door kneden en vermengen met het zuur van het maagsap. Vervolgens gaat de voedselbrij naar de twaalfvingerige darm (duodenum: bovenste deel van de dunne darm) waar zeer krachtige enzymen vooral afkomstig van de alvleesklier (pancreas) gaan inwerken. De complexe bestanddelen van de voeding worden door dit verteringsproces omgezet in eenvoudige elementen. De suikers (gluciden of koolhydraten) worden omgezet in enkelvoudige suikers of monosacchariden (glucose, fructose, galactose) en vormen de hoofdbron van onze energie. De glucose is de belangrijkste van deze enkelvoudige suikers. De eiwitten worden omgezet in aminozuren en de vetten in fijne vetdeeltjes of vetzuren. Die enkelvoudige bestanddelen worden vervolgens vanuit de darm in de bloedsomloop verspreid over het hele lichaam. De overgang van de voedingsmiddelen vanuit de maag naar de twaalfvingerige darm is een belangrijke fase. De snelheid waarmee dit gebeurt, bepaalt hoe snel de enkelvoudige elementen in het bloed zullen worden opgenomen. Vloeistof zal bijvoorbeeld snel uit de maag worden verwijderd, terwijl de lediging trager zal gebeuren in het geval van een vetrijke maaltijd. GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES 19

22 Hoofdstuk 1 : FYSIOLOGIE VAN DE GLYCEMIEREGELING OF HOE FUNCTIONEERT HET LICHAAM OM DE ENERGIE GELEVERD DOOR DE SUIKER TE BENUTTEN Marie-Christine LEBRETHON, Danièle ROCOUR-BRUMIOUL B. Verdeling van de energie Ons lichaam bestaat uit verschillende organen (hart, longen, hersenen, enz...) en uit weefsels (spieren, botten, huid, enz...). Elk orgaan en elk weefsel is opgebouwd uit duizenden cellen die een zeer specifieke rol vervullen in het lichaam. Wat een werk moet er door ons lichaam verricht worden om op te groeien van baby tot volwassene! Om dit mogelijk te maken, gebruiken de cellen van al onze organen en weefsels enkelvoudige elementen om energie en nieuwe substanties aan te maken. Die enkelvoudige elementen (enkelvoudige suikers, aminozuren en vetzuren) worden via het bloed vervoerd. We kunnen de bloedsomloop vergelijken met een verkeersnetwerk van een land (autowegen, nationale banen, secundaire wegen, straten,...) waarmee men elke stad, elk dorp en elk huis kan bereiken. Het bloed brengt niet alleen voedsel naar de cellen, maar zorgt er ook voor dat afvalstoffen of overschotten verwijderd worden via de urine na filtratie door de nieren. Samengevat kunnen we zeggen dat de voedingsmiddelen door het spijsverteringssysteem worden omgezet in enkelvoudige bestanddelen om op die manier in het bloed terecht te komen en energie naar onze cellen te brengen waardoor ons lichaam goed kan functioneren (groeien, lopen, zich herstellen, denken,..) (figuur 1.1). HOE FUNCTIONEERT HET LICHAAM? HET FUNCTIONEERT DANKZIJ DE VOEDINGSMIDDELEN DIE VERTEERD WORDEN (maag, darmstelsel) OM DAN VIA DE BLOEDVATEN TE WORDEN OVERGEBRACHT NAAR ALLE CELLEN VAN ALLE LICHAAMSDELEN Beendergestel hart longen spieren hersenen nieren enz. EN DE ENERGIE TE VERSCHAFFEN DIE NODIG IS OM TE KUNNEN GROEIEN NADENKEN BEWEGEN ZICH HERSTELLEN Fig GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES

23 DARM PANCREAS BLOEDVATEN SPIER Hoofdstuk 1 : FYSIOLOGIE VAN DE GLYCEMIEREGELING OF HOE FUNCTIONEERT HET LICHAAM OM DE ENERGIE GELEVERD DOOR DE SUIKER TE BENUTTEN Marie-Christine LEBRETHON, Danièle ROCOUR-BRUMIOUL LEVER CEL : glycogeen : glucose : insuline Fig. 1.2 Normale voorziening van het lichaam van voeding en insuline. GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES 21

24 Hoofdstuk 1 : FYSIOLOGIE VAN DE GLYCEMIEREGELING OF HOE FUNCTIONEERT HET LICHAAM OM DE ENERGIE GELEVERD DOOR DE SUIKER TE BENUTTEN Marie-Christine LEBRETHON, Danièle ROCOUR-BRUMIOUL 2. INSULINE EN REGELING VAN DE BLOEDGLUCOSE A. Normale voorziening aan het lichaam van voeding en insuline (figuur 1.2) Bekijken we nu eens in detail welke weg de enkelvoudige suikers en meer bepaald glucose afleggen. Na de vertering komt glucose in het bloed terecht en bereikt eerst de lever waar een groot deel ervan wordt bijgehouden en opgeslagen als glycogeen. Dit is een reserve van energie die gebruikt kan worden buiten de maaltijden, bijvoorbeeld s nachts, om een constante toevoer van glucose naar de cellen te verzekeren. Die reserve is nochtans niet onuitputtelijk: zij kan een vastenperiode van 24 uur overbruggen bij een volwassene en een periode van 12 uur bij een kind. De spieren kunnen eveneens een grote hoeveelheid glycogeen opslaan, die bijvoorbeeld gebruikt kan worden in geval van een lichamelijke inspanning (zie hoofdstuk 9). De glucose die niet moet opgeslagen worden in de lever, wordt dan vervoerd naar de andere cellen. De hoeveelheid glucose die in het bloed aanwezig is, kan worden gemeten: dit is de glycemie. De hoeveelheid daarvan schommelt tussen bepaalde grenzen, met name tussen 70 en 140 mg/dl en dat is dankzij de werking van insuline. Insuline is een hormoon. Een hormoon is een stof die aangemaakt en afgescheiden wordt door cellen van een orgaan. Dat orgaan scheidt het hormoon af in de bloedbaan zodat het kan inwerken op andere organen. Insuline wordt geproduceerd door gespecialiseerde cellen van de alvleesklier, de zogenaamde bètacellen van de eilandjes van Langerhans die amper 1% van de alvleesklier uitmaken (zie hoofdstukken 2 en 3). Insuline wordt dan in het bloed afgescheiden. De alvleesklier maakt ook nog andere stoffen aan zoals enzymen voor de spijsvertering. Insuline dient om glucose in de cellen te laten binnendringen. Het is een soort sleutel die de deur van de cellen opent om dan glucose binnen te laten. Van zodra glucose in het bloed komt (op het einde van de maaltijd kan de glycemie een waarde bereiken van 140 mg/dl), gaan de bètacellen automatisch meer insuline produceren en afscheiden, die alzo in voldoende mate in het bloed aanwezig is om glucose in de cellen binnen te laten stromen. Een tijdje na de maaltijd daalt de glycemie en verminderen de bètacellen automatisch hun productie van insuline om de glycemie binnen normale perken te houden. Er bestaat dus een evenwicht tussen de hoeveelheid glucose in het bloed en de hoeveelheid insuline. In de loop van de nacht of enkele uren na een maaltijd wordt het glycogeen van de lever omgezet in glucose, dat vrijgezet wordt in het bloed om de cellen ononderbroken van de nodige voeding te voorzien. Binnenin de cel wordt glucose dan omgezet in energie. Indien er teveel glucose wordt aangevoerd (suikerrijke voeding), zal door insuline een deel van de glucose worden omgezet in vet. Dat kan gedeeltelijk een verklaring bieden voor de gewichtstoename die vastgesteld wordt bij mensen die veel zoetigheden eten. Insuline dient er dus voor om de glycemie op een min of meer constant peil te houden: de bètacellen passen voortdurend de aanmaak en afgifte van insuline aan in functie van het glucosegehalte in het bloed: dat is een automatische regeling : een zelf-regulatie. Terwijl insuline (de sleutel) noodzakelijk is om de deur te openen, kunnen sommige cellen van belangrijke organen glucose zonder insuline opnemen. Hiertoe behoren de zenuwcellen (hersenen). Zo kan het weinige glucose dat nog overblijft na een lange periode van vasten nog gebruikt worden om de meest gevoelige organen van energie te voorzien, ondanks het feit dat er geen insuline meer aangemaakt wordt door de beschreven zelf-regulatie. B. Bij afwezigheid van voeding (figuur 1.3) Als iemand vast, zal de glucose niet meer aangevuld worden door de voeding en gaat het glucosegehalte dalen in het bloed (zie hierboven en ook in hoofdstuk 10). De bètacellen worden ingelicht over deze toestand en zullen automatisch de productie en afgifte van insuline verminderen. Andere cellen van de alvleesklier, de alfacellen, zullen dan een ander hormoon aanmaken en vrijgeven in het bloed: het glucagon. Glucagon verwittigt in dit geval de levercellen dat het nodig is glucose vrij te stellen vanuit de reserve glycogeen om op die manier de glycemie te doen stijgen. Indien men verder blijft vasten, zullen de vetten van het vetweefsel gebruikt worden als mogelijke energiebron door omzetting ervan in twee bestanddelen, het glycerol, dat op zijn beurt omgezet wordt in glucose en de vetzuren, die op hun beurt omgezet worden in ketonlichamen in de lever. De vetzuren kunnen als zodanig gebruikt worden door de cellen (uitgezonderd de hersencellen) 22 GIDS VOOR JONGEREN MET DIABETES

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen

Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen 1 Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen Nu u weet dat u aan diabetes lijdt, moet u zich plots geen grote zorgen maken. Waarschijnlijk lijdt u al gedurende lange tijd aan diabetes, mogelijks gedurende

Nadere informatie

Kinderen met diabetes samen onze zorg! vzw Hippo & Friends

Kinderen met diabetes samen onze zorg! vzw Hippo & Friends Kinderen met diabetes samen onze zorg! vzw Hippo & Friends www.hippoandfriends.com Naar schatting telt ons land 3.000 jonge diabetespatiënten. Bij kinderen is diabetes één van de meest voorkomende chronische

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

Hyperglycemie Keto-acidose

Hyperglycemie Keto-acidose Hyperglycemie Keto-acidose Klinische les Marco van Meer SJG 20 06 2007 (acute) ontregeling van diabetes Doel Op het einde van mijn presentatie is jullie kennis over glucose huishouding en ketoacidose weer

Nadere informatie

Eerste hulp bij ketonen

Eerste hulp bij ketonen Eerste hulp bij ketonen Wat zijn Ketonen Wat is Keto-Acidose? Bij een tekort aan aanwezige insuline in het lichaam kunnen de koolhydraten of suikers niet in de lichaamscellen. Gevolg is dat het lichaam

Nadere informatie

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND www.licg.nl over houden van huisdieren Diabetes mellitus, oftewel

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Diabetesverpleegkundigen IJsselland Ziekenhuis

Diabetes mellitus. Diabetesverpleegkundigen IJsselland Ziekenhuis Diabetes mellitus Diabetesverpleegkundigen IJsselland Ziekenhuis U hebt te horen gekregen dat u diabetes heeft. Uw internist en diabetesverpleegkundige zullen u veel informatie geven over deze aandoening

Nadere informatie

Hoe kan ik voorkomen dat er ketonen ontstaan? Er zijn een aantal dingen die u kunt doen om te helpen verhoogde ketonenniveaus en DKA te voorkomen:

Hoe kan ik voorkomen dat er ketonen ontstaan? Er zijn een aantal dingen die u kunt doen om te helpen verhoogde ketonenniveaus en DKA te voorkomen: Ketonen en diabetes Wat zijn ketonen? Ketonen zijn een bepaald type zuur. Ketonen blijven over wanneer het lichaam een deel van zijn eigen vet verbrandt, dit gebeurt als er niet genoeg glucose aanwezig

Nadere informatie

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND www.licg.nl over houden van huisdieren Diabetes mellitus, oftewel

Nadere informatie

aandacht voor type 1 diabetes

aandacht voor type 1 diabetes aandacht voor type 1 diabetes Type 1 diabetes, wat is dat? Bij type 1 diabetes maakt het lichaam geen insuline meer aan. Dat brengt de glucosebalans (glucose = suiker) uit evenwicht. Als je type 1 diabetes

Nadere informatie

FoodSteps - diabetes in beweging 28/10/2013

FoodSteps - diabetes in beweging 28/10/2013 FoodSteps - diabetes in beweging Wat is diabetes Symptomen Gevolgen Behandeling 5% van de bevolking heeft diabetes (= 1 op 20) Zuid West-Vlaanderen: 15 000 Verwachting komende jaar: x 2 (= 1 op 10) Pancreas

Nadere informatie

Voorlichting diabetes type 1

Voorlichting diabetes type 1 Voorlichting diabetes type 1 www.novonordisk.nl P a s s i e v o o r l e v e n Hoe houdt u t leven met diabetes leefbaar? Op geen enkele wijze wil Novo Nordisk Farma B.V. de rol van behandelaar vervullen

Nadere informatie

Opvolging van diabetische kinderen: de insulinebehandeling

Opvolging van diabetische kinderen: de insulinebehandeling Vernieuwd in 2007: Prof. H. Dorchy Opvolging van diabetische kinderen: de insulinebehandeling Herinnering: De insulines: Type I Humane insulines met een snelle werking (Actrapid HM, Humuline Regular) Begin

Nadere informatie

INFORMATIE OVER DIABETES

INFORMATIE OVER DIABETES INFORMATIE OVER DIABETES 1126 DIABETES MELLITUS In Nederland lijden naar schatting ongeveer 650.000 mensen aan diabetes mellitus (suikerziekte). Van de Nederlandse bevolking heeft 3,9 procent nu of binnenkort

Nadere informatie

Geschreven door Diernet Team maandag, 24 januari 2011 22:02 - Laatst aangepast dinsdag, 15 november 2011 16:17

Geschreven door Diernet Team maandag, 24 januari 2011 22:02 - Laatst aangepast dinsdag, 15 november 2011 16:17 Omschrijving Oorzaken Risicofactoren Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Hyperglycemie (verhoogd suiker gehalte in het bloed) bij diabetes mellitus (suikerziekte) is het gevolg van een

Nadere informatie

Voorlichting diabetes type 2

Voorlichting diabetes type 2 Voorlichting diabetes type 2 www.novonordisk.nl P a s s i e v o o r l e v e n Hoe houdt u t leven met diabetes leefbaar? Op geen enkele wijze wil Novo Nordisk Farma B.V. de rol van behandelaar vervullen

Nadere informatie

SUIKERZIEKTE? Herken de symptomen! Informatie over veelvoorkomende symptomen en risicofactoren. www.dierensuikerziekte.nl

SUIKERZIEKTE? Herken de symptomen! Informatie over veelvoorkomende symptomen en risicofactoren. www.dierensuikerziekte.nl SUIKERZIEKTE? Herken de symptomen! Informatie over veelvoorkomende symptomen en risicofactoren Wat is suikerziekte? Suikerziekte - ofwel diabetes mellitus, de medische naam voor suikerziekte - is een aandoening

Nadere informatie

Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen

Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen Kernboodschappen Uitgave januari 2016 www.diabetes.be Diabetes mellitus Iemand met diabetes heeft een verhoogd bloedsuikergehalte omdat men niet voldoende

Nadere informatie

Informatie diabetes bij kinderen. Afdeling Kindergeneeskunde

Informatie diabetes bij kinderen. Afdeling Kindergeneeskunde Informatie diabetes bij kinderen Afdeling Kindergeneeskunde Beste lezer, Voor je ligt de informatiefolder van het Kinderdiabetesteam van het Waterlandziekenhuis. Deze folder is gemaakt voor kinderen (en

Nadere informatie

DIABETES. Laten we ons daarom eens buigen over deze ziekte en op die manier onze alvleesklier ook beter begrijpen.

DIABETES. Laten we ons daarom eens buigen over deze ziekte en op die manier onze alvleesklier ook beter begrijpen. DIABETES In dit artikel wil ik onze pancreas of alvleesklier belichten. Wanneer ik de naam van dit orgaan hoor, komt onmiddellijk de associatie met suikerziekte of diabetes naar boven. Waar deze ziekte

Nadere informatie

VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING. Diabetes Mellitus. Zeker als u ons nodig heeft

VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING. Diabetes Mellitus. Zeker als u ons nodig heeft VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING Diabetes Mellitus Zeker als u ons nodig heeft THUISZORG De Friese Wouden JEUGDGEZONDHEIDSZORG KRAAMZORG VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING Diabetes Mellitus In deze folder vindt

Nadere informatie

ZWANGERSCHAPSDIABETES. - Patiëntinformatie -

ZWANGERSCHAPSDIABETES. - Patiëntinformatie - ZWANGERSCHAPSDIABETES - Patiëntinformatie - Zwangerschapsdiabetes is een vaak miskende aandoening die bij 16% van alle zwangere vrouwen optreedt, meestal in de tweede helft van de zwangerschap. Omdat

Nadere informatie

DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES. In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes

DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES. In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes Inhoud 1. Inleiding 3 2. Diabetes bij CF 4 3. Behandeling 4 3.1. Doel van de behandeling

Nadere informatie

Protocol Ontregelde Diabetes Mellitus Patiënt

Protocol Ontregelde Diabetes Mellitus Patiënt Doel: Het op verantwoorde wijze telefonisch heldere afspraken maken over het bijreguleren van diabetespatiënten met een hyperglycemische of hypoglycemische ontregeling. Hyperglycemie: Een episode van een

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL. GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL. GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Diabetes Mellitus. Er zijn verschillende soorten diabetes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen diabetes type 1 diabetes type 2 zwangerschapsdiabetes.

Diabetes Mellitus. Er zijn verschillende soorten diabetes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen diabetes type 1 diabetes type 2 zwangerschapsdiabetes. Diabetes Mellitus Diabetes Mellitus (in de volksmond suikerziekte genoemd) is een stofwisselingsziekte. Het lichaam is niet meer goed in staat om glucose (= bloedsuiker) uit het bloed te verwerken en op

Nadere informatie

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over voedingsleer: over voedingsstoffen en de manier waarop ons lichaam met deze stoffen omgaat. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen: Samenvatting Thema 6: Regeling Basisstof 1 Zenuwstelsel regelt processen: - regelen werking spieren en klieren - verwerking van impulsen van zintuigen Zintuigcellen: - staan onder invloed van prikkels

Nadere informatie

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Ipsen Endocrinologie Increlex (injectie met mecasermine [rdna-herkomst]) Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Voorlichtingsfolder zoals beschreven

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Spijsvertering NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Spijsvertering

Mitochondriële ziekten Spijsvertering Mitochondriële ziekten Spijsvertering Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de spijsvertering en de spijsverteringsorganen. Inleiding

Nadere informatie

Diabetes mellitus bij hond en kat

Diabetes mellitus bij hond en kat Diabetes mellitus bij hond en kat DIABETES MELLITUS BIJ HOND EN KAT DIABETES MELLITUS BIJ HOND EN KAT Diabetes mellitus wordt ook wel suikerziekte genoemd. Diabetes mellitus komt regelmatig voor bij honden

Nadere informatie

Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2

Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2 Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2 Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2 De flip-over Beter Leven met

Nadere informatie

Wat is diabetes? Informatiebrochure. Wat is diabetes? Items:

Wat is diabetes? Informatiebrochure. Wat is diabetes? Items: I Informatiebrochure Wat is diabetes? Items: Diabetes type 1 Afweersysteem Vingerprikken Insuline injecteren Diabetes type 2 Andere vormen Wat is diabetes? Eilandjes van Langerhans in de Alvleesklier Er

Nadere informatie

Behandeling van diabetes type 2

Behandeling van diabetes type 2 Behandeling van diabetes type 2 Diabetes type 2 is de meest voorkomende vorm van diabetes: ongeveer negentig procent van de mensen heeft diabetes type 2. Hierbij is vaak sprake van een combinatie van factoren.

Nadere informatie

Changing Diabetes is een geregistreerd handelsmerk van Novo Nordisk A/S. Mariska Francke, diabetes type 1

Changing Diabetes is een geregistreerd handelsmerk van Novo Nordisk A/S. Mariska Francke, diabetes type 1 Novo Nordisk beschouwt het als haar missie om de toekomst van diabetes te veranderen. Om deze visie gestalte te geven hebben wij het Changing Diabetes-programma ontwikkeld. Changing Diabetes omvat diverse

Nadere informatie

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500, omhulde tabletten 500 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 850, omhulde tabletten 850 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 2. De intake 23 - Ernst van de klachten 24 - Het intakegesprek 25 3. Geneesmiddelen 29 - Medicijnen tegen vermoeidheid 30 4. Medisch

Nadere informatie

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Ipsen Endocrinologie Increlex (injectie met mecasermine [rdna-herkomst]) Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Voorlichtingsfolder zoals beschreven

Nadere informatie

Diabetes Mellitus type 2 en tabletgebruik. Diabetesteam IJsselland Ziekenhuis

Diabetes Mellitus type 2 en tabletgebruik. Diabetesteam IJsselland Ziekenhuis Diabetes Mellitus type 2 en tabletgebruik Diabetesteam IJsselland Ziekenhuis Wat is diabetes type 2? Diabetes type 2 komt veel bij ouderen voor. Vroeger werd deze vorm daarom ook wel ouderdomssuiker genoemd.

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Kind met diabetes en intensieve therapie. Algemene informatie voor kind en ouders

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Kind met diabetes en intensieve therapie. Algemene informatie voor kind en ouders Kind met diabetes en intensieve therapie Algemene informatie voor kind en ouders KIND MET DIABETES EN INTENSIEVE THERAPIE ALGEMENE INFORMATIE VOOR KIND EN OUDERS INLEIDING Je bent voor de behandeling van

Nadere informatie

www.diabetesopschool.nl

www.diabetesopschool.nl Informatie begeleiding schoolkamp Deze informatie is bestemd voor mensen die een schoolkamp begeleiden waaraan een kind met diabetes deelneemt. Als begeleiders weten hoe zij moeten handelen in bepaalde

Nadere informatie

Rudi Caron Diabetesteam Gasthuisberg Leuven

Rudi Caron Diabetesteam Gasthuisberg Leuven Rudi Caron Diabetesteam Gasthuisberg Leuven Diabetes: also a global disease Estimated global prevalence of diabetes In België :vandaag heeft 1/12 mensen diabetes 151 million 347 285 million 438 million

Nadere informatie

OMGAAN MET DIABETES MELLITUS OF SUIKERZIEKTE

OMGAAN MET DIABETES MELLITUS OF SUIKERZIEKTE OMGAAN MET DIABETES MELLITUS OF SUIKERZIEKTE Congres Zorgkundigen BEFEZO Ivan Tanghe Docent KTA Brugge DIABETES WERELDWIJD Wereld Het IDF (International Diabetes Federation) schatte het aantal diabetespatiënten

Nadere informatie

Diabetes. Inhoud. In Nederland hebben ongeveer 750.000 mensen diabetes. Van die 750.000 weten 200.000 personen niet dat ze de ziekte hebben.

Diabetes. Inhoud. In Nederland hebben ongeveer 750.000 mensen diabetes. Van die 750.000 weten 200.000 personen niet dat ze de ziekte hebben. Zorg bij diabetes Inhoud Vormen van diabetes 4 Klachten en symptomen 5 Oorzaken 6 Behandeling 7 Leven met diabetes 8 Meer informatie 9 Wat kan Kring-apotheek voor jou betekenen? 10 Diabetes Diabetes is

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Wat te doen bij ontregeling van een kind met diabetes mellitus en een insulinepomp

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Wat te doen bij ontregeling van een kind met diabetes mellitus en een insulinepomp Wat te doen bij ontregeling van een kind met diabetes mellitus en een insulinepomp WAT TE DOEN BIJ ONTREGELING VAN EEN KIND MET DIABETES MELLITUS EN EEN INSULINEPOMP INLEIDING Het toedienen van de juiste

Nadere informatie

Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte

Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte Kinderpneumologie Dr. Marleen Moens 53 6 Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte: mucoviscidose. 6.1. Inleiding 6.1.1. Definitie

Nadere informatie

Kinderen met diabetes samen onze zorg! vzw Hippo & Friends

Kinderen met diabetes samen onze zorg! vzw Hippo & Friends Kinderen met diabetes samen onze zorg! vzw Hippo & Friends www.hippoandfriends.com Informatie voor leraren en zorgverleners Leerkrachten en zorgverleners komen waarschijnlijk op een bepaald punt in aanraking

Nadere informatie

Eindexamen biologie vwo 2011 - II

Eindexamen biologie vwo 2011 - II Herprogrammeren van alvleeskliercellen Diabetes mellitus (suikerziekte) is een ernstige ziekte die op termijn kan leiden tot aandoeningen aan de nieren, ogen, voeten en hart en bloedvaten. Er zijn verschillende

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Dorstproef. Afdeling Interne geneeskunde

Dorstproef. Afdeling Interne geneeskunde Dorstproef Afdeling Interne geneeskunde In deze patiënteninformatie wordt uitgelegd wat de dorstproef inhoudt en hoe deze verloopt. Er is een woordenlijst als bijlage bijgevoegd om sommige woorden te verduidelijken.

Nadere informatie

DIABETESCONVENTIE REVALIDATIECONCEPT VOOR DIABETICI. - Patiëntinformatie -

DIABETESCONVENTIE REVALIDATIECONCEPT VOOR DIABETICI. - Patiëntinformatie - DIABETESCONVENTIE REVALIDATIECONCEPT VOOR DIABETICI - Patiëntinformatie - 1 Inleiding Een goede diabetesregeling is niet alleen belangrijk om zich goed te voelen, maar het staat vast dat een goede regeling

Nadere informatie

Diabetes. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Diabetes. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Diabetes Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Diabetes 3 Vormen van diabetes 4 Type1 4 Type2 4 Klachten en symptomen 5 Type1 5 Type2 5 Oorzaken 6 Behandeling

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zwangerschapsdiabetes. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zwangerschapsdiabetes. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis Refaja Ziekenhuis Stadskanaal Zwangerschapsdiabetes Begeleiding in het Refaja ziekenhuis ZWANGERSCHAPDIABETES BEGELEIDING IN HET REFAJA ZIEKENHUIS INLEIDING Deze folder is voor u bedoeld als u tijdens

Nadere informatie

Changing Diabetes is een geregistreerd handelsmerk. van Novo Nordisk A/S. Etery Sherbinad, diabetes type 2

Changing Diabetes is een geregistreerd handelsmerk. van Novo Nordisk A/S. Etery Sherbinad, diabetes type 2 Novo Nordisk beschouwt het als haar missie om de toekomst van diabetes te veranderen. Om deze visie gestalte te geven hebben wij het Changing Diabetes-programma ontwikkeld. Changing Diabetes omvat diverse

Nadere informatie

Hypo- en hyperglycaemie

Hypo- en hyperglycaemie Hoofdstuk 4 Hypo- en hyperglycaemie 4.1 Inleiding Normaal schommelt het bloedglucosegehalte tussen 4 en 8 mmo/l. Bij mensen met diabetes mellitus is een waarde tussen de 4 en de 10 mmol/l acceptabel. Bij

Nadere informatie

Wat is diabetes? De twee meest voortkomende types diabetes zijn:

Wat is diabetes? De twee meest voortkomende types diabetes zijn: zorgtraject Wat is diabetes? Diabetes is een chronische aandoening die wordt gekenmerkt door een onvoldoende of afwezige productie van insuline. Insuline is een hormoon dat door de alvleesklier (pancreas)

Nadere informatie

Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten

Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten Standpuntnota van de ENSA Scientific Advisory Committee Inleiding Eiwitten zijn een belangrijke voedingsstof die nodig zijn voor de groei en het herstel

Nadere informatie

BIJSLUITER 1. WAT IS DAFALGAN VOLWASSENEN 600 MG EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT?

BIJSLUITER 1. WAT IS DAFALGAN VOLWASSENEN 600 MG EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT? BIJSLUITER Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Raadpleeg uw arts of apotheker als u aanvullende vragen heeft. Bewaar deze bijsluiter, misschien heeft

Nadere informatie

Suikerziekte. bij honden en katten

Suikerziekte. bij honden en katten Wat is suikerziekte? Diabetes of suikerziekte is als ziekte bij mensen goed bekend. Maar wat niet iedereen weet is dat ook onze vrienden op vier poten het kunnen krijgen! Diabetes is een hormonale ziekte:

Nadere informatie

Acute ontsteking van de alvleesklier. Acute pancreatitis

Acute ontsteking van de alvleesklier. Acute pancreatitis Acute ontsteking van de alvleesklier Acute pancreatitis Uw behandelend arts heeft met u besproken dat een u een acute otsteking van de alvleesklier (pancreatitis) hebt. Deze folder geeft u informatie over

Nadere informatie

Met diabetes naar school

Met diabetes naar school Geconventioneerd Centrum voor Kinderen en Adolescenten met Diabetes Mellitus RIZIV-identificatienummer Centrum: 7.86.712.55 Campus Virga Jesse Stadsomvaart 11, 3500 Hasselt Tel. afspraken: 011 30 98 90

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER CREON 5000 maagsapresistent granulaat Pancreatine

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER CREON 5000 maagsapresistent granulaat Pancreatine BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER CREON 5000 maagsapresistent granulaat Pancreatine Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in

Nadere informatie

BELGIAN WORKING GROUP ON HEART FAILURE ANDCARDIAC FUNCTION

BELGIAN WORKING GROUP ON HEART FAILURE ANDCARDIAC FUNCTION BELGIAN WORKING GROUP ON HEART FAILURE ANDCARDIAC FUNCTION PERSCONFERENTIE 25SEPTEMBER2009 PROVINCIAAL ADMINISTRATIEF CENTRUM GENT 1 INHOUDSTAFEL 1. Persmededeling 3 2. Citaten 5 3. Voorstelling vandebwghf

Nadere informatie

Groeihormoontekort bij volwassenen

Groeihormoontekort bij volwassenen Groeihormoontekort bij volwassenen Informatie voor patiënten 658224_PFI_pat_indicatie_Adult_Ndl.indd 1 25-06-12 10:16 Voor wie is deze brochure bedoeld? Deze brochure is bedoeld voor volwassenen bij wie

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Stofwisseling

Mitochondriële ziekten Stofwisseling Mitochondriële ziekten Stofwisseling Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de stofwisseling. De stofwisseling is niet eenvoudig daarom

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Kindergeneeskunde. Keto-acidose

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Kindergeneeskunde. Keto-acidose Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Kindergeneeskunde Keto-acidose 1 Keto-acidose Onze lichaamscellen gebruiken glucose als brandstof. Als er in het lichaam een

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Diabetes Insipidus ANTWOORDKAART

Diabetes Insipidus ANTWOORDKAART Diabetes Insipidus Deze uitgave is mogelijk gemaakt door: Novartis Pharma B.V., producent van Sandostatine (octreotide) Postbus 241, 6800 LZ Arnhem, tel. (026) 37 82 100 Illustraties: Jack Prince DE NEDERLANDSE

Nadere informatie

SCHOOLEDUCATIE DIABETES MELLITUS TYPE I. Informatie voor leerkrachten uit onze voorlichtingsavonden.

SCHOOLEDUCATIE DIABETES MELLITUS TYPE I. Informatie voor leerkrachten uit onze voorlichtingsavonden. SCHOOLEDUCATIE DIABETES MELLITUS TYPE I Informatie voor leerkrachten uit onze voorlichtingsavonden. Welkom Een kind met diabetes in de klas/groep Programma Over Diabeter Wat is Diabetes Mellitus type I

Nadere informatie

zwangerschapsdiabetes

zwangerschapsdiabetes zwangerschapsdiabetes Wat is zwangerschapsdiabetes? Zwangerschapsdiabetes betekent dat we tijdens uw zwangerschap abnormaal hoge bloedsuikerwaarden vaststellen. Hoe ontstaat zwangerschapsdiabetes? Tijdens

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Diabetes en zwangerschap DIABETES EN ZWANGERSCHAP Bij diabetes mellitus is er te veel glucose in uw bloed: de bloedglucosewaarde is te hoog. Diabetes kan al bestaan voordat u zwanger bent, er is dan sprake

Nadere informatie

Normacol 62% Granulaat

Normacol 62% Granulaat B p. 1/5 Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Dit geneesmiddel is zonder voorschrift verkrijgbaar. Desalniettemin dient u Normacol 62% Granulaat zorgvuldig

Nadere informatie

Chronische ontsteking

Chronische ontsteking Chronische ontsteking van de alvleesklier - Chronische pancreatitis Chirurgie Beter voor elkaar Chronische ontsteking van de alvleesklier Chronische Pancreatitis Inleiding Deze folder geeft u informatie

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zelfregulatie bij intensieve therapie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zelfregulatie bij intensieve therapie Zelfregulatie bij intensieve therapie ZELFREGULATIE BIJ INTENSIEVE THERAPIE INLEIDING Deze folder geeft u algemene richtlijnen over zelfregulatie bij intensieve insulinetherapie. Zelfregulatie is het zelfstandig

Nadere informatie

DIABETES IN DE WERELD EEN GROEIENDE WELVAARTSEPIDEMIE

DIABETES IN DE WERELD EEN GROEIENDE WELVAARTSEPIDEMIE DIABETES IN DE WERELD EEN GROEIENDE WELVAARTSEPIDEMIE PROGRAMMA Wat is diabetes Wat doet Diabetesvereniging Nederland Internationale contacten Diabetes in de wereld: hoe verder? stofwisseling Lichaam functioneert

Nadere informatie

Diabetes. jouw thuisverpleging. onze expertise.

Diabetes. jouw thuisverpleging. onze expertise. Diabetes jouw thuisverpleging. onze expertise. Diabetes... en nu? Diabetes is een chronische aandoening die hoe langer hoe meer Belgen treft. Een gezonde levensstijl is de beste preventie tegen uitbreiding

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

Chirurgie. Acute Pancreatitis. Afdeling: Onderwerp:

Chirurgie. Acute Pancreatitis. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Chirurgie Acute Pancreatitis 1 Acute Pancreatitis Acute ontsteking van de alvleesklier Ligging en functie van de alvleesklier De alvleesklier (het pancreas) is een orgaan dat dwars

Nadere informatie

Vetverbranding in de hersenen?

Vetverbranding in de hersenen? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Kan een synthetische olie helpen om de hersenen van voedsel te voorzien

Nadere informatie

H.6 regeling. Samenvatting

H.6 regeling. Samenvatting H.6 regeling Samenvatting Zenuwstelsel Het zenuwstelsel bestaat uit: Centrale zenuwstelsel ( bestaat uit: grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam en ruggenmerg Zenuwen Functies van zenuwstelsel: Verwerken

Nadere informatie

In deze brochure vindt u informatie over het ketogeen dieet en de plussen en minnen ervan.

In deze brochure vindt u informatie over het ketogeen dieet en de plussen en minnen ervan. De behandelingsmodule Ketogeen dieet van Kempenhaeghe richt zich op kinderen en - in onderzoeksvorm - op volwassenen die kampen met een moeilijk behandelbare vorm van epilepsie bij wie, ondanks de toepassing

Nadere informatie

chronische alvleesklierontsteking

chronische alvleesklierontsteking patiënteninformatie chronische alvleesklierontsteking U heeft last van een terugkerende ontsteking van de alvleesklier. We noemen dit een chronische alvleesklierontsteking. Wat is een chronische alvleesklierontsteking?

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

HOE WORDT JE VOEDSEL VERTEERD?

HOE WORDT JE VOEDSEL VERTEERD? HOE WORDT JE VOEDSEL VERTEERD? 1 Verteren is oplosbaar maken Voedingsstoffen moeten uiteindelijk in de cellen van je lichaam terechtkomen. Ze worden naar de cellen vervoerd via je bloed. Maar voordat het

Nadere informatie

18/06/2014 GROEPSVOORLICHTING DIABETES INHOUD WAAROM INFO OVER DIABETES? Info diabetes Prevalentie Types

18/06/2014 GROEPSVOORLICHTING DIABETES INHOUD WAAROM INFO OVER DIABETES? Info diabetes Prevalentie Types INHOUD GROEPSVOORLICHTING DIABETES W E R K G R O E P D I AB E T E S L M N Z U I D E R K E M P E N Info diabetes Prevalentie Types Wat is LMN Werkgroep diabetes Conversation Maps Wat? Samenwerking lokaal

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zwangerschapsdiabetes. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zwangerschapsdiabetes. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis Zwangerschapsdiabetes Begeleiding in het Refaja ziekenhuis ZWANGERSCHAPSDIABETES BEGELEIDING IN HET REFAJA ZIEKENHUIS INLEIDING waar het ziekenhuis, omdat tijdens heeft ontwikkeld. Zwangerschapsdiabetes

Nadere informatie

DIABETOgen Test. Diabetes mellitus Typ II. Risico s in kaart. Diabetes Mellitus

DIABETOgen Test. Diabetes mellitus Typ II. Risico s in kaart. Diabetes Mellitus DIABETOgen Test Diabetes mellitus Typ II Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De DIABETOgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op diabetes mellitus type

Nadere informatie

Wat is diabetes mellitus?

Wat is diabetes mellitus? Hoofdstuk 1 Wat is diabetes mellitus? 1.1 Inleiding Uw arts heeft u verteld dat u diabetes mellitus (suikerziekte) heeft. Ongetwijfeld heeft u veel vragen, zoals: hoe kom ik aan diabetes, wat is er aan

Nadere informatie

Hypoglycemie. < 60 mg/dl = hypo Symptomen: Beven Zweten Duizelig Vlekken zien Honger Hoofdpijn, moeheid Bleek zien Karakterveranderingen.

Hypoglycemie. < 60 mg/dl = hypo Symptomen: Beven Zweten Duizelig Vlekken zien Honger Hoofdpijn, moeheid Bleek zien Karakterveranderingen. Hypoglycemie < 60 mg/dl = hypo Symptomen: Beven Zweten Duizelig Vlekken zien Honger Hoofdpijn, moeheid Bleek zien Karakterveranderingen. Hypoglycemie Behandeling: 1. Bij twijfel glycemiecontrole. 2. Indien

Nadere informatie

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Ontwikkelen van een eilandjesbron ten behoeve van transplantatie van geëncapsuleerde eilandjes van Langerhans voor behandeling van diabetes 1.2 Looptijd van

Nadere informatie