Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk"

Transcriptie

1 Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

2 Colofon Titel Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk Auteur Eline Raaphorst en Paul Steehouder Versie Definitief Datum December 2010 Projectnummer ecbo s-hertogenbosch Postbus BP s-hertogenbosch T F ecbo Utrecht Postbus DD Utrecht T F ecbo 2010 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, op welke andere wijze dan ook, zonder vooraf schriftelijke toestemming van de uitgever.

3 Inhoudsopgave Inleiding Onderzoekskader Beleidscontext Inhoudelijk debat over taalonderwijs en taalbeleid Empirische evidentie Onderzoeksopzet en uitvoering Probleemanalyse en doelstellingen van het onderzoek Centrale vraagstellingen en onderzoeksvragen Onderzoeksopzet en werkwijze Selectie instellingen Data-analyse en rapportage van de afzonderlijke studies Analyse van de data uit vier studies Validering onderzoeksresultaten Onderzoeksresultaten sturingsmaatregelen Inleiding Visie Doelen en beoogde resultaten Sturing in de schoolorganisatie Sturing in de organisatie van het onderwijs Onderzoeksresultaten: primair proces Taaldiagnose Taal in de vaklessen Taal in leerbedrijven Taallessen Feedback, toetsing en examinering Samenvatting en conclusies Sturingsmaatregelen Primair proces Vervolgonderzoek Slotwoord Literatuur Bijlagen Bijlage 1: Onderzoeksvragen Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk ecbo 3

4 7.2 Bijlage 2 Overzicht van geanalyseerde documenten en interviews per mboinstelling Bijlage 3 Overzicht van experts die geraadpleegd zijn in de verschillende fasen van het onderzoek Lijst met afkortingen ecbo Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

5 Inleiding Vanaf het einde van de jaren negentig van de vorige eeuw is in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) de nadruk steeds meer gaan liggen op het ontwikkelen van beroepscompetenties, waarbij expliciete aandacht voor Nederlandse taal steeds minder belangrijk werd gevonden. Nederlandse taal werd vaak geïntegreerd in de beroepsgerichte vakken en steeds minder als een apart vakgebied gezien, eerder als iets erbij. Vanaf 2004 ontstond maatschappelijke zorg over de dalende taalniveaus in het mbo. In de media werd dit breed uitgemeten en verhoging van taalniveaus kwam op de politieke agenda. Dat heeft geleid tot beleidsmaatregelen die gericht zijn op de verhoging van taalniveaus. In het Aanvalsplan Laaggeletterdheid (Van A tot Z betrokken, 2005) heeft de overheid de ambitie neergelegd om het aantal laaggeletterden in Nederland terug te brengen, onder meer door vanuit preventieoptiek meer aandacht te geven aan taalonderwijs in het mbo. Daarnaast is Nederlandse taal de afgelopen jaren weer expliciet en als apart vakgebied benoemd voor de curricula en de opleidingsprogramma s in het mbo. In 2009 is een serie maatregelen voor het mbo aangekondigd, om richting aan en structuur voor een samenhangend curriculum voor Nederlandse taal en rekenen te geven. Een van die maatregelen is de wettelijke verankering van referentieniveaus en het invoeren van centrale examinering voor Nederlandse taal in het mbo 1. Het politiek belang van het werken met niveaus voor taal en rekenen is benoemd en daarmee is de aandacht voor taal en rekenen meer dan voorheen terug in het mbo. In mbo-instellingen leven verschillende opvattingen over wat goed taalonderwijs is. Het debat over goed taalonderwijs gaat in de kern over de vraag of Nederlandse taal apart of geïntegreerd met beroepscompetenties aangeboden moet worden. Vakdocenten, docenten Nederlands en managers hebben daarin verschillende rollen en posities. Mbo-instellingen hebben op basis van de Regeling intensivering Nederlandse taal en rekenen begin 2010 implementatieplannen opgesteld. In totaal dienden 65 instellingen een implementatieplan in. In het ingediende implementatieplan bouwen 35 instellingen voort op bestaand beleid voor Nederlandse taal 2. Uit deze cijfers valt op te maken dat voor Nederlandse taal veel instellingen al maatregelen nemen. Welke maatregelen worden genomen, hoe het taalonderwijs in het mbo vorm krijgt en wat daarbij rollen en taken van taal- en vakdocenten zijn, is niet bekend. Daarom is in 2009 door ecbo een meerjarig onderzoek gestart naar taal en rekenen in het mbo. In de eerste fase van het onderzoek ( ) is in mbo-instellingen gekeken naar varianten in de aansturing van beleid voor Nederlandse taal, de diversiteit van maatregelen op strategisch/tactisch niveau en de uitwerking en doorvertaling daarvan naar het primaire onderwijsproces. Ook is gekeken naar de varianten in de programma s Nederlandse taal in 1 Referentieniveaus beschrijven wat deelnemers gedurende hun schoolloopbaan moeten kennen en kunnen op het gebied van taal en rekenen. Referntieniveaus geven aan waar naartoe gewerkt wordt. Voor het mbo zijn fundamentele niveaus (2F en 3F) vastgelegd. 2F wordt gezien als een niveau dat nodig is voor adequaat maatschappelijk functioneren. De referentieniveaus zijn bedoeld als instrument voor onderwijsinstellingen om ambities te formuleren voor alle deelnemers en vast te stellen of deelnemers de doelen bereiken. Daarnaast zijn de referentieniveaus de basis voor doorlopende leerlijnen voor taal en rekenen tussen verschillende onderwijssectoren. 2 Deze gegevens zijn ontleend aan de algemene analyse implementatieplannen taal en rekenen van het Steunpunt taal en rekenen mbo, 2010, Ede. Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk ecbo 5

6 de praktijk. Daarbij is onderzocht welke factoren van invloed zijn op de keuzes die instellingen maken en wat daarbij de invloed van nieuwe beleidskaders is. Bij de uitvoering van het onderzoek is gekozen voor gevalsstudies in vier instellingen. Daarmee is de breedte en diepgang in het scala van sturingsmaatregelen en de gekozen oplossingen in de uitwerkingen van het taalonderwijs in kaart gebracht. In deze publicatie worden de onderzoeksresultaten en conclusies gepresenteerd. De studies zijn uitgevoerd in de periode juni 2009 april Vanaf het voorjaar 2010 hebben de implementatieplannen van de instellingen een nieuwe impuls gegeven aan het beleid van de instellingen om het onderwijs in Nederlandse taal te intensiveren en te verbeteren. Deze implementatieplannen hebben een looptijd tot De resultaten en effecten hiervan kunnen in de tweede fase van het onderzoek in beeld gebracht worden. Daarin zal geprobeerd worden meer inzicht te krijgen in de variabelen van de varianten in het taalonderwijs die in deze rapportage worden beschreven. Daarnaast is de vraag naar de effecten van verschillende varianten taalaanbod op taalprestaties van deelnemers in de tweede fase van het onderzoek aan de orde. Leeswijzer In hoofdstuk 1 wordt het onderzoekskader beschreven. Het onderzoekskader bestaat uit drie invalshoeken: de beleidscontext van Nederlandse taal in het mbo, het inhoudelijke debat over Nederlandse taal en de empirische evidentie. Daarbij gaat het om gegevens over taalprestaties van mbo-deelnemers en de empirische evidentie voor verschillende benaderingen en aanpakken van taalonderwijs. De onderzoeksopzet en de onderzoeksuitvoering beschrijven we in hoofdstuk 2. We gaan dieper in op de probleemstelling en onderzoeksvragen en verantwoorden de methode en aanpak van de dataverzameling, de data-analyse en synthese. Ook geven we aan op welke wijze we de onderzoeksresultaten en conclusies hebben gevalideerd. Hoofdstuk 3 beschrijft de onderzoeksresultaten over sturingsmaatregelen in de mboinstellingen. De onderzoeksresultaten worden aan de hand van de onderzoeksvragen gegeven. Daarbij maken we gebruik van citaten uit interviews en geanalyseerde beleidsdocumenten om de patronen en tendens die we zijn tegengekomen te illustreren. Hoofdstuk 4 beschrijft onderzoeksresultaten die verkregen zijn op de onderzoeksvraag naar de uit- en doorwerking van de sturingsmaatregelen in het primaire proces. Ook hier zijn de onderzoeksresultaten geordend en gestructureerd aan de hand van de onderzoeksvragen. In hoofdstuk 5 geven we de conclusies op basis van de onderzoeksresultaten in de voorgaande hoofdstukken. Ook hier houden we vast aan de structuur van de onderzoeksvragen zodat er een consistente lijn is tussen onderzoeksvragen, onderzoeksresultaten en conclusies. In hoofdstuk 5 staan ook aanbevelingen voor vervolgonderzoek. 6 ecbo Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

7 1 Onderzoekskader Dit hoofdstuk bevat het onderzoekskader. Eerst schetsen we in paragraaf 1.1 de beleidcontext. We geven in grote lijnen aan hoe Nederlandse taal is gepositioneerd in de kwalificatiestructuur middelbaar beroepsonderwijs, vanaf de invoering van de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) in 1996 tot en met de Wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen in We bespreken maatregelen van de overheid die zich richten op verbetering van taalprestaties van mbo-deelnemers en de invoering van nieuwe beleidskaders. Het inhoudelijk debat over Nederlandse taal en taalbeleid bespreken we in paragraaf 1.2. We gaan eerst in op de positionering van het vak Nederlands als moedertaal in het (v)mbo. Daarna wordt het taalgericht vakonderwijs, dat vanuit het tweedetaalonderwijs ontstaan is, toegelicht. In paragraaf 1.3. Bespreken we empirisch onderzoek naar de taalprestaties van mbodeelnemers. Ook wordt een overzicht van onderzoeksliteratuur over de empirische evidentie voor verschillende benaderingen en aanpakken van taalonderwijs gegeven. 1.1 Beleidscontext Positionering van Nederlandse taal in de kwalificatiestructuur Op 1 januari 1996 is de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) in werking getreden. In het kader van de WEB is op 1 augustus 1997 de landelijke kwalificatiestructuur voor het beroepsonderwijs ingevoerd met vier opleidingsniveaus en twee leerwegen (bol en bbl 3 ). In deze kwalificatiestructuur zijn eindtermen voor Nederlandse taal ondergebracht in de Maatschappelijk Culturele Kwalificatie en in de beroepsgerichte deelkwalificaties. In de aanloop naar deze kwalificatiestructuur bleken grote verschillen te bestaan in de vorm, inhoud en diepgang van taaleisen tussen de verschillende opleidingen. Deze verschillen waren voor het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) aanleiding om nieuwe richtlijnen voor de opstellers van de eindtermendocumenten op te stellen. In die richtlijnen werd opgenomen dat de uitwerking van de Maatschappelijke Culturele Kwalificatie tot stand moest komen op basis van een zogenaamd Maatschappelijk Cultureel Profiel 4. In de richtlijnen is geen verwijzing naar het vak Nederlands opgenomen (Lüken, 1996). Met de vaststelling van de derde generatie eindtermen is Nederlandse taal onderdeel van de algemene vorming én geïntegreerd in de beroepsgerichte deelkwalificaties. Nederlandse taal is geen apart leergebied met eindtermen en geen onderdeel van de examens. Mboinstellingen hebben ruimte voor eigen beleid om Nederlandse taal in de opleidingsprogramma s en de examens op te nemen. (Van Goch, 1998). Vanaf 1999 wordt gewerkt aan een nieuwe kwalificatiestructuur die vanuit het aanleren van competenties is vormgegeven. In de ontwikkeling van opeenvolgende versies van de kwalificatiedossiers en het daarmee samenhangende brondocument Leren, Loopbaan en Burgerschap, zien we dat Nederlandse taal steeds meer expliciet wordt gepositioneerd, zowel in de verbinding met het beroep als in de verbinding met algemene vorming. De eisen 3 Bol staat voor beroepsopleidende leerweg. Bbl staat voor basisberoepsgerichte leerweg (vmbo) of beroepsbegeleidende leerweg (mbo). 4 Het Maatschappelijk Cultureel Profiel is het equivalent van de diverse beroepsprofielen, die de basis waren voor de uitwerking van de deelkwalificaties. Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk ecbo 7

8 voor algemene vorming zijn niet langer ondergebracht in een Maatschappelijk Culturele Kwalificatie, maar in een brondocument Leren, Loopbaan en Burgerschap dat onlosmakelijk deel uitmaakt van de kwalificatiedossiers van alle opleidingsrichtingen 5. In de eerste generatie kwalificatiedossiers (vanaf 2004) zijn de eisen voor Nederlandse taal voor het beroep vastgelegd in de kwalificatiedossiers. In sommige dossiers zijn ze nog impliciet, geïntegreerd met de beroepseisen beschreven. In andere kwalificatiedossiers zijn ze meer expliciet benoemd met verwijzing naar de niveaus van het dan beschikbare Raamwerk NT2, waarin niveaus voor Nederlandse taal zijn beschreven. Taaleisen voor Leren, Loopbaan en Burgerschap zijn in het brondocument opgenomen, ook met een verwijzing naar de niveaus van het Raamwerk NT2 6. De taaleisen hebben in deze eerste generatie kwalificatiedossiers nog geen verplichtend karakter. Scholen maken zelf keuzes of en hoe ze Nederlandse taal in het onderwijs en de examinering inpassen. Vanaf het cohort krijgen de taaleisen in de kwalificatiedossiers een andere status. De taaleisen voor het beroep veranderen eerst nog niet, maar de taaleisen voor Leren, Loopbaan en Burgerschap zijn voor de cohorten vanaf 2007 vastgelegd in een addendum bij het brondocument. Taaleisen maken vanaf nu deel uit van het onderwijs én de examinering. Taaleisen voor het beroep veranderen met de vaststelling van de tweede generatie kwalificatiedossiers. Op basis van het vernieuwde format zijn de taaleisen voor het beroep in alle kwalificatiedossiers vastgelegd volgens de niveau-indeling van het dan inmiddels beschikbare Raamwerk Nederlands 7. Zowel voor het beroepsmatig als voor het maatschappelijk functioneren, zijn met de invoering van de competentiegerichte kwalificatiestructuur eisen voor Nederlandse taal vastgelegd. Het is vooralsnog de verantwoordelijkheid van de mbo-instellingen om aan te tonen dat de vereiste niveaus door deelnemers worden gerealiseerd. Naar een wettelijke basis De maatschappelijke zorg over dalende niveaus voor taal en rekenen in het Nederlandse onderwijs is voor de overheid aanleiding om vanaf 2006 een reeks van maatregelen in te zetten. Doel van de overheid is om een trend van langzame achteruitgang in de beheersing van taal en rekenen te keren. Een van de maatregelen is het instellen van een expertgroep met opdracht om te adviseren over referentieniveaus voor Nederlandse taal en rekenen voor alle sectoren van het onderwijs. De Expertgroep Doorlopende Leerlijnen stelt in haar advies uit 2008 dat een referentiekader helpt om te komen tot effectievere en efficiëntere onderwijsprogramma s voor Nederlandse taal en rekenen waarbij er een goede aansluiting is tussen verschillende onderwijssectoren. Ook kan het referentiekader volgens de expertgroep scholen helpen om het taal- en rekenonderwijs beter te doordenken. En het kan scholen helpen bij het vaststellen waar remediëring nodig is, waar onderhoud volstaat en waar 5 Het brondocument Leren, Loopbaan en Burgerschap heeft in de ontwikkeling van de kwalificatiestructuur verschillende opeenvolgende versies gekend. In deze rapportage verwijzen we naar de versie van april 2007 (Leren, Loopbaan en Burgerschap, april 2007). 6 Het Raamwerk NT2 is ontwikkeld ten behoeve van het onderwijs in het Nederlands als tweede taal. Het bevat niveauomschrijvingen voor tweede taalleerders op basis van het CEF (Common European Framework of Reference of Languages). 6. In Nederland zijn vanaf 2001 meerdere op het CEF gebaseerde raamwerken voor talen verschenen. Het CEF is ontwikkeld voor de moderne vreemde talen. In de uitwerkingen zijn de CEF niveaus in raamwerken ook bruikbaar gemaakt voor Nederlands als tweede taal en Nederlands als standaardtaal. In Raamwerk Nederlands (Bohnenn e.a., 2007) wordt een overzicht gegeven van alle bronnen die ten grondslag liggen aan dat raamwerk en daarmee indirect ook aan de in 2010 vastgestelde referentieniveaus voor Nederlandse taal. 8 ecbo Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

9 doorgewerkt moet worden naar het beoogde eindniveau. Na raadpleging van deskundigen in de sectoren is door het ministerie een traject uitgezet voor de invoering van het referentiekader. Een eerste stap daarin is wettelijke verankering van de referentieniveaus. Met ingang van augustus 2010 is het referentiekader in de wet vastgelegd. De wet is een sectoroverstijgende wet en geldt voor het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs, het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs. Voor het mbo is de Wet referentieniveaus in twee opzichten een trendbreuk met het beleid tot nu toe. Ten eerste zijn taaleisen niet langer alleen geregeld en vastgelegd in de kwalificatiestructuur, maar ze zijn -onafhankelijk van de ontwikkelingen in de kwalificatiestructuur- ook vastgelegd in een aparte wet. Ten tweede worden voor Nederlandse taal en rekenen centrale examens ingevoerd, terwijl in de WEB is geregeld dat mbo-instellingen zelf verantwoordelijk zijn voor de inhoud en de organisatie van de examens. Deze trendbreuk betekent dat de WEB is aangepast voor zover het gaat om de taal- en rekenniveaus in het mbo. De aanpassing is ook nodig om de invoering van de centrale examens mogelijk te maken. In een Examenbesluit is aangegeven welke onderdelen van Nederlandse taal en rekenen middels centrale examens en instellingsexamens worden geëxamineerd. Ook is vastgelegd dat de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van centrale examinering niet bij de mbo-instellingen ligt, maar bij het College voor Examens. Mbo-instellingen hebben te maken met generieke én beroepsgerelateerde taaleisen. De generieke taaleisen zijn vastgelegd in de wet. De beroepsgerelateerde taaleisen zijn vastgelegd in de kwalificatiedossiers. Deze laatste taaleisen kunnen hoger of lager zijn dan de beheersingsniveaus van het referentiekader. Voor de examinering gelden echter de in de wet vastgelegde referentieniveaus. De beroepsgerichte, onderliggende taalvaardigheden maken deel uit van de beroepsgerichte examens. Deze taalvaardigheden hoeven niet apart te worden geëxamineerd. De vormgeving van de beroepsgerichte examens en de plaats van beroepsgerichte taaleisen in de examinering is de verantwoordelijkheid van de instelling. Overheidsmaatregelen De totstandkoming van de Wet Referentieniveaus staat niet op zichzelf. De invoering van de referentieniveaus past binnen een breder pakket aan beleidsimpulsen en maatregelen van de overheid, die gericht zijn op het tegengaan van een dalende lijn in de taalprestaties in het Nederlandse onderwijs. Een belangrijke impuls voor het tegengaan van dalende taalprestaties is gegeven met het Aanvalsplan Laaggeletterdheid (Van A tot Z betrokken, 2005). Met het aanvalsplan heeft de overheid de ambitie geformuleerd om het probleem van laaggeletterdheid in verschillende levensfasen en verschillende contexten aan te pakken. Een van de gebieden waarop het aanvalsplan zich richt, is het middelbaar beroepsonderwijs. Doelstellingen voor het mbo zijn in het aanvalsplan vanuit een preventieoptiek geformuleerd. Het gaat erom maatregelen te treffen die laaggeletterdheid bij mbo-deelnemers kan voorkomen. In het kader van het Aanvalsplan is het Raamwerk Nederlands voor het (v)mbo ontwikkeld en ingevoerd. Dit Raamwerk Nederlands (Bohnenn e.a., 2007) beschrijft taalvaardigheidniveaus voor het mbo waarin taal een functie heeft voor het leren, voor het beroepsmatig en het maatschappelijk functioneren. Het Raamwerk is tot 2010 gebruikt voor het benoemen van de taaleisen in de kwalificatiedossiers en in het brondocument Leren, Loopbaan en Burgerschap. Volgens Kuiken (2010) heeft het raamwerk als een katalysator gewerkt voor het denken over en vaststellen van taalniveaus in de verschillende Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk ecbo 9

10 onderwijssectoren. En is het een belangrijk bron geweest in de ontwikkeling en vaststelling van de referentieniveaus Nederlandse taal. Een vergelijking tussen het Raamwerk Nederlands en de referentieniveaus toont aan dat er veel overeenkomsten zijn tussen de twee beschrijvingskaders (Referentieniveaus taal en rekenen in het mbo: een vergelijking op hoofdlijnen, 2010). In het aanvalsplan is ook ingezet op ondersteuning van het management van mboinstellingen bij de ontwikkeling van strategisch taalbeleid, dat gericht is op structurele verbetering van de taalvaardigheid van deelnemers. Middels een landelijk platform is een impuls gegeven aan kennisuitwisseling tussen mbo-instellingen over strategisch taalbeleid en succesvolle benaderingen van taalonderwijs (Kuiken, 2010). Het aanvalsplan heeft een looptijd tot eind Overheidsmaatregelen die gericht zijn om taalniveaus van mbo-deelnemers op een hoger niveau te brengen, zijn vanaf 2010 opgenomen in het Uitvoeringsplan taal en rekenen mbo (2009). In het uitvoeringsplan is aangegeven dat het doel van de Wet referentieniveaus meerledig is: Zichtbaar maken van taalniveaus van deelnemers. Tot stand brengen van meer doelgericht taal- en rekenonderwijs middels omschreven doelen. Betere overdracht van deelnemers tussen sectoren door een gemeenschappelijke taal. Doorlopende leerlijnen voor taal en rekenen. Opnieuw (beter) doordenken van taal- en rekenonderwijs door scholen. Referentiekader is basis voor methoden, leermiddelen en examens. Het uitvoeringsplan omvat een periode van januari 2010 tot januari 2014, het jaar waarin de centrale examens voor mbo niveau 4 voor de eerste keer worden afgenomen. De maatregelen die in het plan zijn opgenomen, richten zich op de invoering van het referentiekader met ingang van 1 augustus 2010 en de invoering van de centrale examens in het schooljaar In het uitvoeringsplan wordt genoemd dat een zorgvuldige en geleidelijke invoering van het nieuwe taal- en rekenbeleid nodig is. Zo wordt gesteld dat het belangrijk is om rekening te houden met het gegeven dat taal- en rekenvaardigheden van deelnemers die vanuit het voortgezet onderwijs instromen in het mbo nog niet altijd voldoende zullen zijn. In het plan staat dat zorgvuldig besloten moet worden over de consequenties van het behalen van taalen rekenniveaus voor de diplomering. Een toename van ongediplomeerd schoolverlaten als gevolg van de taal- en rekeneisen, moet voorkomen worden. Het ministerie zal beslissingen hieromtrent baseren op onderzoek naar feitelijke prestaties van deelnemers ten opzichte van de referentieniveaus. Het ministerie verwacht van de mbo-instellingen dat zij een taal- en rekenbeleid ontwikkelen dat gericht is op effectieve en efficiënte programma s voor taal en rekenen, dat effecten meet van inspanningen op de taal- en rekenniveaus van de deelnemers en dat erop stuurt dat deelnemers zo snel mogelijk worden toegerust voor de referentieniveaus. Daarnaast verwacht het ministerie van de instellingen dat ze zich zorgvuldig voorbereiden op de invoering van de centrale examens, onder meer door deelname aan de proefexamens. Het College voor Examinering -dat belast is met de uitvoering van de centrale examens in 10 ecbo Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

11 het mbo- heeft in samenspraak met onder meer het ministerie van OCW, MBO Raad en de mbo-instellingen, een implementatieplan opgesteld voor de invoering van de centrale examens (Implementatieplan centraal ontwikkelde examens taal en rekenen in mbo, 2010). Op basis van de Regeling intensivering taal en rekenen (2009) kunnen mbo-instellingen een beroep doen op additionele middelen. Doel van deze regeling is dat er structureel een verhoging van de taal- en rekenvaardigheden plaatsvindt bij mbo-deelnemers. De middelen kunnen besteed worden aan aanpassing van didactiek of pedagogiek, toetsing, extra onderwijstijd, nieuwe of aangepaste faciliteiten, professionalisering van docenten en andere activiteiten die gericht zijn op intensivering van het taal- en rekenonderwijs. Naast de investering van extra middelen, kunnen instellingen een beroep doen op ondersteuning van het Steunpunt taal en rekenen 8. In het uitvoeringsplan staat dat de invoering van taal en rekenen in het mbo door het ministerie wordt geëvalueerd in 2011 en in De evaluatie richt zich op: de relatie tussen de prestaties van de huidige mbo-deelnemers en de geformuleerde ambities; de effecten van intensiever taal- en rekenonderwijs op de prestaties van de mbodeelnemers; het tempo waarin instellingen en deelnemers ambities realiseren. 1.2 Inhoudelijk debat over taalonderwijs en taalbeleid Het inhoudelijk debat over taalonderwijs en taalbeleid bespreken we vanuit twee invalshoeken. De ene invalshoek is de positionering van het vak Nederlands als moedertaal in relatie tot de beroepsvakken. De tweede invalshoek is de ontwikkeling van taalgericht vakonderwijs dat vanuit het tweedetaalonderwijs 9 tot stand is gekomen. Positionering van het vak Nederlands In de vorige paragraaf is aangegeven dat vanaf 1997 mbo-instellingen ruimte hadden om het onderwijs in Nederlandse taal in te richten en te examineren. Er is in verschillende mboinstellingen discussie geweest over de positionering van het vak Nederlands. Er zijn ook opleidingen waar het vak Nederlands als apart vak op het rooster is blijven staan en er zijn opleidingen waar docenten Nederlands al vanaf begin negentiger jaren initiatief namen om Nederlandse taal te verbinden, combineren en integreren met algemene vorming en met beroepsvakken (Van Goch, 1992; 1994; 1998). In de periode tussen 1998 en 2004 zijn geen publicaties bekend over de positionering van het vak Nederlands in het mbo. De discussie daarover lijkt in die periode niet gevoerd te worden. Vanaf 2004 verschijnen er weer publicaties over het vak Nederlands in het (v)mbo (Neuvel, Bersee e.a., 2004; Bonset & Ebbers, 2007; Kuiken, 2010). Neuvel, Bersee e.a. (2004) stellen op basis van diepte-interviews met docenten vast dat in ongeveer een derde van de door hen onderzochte opleidingsclusters in het mbo, onderwijs in taalvaardigheid in aparte lessen Nederlands plaatsvindt. In ruim de helft van de opleidingsclusters is sprake van een combinatie van aparte lessen Nederlands en een 8 Steunpunt taal en rekenen mbo is ingericht door het ministerie van OCW en heeft als taak informatie te geven aan mbo-instellingen over intensivering van taal en rekenen. Het Steunpunt heeft een helpdeskfunctie. 9 Tweedetaalonderwijs is gericht op het onderwijs aan deelnemers met een anderstalige achtergrond. Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk ecbo 11

12 geïntegreerd aanbod. Een paar jaar later schetst Kuiken (2010) een ander beeld. Hij stelt dat veel mbo-instellingen bezig zijn om hun taalonderwijs in te richten als integraal of geïntegreerd onderdeel van het opleidingsprogramma. Volgens Kuiken wordt in veel opleidingen taalontwikkeling vooral gezien als een integraal onderdeel van competentiegericht opleiden. Nederlands als vak is volgens Kuiken beperkt zichtbaar op de roosters van de opleidingsprogramma s (Kuiken, 2010). Een eenduidig beeld van de positionering van Nederlands als vak is er niet. Beide publicaties geven wel aanwijzingen dat er in het mbo verschillende varianten van het vak Nederlands zijn; als apart vak maar ook geïntegreerd met vakonderwijs. De positionering van het vak Nederlands in het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo) is meer eenduidig. Bonset en Ebbers (2007) deden onderzoek naar Nederlandse taal in het vmbo. Volgens hen gaat het debat over taalonderwijs in de kern terug naar de vraag over de wenselijkheid en mogelijkheid om taal in combinatie met andere vakken aan te bieden. In de periode hebben zij onderzoek gedaan naar de mate van integratie van Nederlandse taal met andere vakken in het vmbo. Het blijkt dat in % van de vmbo-scholen Nederlandse taal als apart vak aanbiedt en 1% deels apart en deels geïntegreerd. In 2005 zijn die percentages respectievelijk 86% en 14%. Er is een kleine toename van vmbo-scholen die Nederlandse taal deels apart en deels geïntegreerd aanbieden. Er zijn geen vmbo-scholen die Nederlandse taal geheel geïntegreerd aanbieden. Op basis van ervaringen met vernieuwingsprojecten voor moedertaalonderwijs, stellen zij dat een gedeeltelijke integratie van Nederlands met andere vakken verrijkend kan zijn voor het leren van de Nederlandse taal én verrijkend voor het leren van de andere vakken. Maar dan moet die integratie wel voldoen aan een aantal voorwaarden. De voorwaarden die zij noemen, zijn: integratie op deelgebieden van het vak (zakelijke taalvaardigheden), met goed lesmateriaal dat taaltaken integreert met taken van het andere vak, met inzet en expertise van docenten van andere vakken en een duidelijke rol voor de docent Nederlands (onder andere bij reflectie op taalleren) (Bonset & Ebbers, 2007). Een mogelijke verklaring voor de verschillen in positionering van Nederlands als vak in vmbo en mbo kan liggen in de verschillen in status van taaleisen. In het vmbo zijn taaleisen voor alle leerwegen vastgelegd in het examenprogramma Nederlands. In het mbo zijn taaleisen pas vanaf 2004 fasegewijs steeds meer expliciet vastgelegd. Het is niet bekend of de recente wettelijke verankering van Nederlandse taal in het mbo door mbo-instellingen aangegrepen wordt om het vak Nederlands opnieuw en anders te positioneren in de curricula en de opleidingsprogramma s. Daarvoor is onderzoek nodig naar wenselijkheid van mbo-instellingen om Nederlandse taal apart, geïntegreerd of in combinatie met vakonderwijs aan te bieden en de mogelijkheden om dat in het primaire proces te organiseren. Taalgericht vakonderwijs In de jaren negentig van de vorige eeuw kregen veel mbo-instellingen te maken met een grote toestroom van anderstalige deelnemers, die onder meer door taalproblemen moeite hadden om in het mbo een diploma te halen. Raaphorst (2007) stelt dat deze toestroom ertoe geleid heeft dat in veel mbo-instellingen taalbeleid Nederlands is ontwikkeld. Daarin is volgens Raaphorst het besef aanwezig dat tweede taalleren geïntegreerd met beroepsvaardigheden alléén onvoldoende is voor taalontwikkeling van deelnemers, dat voldoet aan eisen voor beroepsmatig en maatschappelijk functioneren. Op basis van haar 12 ecbo Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

13 onderzoek stelt Raaphorst dat expliciete aandacht voor tweede taalontwikkeling daarvoor nodig is. De visie op taalbeleid in het mbo is beïnvloed door het werken aan Nederlandse taal in meertalige klassen in het voortgezet onderwijs. Scholen voor voortgezet onderwijs beginnen met het voeren van een vorm van taalbeleid, in reactie op de toestroom van anderstalige deelnemers. Eerst krijgen docenten Nederlands daarin een rol. In hun lesprogramma s besteden zij aandacht aan begrijpend lezen en woordenschatontwikkeling. Zaakvakdocenten 10 zouden daarop kunnen teruggrijpen (Raaphorst, 2007). Na enige tijd wordt duidelijk dat een algemeen ondersteunende rol van taallessen voor alle vakken niet werkt. Volgens Tordoir vindt overdracht van de aanpak van het taalleren in de Nederlandse lessen naar de zaakvakken niet plaats (Tordoir, 2002), noch bij de deelnemers, noch bij de zaakvakdocenten. De ervaringen met het taalbeleid in het voortgezet onderwijs hebben geleid tot een nieuwe aanpak: het taalgericht vakonderwijs. In taalgericht vakonderwijs sluiten zaakvakdocenten in de les en in hun opdrachten aan bij het taalniveau van de deelnemers. Zij gaan hun lessen taaldidactisch inrichten. Zaakvakdocenten krijgen een centrale rol in de taalontwikkeling van de deelnemers (Hajer, 1996). In mbo-instellingen is deze werkwijze vanuit het NT2- onderwijs voor anderstalige volwassenen geïntroduceerd in beroepsopleidingen. Mboinstellingen stellen taalcoördinatoren aan die samen met platforms van docenten een trekkersrol vervullen om in mbo-opleidingen aandacht te krijgen voor de taalproblemen van in eerste instantie de anderstalige deelnemers. Mbo-scholen maken begin deze eeuw ook kennis met geïntegreerd taalonderwijs en vakonderwijs aan volwassenen. Opleidingsteams ervaren dat het leren van de Nederlandse taal effectief kan zijn in een benadering waarin taalleren gecombineerd wordt met vakinhoudelijke scholing. Maar hoe dit te organiseren voor reguliere mbo-deelnemers voor wie de Nederlandse taal een struikelblok vormt om een diploma te halen? Hoe kunnen docenten inspelen op de komst van veel anderstalige deelnemers, zonder het niveau van het vakonderwijs te verlagen? Het taalgericht vakonderwijs wil hierop een didactisch antwoord geven. In de visie van het taalgericht vakonderwijs spelen taalgerichte vakdocenten op twee manieren in op het taalvaardigheidniveau van de deelnemers. Zij hanteren een taaldidactische aanpak, maar nemen zelf ook taaldoelen en taaltaken op in hun lessen (Raaphorst, 2007). Volgens onderzoekers hebben taalgerichte vaklessen drie kenmerken: het is contextrijk vakonderwijs met taalsteun en vol interactie. De drie aspecten vakinhoud, taal en leerstrategie zijn altijd te onderscheiden. In het taalgericht vakonderwijs is in de uitvoering geen rol voor de docent Nederlands weggelegd. De vakdocent staat centraal. Taal- en vakspecialisten adviseren hem en ondersteunen bij de ontwikkeling van programma s. De vakdocent verzorgt die lessen zelf, nadat ze (grondig) voorbereid zijn met hulp van taal- en vakspecialisten (Hajer & Meestringa, 2004). In mbo-instellingen is enige jaren en op zekere schaal geëxperimenteerd met het taalgerichte vakonderwijs. Dit onderwijsconcept lijkt in een aantal instellingen vaste voet aan de grond te krijgen, als taal in 2007 opgenomen wordt in de kwalificatiedossiers. Bolle (2005) stelt daarover het volgende: Taaltaken maken dus enerzijds integraal deel uit van 10 Zaakvakdocenten zijn docenten van andere vakken dan Nederlands, zoals geschiedenis, aardrijkskunde, economie, wiskunde, natuurkunde. Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk ecbo 13

14 de beroepscompetenties, anderzijds wordt het taalniveau uitgedrukt in de niveaus van het Raamwerk Nederlands. Centraal staan de praktijksituaties, waarin de beroepscompetenties en de taalvaardigheid tot uiting komen en een context krijgen. Omgaan met problemen in een kinderdagverblijf is immers iets heel anders dan op een bouwplaats ( ). Zowel de beroepscompetenties als de taalniveau-omschrijvingen uit het Raamwerk Nederlands zeggen weinig zonder een concrete vertaling naar de praktijk. De implementatie van de nieuwe kwalificatiedossiers luidt een nieuwe fase in. Nederlandse taal in het mbo krijgt een verplichtend karakter. In deze periode wordt het concept van de Drieslag Taal op een aantal mbo-instellingen geïntroduceerd. De Drieslag Taal wijkt in twee opzichten af van het taalgerichte vakonderwijs. Taallessen gegeven door taaldocenten en remediëring maken -gecombineerd met het taalgericht vakonderwijs- expliciet deel uit van dit model. Verder valt op dat de Drieslag Taal niet alleen een didactisch concept is, maar ook een invoeringsstrategie. Taalbeleid mag geen aangelegenheid zijn voor een groep enthousiaste en gedreven docenten, maar staat of valt met een succesvolle implementatie. Daarbij dienen alle lagen in de organisatie een rol te spelen: management, teams en docenten (Bolle, 2009). In het Drieslagmodel krijgen de taaldocenten een taak in de uitvoering. Daarnaast blijven zij noodzakelijk in de tweede lijn, in de rol van taalcoach. Mbo-taalcoaches zijn taaldocenten met extra taken. Zij maken deel uit van een opleidingsteam. Zij zijn informanten, begeleiders en adviseurs van hun collega s. Hun expertise ligt op het terrein van de integrale ontwikkeling van het Nederlands van de deelnemers gedurende de opleiding en in de beroepspraktijkvorming. (Bolle, 2009) Zowel bol- als bbl-deelnemers brengen een groot deel van hun opleiding door in een bedrijf. Volgens Bolle is de praktijk de context bij uitstek voor de taalontwikkeling van de deelnemers. Deze stelling moet wel enigszins genuanceerd worden, omdat de ene branche meer geschikt is voor taalontwikkeling dan de andere. Maar in alle gevallen geldt dat de bbldeelnemers slechts één dag op school komen; dus het ligt voor de hand de ontwikkeling van het Nederlands op de werkplek te stimuleren. Bolle (2008) stelt ook dat het bedrijfsleven betrokken moet worden bij de ontwikkeling, stimulans en beoordeling van het Nederlands. Er zijn allerlei soorten taken die de school kan meegeven, gekoppeld aan kerntaken uit de kwalificatiedossiers, verbonden met beroepspraktijk en beroepsinhoud. Mbo-instellingen die taalontwikkeling op de werkplek een impuls willen geven, moeten zich volgens Bolle bezinnen op de rol van de praktijkbegeleider en de manier waarop systematische terugkoppeling (feedback) plaatsvindt. 1.3 Empirische evidentie In deze paragaaf gaan we na of er empirische evidentie is voor de nieuwe beleidskaders die onder meer voortkomen uit de maatschappelijke zorg over daling van de taalniveaus bij mbo-deelnemers. Ook gaan we na of er empirische evidentie is voor de verschillende benaderingen van onderwijs in Nederlandse taal. 14 ecbo Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

15 Taalniveaus Er zijn geen landelijke gegevens beschikbaar over taalniveaus van mbo-deelnemers. Internationale vergelijkingen van taalprestaties tussen verschillende landen geven wel een beeld dat er sprake is van dalende prestaties van mbo-deelnemers (Resultaten PISA-2006, 2007). In hun onderzoek naar het onderwijsaanbod Nederlands in het mbo signaleren Neuvel, Bersee e.a. (2004) dat het onderwijsveld zich zorgen maakt over het lage taalniveau van de mbo-deelnemers. Het taalniveau Nederlands zou te laag zijn om een beroepsopleiding te kunnen volgen en zich in een beroepssituatie te handhaven. De zorg wordt ook ingegeven omdat er sprake lijkt te zijn van dalende taalniveaus. Dit geldt volgens Neuvel, Bersee e.a. (2004) voor alle niveaus in het mbo. Onderzoek van de Onderwijsraad (2006) laat zien dat ruim de helft van de deelnemers in het mbo onvoldoende taalvaardig is in het Nederlands om op school en in de beroepspraktijk adequaat mee te kunnen komen. Volgens de onderzoekers is er te weinig taalaanbod in het mbo, wordt er te weinig tijd besteed aan taalonderwijs, is het taalonderwijs te weinig functioneel en zijn de eindtermen voor taalvaardigheid niet of te vaag omschreven. In opdracht van OCW is door Cito in 2009 een nulmeting gedaan waarin een indicatie is gegeven van de referentieniveaus voor het einde van leerjaar 4 vmbo, mbo 2 en mbo 4 (Monitor taal en rekenen, 2009). Cito concludeert dat er op basis van de nulmeting geen goede interpretatie van de behaalde niveaus te geven is. In volgende metingen kunnen de prestaties vergeleken worden met de nulmeting en kan vastgesteld worden of er groei heeft plaatsgevonden. Ook kunnen verschillende populaties vergeleken worden, zoals mbo 2 en mbo 4. Op langere termijn kunnen de examenresultaten gebruikt worden voor het monitoren van de taalprestaties in het mbo. Een monitor taalprestaties geeft inzicht in toename of daling van taalprestaties. Daarmee wordt niet zichtbaar welke factoren op de stijging of daling in taalprestaties van invloed zijn. Dit blijft een zwarte doos. De vraag welke maatregelen feitelijk bijdragen aan het verbeteren van taalprestaties van deelnemers en welke interventies en inspanningen nodig zijn in het primaire proces, wordt met deze kwantitatieve metingen en analyses niet beantwoord. Apart of geïntegreerd taal- en vakonderwijs In het Angelsaksisch taalgebied zijn de laatste 25 jaar tientallen evaluatiestudies uitgevoerd naar de effectiviteit van geïntegreerd (tweede)taalonderwijs en vakinhoudelijk onderwijs. Volgens Snow (1993) heeft het geïntegreerd tweedetaalonderwijs en vakinhoudelijk onderwijs bestaansrecht vanwege de nauwkeurig beschreven successen ervan. Grabe en Stoller (1997) sluiten zich bij deze argumentatie aan. Zij stellen dat het succes van geïntegreerd tweedetaalonderwijs en vakinhoudelijk onderwijs is aangetoond, omdat er veel goedgedocumenteerde programma s zijn waarmee deelnemers hun taalvaardigheid hebben verbeterd en certificaten hebben behaald voor inhoudelijk kennis. Zij merken ook op dat er weinig studies zijn gedaan met een (quasi) experimentele opzet. Van Schooten en Emmelot (2004) hebben -op basis van bestudering van een selectie uit bovengenoemde evaluatiestudies- de kenmerken van geïntegreerd tweedetaalonderwijs en vakonderwijs benoemd waarop het empirisch onderzoek is toegespitst. Zij beschrijven de kenmerken van geïntegreerd (tweede)taalonderwijs en vakonderwijs die effectief zijn gebleken. Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk ecbo 15

16 Zij noemen onder andere: Nastreven van gecontextualiseerd taalgebruik (combineren van taal- en vakonderwijs). Deelnemers stimuleren om relaties te leggen tussen lesstof en eigen ervaringen. Aanpassen van gesproken tekst aan de doelgroep. Zoeken naar talige oorzaken van tekstbegripproblemen in vakteksten. Aanzetten tot taalproductie (spreken en schrijven) bij vakteksten. Geven van feedback op de vorm van taalgebruik. Stimuleren van sociale interactie en samenwerkend leren. Een andere bron voor empirische evidentie voor de effectiviteit van integratie van taalscholing en vakonderwijs vormen de studies naar de Workplace Literacy projecten in de Verenigde Staten, Canada en Australië, die sinds de dertiger jaren van de vorige eeuw zijn uitgevoerd (Sticht, 1994; Mikulecky, Lloyd e.a., 1996; Mikulecky, 2004). Deze programma s waren bestemd voor laaggeletterde werknemers. Mikulecky, Lloyd e.a. (1996) bespreken 121 programma s die tussen 1990 en 1993 zijn uitgevoerd. De onderzoekers belichten vooral good practices waarvan zij programmaprofielen afleiden. Zij merken ook op dat weinig programma s objectieve en te kwantificeren data aanleveren waarmee effectiviteit aangetoond zou kunnen worden. Toch trekken zij de conclusie dat deelnemers baat hebben bij de combinatie van taalleren met alledaagse aan het werk gerelateerde toepassingen van taal. Het heeft volgens hen geen zin om werknemers (taal)vaardigheden te leren die los staan van de toepassing ervan in de alledaagse werkelijkheid van bedrijf, gezin en gemeenschap. In een inventarisatie van onderzoek naar Nederlands als schoolvak in het afgelopen decennium hebben Bonset en Braaksma (2008) beschreven wat uit onderzoek bekend is over effectieve aanpakken bij taalonderwijs, wat er gebeurt in lessen Nederlands, hoe deelnemers onderwijs in Nederlandse taal waarnemen en ervaren en wat bekend is over beoordeling van taalvaardigheid. Uit deze inventarisatie blijkt dat er nauwelijks onderzoek gedaan is naar Nederlandse taal in het mbo en geen empirische evidentie is voor verschillende aanpakken en benaderingen van Nederlandse taal in het mbo. 16 ecbo Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

17 2 Onderzoeksopzet en uitvoering 2.1 Probleemanalyse en doelstellingen van het onderzoek Op basis van de ontwikkeling van Nederlandse taal in het mbo, die we in het vorige hoofdstuk beschreven hebben, is aan te nemen dat er sinds 2007 door mbo-instellingen een breed scala aan maatregelen is genomen en veel activiteiten worden ontplooid op het terrein van Nederlandse taal 11. De nieuwe beleidskaders vragen om intensivering van inspanningen en om nieuwe maatregelen en nieuwe interventies in het primaire proces. Hoe de verschillende maatregelen gestalte krijgen in het taalbeleid en het taalonderwijs, is niet duidelijk. Het is onbekend hoe de instellingen sturen en hoe sturing doorwerkt in het primair proces. In hoeverre de maatregelen daadwerkelijk leiden tot verbetering van de taalprestaties van de deelnemers, moet eveneens blijken. Het onderzoek is opgezet als een meerjarig onderzoek met een looptijd tot In de eerste fase van het onderzoek (2009/2010) waarover in deze publicatie wordt gerapporteerd, brengen we het - veronderstelde - brede scala in kaart van: varianten in de aansturing van beleid voor taal, de diversiteit van maatregelen van management op strategisch/tactisch niveau en op operationeel niveau; varianten in het onderwijs in de Nederlandse taal. Daarbij geven we aan welke factoren van invloed zijn op de keuzes die mbo-instellingen hebben gemaakt en wat daarbij de invloed van het overheidsbeleid is. In de tweede fase van het onderzoek (vanaf 2011) wordt onderzocht welke varianten in het taalonderwijs dominant zijn in de mbo-instellingen. Tevens wordt in de tweede fase beoogd inzicht te verwerven in de effecten van de verschillende varianten van het taalonderwijs op de taalprestaties van deelnemers. 2.2 Centrale vraagstellingen en onderzoeksvragen De centrale vraagstellingen van de eerste fase van het onderzoek luiden als volgt: A B Op het niveau van instellingsbreed beleid/sectorbeleid van de te onderzoeken mboinstellingen: Welke sturingsmaatregelen zijn/worden getroffen om in het onderwijs en op de bpvbedrijven 12 de taalvaardigheid in het Nederlands van de deelnemers te ontwikkelen, volgens de vereisten in de kwalificatiedossiers en de referentieniveaus? Op het niveau van het primaire proces van de te onderzoeken opleidingen: Welke aanpassingen in de programma s en/of in de vormgeving van het onderwijs zijn/worden gedaan om de taalvaardigheid in het Nederlands van de deelnemers te 11 Deze aanname wordt ondersteund door een analyse van implementatieplannen taal en rekenen door het Steunpunt taal en rekenen mbo, die in 2010 is uitgevoerd. Uit die analyse blijkt dat 65 mbo-instellingen een implementatieplan taal en rekenen hebben ingediend en dat 35 instellingen daarbij aansluiten bij bestaand taalbeleid. 12 Bpv staat voor beroepspraktijkvorming. Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk ecbo 17

18 ontwikkelen, volgens de vereisten in het kwalificatiedossier en het referentieniveau dat van toepassing is? De centrale vraagstelling A over sturingsmaatregelen is als volgt in onderzoeksvragen uitgewerkt: 1 Welke visie op taalontwikkeling van de deelnemers ligt aan de sturingsmaatregelen ten grondslag? 2 Welke doelstellingen en resultaten zijn voor het taalbeleid geformuleerd? 3 Welke sturingsmaatregelen zijn getroffen in de schoolorganisatie? 4 Welke sturingsmaatregelen zijn getroffen in de organisatie van het onderwijs? 5 Welke sturingsmaatregelen zijn getroffen in de ontwikkeling van personeel? Van de centrale vraagstelling B over het onderwijs in de Nederlandse taal/primair proces zijn de volgende onderzoeksvragen afgeleid: 1 Welke werkwijze wordt gevolgd bij de taaldiagnose van de deelnemers? 2 Hoe krijgt het onderwijs in de Nederlandse taal gestalte in de vaklessen? 3 Hoe krijgt het onderwijs in de Nederlandse taal gestalte in de leerbedrijven? 4 Hoe krijgt het onderwijs in de Nederlandse taal gestalte in de lessen Nederlands? 5 Hoe vinden beoordeling, toetsing en examinering plaats van de Nederlandse taal? 2.3 Onderzoeksopzet en werkwijze We hebben gekozen voor vier gevalsstudies omdat dit kwalitatief exploratief onderzoek zich richt op complexe situaties met een groot aantal variabelen. Door het doen van deze gevalsstudies worden de te verwachten breedte en diepgang in het scala van sturingsmaatregelen en uitwerkingen in het taalonderwijs in kaart gebracht. De gevalsstudies zijn parallel aan elkaar opgezet. Hierdoor kon per onderzochte mboinstelling een apart rapport worden gemaakt én konden kennis en inzichten over vier mboinstellingen heen gegenereerd worden. In de studies zijn twee soorten bronnen gebruikt. De beschikbare beleidsdocumenten zijn geanalyseerd. Daarnaast zijn interviews gehouden met lijnverantwoordelijken, stafleden en docenten van de mbo-instellingen die in het onderzoek participeren. Er zijn protocollen ontwikkeld die de basis vormden voor analyse van de beleidsdocumenten en voor de interviews. Er is een protocol voor sturingsmaatregelen en voor het primaire proces. De protocollen zijn in de ontwerpfase gevalideerd door deskundigen van ITTA (Instituut Taalonderzoek en Taalonderwijs Anderstaligen), CINOP en SLO (Stichting Leerplanontwikkeling Nederland). Selectie van de beleidsdocumenten en de te interviewen medewerkers vond plaats in samenspraak met de mbo-instellingen; meestal de projectleider of coördinator taalbeleid, soms een verantwoordelijk directielid. De onderzoekers zijn tijdens de interviews als volgt te werk gegaan. Er zijn open vragen gesteld. Per interviewvraag stelden de onderzoekers lijsten met mogelijke antwoordcategorieën op (fieldcoding). Soms interviewden zij individuele medewerkers, soms tweetallen, soms kleine groepen. Door de open vragen was er interactie mogelijk tussen en met gesprekspartners en was het mogelijk om dieper op aspecten in te gaan en nieuwe en nog niet benoemde aspecten in 18 ecbo Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

19 beeld te krijgen. De onderzoekers maakten tijdens de gesprekken aantekeningen. Tegelijkertijd kruisten zij de antwoordcategorieën aan die het beste pasten bij wat de geïnterviewden inbrachten. Door het interviewen van meerdere praktijkdeskundigen in verschillende functies en geledingen in de instellingen volgens vergelijkbare protocollen, is zo veel mogelijk geprobeerd betrouwbare informatie te genereren. In de bijlagen is een verantwoording van de dataverzameling opgenomen. 2.4 Selectie instellingen Bij de selectie van instellingen speelden twee criteria. Het eerste criterium was dat instellingen enige jaren taalbeleid voeren en maatregelen treffen om het onderwijs in Nederlandse taal te verbeteren. Het tweede criterium was dat er zowel bij inhoudelijke deskundigen als in de lijnorganisatie draagvlak en committment was voor deelname aan het onderzoek. Onderzoekers merkten in het selectieproces in de instellingen enthousiasme voor deelname aan kwalitatief onderzoek naar taalbeleid. Tegelijkertijd was er soms ook een zekere terughoudendheid bij instellingen om deel te nemen aan het onderzoek. Die terughoudendheid is als volgt te verklaren: Deelname aan het onderzoek vraagt tijd en betrokkenheid van de instelling. Een aantal instellingen heeft te maken met interne reorganisaties en bezuinigingen, waardoor investeren in deelname aan een onderzoek geen prioriteit kreeg. Instellingen gaven aan nog maar in de startfase van taalbeleid te verkeren. De instellingen die deelnamen aan het onderzoek, hadden daarvoor de volgende overwegingen: Een studie naar het eigen taalbeleid door externe onderzoekers geeft mogelijkheid tot reflectie op het eigen beleid en ontwikkelkader voor taal en kan helpen bij het verder vormgeven en uitwerken van dat beleid. Deelname aan een landelijk onderzoek maakt het mogelijk om het eigen taalbeleid te vergelijken en te positioneren ten opzichte van andere instellingen en inzicht te geven in modellen die andere instellingen ontwikkelen. Met de deelnemende instellingen zijn de volgende afspraken gemaakt: Deelname aan het onderzoek is geaccordeerd in de lijnorganisatie door de verantwoordelijke directeur, college van bestuur of stuurgroep. In de instelling is een contactpersoon die beschikbare en relevante beleidsdocumenten beschikbaar stelt als bron voor analyse. In samenspraak met de onderzoeker wordt bekeken welke medewerkers geïnterviewd worden. Daarbij gaat het om directie en afdelingsmanagement, stafmedewerkers, taal- en/of rekencoaches en docenten van één of meer teams. In alle instellingen waar studie is uitgevoerd, worden resultaten en bevindingen ter validering teruggekoppeld naar relevante actoren en deskundigen. ROC Zadkine, ROC van Amsterdam (werkmaatschappij RAI en werkmaatschappij Gooi- en Vechtstreek), ROC A12 en ROC ter AA zijn de mbo-instellingen die hun medewerking aan het onderzoek hebben gegeven. Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk ecbo 19

20 2.5 Data-analyse en rapportage van de afzonderlijke studies Onderzoekers hebben de gecodeerde beleidsdocumenten en interviewverslagen vergeleken, geïnterpreteerd en geduid vanuit de centrale vraagstellingen en onderzoeksvragen. Op basis daarvan zijn per onderzochte mbo-instelling gedetailleerde rapporten opgesteld over de sturingsvarianten en over het primaire proces. De onderzoeksresultaten zijn teruggekoppeld naar en besproken met betrokkenen in de instelling. De terugkoppeling is steeds in twee stappen georganiseerd. De eerste stap is een terugkoppeling op de hoofdlijnen van de bevindingen naar de verantwoordelijke in de mboinstellingen. Daarna zijn de onderzoeksresultaten in een bredere kring van actoren besproken. Aanscherpingen, aanvullingen en/of nuanceringen die bij de terugkoppeling en de bespreking zijn gedaan, zijn verwerkt in de rapporten. Op deze wijze zijn rapportages per instelling opgesteld. 2.6 Analyse van de data uit vier studies Passages uit de beleidsdocumenten en de schriftelijke verslagen van de interviews vormen de data voor deze analyse. De antwoordcategorieën in de protocollen zijn uitgewerkt tot een systeem voor codering waarmee de passages uit de beleidsdocumenten en de interviewverslagen zijn geanalyseerd. Voor de analyse is gebruikgemaakt van het computerprogramma ATLAS.ti. Tijdens deze analyse is het systeem voor codering verder verfijnd. Ten behoeve van de synthese zijn de codes gegroepeerd. De onderzoeksvragen vormden de basis voor de wijze waarop deze groepering tot stand is gekomen. Op deze wijze hebben de onderzoekers per onderzoeksvraag de betreffende passages uit de beleidsdocumenten en de interviewverslagen geselecteerd en geïnterpreteerd. De synthese heeft geresulteerd in een beeld over de stand van zaken met betrekking tot sturingsmaatregelen taalbeleid en primair proces taal, waarbij de rijkdom en diepgang van de data zijn behouden. 2.7 Validering onderzoeksresultaten De onderzoeksresultaten van ieder van de vier studies zijn teruggekoppeld en besproken met relevante actoren in de instellingen. Op basis van die terugkoppeling zijn zo nodig de onderzoeksgegevens en resultaten bijgesteld en aangevuld. Tussentijdse bevindingen op basis van de gevalsstudies zijn gepresenteerd en besproken in het Platform Taal in MBO waarbij 25 mbo-instellingen aangesloten zijn. De conceptrapportage met de onderzoeksresultaten en conclusies is besproken met actoren uit instellingen die aan het onderzoek deelnamen en experts van ITTA, CINOP, SLO en Steunpunt taal en rekenen mbo. In de besprekingen in de verschillende fasen van het onderzoek is aangegeven dat de onderzoeksresultaten een herkenbaar beeld geven van de stand van de ontwikkeling in de mbo-instellingen op dit moment. De conclusies en aanbevelingen van de onderzoekers worden breed gedeeld door actoren in de instellingen en inhoudelijke experts. 20 ecbo Nederlandse taal in het mbo: beleid en praktijk

Nederlandse taal in het mbo: varianten in taalonderwijs. Paul Steehouder 28 januari 2011 psteehouder@cinop.nl

Nederlandse taal in het mbo: varianten in taalonderwijs. Paul Steehouder 28 januari 2011 psteehouder@cinop.nl Nederlandse taal in het mbo: varianten in Paul Steehouder 28 januari 2011 psteehouder@cinop.nl Onderwerpen Beleidscontet en kernpunten inhoudelijke debat Onderzoeksopzet en resultaten Varianten in Terugblik

Nadere informatie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Korte versie Colofon Titel Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Auteur Christel Kuijpers en

Nadere informatie

Diversiteit in het Nederlandse taalonderwijs in mbo-instellingen

Diversiteit in het Nederlandse taalonderwijs in mbo-instellingen 7. Maak je gebruik van een klassentaal*? (graag een exemplaar bijvoegen) Ja Nee 8. Wat zijn jouw ervaringen? Diversiteit in het Nederlandse taalonderwijs in mbo-instellingen 9. In hoeverre verlang / verwacht

Nadere informatie

EXAMENS NEDERLANDS IN HET MBO

EXAMENS NEDERLANDS IN HET MBO EXAMENS NEDERLANDS IN HET MBO Zijn instellingen er klaar voor? Auteurs Eline Raaphorst, Centrum voor Nascholing & Annemarie Groot (Expertisecentrum Beroepsonderwijs) juli 2014 Vanaf het schooljaar 2014-2015

Nadere informatie

Mbo, toets je taal! Taalvaardigheid Nederlands beoordelen in competentiegericht onderwijs

Mbo, toets je taal! Taalvaardigheid Nederlands beoordelen in competentiegericht onderwijs . Competentieleren Hajer, M. & T. Meestringa (2004). Handboek taalgericht vakonderwijs. Bussum: Coutinho. Ministerie van OC&W (2004). Van A tot Z betrokken. Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006-2010 (http://taalinmbo.kennisnet.nl/bronnen/aanvalsplan).

Nadere informatie

Ronde 2. Taal als instrument in de stage. Referenties. Noten. 1. Onzichtbare Taaltaken

Ronde 2. Taal als instrument in de stage. Referenties. Noten. 1. Onzichtbare Taaltaken DRIEËNTWINTIGSTE CONFERENTIE HET SCHOOLVAK NEDERLANDS en gezamenlijke methodiekontwikkeling kunnen introduceren in het beroepsonderwijs. Er ligt hier een belangrijke, niet altijd eenvoudige, maar wel heel

Nadere informatie

Eline Raaphorst, Centrum voor Nascholing & Annemarie Groot (Expertisecentrum Beroepsonderwijs) Update juli 2017.

Eline Raaphorst, Centrum voor Nascholing & Annemarie Groot (Expertisecentrum Beroepsonderwijs) Update juli 2017. EXAMENS NEDERLANDS IN HET MBO Zijn instellingen er klaar voor? Auteurs Eline Raaphorst, Centrum voor Nascholing & Annemarie Groot (Expertisecentrum Beroepsonderwijs) Update juli 2017. juli 2014 Vanaf het

Nadere informatie

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag BVE/IenI/2006-43667

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag BVE/IenI/2006-43667 logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk BVE/IenI/2006-43667 Onderwerp Inspectierapport 'Nederlands in het mbo' Bijlage(n) Rapport

Nadere informatie

Taal en Rekenen - Wat gebeurt er allemaal? Btg MEI 23 april 2010. Rianne Reichardt

Taal en Rekenen - Wat gebeurt er allemaal? Btg MEI 23 april 2010. Rianne Reichardt Taal en Rekenen - Wat gebeurt er allemaal? Btg MEI 23 april 2010 Rianne Reichardt Wet- en regelgeving Taal- en rekenniveau omhoog Invoering referentiekader Meijerink Invoering centrale examinering taal

Nadere informatie

Actualiteit taal en rekenen mbo

Actualiteit taal en rekenen mbo Actuele ontwikkelingen Actualiteit taal en rekenen mbo Themaochtend taal en rekenen - BTG esb&i Januari 2011 Karin Lukassen Inhoud Beleid en wetgeving Implementatie: landelijk Implementatie: mbo-instellingen

Nadere informatie

Taal terug op het mbo. Beleid en praktijk van (nieuw) taalonderwijs in het middelbaar beroepsonderwijs. Eline Raaphorst en Paul Steehouder

Taal terug op het mbo. Beleid en praktijk van (nieuw) taalonderwijs in het middelbaar beroepsonderwijs. Eline Raaphorst en Paul Steehouder Taal terug op het mbo Beleid en praktijk van (nieuw) taalonderwijs in het middelbaar beroepsonderwijs Eline Raaphorst en Paul Steehouder Colofon Deze uitgave is een sterk verkorte, samenvattende weergave

Nadere informatie

toetsresultaten vmbo en mbo in de regio Den Haag oktober 2011

toetsresultaten vmbo en mbo in de regio Den Haag oktober 2011 TAAL EN REKENEN VAN BELANG toetsresultaten vmbo en mbo in de regio Den Haag oktober 2011 INHOUD Inleiding... 5 Hoofdstuk 1 Resultaten VMBO in de regio Den Haag... 7 1.1 Totaal overzicht van de afgenomen

Nadere informatie

Subnetwerkbijeenkomsten. Oktober / November 2010

Subnetwerkbijeenkomsten. Oktober / November 2010 Subnetwerkbijeenkomsten Oktober / November 2010 Subnetwerk Zuid-West 13 oktober 2010 ROC Albeda, Rotterdam Subnetwerk Noord 20 oktober 2010 Nieuwe Buitensociëteit, Zwolle Subnetwerk Zuid-Oost 4 november

Nadere informatie

Rekenconferentie Je kunt rekenen op de rekendocent 6 december 2011

Rekenconferentie Je kunt rekenen op de rekendocent 6 december 2011 Rekenen in het mbo: Stand van zaken regelgeving Rekenconferentie Je kunt rekenen op de rekendocent 6 december 2011 Rianne Reichardt Onderwerpen Algemene regelgeving Rekenen in het mbo Invoering referentieniveaus

Nadere informatie

De Taalbrug: 2F van vmbo naar mbo. De doorlopende leerlijn Nederlands

De Taalbrug: 2F van vmbo naar mbo. De doorlopende leerlijn Nederlands Hoe motiveer je docenten om mee te doen? Hoe beoordeel je de vaardigheden? Hoe maak je de beschrijvingen van het rapport Over de drempels met taal werkbaar? Hoe zorg je ervoor dat leerlingen betrokken

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum Centrale examinering taal en rekenen mbo

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum Centrale examinering taal en rekenen mbo a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.minocw.nl

Nadere informatie

Referentiekaders. Doorlopende leerlijn Taal en Rekenen (Meijerink) 2. Station en de referentiekaders 6

Referentiekaders. Doorlopende leerlijn Taal en Rekenen (Meijerink) 2. Station en de referentiekaders 6 Referentiekaders Doorlopende leerlijn Taal en Rekenen (Meijerink) 2 Station en de referentiekaders 6 1 Doorlopende leerlijnen Taal en Rekenen (Commissie Meijerink) Een beknopte samenvatting/ de belangrijkste

Nadere informatie

Van taalexpert naar taalcoach Onderzoek naar de positie van de (aankomende) docent Nederlands

Van taalexpert naar taalcoach Onderzoek naar de positie van de (aankomende) docent Nederlands Van taalexpert naar taalcoach Onderzoek naar de positie van de (aankomende) docent Nederlands Mieke Lafleur Johanna van der Borden Studiedag Mbo Taalcoachacademie 21 september 2012 Programma 13.15-13.20

Nadere informatie

Flitsbijeenkomst Steunpunt Taal en Rekenen (10 februari 2012) Handreiking Referentiekader mvt. Van Raamwerk tot Handreiking

Flitsbijeenkomst Steunpunt Taal en Rekenen (10 februari 2012) Handreiking Referentiekader mvt. Van Raamwerk tot Handreiking Flitsbijeenkomst Steunpunt Taal en Rekenen (10 februari 2012) Handreiking Referentiekader mvt Van Raamwerk tot Handreiking Hoe zat het ook alweer? Nieuwe Kwalificatieprofielen voor het mbo in 2004 Mét

Nadere informatie

Rekenen en gecijferdheid in het MBO

Rekenen en gecijferdheid in het MBO Rekenen en gecijferdheid in het MBO Waarom, wat en hoe? Landelijke bijeenkomst Clusters Zorg & AG, Welzijn, Cultuur en Onderwijs Beelden van rekenen Trends Taal en Rekenen Eind 20 e eeuw Verbreding onderwijsprogramma

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Brondocument. - Burgerschap - Leren & loopbaan. in het MBO. Versie Juni 2009

Brondocument. - Burgerschap - Leren & loopbaan. in het MBO. Versie Juni 2009 Brondocument - Burgerschap - Leren & loopbaan in het MBO Versie Juni 2009 JFA/113807/2009 1 Inleiding Dit brondocument is een herziene versie van het brondocument LL&B van april 2007. Hierin staan de kwalificatie-eisen

Nadere informatie

De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten

De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten 3 De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten Roos Scharten & Andrea Netten Expertisecentrum Nederlands Sander Gerritsen & Sonny Kuijpers Centraal Planbureau Welke strategieën

Nadere informatie

Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag OOG voor het MBO staat voor Onafhankelijke Onderwijsgroep voor het MBO ; Een groep onderwijskundig

Nadere informatie

Voorstel taal- en rekenbeleid [school]

Voorstel taal- en rekenbeleid [school] Inleiding Landelijk Op 27 april 2010 heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel 'Referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen' aangenomen. Het wetsvoorstel treedt op 1 augustus 2010 in werking. De kern van

Nadere informatie

Regeling Kwaliteit Voortgezet Onderwijs

Regeling Kwaliteit Voortgezet Onderwijs Algemeen Verbindend Voorschrift Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Bestemd voor het bevoegd gezag van scholen en scholengemeenschappen in het voortgezet

Nadere informatie

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Kaders voor een digitale leer- en oefenomgeving Onderzoekssamenvatting Drs. Maurice de Greef Onderzoeker, Adviseur en Trainer Artéduc

Nadere informatie

Matrix. Consequenties regelgeving Nederlandse taal en rekenen. voor EVC-kandidaat

Matrix. Consequenties regelgeving Nederlandse taal en rekenen. voor EVC-kandidaat Matrix Consequenties regelgeving Nederlandse taal en rekenen voor EVC-kandidaat Inleiding Op 1 augustus 2010 is de wet Referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen van kracht gegaan, waarmee een gemeenschappelijke

Nadere informatie

Protocol PDG en educatieve minor

Protocol PDG en educatieve minor Protocol PDG en educatieve minor 28 april 2014 Inhoud Protocol voor beoordelingen door de NVAO van de kwaliteit van de afstudeerrichtingen algemeen vormend onderwijs en beroepsgericht onderwijs, het traject

Nadere informatie

Regelgeving referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen versie 1.2

Regelgeving referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen versie 1.2 Regelgeving referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen versie 1.2 Op 29 april 2010 is de Wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen vastgesteld. De wet legt het kader vast voor de lagere, meer

Nadere informatie

Ronde 2. Naar een taalkrachtigere lerarenopleiding. 1. Aanleiding. 2. De praktijk op school

Ronde 2. Naar een taalkrachtigere lerarenopleiding. 1. Aanleiding. 2. De praktijk op school VIJFENTWINTIGSTE CONFERENTIE HET SCHOOLVAK NEDERLANDS Ronde 2 Mieke Lafleur & Johanna van der Borden Hogeschool Utrecht / LEONED Contact: mieke.lafleur@hu.nl johanna.vanderborden@hu.nl Naar een taalkrachtigere

Nadere informatie

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1 9. Taalbeleid en -screening Ronde 4 Tiba Bolle & Inge van Meelis ITTA Contact: Tiba.bolle@itta.uva.nl Inge.vanmeelis@itta.uva.nl Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU. Clusius College te Alkmaar

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU. Clusius College te Alkmaar ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU Clusius College te Alkmaar Natuur en groene ruimte 3 (Vakbekwaam medewerker groenvoorziening) 97252 Bloemendetailhandel (Medewerker bloembinden)

Nadere informatie

Rekenbeleid in school. studiemiddag Nederlands en rekenen 27 januari 2011 Monica Wijers

Rekenbeleid in school. studiemiddag Nederlands en rekenen 27 januari 2011 Monica Wijers Rekenbeleid in school studiemiddag Nederlands en rekenen 27 januari 2011 Monica Wijers Waarom? de aanleiding Wie gaat wat doen? wiskunde of schoolbreed Rol van de docent Wat ga je inzetten? materialen,

Nadere informatie

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland BIJLAGE: Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland Pagina 1: Effecten bij leerlingen Effecten bedrijven - onderwijs Toelichting: De percentages onder het kopje Nul zijn de uitersten

Nadere informatie

Visie geeft uitslag! Beroepsgerichte context in bestaande toetsen (TOA)

Visie geeft uitslag! Beroepsgerichte context in bestaande toetsen (TOA) Visie geeft uitslag! Beroepsgerichte context in bestaande toetsen (TOA) Moeten deelnemers die in 2009/2010 zijn ingeschreven voor een opleiding geëxamineerd worden volgens de referentieniveaus van Meijerink?

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen I Inhoud 1 Hoe leer je Duits?... 1 1.1 Visie op het leren van een vreemde taal... 1 1.2 Visie keuzedeel

Nadere informatie

Wie is verantwoordelijk voor het Nederlands van de mbo-leerling? Een voorbeeld van teamgericht werken aan woordenschat

Wie is verantwoordelijk voor het Nederlands van de mbo-leerling? Een voorbeeld van teamgericht werken aan woordenschat Ronde 1 Tiba Bolle ITTA, Universiteit van Amsterdam Contact: e.c.bolle@uva.nl Wie is verantwoordelijk voor het Nederlands van de mbo-leerling? Een voorbeeld van teamgericht werken aan woordenschat 1. Inleiding

Nadere informatie

Regels en ruimte. Vertaalslag generiek deel B en specifiek deel C

Regels en ruimte. Vertaalslag generiek deel B en specifiek deel C Regels en ruimte Vertaalslag generiek deel B en specifiek deel C Steunpunt taal en rekenen 8 oktober 2012 Programma 1. Efficiëntie. 2. Voorgeschiedenis. 3. Zadkine breed taal-en-rekenbeleid. 4. Invoering

Nadere informatie

Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte

Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte 10/5/10 1 Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte NDN-lenteconferentie 2010: Kwaliteitszorg voor taal door leerlijnen, Antwerpen, 7 mei 2010 Kees de Glopper Expertisecentrum

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU. Installeren (Eerste monteur elektrotechnische installaties)

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU. Installeren (Eerste monteur elektrotechnische installaties) ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU ROC Tilburg te Tilburg Installeren (Eerste monteur elektrotechnische installaties) Juli 2014 3280511/7 BRIN: 25LZ Onderzoeksnummer: 276480 Onderzoek

Nadere informatie

Enkele rekenexperts, docenten en andere betrokkenen. Rekentoetswijzercommissie voortgezet onderwijs. Expertmeeting rekentoetsen vo

Enkele rekenexperts, docenten en andere betrokkenen. Rekentoetswijzercommissie voortgezet onderwijs. Expertmeeting rekentoetsen vo Uitnodiging Aan Enkele rekenexperts, docenten en andere betrokkenen Van Rekentoetswijzercommissie voortgezet onderwijs Datum 16 maart 2011 Agenda Expertmeeting rekentoetsen vo Datum overleg 12 april 2011

Nadere informatie

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen;

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen; Henk MassinkRubrics Ontwerpen 2012-2013 Master Leren en Innoveren Hogeschool Rotterdam Beoordeeld door Hanneke Koopmans en Freddy Veltman-van Vugt. Cijfer: 5.8 Uit je uitwerking blijkt dat je je zeker

Nadere informatie

filmpje bewindslieden (http://www.taalenrekenen.nl/)

filmpje bewindslieden (http://www.taalenrekenen.nl/) SLO oktober 2009 filmpje bewindslieden (http://www.taalenrekenen.nl/) Achtergrond Nederland heeft een goed onderwijssysteem. Maar, er is maatschappelijke zorg over de kwaliteit van het reken- en taalonderwijs.

Nadere informatie

Notitie Talen, Rekenen en Loopbaan & burgerschap

Notitie Talen, Rekenen en Loopbaan & burgerschap Notitie Talen, Rekenen en Loopbaan & burgerschap Januari 2014 Inspectie van het Onderwijs, sector bve, ontwikkelgroep taal, rekenen en loopbaan & burgerschap INHOUD 1. Inleiding... 3 2. Kwalificatie-eisen

Nadere informatie

Sterk in taal, sterk in studie

Sterk in taal, sterk in studie Sterk in taal, sterk in studie Drie vormen van feedback Wilma van der Westen Voorzitter Nederlands/Vlaams Platform Taalbeleid Hoger Onderwijs Regioconferenties SLO / 19, 21 en 29 november 2011 Even voorstellen:

Nadere informatie

Besluit van houdende wijziging van de regels omtrent het generiek examenonderdeel Engels voor de middenkader- en specialistenopleiding (mbo-4)

Besluit van houdende wijziging van de regels omtrent het generiek examenonderdeel Engels voor de middenkader- en specialistenopleiding (mbo-4) Besluit van houdende wijziging van de regels omtrent het generiek examenonderdeel Engels voor de middenkader- en specialistenopleiding (mbo-4) Op de voordracht van Onze Minister van Onderwijs, Cultuur

Nadere informatie

Examenplan Sociaal-cultureel Werker

Examenplan Sociaal-cultureel Werker Examenplan Sociaal-cultureel Werker 1.Overzicht 1.1.Specifieke examens Examenoverzicht opleiding: Sociaal-cultureel Werker niveau 4 3 jarig Crebocode: 91370 Leerweg: bol Cohort: 2014-2017 Sector: GW&S

Nadere informatie

2 1 SEP. Z012 Update Uitvoeringskalender MBO Actieplan: Focus op vakmanschap

2 1 SEP. Z012 Update Uitvoeringskalender MBO Actieplan: Focus op vakmanschap Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Colleges van Bestuur van BVE-instellingen Kenniscentra Beroepsonderwijs Bedrijfsleven Besturen van niet-bekostigde

Nadere informatie

Handreiking: Uitleg begrippen vmbo-mbo

Handreiking: Uitleg begrippen vmbo-mbo Handreiking: Uitleg begrippen vmbo-mbo Ook in het vmbo is er sprake van onderwijsvernieuwing. De meest in het oog springende vernieuwing is de introductie van een kern, profiel en (meerdere) keuzes. De

Nadere informatie

De Bilt, 4 december 2008 Ons kenmerk: JZIJIRI/99784/2008 Doorkiesnummer: Uw brief van:

De Bilt, 4 december 2008 Ons kenmerk: JZIJIRI/99784/2008 Doorkiesnummer: Uw brief van: Ministerie van OCW Mevrouw J.M. van Bijsterveldt Postbus 16375 2500 BJ DEN HAAG De Bilt, 4 december 2008 Ons kenmerk: JZIJIRI/99784/2008 Doorkiesnummer: 030-221 98 24 Onderwerp: Advies MBO Raad over invoering

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Nr. Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. 16810 9 november 2009 Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 26 oktober 2009, nr. BVE/161166,

Nadere informatie

Examenprofiel mbo Zakelijke dienstverlening Orde & Veiligheid ICT

Examenprofiel mbo Zakelijke dienstverlening Orde & Veiligheid ICT Examenprofiel mbo Zakelijke dienstverlening Orde & Veiligheid ICT Sector: ESB&I Gevalideerd door: de paritaire commissie ECABO Vaststellingsdatum: 7 oktober 2014 Examenprofielnummer: EXPRO.16 1 Inleiding

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2010 194 Wet van 29 april 2010 tot vaststelling van regels over referentieniveaus voor de taal- en rekenvaardigheden van leerlingen (Wet referentieniveaus

Nadere informatie

De drieslag rekenen in de doorgaande leerlijn vmbo-mbo

De drieslag rekenen in de doorgaande leerlijn vmbo-mbo De drieslag rekenen in de doorgaande leerlijn vmbo-mbo Caroline van Eijk Conferentie doorlopende leerlijnen taal en rekenen, De referentieniveaus in de praktijk Zwolle, 10 november 2010 Project Rekenpiloot

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling 2016-2017 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Beschrijving van de opleiding... 3 Artikel 1.1 Doel van de opleiding... 3 Artikel 1.2 Onderwijs op de LiS... 3 Artikel 1.3 Opleiding en

Nadere informatie

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan!

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Het vmbo van de toekomst Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Voorstellen Mirjam Bosch, plv. directeur CSV Veenendaal Dennis Heijnens, adviseur bij Actis Advies Programma deelsessie

Nadere informatie

SERVICEDOCUMENT VRIJSTELLINGEN AVO

SERVICEDOCUMENT VRIJSTELLINGEN AVO SERVICEDOCUMENT VRIJSTELLINGEN AVO SERVICEDOCUMENT VRIJSTELLINGEN AVO Binnen de mbo-scholen van de Lentiz onderwijsgroep ontstaan vaak vragen over de voorwaarden waaraan vrijstellingen voor AVO-vakken

Nadere informatie

DAG VAN DE BEROEPSKOLOM 9 O K TO B E R 20 1 5

DAG VAN DE BEROEPSKOLOM 9 O K TO B E R 20 1 5 DAG VAN DE BEROEPSKOLOM MBO-HBO 9 O K TO B E R 20 1 5 Doelen Kijken wat al goed werkt Nagaan of iets bijdraagt aan de kwaliteit van de aansluiting en doorstroom Aangeven wat kan verder worden uitgewerkt

Nadere informatie

Siety Feijen Frieslandcollege Lydia Kruiper Frieslandcollege Eva-Maria Ternité Cinop. Instellingsexamens Nederlands

Siety Feijen Frieslandcollege Lydia Kruiper Frieslandcollege Eva-Maria Ternité Cinop. Instellingsexamens Nederlands Siety Feijen Frieslandcollege Lydia Kruiper Frieslandcollege Eva-Maria Ternité Cinop Instellingsexamens Nederlands Wat gaan we doen? Hoe is het Frieslandcollege te werk gegaan? Aan de slag met een eigen

Nadere informatie

De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo

De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo Van Theorie naar Praktijk De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo In deze bijdrage slaat junior adviseur Marloes Zewuster van CINOP de brug tussen de theorie van het intersectorale vmbo en

Nadere informatie

Functieprofiel Beleidsadviseur Functieprofiel titel Functiecode 00

Functieprofiel Beleidsadviseur Functieprofiel titel Functiecode 00 1 Functieprofiel Beleidsadviseur Functieprofiel titel Functiecode 00 Doel Ontwikkelen, implementeren en evalueren van beleid en adviseren op één of meerdere aandachtsgebieden/beleidsterreinen ten behoeve

Nadere informatie

4 Checklist rekenen 4

4 Checklist rekenen 4 4 Checklist rekenen Protocol ERWD mbo 4.1 Rekenbeleid De mbo-instelling heeft in haar instellingsbeleid een visie vastgelegd op rekenonderwijs en de wijze waarop het rekenen wordt ingevuld, georganiseerd

Nadere informatie

2. CEVO/CvE 3. Coe voor niveau 4 4. Niveau 1, 2 en 3 5. Verkenning vanuit voorbeelden vmbo

2. CEVO/CvE 3. Coe voor niveau 4 4. Niveau 1, 2 en 3 5. Verkenning vanuit voorbeelden vmbo Taal en rekenen in het mbo Op weg naar centraal ontwikkelde examens GDW kennisdelingsconferentie 16 april 2009 Jan Paul de Vries/Mia van Boxel Centraal ontwikkelde examens taal & rekenen mbo 1. Coe t&r

Nadere informatie

Landelijke Kwalificaties MBO

Landelijke Kwalificaties MBO Bijlage 1 Format kwalificaties MBO (Behoort bij Beleidsregels voor de totstandkoming en toetsing van kwalificatiedossiers in het beroepsonderwijs, van 16 december 2008, kenmerk BVE-2008/80904)

Nadere informatie

Rotterdam, februari 2013 Betreft: Verandering invoering nieuwe eisen m.b.t. Nederlands en rekenen. Geachte ouders/verzorgers en leerlingen,

Rotterdam, februari 2013 Betreft: Verandering invoering nieuwe eisen m.b.t. Nederlands en rekenen. Geachte ouders/verzorgers en leerlingen, Postbus 57613 3008 BP Rotterdam Aan de ouders/verzorgers en leerlingen van CSG Calvijn Rotterdam, februari 2013 Betreft: Verandering invoering nieuwe eisen m.b.t. Nederlands en rekenen Bezoekadres Centrale

Nadere informatie

Ronde 5. Taalassessoren in beroepsonderwijs. 5.6 Diepe woordkennis. 1. Inleiding

Ronde 5. Taalassessoren in beroepsonderwijs. 5.6 Diepe woordkennis. 1. Inleiding varieert van 6000 tot ruim 20.000 woorden. Zij zouden 10 tot 30 woorden per dag kunnen bijleren tijdens de opleiding. Met behulp van diagnostische toetsen kan de docent een beeld krijgen van de omvang

Nadere informatie

Rekenen en gecijferdheid in het VMBO en MBO

Rekenen en gecijferdheid in het VMBO en MBO Rekenen en gecijferdheid in het VMBO en MBO Waarom, wat en hoe? 10 november 2011, Utrecht Beelden van rekenen Meer informatie: Kees Hoogland K.Hoogland@aps.nl Wat wil u uw deelnemers meegeven op het gebied

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO. Profit Opleidingen

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO. Profit Opleidingen ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO Profit Opleidingen Plaats : Zwolle BRIN nummer : 26TR Onderzoeksnummer : 280632 en 280634 Datum onderzoek : 5, 9 en 12 februari 2015 en 7 april 2016 Datum vaststelling

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen Ronde 5 Bert de Vos APS, Utrecht Contact: b.devos@aps.nl Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen 1. Over de drempels met taal Het rapport Over de drempels met taal is al ruim een jaar oud.

Nadere informatie

Medewerker onderwijsontwikkeling

Medewerker onderwijsontwikkeling Medewerker onderwijsontwikkeling Doel Ontwikkelen van en adviseren over het onderwijsbeleid en ondersteunen bij de implementatie en toepassing ervan, uitgaande van de geformuleerde strategie van de instelling/faculteit

Nadere informatie

De Referentieniveaus Taal. BAVO Eemlanden 14 maart 2012

De Referentieniveaus Taal. BAVO Eemlanden 14 maart 2012 De Referentieniveaus Taal BAVO Eemlanden 14 maart 2012 2 Wat komt aan de orde? Aanleiding tot de referentieniveaus Wat zijn referentieniveaus? Status en ontwikkelingen rond de referentieniveaus Referentieniveaus

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Herziening MBO voor leerbedrijven. Versie 1.0 september 2015

Herziening MBO voor leerbedrijven. Versie 1.0 september 2015 Herziening MBO voor leerbedrijven Versie 1.0 september 2015 De presentatie in het kort Het mbo-onderwijs verandert Keuzedelen, nieuw in de mbo-opleiding Kansen voor het bedrijfsleven Het mbo-onderwijs

Nadere informatie

Informatiebijeenkomsten Referentieniveaus Steunpunt PO

Informatiebijeenkomsten Referentieniveaus Steunpunt PO Referentiekader Informatiebijeenkomsten Referentieniveaus Steunpunt PO steunpuntpo@poraad.nl 030-3100940 Inhoud Aanleiding tot de referentieniveaus Wat zijn referentieniveaus? Voordelen referentieniveaus

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext 1 Inleiding Dit onderwijsmodel is ontwikkeld op basis van de strategische doelstellingen van het

Nadere informatie

KENMERKEN VAN EN KEUZES VOOR REKENBELEID. Martin van Reeuwijk 25 april 2013

KENMERKEN VAN EN KEUZES VOOR REKENBELEID. Martin van Reeuwijk 25 april 2013 KENMERKEN VAN EN KEUZES VOOR REKENBELEID Martin van Reeuwijk 25 april 2013 REKEN- (EN TAAL) BELEID IN PRAKTIJK Onderzoek rekenen in VO, 303 scholen Niveaus en rollen binnen de school Visie en kenmerken

Nadere informatie

SAMENVATTING ONDERZOEK "Van kwalificatiedossier naar aantrekkelijk onderwijs"

SAMENVATTING ONDERZOEK Van kwalificatiedossier naar aantrekkelijk onderwijs SAMENVATTING ONDERZOEK "Van kwalificatiedossier naar aantrekkelijk onderwijs" Doel- en probleemstelling SLO speelt als het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling een belangrijke rol in het vertalen

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OP INSTELLINGS- EN OPLEIDINGSNIVEAU. F. van Wetten

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OP INSTELLINGS- EN OPLEIDINGSNIVEAU. F. van Wetten ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OP INSTELLINGS- EN OPLEIDINGSNIVEAU F. van Wetten Plaats : Beek en Donk BRIN nummer : 26CP Onderzoeksnummer : 292322 Datum onderzoek : 13 februari 2017 Datum vaststelling

Nadere informatie

Ons kenmerk: Doorkiesnummer:

Ons kenmerk: Doorkiesnummer: Tweede Kamer Leden Vaste Kamercommissie OCW Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Woerden, 17 februari 2017 Ons kenmerk: Doorkiesnummer: 0348-75 35 72 Onderwerp: Burgerschapsvorming Uw brief van: Geachte leden

Nadere informatie

Overzicht. Onderzoekstaal. TOHBO Inholland. Taalbeleid Inholland 5-3-2013

Overzicht. Onderzoekstaal. TOHBO Inholland. Taalbeleid Inholland 5-3-2013 Overzicht Onderzoekstaal Dorian de Haan Lectoraat Ontwikkelingsgericht Onderwijs Studiedag Domein Onderwijs, leren en levensbeschouwing 12 april 2012 Taal: Taalbeleid Inholland Onderzoek: Onderzoek Domein

Nadere informatie

NEDERLANDS IN HET MBO

NEDERLANDS IN HET MBO NEDERLANDS IN HET MBO Inspectie van het Onderwijs September 2006 INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING 5 1 INLEIDING 7 2 VRAAGSTELLING EN ONDERZOEKSOPZET 9 2.1 Aanleiding 9 2.2 Uitgangspunten 9 2.2.1 De vraagstelling

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU ROC A12 te Ede Ondernemer detailhandel definitief januari 2015 3280511/8 BRIN: 25PM Onderzoeksnummer: 279414 Onderzoek uitgevoerd in: oktober/november

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU. ROC Tilburg te Tilburg. Kapper

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU. ROC Tilburg te Tilburg. Kapper ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU ROC Tilburg te Tilburg Kapper Juli 2014 BRIN: 25LZ Onderzoeksnummer: 276481 Onderzoek uitgevoerd in: April 2014 Conceptrapport verzonden op: 13

Nadere informatie

Een integrale benadering van verandering en onderwijsvernieuwing

Een integrale benadering van verandering en onderwijsvernieuwing FOCUS OP VERANDERING INSPIRATIE EN HANDVATTEN VOOR HET VERANDERPROCES BIJ DE INVOERING VAN FOCUS OP VAKMANSCHAP Een integrale benadering van verandering en onderwijsvernieuwing In deze white paper presenteren

Nadere informatie

Rekenen in technische opleidingen. 17 mei 2011 Monica Wijers, Freudenthal Instituut m.wijers@uu.nl

Rekenen in technische opleidingen. 17 mei 2011 Monica Wijers, Freudenthal Instituut m.wijers@uu.nl Rekenen in technische opleidingen 17 mei 2011 Monica Wijers, Freudenthal Instituut m.wijers@uu.nl programma Kader(s) Rekenen in 2F en 3F Relatie beroepspraktijk Examinering Rekenmethodes Uw eigen vragen

Nadere informatie

Gerealiseerd met de steun van de Vlaamse Overheid, Departement Inburgering in het kader van Managers van diversiteit. Taalgericht naar werk Inhoud I

Gerealiseerd met de steun van de Vlaamse Overheid, Departement Inburgering in het kader van Managers van diversiteit. Taalgericht naar werk Inhoud I taalgericht naar werk Over het belang van geïntegreerd vakonder wijs voor beroepsgerichte opleidingen Publicatie ontwikkeld door Linguapolis, Instituut voor Taal en Communicatie Universiteit Antwerpen

Nadere informatie

Cursus Rekenspecialist. Amarantis derde bijeenkomst 22 mei 2012

Cursus Rekenspecialist. Amarantis derde bijeenkomst 22 mei 2012 Cursus Rekenspecialist Amarantis derde bijeenkomst 22 mei 2012 programma Vier middagen De kaders De rekendidactiek De praktijk Verdiepingsonderwerp en/of rekenbeleid TERUGBLIK Opbouw cijferen PROGRAMMA

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPZET VERVOLGONDERZOEK OP EIGEN KRACHT

ONDERZOEKSOPZET VERVOLGONDERZOEK OP EIGEN KRACHT Vervolgonderzoek Op eigen kracht over de voorwaarden voor een doeltreffend en doelmatig functioneren van Sociale Wijkzorgteams Januari 2016 1 AANLEIDING Op 16 oktober 2015 publiceerde de Rekenkamer Den

Nadere informatie

Toevoeging talen 29-9-2010 1

Toevoeging talen 29-9-2010 1 Inleiding In het schooljaar 2009-2010 zijn er veel (landelijke) ontwikkelingen geweest op het gebied van AVO. Dit memo is niet volledig maar geeft de belangrijkste besluiten aan m.b.t. de examinering van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 31 568 Staatkundig proces Nederlandse Antillen Nr. 172 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 4 maart 2016 De vaste commissie voor Onderwijs,

Nadere informatie

Kwaliteitsonderzoek mbo Examinering en diplomering

Kwaliteitsonderzoek mbo Examinering en diplomering RAPPORT VAN BEVINDINGEN Kwaliteitsonderzoek mbo Examinering en diplomering Gwendoline van Puttenschool Sint Eustatius, afdeling mbo Plaats : Sint Eustatius BRIN-nummer : 30GV Crebo-nummer : 92640 Datum

Nadere informatie

opvolgingsonderzoek re-integratie en voortijdig schoolverlaten

opvolgingsonderzoek re-integratie en voortijdig schoolverlaten opvolgingsonderzoek re-integratie en voortijdig schoolverlaten juli 2012 1 inleiding 1-1 aanleiding De rekenkamer voert onderzoeken uit naar de doelmatigheid, doeltreffendheid en rechtmatigheid van het

Nadere informatie

Aan het werk voor studenten met dyslexie. Screening en begeleiding van studenten met dyslexie, implementatie van dyslexiebeleid op de mbo-instelling

Aan het werk voor studenten met dyslexie. Screening en begeleiding van studenten met dyslexie, implementatie van dyslexiebeleid op de mbo-instelling Aan het werk voor studenten met dyslexie Screening en begeleiding van studenten met dyslexie, implementatie van dyslexiebeleid op de mbo-instelling Hoe kunnen we werken aan goede begeleiding tijdens de

Nadere informatie

Subnetwerkbijeenkomsten. maart 2010

Subnetwerkbijeenkomsten. maart 2010 Subnetwerkbijeenkomsten maart 2010 3 bijeenkomsten Subnetwerk Zuid-West 2 maart 2010 Markiezaat College, Bergen op Zoom Subnetwerk Noord 3 maart 2010 Drenthe College, Assen Subnetwerk Zuid-Oost 4 maart

Nadere informatie

TOEZICHT OP TALEN vanaf 2013

TOEZICHT OP TALEN vanaf 2013 TOEZICHT OP TALEN vanaf 2013 Regelgeving mbt taal en rekenen is ingewikkeld Toezicht voortvloeiend uit de regelgeving behoeft op onderdelen verduidelijking of wijziging 2013 en verder: toezicht op talen

Nadere informatie

Examenplan Verpleegkundige niveau 4, 4 jarig regulier BOL/BBL 1.Overzicht

Examenplan Verpleegkundige niveau 4, 4 jarig regulier BOL/BBL 1.Overzicht Examenplan Verpleegkundige niveau 4, 4 jarig regulier BOL/BBL 1.Overzicht 1.1.Specifieke examens Examenoverzicht opleiding: Verpleegkunde niveau 4 4 jarig Crebocode: 95520 Dossiercode: 95520/2012-2016

Nadere informatie

De chemie tussen onderwijs en bedrijfsleven; een natuurlijk bondgenootschap

De chemie tussen onderwijs en bedrijfsleven; een natuurlijk bondgenootschap De chemie tussen onderwijs en bedrijfsleven; een natuurlijk bondgenootschap Kwaliteitscentrum Examinering (KCE) Het Kwaliteitscentrum Examinering beoordeelt de kwaliteit van de examens van alle beroepsopleidingen

Nadere informatie

Symposium Project Docenten aan zet bij taal in alle vakken. Houten, 3 april 2013

Symposium Project Docenten aan zet bij taal in alle vakken. Houten, 3 april 2013 Symposium Project Docenten aan zet bij taal in alle vakken Houten, 3 april 2013 Even voorstellen: W.M.C.vanderWesten@hhs.nl Voorzitter Nederlands / Vlaams Platform Taalbeleid Hoger Onderwijs Bestuurslid

Nadere informatie

Grafisch Lyceum Rotterdam ONDERZOEK KWALITEIT EXAMINERING 2009

Grafisch Lyceum Rotterdam ONDERZOEK KWALITEIT EXAMINERING 2009 Grafisch Lyceum Rotterdam ONDERZOEK KWALITEIT EXAMINERING 2009 Utrecht, maart 2010 p. 2 van 27 VASTSTELLING RAPPORT Dit rapport bevat de resultaten van het onderzoek naar de kwaliteit van de examinering

Nadere informatie