NA DE BEZETTING VAN PRAAG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NA DE BEZETTING VAN PRAAG"

Transcriptie

1 .! ~ : NA DE BEZETTING VAN PRAAG KO BEUZEMAKER Dagen van crisis verhelderen in snel tempo, wat anders nog wekenlang, ja maandenlang verborgen had kunnen blijven of onbegrepen gebleven was, zij verscheuren vaak met één slag de kunstmatig opgetrokken wolken of rookgordijnen, die millioenen mensen uit het volk moesten verhinderen de waarheid te zien. Zulke dagen van crisis, zulk een "voorjaarsstorm" zoals een der burgerlijke bladen in Nederland het uitdrukte beleven wij thans in de tweede helft van Maart. En veel, hoewel niet alles, is helderder geworden. Wat is er gebeurd? Het Duitse fascisme heeft een verdere stap gedaan in zijn oorlogspolitiek. Het heeft in 24 uur een eind gemaakt aan de verminkte T sjecho Slowaakse staat, het heeft Bohemen en Moravië ingelijfd, Slowakije tot een nieuwe vazalstaat gemaakt en de Karpatho Oekraïne aan Hongarije overgelaten. De politiek van München is in één slag verscheurd. Dat wat alle uiteenzettingen niet konden uitwerken, n.l. overtuigen dat München niet de vrede gered had, maar een verdere stap op de weg van capitulatie voor de fascistische aanvallers was, is voor mil Hoenen mensen duidelijk door de daden van het Duitse fascisme tot uitdrukking gekomen. Een nieuwe schok is door de volkeren van Europa gegaan; na Abessinië, Spanje, China, Oostenrijk, het Sudetengebied zien zij de onmiddellijke dreiging van het fascisme voor de vrijheid, de vrede en de democratie nog eens duidelijk voor zich. Het wordt thans volkomen bevestigd, wat George Dimitrof in zijn na München verschenen artikel: "Het Eenheidsfront tegen het fascisme" schreef: Men moet er zich duidelijk rekenschap van geven,dat de kwestie reeds buiten de perken is getreden van de eigenmachtige revisie van het verdrag van Versailles door de fascistische staten. Het gaat om de nieuwe verdeling van de wereld. Het gaat niet alleen om de herverdeling van de bestaande koloniale bezittingen. H et fa s c i s m e st e I t d e kw e st ie va n d e n i e u we v e r d e I i n g va n E u r o p a ze H, v a n d e k o I o n i s a t i e v a n e e n r e e k s v a n E u r o pese staten en van de imperialistische knechting van een reeks van Europese v o I k e n a a n d e o r d e. De fascistische rovers achten het zelfs niet nodig om de marsroute van hun veroveringsstreven te verbergen. Een door de fascisten na de okkupatie van het Sudeten-gebied verspreide landkaart demonstreert aanschouwelijk de plannen van het Duitse fascisme. Volgens de op deze landkaart aangegeven termijnen blijkt, dat in het voorjaar van 1938 het lot van Oosten-

2 KO BEUZEMAKER NA DE BEZETTING VAN PRAAG t94 rijk zou worden beslist, in de herfst van 1938 dat van T sjecho Siowakije; het voorjaar van 1939 moet een slag tegen Hongarije brengen, in de herfst van 1939 wordt Polen een objekt van verovering, in het vooorjaar van 1940 wordt er een slag voorbereid tegen Zuid-Siavië, in de herfst van 1940 tegen Ru menië en Bulgarije. In het voorjaar van 1941 worden Frankrijk, België, Holland, Denemarken en Zwitserland het voorwerp van de fascistische overval, in de herfst van 1941 is het fascistische Duitsland van plan zijn aanval tegen de U. S. S. R. te ondernemen. Verder zien wij op deze kaart, dat het Duitse fascisme "grootmoedig" aan het fascistische Italië een groot gedeelte van Spanje, de Zuidelijke gebieden van Frankrijk, Griekenland, een groot gedeelte van Turkije, Syrië, Palestina en Noord-Afrika overlaat. Zeker, Dimitrof voegde hieraan terecht toe, dat "veel hiervan tot d<a vrucht van een ongebreidelde fascistische fantasie behoorde". Maar bevestigt de jongste ontwikkeling in wezen niet de juistheid van dit fascistische opmarsplan 7 Is het niet waar, dat de occupatie van Bohemen en Moravië niet alleen een element in de overweldiging van Europa is, maar ook een stap naar de verdere kolonisatie van een reeks Europese staten? Is het niet waar, dat het Duitse fascisme "grootmoedig" aan Mussolini de Middellandse Zee overlaaat en staat deze niet gereed thans aan Frankrijk, het door München verzwakte Frankrijk zijn eisen te laten horen 7 Dat alles is onbetwistbaar waar. En het groeiende bewustzijn hiervan vergroot de drang naar verdediging onder die massa's, die tijdens München bedrogen zijn. Hoe de toestand nu is geworden, wordt heel duidelijk door het volgende citaat uit de "N. Rott. Courant" van Zondag 19 Maart: "Door de inlijving van Boheme en Moravië is er een zeer aanmerkelijke verkorting van de Duitse grens ingetreden. De zak, welke de twee ingelijfde gewesten vormden is verdwenen. D~ grens loopt nu vrijwel Noord- Zuid en kan gemakkelijk worden versterkt. Slowakije steeks als een hoorn naar het Oosten vooruit en kan dus strategisch bekeken als een opmarsgebied worden beschouwd. Inlijving zou weder versterking van een nieuwe grens moeten meebrengen, welke nog langer dan dt:! vorige is. Terloops kan hierbij nog worden opgemerkt, dat, gelijk een jaar geleden Tsjecho-Siowakije door Duits gebied werd omvat. thans Polen als een hoefijzer door Duits gebied omgeven wordt." Inderdaad. En daarbij is Hongarije al zo goed als vazalstaat geworden. En kunnen de Hongaarse en Duitse minderheden in Roemenië heel goed dienen om in de nabije toekomst de rol te spelen van Sudeten-Duitsers en Slowaken in de afgelopen periode. Vandaar dan ook, dat het

3 KO BEUZEMAKER NA DE BEZETTING VAN PRAAG Duitse fascisme Hongarije "grootmoedig" zijn gemeenschappelijke grens met Polen heeft gegeven. En nog duidelijker wordt de toestand belicht in het volgende citaat mede uit de "N. Rott. Courant"; dit keer van Maandag 20 Maart: "Roemenië bedreigd, betekent voor Londen Engeland bedreigd. De latente strijd om de macht, welke reeds geruimen tijd tussen Engeland en Duitsland gevoerd wordt, heeft zijn culminatiepunt bereikt. Hij is acuut geworden, acuter dan hij ooit in de afgelopen twintig jare!) geweest is, acuter ook dan hij in de onrustige Septemberdagen was." En verder: "Waarom zijn de voorstellen aan Roemenië het culminatiepunt in de machtsstrijd? Kort gezegd, omdat op het ogenblik Engeland. door zijn hegemonie ter zee en doordat het dientengevolge de productiebronnen kan beheersen of in ieder geval anderen de toegang daartoe kan ontzeggen, in de grote lijn nog steeds de hegemonie ter wereld heeft. Duitsland heeft zich daaraan willen ontworstelen met zijn autarkie en zijn handelsoffensief in 't Zuid-Oostelijk deel van Europa. Indien het nu de volledige beschikking krijgt over de graanschuren van het Zuiden en over de daar aanwezige grondstoffen, w.o. in de eerste plaats olie, zal het minder afhankelijk zijn van zijn aanvoeren ter zee. H e t z a I o n a a n t a s t b a a r z ij n g e w o r d e n voor de Engelse vloot en indien het dat e e n m a a I i s, d o e t h e t e e n e r n s ti g e g o o : n a a r d e h eg e m o n i e te r we re I d, a I t ha n s d i e i n E u r o p a. D i t is i n a n uts h e 11 h et p r o b I e e m : d e v o o r I o p i g n o g v r e e d z a m e s t r ij d t u s s e n d e E n g e I s e v I o o t e n d e D u i t s e I a n d macht. Over T sjecho-siowakije zijn de Engelsen verontwaardigd, omdat zij, naar hun gevoel, bedrogen zijn en omdat het een slag in hun gezicht was. Over Roemenië zijn zij verontrust, omdat daarmede direct aan het Britse Empire geknaagd wordt. D a a r o m v i n d t d e R o e m e e n s e w e i g e r i n g in E n g e I a n d e e n a n d e r e o n t v a n g s t d a n d e b e r o e p e n v a n d e T s j e c h o-s I o w a a k s e s t a a t s I i e d e n h e b b e n g e v o n d e n." Ziehier dus de openhartige werkelijkheid! Het Engelse imperialisme wordt direct in de zaak betrokken. De heren Engelse imperialisten hadden niets tegen afscheuring van het Sudeten Duitse gebied. - Engeland kon daarvoor geen oorlog voeren - zeide Chamberlain in September Zij waren bereid het Duitse fascisme daarbij zijn gang te laten gaan onder het mom der zelfbeschikking. Zij waren bereid T sjecho-siowakije 'te laten verscheuren onder het mom, dat het nodig was de "vrede" te redden. 195

4 !<0 BEUZEMAKER NA DE BEZETTING VAN PRAAG Zij hadden volstrekt geen bezwaar de Spaanse republiek af te laten worgen door het Duitse en Italiaanse fascisme, in de verwachting met de nodige leningen aan Franco zich daarna genoeg invloed in Spanje te kunnen verschahen en de hegemonie der Duitse en Italiaanse concurrenten wat te verzwakken. De Engelse bourgeoisie laat graag anderen vechten om zelf de vruchten of een deel van de vruchten te plukken. Zij hadden ook volstrekt geen bezwaren om Frankrijk te verzwakken en Mussolini te helpen bij de doorvoering van koloniale eisen tegen Frankrijk - mits matige eisen, die de wezenlijke posities van Engeland niet te zeer aantasten. Zij hadden ook geen bezwaar, dat Japan China verscheurde, want, zoals Chamberlain onlangs nog zeide: als China verwoest is, zal het Engelse kapitaal nodig zijn om het op te bouwen. En zij hadden de opzet, het Duitse fascisme te brengen tot "normale" overeenkomsten met Hongarije, Polen en Roemenië om het zo tegen de Sowjet-Unie op te drijven. Zij wilden daarbij zelfs wel een handje helpen. En nu is dat hele net van verwachtingen verscheurd. Nu blijkt duidelijk, dat het Duitse fascisme niet bereid is aan de volstrekte leiband van Chamberlain te lopen. Nu blijkt duidelijk, dat het zelf T sjecho Slowakije, Hongarije, Roemenië en Polen wil bezetten om "Lebensraum" te krijgen en er niet aan denkt direct de Sowjet-Unie aan te vallen, die sterke staat, maar liever voorlopig in Midden-Europa zijn eigen, aan de Engelse imperialistische belangen rakende, rijk op wil bouwen. Kortom er blijkt duidelijk, zoals in het boek de "Geschiedenis der Communistische Partij der Sowjet-Unie" staat: "De tweede imperialistische oorlog wordt in laatste instantie gevoerd tegen de kapitalistische belangen van Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten, daar hij een nieuwe verdeling van de wereld en van de invloedsferen ten gunste van de agressieve staten en wel ten koste van de zogenaamde democratische staten ten doel heeft." Uit het voorgaande blijkt duidelijk, waarom de Engelse leidende kringen der conservatieven hun politiek o p d i t m o m e n t veranderd hebben. Plotseling betreurt Chamberlain het lot der Tsjechen. _ Plotseling grijpt hij- hoewel het accoord van München nog verdedigend - naar het middel van collectief optreden, tezamen met andere staten. Plotseling herinnert hij zich, dat de Sowjet-Unie bestaat, die hij bij München trachtte te isoleren. Plotseling verklaart hij, dat de vrijheid boven de vrede gaat, na maandenlang ieder, die hier ernst mee wilde maken, als een "oorlogsmaker" bestreden te hebben.

5 KO BEUZEMAKER NA DE BEZETTING VAN PRAAG Het is precies zoals de Londense correspondent van de "N. Rotterd. Courant" zegt: "Kortom, wij zijn na drie jaar realiteitspolitiek, zoals het trots genoemd placht te worden, weer teruggekeerd tot het collectieve stelsel, dat in 1936 als volkomen "onpractisch" en "idealistisch" zijnde, met zoveel zelfverzekerdheid opzij werd geschoven. Dat Enge I a n d's positie er door d ie twee jaar reële politiek niet bepaald v o o r u i t o p i s g e g a a n, z a I w e I g e e n n a d e r b et o o g b e h o e v e n." ' Vormt dit laatste niet de bevestiging van wat wij heel het laatste jaar beweerd hebben, n.l., dat de München-politiek in handen der grote bourgeoisie een hulp aan de fascistische aanvallers op kosten van de nationale en democratische belangen van het Engelse en Franse volk vormde? Vandaar, dat wij uiterst gereserveerd zijn, over de nieuwe manipulaties van Chamberlain, als leider der Engelse bourgeoisie. Heinrich Heine zegt ergens over de bekering van een Jood tot Christen: Gisteren nog een held geweest is men heden reeds een schurk. Dit komt helaas vaak voor, het omgekeerde echter minder! Er is alle reden het "perfide Albion", om dit zo veel gebruikte beeld nog eenmaal te gebruiken, uiterst argwanend gade te slaan. Vlak voor München gebruikte Chamberlain ook besprekingen met Moskou om... Hitier een tikje te intimideren. En het is volstrekt niet uitgesloten - ook al willen we de situaties niet gelijk sftelen - dat de minste manoeuvres van het Duitse fascisme, om van Mussolini maar te zwijgen, genoeg zijn om Chamberlain tot de München-politiek - nooit verloochend - terug te voeren. Chamberlain heeft de stemming van verontwaardiging onder het Engelse volk handig opgevangen, maar hij blijft er niet minder onbetrouwbaar om, hij en zijn kliek van het Engelse grootkapitaal. Het spreekt vanzelf, dat inderdaad de uitweg ligt in een krachtig gemeenschappelijk collectief optreden van Engeland, Frankrijk, de Sowjet-Unie, Amerika en andere landen tegen de fascistische aanvallers, van wie niemand weet, hoever zij met hun politiek reeds in dit voorjaar willen doorgaan, m.a.w. of zij allleen hun afpersingspolitiek willen voortzetten, of dat zij, gedreven door hun innerlijke moeilijkheden en de angst hun voorsprong te verliezen, het op een conflict laten aankomen. Maar wij stellen daarbij met nadruk voorop, dat het voornaamste om dat te bereiken, niet is een vertrouwen in een koerswending van Chamberlain, maar het krachtig optreden van de volkeren, van de arbeidersklasse zelf. Slechts de Sowjet-Unie is gesloten en doelbewust tot de politiek van collectieve veiligheid bereid. In Engeland en Frankrijk zijn de 197

6 .KO BEUZEMAKER NA DE BEZETTING VAN PRAAG regeringen dat niet. Hun reactionair, groot-kapitalistisch klassekarakter drijft hen in andere banen. Daarom herinneren we hier aan de woorden van Dimitrof in zijn reeds vroeger aangehaald artikel: "De belangrijkste les uit de laatste gebeurtenissen bestaat juist hierin, dat zonder 't beteugelen van de reaktionaire imperialistische klieken en de aanhangers der kapitulatie in eigen land, het beteugelen van de uit de band gesprongen fascistische rovers niet mogelijk is, de suksesvolle strijd ter verdediging van de vrijheid en de onafhankelijkheid van de volken en de verdediging van de algemene vrede niet mogelijk zijn." Daarom ligt het gevaarlijke van de toestand van thans hierin, dat en in Engeland en in Frankrijk de ontwikkeling van de krachten van het volk en de arbeidersklasse bij de laatste gebeurtenissen nog niet sterk genoeg geweest is om de regering Chamberlain en de regering Daladier-Bonnet of althans Bonnet weg te vagen, dat integendeel deze van de omstandigheden gebruik hebben gemaakt om zich ten dele - ondanks dat hun politiek bankroet is - vaster in het zadel te zetten. En we stellen dus voorop: het eerste wat nodig is, dat is de totstandbrenging van de hechte strijdeenheid der arbeidersklasse, van het volksfront om werkelijke krachtige slagen aan het fascisme toe te brengen en de capitulanten de voet krachtig dwars te zetten. Ook thans geldt nog het woord van Dimitrof: "De fascistische veroveraars hebben hun rekening buiten den waard om gemaakt. De volken hebben hun beslissend woord nog niet gesproken. De fascisten kunnen roven en schanddaden plegen als roofdieren in de middeleeuwen, zolang zij de baas van het huis nog niet in volle wapenrusting hebben ontmoet. Deze baas, dat is het volk en in de eerste plaats de ararbeidersklasse. Op het ogenblik dat deze, na zijn krachten te hebben bijeengebracht, vastberaden slagen toebrengt aan de rovers, zal de wereld heel de leegte, opschepperij en snoeverij van deze "dappere arische krijgers" zien, die de laffe kruideniers in de landen van de burgerlijke democratie de stuipen op het lijf hebben gejaagd.'' Op de eenheid van de arbeidersklasse en van het volk komt het aan! Dat is ook thans de hooofdzaak! 111 Dit alles is van het grootste belang voor de Nederlandse arbeiders en het Nederlandse volk. De gebeurtenissen van de laatste dagen belichten fel heel de voor de veiligheid van het Nederlandse volk zo noodlottige politiek der Nederlandse grote bourgeoisie en. de huidige reactionaire regering. Welke koers volgt zij?

7 KO BEUZEMAKER NA DE BEZETTING VAN PRAAG Het is in één woord gezegd: de Münchenkoers. Bezien in het licht van de huidige gebeurtenissen, zijn de jongste debatten in de Eerste Kamer over de buitenlandse politiek al bizon der interessant. Wat zei daarbij Minister Patijn? Hij zei, nadat hij gewezen had op het vertrouwen inboezemende ka rakter van de laatste rede van Hitier in de Rijksdag: "Er zijn geen aanwijzingen, om aan de correcte houding van Duitsland te twijfelen." Heel dat debat was doordrongen van vertrouwen in de München politiek. De enige, die enigszins voor het herstel van collectieve veiligheid op kwam, de sociaal-democraat Vorrink, kreeg van alle kanten de wind van voren en werd als "aanhanger van een ideologische oorlog" af gemaakt. Het was alles pogen tot verzoening, tot overeenkomst met Nazi Duitsland, "de grote buur, die lange tonen heeft", zoals minister Patijn zich uitdrukte, wat de klok sloeg. Kortom, capitulatiepolitiekl Waarheen heeft deze politiek Tsjecho-Siowakije gevoerd? Waarheen heeft de Tsjechische bourgeoisie het volk gevoerd? Alweer: wij willen de zaken niet gelijk stellen. Maar wij herhalen, wat wij schreven in het Februarinummer van dit tijdschrift: "Het moet de arbeidersklasse duidelijk zijn, dat voor de verdediging van de vrijheid en de onafhankelijkheid van het Nederlandse volk, het in de allereerste plaats op haarzelf aan komt." Daarom zeggen wij thans, na de inlijving van Bohemen en Moravië met des te meer klern: Dit is een nieuw signaal! Dit toont opnieuw hoe het gevaar voor Nederland krachtiger en groter is geworden. Des te noodzakelijker is het alle krachten te richten tegen deze regering, tegen de Colijn-Patijn-koers. Des te noodzakelijker is het te eisen, dat Nederland zich niet in de "zelfstandigheidspolitiek", die in wezen een onderwerpingspolitiek aan het Duitse fascisme is, verliest, maar dat het behoud van de onafhankelijkheid en vrijheid van het Nederlandse volk alleen gevonden kan worden in de aansluiting bij de collectieve afweer van de fascistische dreiging. Des te noodzakelijker is het dat de gehele arbeidersbeweging tot inzicht komt, tegen deze reactionaire regering stelling neemt en de democratische krachten bijeenbrengt, die een grondslag voor een werkelijke nationale en democratische regering vormen kunnen. Zulk een regering zou het fascisme in Nederland moeten onderdrukken, werk en welvaart aan de volksmassa's moeten brengen om de nationale weerstandskracht te vergroten en het defaitisme te ~eren. 199 I!

8 KO BEUZEMAKER NA DE BEZETTING VAN PRAAG De huidige regering zwijgt na de inlijving van Praag in alle talen en... laat het defaitisme groeien. Des te noodzakelijker is het met alle kracht op te treden tegen de capitulatie richting in de moderne arbeidersbeweging, tegen de verdeeldheidshandhavers, tegen de T rotzkisten, die de hele moderne arbeidersbeweging hinderen, haar rol van een op de massa's steunende democratische oppositie, van een Volksfront te spelen, en haar verzwakken en de ondergang te gemoet voeren. Wij moeten vooraan gaan en het uiterste doen om te zorgen, dat de arbeidersbeweging, de arbeidersklasse thans de tekenen verstaat en aan de spits gaat van het volk bij de daadwerkelijke verdediging van zijn vrijheid en onafhankelijkheid. Geen onderwerping aan het Duitse fascisme. Werkelijke handhaving van de zelfstandigheid van het Nederlandse 'volk. Geen overgave aan de reactionaire bourgeoisie met haar capitulatiepolitiek. De koers is meer dan ooit: Vorming van een breed democratisch front tegen fascisme en reactie. 200

9 NEDERLAND EN INDONESTË VERENIGD TEGEN HET FASCISME -- p i ' i 11! A. STRUIK De debatten in de Tweede Kamer over de Indische begroting zijn geëindigd. De regering heeft haar politiek ten opzichte van Indonesië verdedigd, waarbij op de voorgrond stond de u i tbr eid i n g v a n d e b e w a p e n i n g voor de militaire verdediging van Indonesië naast de besliste a f w ij z i n g van de verlangens der Indonesische nationale beweging naar d e m o c r a t i e e n m e e r ze I f best u u r. Deze afwijzing had zijn voorloper gevonden in het koninklijk Besluit van 16 November j.l., waarbij het verzoek van de "Volksraad van Nederlands-Indië" om een "conferentie op voet van gelijkgerechtig heid van vertegenwoordigers van Nederland en Nederlands-Indië" te doen bijeenroepen, (de petitie-soetardjo dus) resoluut werd afgewezen. Na de samenzwering van de heren Chamberlain, Mussolini, Hitier en Daladier te München is de fascistische aanvalslust toegenomen. De herverdeling van het koloniale bezit der verschillende staten staat practisch aan de orde. Daarmee is ook de fascistische bedreiging voor Indonesië toegenomen. Met de inneming van Kanton en de bezetting van het eiland Hainan door de Japanse strijdkrachten is het Japanse imperialisme reeds bedenkelijk ver naar het Zuiden gedrongen, naar de plaats waar de Indonesische eilanden liggen, die - krachtens het T anaka-rapport, dat stap voor stap verwezenlijkt wordt - tot het Japanse wereldrijk moeten gaan behoren. Tegenover deze toegenomen bedreiging moeten het Nederlandse en het Indonesische volk hun houding bepalen. Hier liggen sterksprekende gemeenschappelijke belangen! Roestam Effen di heeft deze in de Tweede Kamer duidelijk uitgedrukt in de leuze: "Ge e n d u i m b ree d s g r o n d va n h et N e d e r I a n d s e n I n d o n e s i s c h e g e b i e d a a n h e t f a s-. " Cl Sm e. Nederland zelf wenst niet onder vreemde heerschappij te komen, in het bijzonder wenst het geen fascistische dwingelandij. Nederland is echter een kleine en zwakke staat met zijn kleine negen millioen in weners. Nederland zou veel sterker staan tegenover de fascistische ë.anvallersplannen, als de volkeren van het tegenwoordige Rijk der Nederlanden met zijn 70 millioen inwoners inderdaad een eenheid vormden en in staat zouden zijn schouder aan schouder te staan. Dat zou een gelijkberechtiging veronderstellen, die bij de huidige koloniale verhouding onbestaanbaar is. Het volk van Nederland heeft er voor zijn eigen veiligheid groot belang bij, dat een daadwer-

10 A. STRUIK NEDERLAND EN INDONESIE 202 keiijk bondgenootschap tussen het Nederlandse en het Indonesische volk ontstaat. Indonesië heeft er niet minder belang bij uit de omknelling van het fascisme te blijven. Indonesië kent thans geen zelfstandig volksbestaan, maar als het een fascistisch wingewest zou worden, zou dit niettemin een zware ramp voor het Indonesische volk betekenen. Niet alleen, dat het fascisme elke nationale beweging zou verbieden, elk spoor van zelfbestuur of overgeleverd democratisch recht zou uittrappen, het fascisme zou ook betekenen, dat het Indonesische volk als kanonnenvoer gebruikt zou worden voor de imperialistische veroveringslachten der fascistische rovers. De greep van het fascisme naar Indonesië zou onmiddellijk betekenen, dat dit eilandenrijk - strategisch gunstig gelegen als het is, als afsluiting tussen de Stille en de Indische Oceaan - tot krijgstoneel zou worden. Dit zou voor een militair onbeschermd volk als het Indonesische thans is, nog moordender zijn dan het ergste koloniale schrikbewind. Indonesië heeft niets van het fascisme te verwachten. Een leer, die gebaseerd is op de "rassentheorie", zal zwakke volken als afval behandelen, erger dan een huidige blanda in zijn grootheidswaan. Een der "rassen-deskundigen" van het Derde Rijk, een zekere dokter Günther Hecht, heeft dat onlangs nog eens duidelijk uitgedrukt, toen hij de positie der "inboorlingen" beschreef in de toekomstige Duitse koloniën. "Inboorlingen", schreef deze moderne barbaar, " uit Duitse kolonies zullen niet in Europa worden toegelaten, niet als bedienden, niet als soldaten, niet als studenten." Aan deze "inboorlingen" zal zelfs het leren van een Europese taal worden verboden. Hogescholen en universiteiten worden voor hen verboden, enz. Indonesië zij gewaarschuwd voor dergelijke rassen-waanzinnigen! Ondertussen verricht het fascisme met grote voortvarendheid voorbereidend werk in Indonesië, onder welwillend toezicht van het Nederlandse gezag. Japan spioneert en vestigt zijn economische steunpunten. Het spioneren heeft plaats op velerlei wijze: met behulp van "vissers", met "toeristenreizen", met "handelsagenten", met behulp van industriële en landbouwconcessies, die het van het Nederlandse gezag ontvangt. Japan beïnvloedt de Indonesische pers en richt propagandakranten op met Indonesische journalisten, in Tokio daarvoor opgeleid. Het tracht Indonesische voormannen uit de nationale beweging of uit handelskringen als steunpunten te kopen en maakt op handige wijze gebruik van de afkeer van den Indonesiër voor het Westerse imperialistische gezag. Japan propageert daartoe de "solidariteit van het Oosten tegen het Westen". Het Oosten moet solidair staan tegenover de Westerse mogendheden, de democratieën, waarbij dan democratie met Westerse koloniale onderdrukking wordt gelijkgesteld! Deze demagogie heeft merkbare invloed op de mentaliteit van een

11 A. STRUIK NEDERLAND EN INDOI'oiESJE aantal burgerlijke intellektuelen in Indonesië, die zich zelf zowel ont recht als machteloos gevoelen tegenover het Nederlandse gezag en uit arren moede dan maar in Japan de bevrijder gaan zien. Alsof Japan, in plaats van de bevrijder, niet is de onderdrukker van het Oosten, die zelfs zijn eigen volk van arbeiders en boeren tot een barbaars hongerbestaan heeft veroordeeld, nog afgezien van het schikbewind, dat het op veroverd gebied, in Korea en China heeft gevestigd! Naast Japan verricht Duitsland zijn voorbereidende arbeid, Op koloniaal gebied verrichten de "as" -genoten werk, gedeeltelijk tegen elkaar in. De Duitse propaganda heeft in Indonesië nog ongegeneerder plaats dan in Nederland en niet alleen door bemiddeling van de N.S.B. Overal werken de Duitse "Vereine", die propaganda maken voor het Nazibewind, dat zulke grote "nationale" resultaten zou hebben bereikt. De Duitse propaganda-dienst van minister Goebbels beheerst voor een belangrijk deel de openbare berichtgeving. Door middel van het D.N.B. "Transocean"en door middel van kranten ais de "Javabode" en "Sumatra Post", maar ook door de invloed op het door de regering gesubsidieerde telegraafagentschap "Aneta", door het beschikbaar stellen van persfoto's, weet men op vele persorga nen zijn stempel te drukken. Voor de Indonesische pers is het daar door moeilijk zich te oriënteren in de wereld en zo vindt men vaak in nationalistische bladen met democratische strekking fascistisch-getinte berichtgeving. Ook langs een ander kanaal werkt de Nazi-propaganda: in Palestina wordt met succes Islamitische propaganda door Nazi-agenten bedreven tegenover Engeland, in Berlijn is een speciaal opleidingscentrum voor Islam-propagandisten, waarom zou ook dit middel niet bruikbaar zijn tegenover het Nederlandse gezag? In reactionaire Islamitische kringen in Indonesië vindt men inderdaad de weerklank: in de onlangs te Solo nieuw opgerichte Partai Islam lndonesia kan men klanken beluisteren, die fascistisch aandoen. Het is dus niet waar, dat de fascistische propaganda in Indonesische kringen geen invloed heeft. Zeker, de N.S.B. heeft er weinig invloed. Daarvoor is haar propaganda te zeer ingesteld op de Europeanen, en ze bemantelt haar bruut imperialistisch karakter nauwelijks. Maar het fascisme heeft in zijn. ongebreidelde demagogie wegen gevonden, die wèl in de Indonesische wereld invloed uitoefenen, waarbij het een soort Oosterse heilsleer heeft ontwikkeld, gericht tegen het Westen, of gebruik maakt van godsdienstige geschillen. De Nederlandse regering voert hiertegenover haar doelbewuste reactionaire klasse-politiek. Ze doet, of ze het fascistische gevaar niet ernstig vindt. Bij de kamerdebatten ging in deze richting het verst, de reactionaire katholieke generaal Bajetto, die het signaleren van de gevaren, welke van de zijde van Japan en Duitsland komen, reeds schadelijk vond. Zeer kenmerkend was ook het gezegde van minister Welter, dat hij de actie van de Gerindo gevaarlijker acht dan die van de N.S.B. Natuurlijk weet de minister even goed als wie 203 i ' I ' I

12 :A.' STRUIK NEDERLAND EN INDONESIE 204 ook, dat deze N.S.B. een agentuur is van het Duitse fascisme, dat er op uit is vaste voet in de koloniale wereld te krijgen. Hier is geen kortzichtigheid bij het Nederlandse gezag in het spel, geen onwil om de toestand te overzien: hier vindt men uitingen van een weloverwogen politiek, waarbij men het voor eigen kapitaalsbelangen beter acht met het fascisme samen te werken, dan met het volk van Indonesië tegen het fascisme. Nu is het waar, dat de verdediging van Indonesië alleen met technische middelen - met kruisers, vliegtuigen en kustversterkingen - niet doeltreffend kan worden georganiseerd, als het volk van Indonesië niet bij de defensie van het land wordt betrokken. En toch doet de Nederlandse regering dit niet en heeft ze een politiek in die geest van de hand gewezen. Waarom? Omdat ze het volk van Indonesië vreest! Een bewust volk, dat zich verweren kan, moge een waarborg zijn voor een goede afweer tegen Japan of Duitsland, het wordt als een ongunstige factor beschouwd voor de voortzetting van een politiek, waarbij - zoals Wijnkoop bij de debatten in de Tweede Kamer uitrekende - Indonesië tussen 1930 en millioen gulden armer is geworden en het Nederlandse vermogen met 3040 milhoen gulden is toegenomen. Samengaan met het Indonesische volk zou betekenen, dat wel het grondgebied beter kon worden beveiligd, maar niet de koloniale overwinsten, die het volk de uitputting nabij brengen. De huidige Nederlandse regering komt liever aan het fascisme tegemoet, dan dat zij aan de gerechtvaardigde volkseisen tegemoet komt. Zij stelt alleen veel geld voor technische militaire verdedigingsmiddelen beschikbaar, niet om het grondgebied tegen het fascisme te verdedigen, maar om beter met het fascisme te kunnen onderhandelen. Immers, in kringen van fascisten en imperialisten kent men slechts de taal der kanonnen. Militair-zwakken worden onder de voet gelopen, militair-sterken waardeert men als bondgenoten - tegen de democratie, tegen het volk, tegen de nationale bevrijdingsbewegingen. In dit licht moet men ook de besliste afwijzing van het verzoek van de Volksraad zien, dat de naam van het Volksraadslid Soetardja draagt. De afwijzing om een conferentie te houden om aan Indonesië "langs de weg van geleidelijke hervorming de staat van zelfstandigheid binnen de grenzen van artikel één der Grondwet toe te kennen" is door den minister uitvoerig met redenen omkleed. Hij voert formele redenen aan - de bijeenroeping van een conferentie zou strijdig met het geldend staatsrecht zijn - en praktische redenen. Bij de formele redenen staat de minister weinig sterk, want hij is niet bij machte één wetsartikel aan te halen, dat zulk een conferentie zou verbieden. Bij de praktische redenen treft een schijnbaar tegemoetkomen aan de eis van democratisch zelfbestuur. De regering zegt namelijk, dat een bespreking niet nodig is, omdat "de bestaande grondwettelijke en wettelijke bepalingen ruimte bieden voor verdere opbouw en vervollediging van de op de voorschreven beginselen berustende ontwikkeling in de zin van autonomie op

13 A. STRUIK NEDERLAND EN INDONESIE democratische grondslag", terwijl "een grotere mate van zelfstandigheid" een "te waarderen politiek verlangen" wordt genoemd. Tegelijk wordt echter meegedeeld, dat de "vervollediging" niet te snel mag gaan. Het volk zou nog te weinig ontwikkeld zijn voor gro, tere politieke vrijheid. De katholiek van T oll vertolkte deze opvatting nog duidelijker, door te zeggen, dat de grote meerderheid der Indonesische bevolking "volstrekt onkundig is van de staatkundige toestanden" en dus niet rijp is voor zelfstandigheid. Deze soort argumenten bewijst, hoe nodig een andere koers is! Want voor de algemene en politieke opvoeding van het volk zijn juist staatkundige rechten nodig, is verenigingsvrijheid, algemeen kiesrecht en beter onderwijs een vereistel Dan zou men snel het volk bewust kunnen maken van zijn toestand, dan zou het een volkskracht kunnen ontwikkelen, waardoor het zich verweren kon. Maar de regering wenst juist het onmondig houden van het Indonesische volk, zij wenst een onbewust volk, als een voorwaarde voor een gemakkelijke koloniale roofpolitiek. De koers van de Nederlandse regering, zoals deze zich bij de debatten in de Tweede Kamer en bij de afwijzing van de petitie heeft geopenbaard, is duidelijk gericht tegen de nationale belangen van Nederland en Indonesië, die een bewustwording van het Indonesische volk vereisen. Om deze koers te wijzigen is in Indonesië nodig een sterke nationale beweging. De totstandkoming van een dergelijke beweging is dus tevens in het belang van de Nederlandse democratie. Deze beweging is echter nog vrij zwak en dit heeft het aan de regering gemakkelijk gemaakt om de petitie en andere eisen van het Indonesische volk af te wijzen Wat zijn de voornaamste zwakheden van de nationale beweging in Indonesië? De voornaamste zwakheid is het ontbreken van e e n ze I f st a n d i g e a r b e i d e r s b e weg i n g binnen het kader der nationale beweging. Daardoor mist deze beweging haar meest consekwente kern. Zeker, er is een vakbeweging en verschillende vooraanstaande nationale leiders zijn voormannen van deze vakbeweging. Maar deze vakbeweging is hoofdzakelijk beperkt tot overheidspersoneel en in haar leiding zitten verschillende elementen, die direct in dienst van den overheerser staan en zelfs behoren tot het politieke spionnageapparaat van het Nederlandse gezag. Een vakbeweging in het vrije bedrijf ontbreekt bijna geheel, terwijl een goede proletarische kern in de leiding van de vakbeweging niet aanwezig is. Burgerlijke en feodale elementen kunnen niet de leidende kern vormen van een consekwente en bewuste nationale bevrijdingsbeweging. Het feodale en het burgerlijke element is - uit vrees voor het volk - geneigd tot verraad aan de nationale zaak. Het Chinese voorbeeld is in dit opzicht leerrijk: de burgerlijke nationale partij van de kwo-min-tang was pas in staat krachtig leiding te l i 1 i I i I i

14 A. STRUIK NEDERLAND EN INDONESIE 206 geven aan de nationale bevrijdingsoorlog tegen de militair-fascistische indringer, nadat zij onder drang der volksbeweging de hulp van de partij der arbeiders en boerenmassa's (de Communistische Partij) had aanvaard en de strijd ging voeren tegen de wankelmoedigen in eigen rijen. In deze tijd is de bourgeoisie nergens meer de consekwente drager van de nationale idealen: in alle landen is ze wankelmoedig en geneigd uit vrees voor het volk voor de nationale vijand te capituleren. De leiding van de Tsjechische nationale beweging en die van de burgerlijke Catalaanse nationale beweging hebben getoond, hoe zij op het kritieke ogenblik de nationale zaak in de steek lieten, in tegenstelling tot de klassebewuste arbeiders. Een nationale beweging, die uitsluitend burgerlijke - en zoals in Indonesië zelfs vaak feodale - leiders telt, kan geen krachtige politiek tot ontwikkeling van het eigen volk voeren. Het is dan ook geen toeval, dat groeperingen in de Indonesische nationale beweging allerlei uitvluchten zoeken om de activiteit voor democratische hervormingen zo beperkt mogelijk te houden. Allerlei persoonlijke en sectarische opvattingen spelen daarbij een grote rol en vormen een belemmering voor de ontplooiing van brede acties. Zo ondervond de petitie-soetardjo, hoewel goedgekeurd door de meerderheid van de Volksraad, grote tegenwerking uit persoonlijke motieven in de nationale beweging. Soetardjo zou niet de juiste man geweest zijn! Deze voorwendsels, om eigen passiviteit te vergoelijken namen heel vaak de vorm aan van zeer "links"-klinkende leuzen. Terwijl de directe strijd voor de staatkundige onafhankelijkheid van Indonesië thans geenszins aan de orde is, werd de petitie Soetardjo bestreden... omdat ze slechts een conferentie vroeg en niet verder ging! De vraag werd niet gesteld: is deze petitie een grondslag om de politieke massabeweging te organiseren? Voor dergelijke "linkse" frazeurs, die onwillig zijn volksacties te organiseren, is geen actie links genoeg... Dit quasi--linkse sectarisme heeft in Indonesië de beweging van het volk reeds jarenlang ernstig geremd. Het wordt thans onder de verhoudingen van de fascistische agressie tot een direct gevaar, omdat Japan er gebruik van maakt om de nationale beweging van binnenuit te ondermijnen en het vertrouwen van het volk in eigen kracht te verlammen. Het is nodig vast te stellen, dat ook in de Gerindo zich dergelijke "links" -sectarische elementen hebben genesteld, die de ontplooiing van de nationale beweging belemmeren. Het streven naar grotere eenheid in de nationale beweging wordt tegengewerkt met het argument, dat eenheid van optreden gelijk zou staan met het prijsgeven van eigen beginsel of met het pri~geven van de actie tot versterking van de eigen partij. Alsof eenheid van actie voor bepaalde concrete aktuele punten, waarover wettelijk toelaatbare actie mogelijk is, niet ontzaggelijk stimulerend op de gehele volksbeweging zou werken en daardoor

15 A. STRUIK NEDERLAND EN INDONESIE de groei van de deelnemende partijen en bewegingen zou be vorderen, en wel het meest bij de organisaties, met de meest juiste beginselen! Het zijn speciaal de T rotzkistisch en Japans gezinde elementèn in de nationale beweging, waarvan een figuur als Moh. Hatta het voor beeld is, die het grootste gevaar vormen voor de nationale bewe ging. Ze steunen zijdelings de demagogische Japanse campagne van "Azië voor de Aziaten" door wantrouwen te zaaien tegen de arbei dersbeweging van het Westen, die geheel "imperialistisch" zou zijn, zodat het aangaan van broederlijke verbindingen met haar schade lijk zou zijn voor de nationale zaak. Daar de nationale beweging nog te zwak is om zelfstandig te strijden en men de Westerse bond genoten niet wenst.blijft er dan maar één bondgenoot over: Japan. En zo werken deze elementen met een anti-westerse theorie als agenten van het Japanse imperialisme. Tegelijk hitsen ze tegen de Sowjet-Unie, die gelijkgesteld wordt met imperialistische mogendheden en die zich alleen met de koloniale volkeren zou bemoeien uit imperialistische overwegingen. Het is speciaal de z.g. Pari-beweging (de "Partai Republik lndonesia"), die in het geheim als agent van Japan de buitenlandse politiek van de Sowjet-Unie en de proletarische politiek van de Camintern op trotskistische wijze heeft verdacht gemaakt, speculerend op de teleurstelling, die de nederlaag van , toen de Communistische Partij van Indonesië werd verboden, heeft veroorzaakt. Tegen dit "koloniale trotskisme" moet de nationale beweging uiterst waakzaam zijn om niet het slachtoffer te worden van een stroming, die schuilgaande achter linksklinkende kritiek op de Westerse arbeidersbeweging en het communisme, in dienst staat van Japan. Het is een zelfde soort stroming als in China optreedt, waar trotskis ten, zwaar gefinancierd door de Japanse militaristen, proberen in de rijen van de nationale verdedigingsorganisaties en de Communistische Partij door te dringen, om van binnen uit de nationale eenheid - zo onmisbaar in de strijd tegen Japan - te vernietigen. Grote waakzaamheid is dan ook in de nationale beweging geboden tegenover allerlei elementen, die in dienst van Duitsland of Japan, met nationalistische of lslamietische argumenten werken, om zich in ae nationale beweging te nestelen. De communisten van Nederland zijn verplicht om hier hulp te bieden en de internationale ervaringen op het gebied van de politieke waakzaamheid aan de nationale beweging te leren. Het is zonder twijfel waar, dat niet a 11 e e n de arbeidersklasse van Nederland de natuurlijke bondgenoot is van het Indonesische volk. Ook in het Oosten zijn die te vinden. Die zijn niet te vinden bij de imperialistische veroveraar Japan, maar bij de volkeren, die in het Oosten om democratie en vrijheid vechten. In de eerste plaats is die bondgenoot het strijdende Chinese volk. De Nederlandse regering spant zich in om te voorkomen, dat de solidariteit met het strijdende Chinese volk zich in Indonesië ont wikkelt.herhaaldelijk past zij de persbreidel toe op Indo-Chinese 207 I i I

16 A STRUIK NEDERLAND EN INDONESIE kranten die het Japanse imperialisme aanvallen, en ze belemmert de solidariteitsbeweging voor China in Indonesië. Tegelijk propageren de Japanse agenten in lndonesié de opvatting, dat een overwinning van China schadelijk zou zijn voor Indonesië, omdat de Chinese handelaars in Indonesië dan met nog meer succes de Indonesische handelaars zouden kunnen bekonkurreren. Alsof het niet duidelijk was, dat een overwinning van het nationale China op het militairfascistische Japan een geweldige steun zou zijn voor de volkeren van het Oosten in hun streven naar democratie en zelfbestuur! Niet het veroveringszuchtige Japan is de bondgenoot van de volkeren van het Oosten, maar het democratische China, dat in zware strijd tegen Japan zijn nationale eenwording en zelfstandigheid poogt te bereiken Het Chinese volk vormt de voorhoede in het Oosten in de wereldomvattende strijd tegen fascisme en voor democratie. Naast China is het het volk van Indië, waarmee verbindingen voor de nationale beweging in Indonesië waardevol zijn en tot versterking van de idealen der nationale beweging kunneo bijdragen. De bondgenoten van het Indonesische volk zijn echter niet tot het Oosten beperkt. Het lot van Indonesië is door de historische ontwikkeling nauw met dat van Nederland verbonden. Het is daar in de eerste plaats de Communistische Partij, die een principiële voorstander is van de strijd voor de nationale zelfbeschikking en die het Indonesische volk - in het belang óók van het Nederlandse volk - behulpzaam wil zijn in zijn strijd. Daartoe tracht zij de ervaring van de politieke strijd tegen de oorlog en tegen het fascisme ook in Indonesië te verbreiden. Zij bepleit de nationale eenheid in Indonesië en bestrijdt de huidige Nederlandse regering, die de onbeperkte koloniale overheersing in Indonesië wil handhaven. Zij werkt voor de samenwerking tussen de Nederlandse democratie en de Indonesische nationale beweging en poógt haar invloed aan te wenden in alle organisaties van het werkende volk om die samenwerking zo vruchtbaar mogelijk te doen zijn. Zij stemt in met de pogingen van het N.V.V., dat onlangs de heer Palar heeft uitgezonden om nauwere betrekkingen aan te knopen met de Indonesische vakbeweging, al acht zij Polar - één van de weinige Indonesiërs, die lid van de sociaal-democratie is - niet de geschikte persoon om als vertegenwoordiger van de moderne arbeidersbeweging in Indonesië op te treden. Want de sociaal-demo. cratie, die in Indonesië steeds als een bijwagen van het Nederlandse imperialisme is beschouwd, heeft in Indonesië geen goede traditie. Maar die traditie kan gewijzigd worden, als de Nederlandse sociaal-democratie bereid is te strijden voor democratie in Indonesië, voor herziening van het kiesrecht, voor herstel van het pers-, verenigings- en vergaderingsrecht, tegen de exorbitante rechten en tegen het schande-kamp van Digoel, als deze sociaal-democratie bereid is samen met de Communistische Partij en andere democratische groeperingen te vechten voor een democratische regering in Nederland, die een wijziging van de bestaande koloniale verhouding tussen Nederland en Indonesië doorvoert en daarmee dè baan effent

17 A. STRUIK NEDERLAND EN INDONESIE voor een doelmatige verdediging van Indonesië en Nederland beide tegen het agressieve fascisme. Als de Nederlandse democratie zich weet te verbinden met de zich ontwikkelende nationale beweging in Indonesië, dan staat zowel Nederland als Indonesië sterker tegenover het fascisme. MUENCHENER BRAU... FREEK VAN LEEUWEN. Heer, wil ons in ontferming gadeslaan... Waar is mijn slaapmuts, maf ze, welterusten! Sinds Chamberlain den Dolf zijn handen kuste, Kan een fatsoenlijik mens weer rustig slapen gaan. De Tsjekken, godzijdank, wonen hier vèr vandaan. Wat zouden wij hun droevig lot betreuren? Vandaag of morgen komen wij er aan: Dolf heeft nog niet gedaan de atlas te verscheuren. Als hij maar kucht, dan krimpen w' in elkaar En zakken door de sidderende knieën. Er is geen and're weg, de Vrede loopt gevaar... En zonder slag of stoot krijgt 'em zijn kolonieën. Die Adolf brengt z'n zaakjes voor mekaar, Wij volgen hem als schapen hunnen herder. 'k Dee vroeger óók in goede zeden, maar Als gangster of chanteur kom je toch verder. Dus kameraden, komt, de rijen dicht gesloten, Marcheert, marcheert, verplet met vaste stap Moraal, humaniteit, en vaag royaal je voeten Aan 's mensen schoonste droom: Vrijheid en Broederschap! 209

18 DE ECONOMISCHE KRISIS VAN '39 E. VARGA 210 DE VERANDERING VAN HET KARAKTER DER KRIS ES. Hoewel de diepste oorzaak van alle overproduktie-krises, die sinds meer dan 1 00 jaar in de kapitalistische maatschappij periodiek terugkeren, dezelfde is, verandert het karakter der krises met elke periode. Binnen elke periode heeft elke krisis haar konkrete, speciale karakter, dat bepaald wordt door het totaal der historische konkrete faktoren, waaronder zij zich afspeelt. Natuurlijke faktoren: vooral oogst-mislukking; politieke faktoren: revoluties, burgeroorlogen en oorlogen, doorkruisen de door de innerlijke wetten van het kapitalisme bepaalde kringloop en het verloop der krises. Wij willen op deze plaats niet een geschiedenis der kapitalistische krises geven. Wij willen slechts wijzen op enige belangrijke punten, die voor een recht begrip der tegenwoordige krisis nodig zijn. De.,materiële basis" van de kringloop der reproduktie is het vaste kapitaal. Hieruit volgt: H o e g r o t e r d e b e t e k e n i s v a n het vaste kapitaal in een periode en in een I a n d i s, d e s t e m e e r k o m e n - alle andere faktoren als gelijk voorondersteld - d e k r i n g I o o p e n d e k r i s e s o v e ree n m et h et b e e I d, d a t zij o v e ree n k o m st i g d e a I g e m e n e w e t t e n v a n h e t k a p i t a I i s m e m o e t e n v e r t o n e n. Omgekeerd: hoe geringer de betekenis van het vaste kapittaal, of, wat praktisch hetzelfde is, hoe geringer het aandeel van de machinale groot-industrie is, hoe meer een land een agrarisch karakter heeft, des te minder.,regelmatig" zijn de kringloop en de krises, des te beslissender wordt hun verloop beïnvloed door,.toevallige", niet uit het kapitalistisch karakter der maatschappij voortvloeiende faktoren (oogst-mislukkingen e. d.). Het historisch gegeven, konkrete kapitalisme was nooit en is ook thans niet een,.zuiver" kapitalisme. Het groeiende kapitalisme was door een zee van niet-kapitalistische, voor hun eigen behoefte producerende boeren omgeven. Die klassen, die niet direkt aan de kapitalistische produktie deelnemen, die slechts indirekt in de cirkulatiesfeer met het kapitaal verbonden zijn - de boeren en handwerkers - vormen nog heden de meerderheid van de bevolking der wereld. Door het tempo, waarin telkens in een periode, in verschillende landen, de groepen, die nog ver van het kapitalistische warenverkeer staan, hierin worden betrokken - door het tempo van de uitbreiding van het kapitalistische marktverkeer over de grens, die door de eigen ontwikkeling van het reeds kapitalistische deel van het ekonomisch leven wordt bepaald, wordt het karakter der krises sterk beinvloed. Is dit tempo snel, dan zijn (alle andere faktoren gelijk genomen) de krises kort en niet diep, de opleving en de bloeiperioden krachtig en lang. In de periode van het monopolistisch kapitalisme is de betekenis van

19 E. VARGA DE EKONOMISCHE KRISIS VAN 1937-'39 de machinale groot-industrie groot; het betrekken van de "onafhan kelijke producenten" in het kapitalistische marktverkeer in de volledig ontwikkelde imperialistische landen is beëindigd; de monopolies beperken door het kunstmatig hoog houden der prijzen de mogelijkheid voor de markt, om meer op te nemen, zij belemmeren de vernieuwing en uitbreiding van het vaste kapitaal. Dit alles brengt wijziging in het verloop van de krises onder het imperialisme, wentelt een nog groter deel van hun lasten af van het kapitaal op de werkers. In de periode van de algemene krisis van het kapitalisme, met de duurzame overvloed van vast kapitaal, wijzigt zich het karakter van de krises nog meer. De tijden van opleving en bloei zijn kort, zij omvatten niet alle kapitalistische landen; de tijden van krisis en depressie zijn lang, diep, omvatten alle landen en produktietakken en veroorzaken een geweldige werkloosheid en diepe ellende voor de werkers. De verhoging der produktie toont - ondanks de technische vooruitgang - een neiging tot daling. Te m p o v. d. v e r h o g i n g d e r i n d u st r i e p r o d u kt ie va n d e k a p i t a I i st i s c h e we re I d. (in procenten per jaar) 1870/ / / /1937 6,3 5, Zien wij nu naar de afzonderlijke krises in de periode van de algemene krisis van het kapitalisme. Er waren er, gelijk bekend, drie; zij kwamen tot uitbarsting in de jaren 1920, 1929 en DE DRIE KRISES VAN DE NA-OORLOGSTIJD. De k r i si s va n /2 1 had zeer speciale trekken. Zij was e e n "n a-o o r I o g s k r i s i s." De oorlog had geleid tot eenzij dige ontwikkeling van bepaalde, voor de oorlog nodige produktietakken - ijzer en staal. chemie, wapenfabrikage, graanbouw in de overzeese landen. Anderzijds was de voorziening der burgerbevolking met waren tot een minimum gedaald. Bij het eind van de oorlog had een plotselinge sterke daling van de produktie voor de oorlog plaats. Duizenden fabrieken veranderden hun produktie voor de oorlog in produktie voor de vrede, hierbij uitgaand van het voorhanden zijn van een grote, onbevredigde behoefte bij de burgerbevolking. Er verliepen echter nauwelijks anderhalf jaar, of de door de oorlog veroorzaakte verarming, de vermindering van de konsumptiekracht der kapitalistische maatschappij in het algemeen, van de oorlogvoerende landen en speciaal van de geblokkeerde en verwoeste landen in het bijzonder, leidden tot het uitbreken van de krisis van De "behoefte" was ongetwijfeld wel voorhanden, maar de brede lagen der werkers hadden de middelen niet, om deze behoefte te bevredigen. De overproduktiekrisis omvatte niet alle landen van de wereld; in die landen, waar tengevolge van de verarming in de oorlog een sterke waardedaling van het geld plaats vond, was er geen overproduktiekrisis. 211

20 E. VARGA DE EKONOMISCHE KRISIS VAN 1937-'39 De krisis was het diepst in die landen, die sterk op de export waren ingesteld (Japan, Engeland) en wier valuta niet gedevalueerd was Ver. St. De inflatielanden (Duitsland en Oostenrijk) bleven geheel verschoond van een overproduktiekrisis, Frankrijk bijna geheel. Zo toont de krisis van 1920/21 een zeer bont beeld. Ze was niet a 1- o m v a t t e n d, ze was d i e p e n k o r t, met een zeer scherpe prijsdaling in de landen met stabiele valuta. (likwidering van de in de oorlog onnatuurlijk opgedreven, de waarde der goederen sterk te boven gaande prijzen). De korte duur van de krisis is voorname lijk toe te schrijven aan de omstandigheid, dat de vernieuwing van het vaste kapitaal tijdens de oorlog achterwege bleef, zodat snel een uitbreiding van de markt voor produktiegoederen plaats had. 212 De tweede overproduktiekrisis van de na o o r I o g s t ij d, d i e v a n t o t is de lezers nog vers in het geheugen. Zij volgde op een opleving en een bloeiperio de, die wel niet alle, maar toch de meeste belangrijke kapitalistische landen omvatten. Zij was de algemeenste, diepste en langste overproduktiekrisis in de geschiedenis van het kapitalisme, een t y p i s c h e k r i s i s van de periode van de algemene krisis van het kapitalisme. De gevolgen van de oorlog vertoonden zich nog in de zeer sterke prijsdaling, die de prijzen in goud - hoewel de mono polies de prijsdaling van hun waren met alle macht trachtten te verhinderen - beneden het peil van 1913 bracht, wat overeenkomt met de, vergeleken met de voor-oorlogstijd verhoogde produktiviteit van de arbeid. Deze ongewoon sterke prijsdaling, die speciaal de prijzen der agrarische en koloniale waren meesleepte, bracht een zeer sterke verscherping van de landbouwkrisis, de onmogelijkheid voor de landbouwlanden om aan hun financiële verplichtingen te voldoen, de ineenstorting van het internationale kredietsysteem, faillissementen van reusachtige monopolies en ten slotte een golf van devaluatie in alle landen, waarvan de laatste uitloper in 1936 het loslaten van de goudpariteit door de staten van het "goudblok" (met inbegrip van Nederland!) was. Politiek gaf de krisis van 1929 aan de stabilisering van het kapitalisme de genadestoot. De aanval van Japan op Mandsjoerije in 1931 was het begin van de tweede imperialistische oorlog. D e d e r d e k r i s i s v a n d e n a o o r I o g s t ij d, die in 1937 in de Ver. Staten begon, verschilt in veel opzichten van haar voorgangers Zij sluit een kringloop af, waarin de werking van de algemene krisis van het kapitalisme bizonder scherp voelbaar was. Er was niet alleen geen alle landen omvattende bloeiperiode, maar bovendien rab brak in een aantal landen de nieuwe krisis uit, voor de industrieprodukktie het peil van de voorafgaande bloeiperiode had bereikt, met name in het beslissende kapitalistische land" de Ver. Staten. Met andere woorden: de kap i t a I is ti s c he mar kt bleek ondanks de toegenomen bevolking sneller verzadigd dan in de voorafgaande kring I o op.

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2008-I

Eindexamen geschiedenis havo 2008-I De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië De volgende gebeurtenissen uit de geschiedenis van Nederlands-Indië staan in willekeurige volgorde: 1 Johannes van den Bosch introduceert

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898)

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) De 1 e Wereldoorlog inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de 1 e Wereldoorlog en wat maakte deze oorlog uniek in

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Nieuwe ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog Nieuwe machtsverhoudingen: Verenigde Staten en de Sovjet-Unie nieuwe supermachten

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Plein 1813 nr. 4- 's-geavewhage. Onderwerp: Weekoverzicht.

Plein 1813 nr. 4- 's-geavewhage. Onderwerp: Weekoverzicht. REGERINGSCOMMISSARIS IN ALGEMENE DIENST MINISTERIE VANALGEMENE ZAKEN Kenmerk: Nr. 3H7/HP/69. Bijlage(n): één. Onderwerp: Weekoverzicht. 's-gravenhage, 19 juni 1969' Plein 1813 nr. 4 Hiermede heb ik de

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Het nieuwe eindexamen geschiedenis

Het nieuwe eindexamen geschiedenis Het nieuwe eindexamen geschiedenis Stephan Klein Rotterdam, 4 oktober 2013 Gesprek in de klas (2013) Docent: Wie kan uitleggen wat standplaatsgebondenheid inhoudt? (stilte van enkele seconden) Leerling

Nadere informatie

Indelen 1. Voor in het schrift komen de aantekeningen te staan en ook de uitwerkingen 2. Achterin het schrift komen de opdrachten te staan

Indelen 1. Voor in het schrift komen de aantekeningen te staan en ook de uitwerkingen 2. Achterin het schrift komen de opdrachten te staan Antwoordkernen bij Eureka 3M, Amersfoort 2014-2015 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. De bedoeling is, dat je

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

INTERNATIONAAL COMITÉ TER BJSVOEDERING VAN DE HANDEL. S_a menvatting

INTERNATIONAAL COMITÉ TER BJSVOEDERING VAN DE HANDEL. S_a menvatting Behoort bij schrijven no.: INTERNATIONAAL COMITÉ TER BJSVOEDERING VAN DE HANDEL. S_a menvatting Het Internationale Comité ter Bevordering van de Handel (International Committee for the Promotion of Trade,

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2007 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2007 - I De koloniale relatie Indonesië-Nederland + Het Indonesisch-Nederlands conflict 1945-1949 Gebruik bron 15. 1p 22 Wat was een gebruikelijke route van VOC-schepen naar Indonesië? A route 1 B route 2 C route

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen Tijdvak 9 Toetsvragen 1 De Eerste Wereldoorlog brak uit naar aanleiding van een moordaanslag in Serajewo. Maar lang daarvoor groeiden er al tegenstellingen waarbij steeds meer landen werden betrokken.

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 Behoort bij schrijven no. 557»6?3 LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 S a m e n v a t t i n Op 1 en 2 oktober 19^0 hield de Socialistische Werkers Partij te Amsterdam een landelijke

Nadere informatie

7. Het ontstaan van het nationalisme

7. Het ontstaan van het nationalisme 7. Het ontstaan van het nationalisme Artikel 3 uit de Verklaring van de rechten van de mens en de burger, 1789. De oorsprong van iedere soevereiniteit ligt wezenlijk bij het volk/de natie. Geen instantie,

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Binnenlandse Veiligheidsdienst

Binnenlandse Veiligheidsdienst Binnenlandse Veiligheidsdienst Ministerie van Binnenlandse Zaken 31034 I"»H t vv T -r -r- * * 4- -f -1- -f + +4- i-r- 4- -fr * * -f T -f- -f ir. A j-. ^ -i. j- Postadres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

5. Protocol tot vaststelling van het statuut van de. Europese Investeringsbank

5. Protocol tot vaststelling van het statuut van de. Europese Investeringsbank De Slotakte vermeldt de verbindende protocollen en de niet-verbindende verklaringen Slotakte De CONFERENTIE VAN DE VERTEGENWOORDIGERS VAN DE REGERINGEN VAN DE LIDSTATEN, bijeen te Brussel op 30 september

Nadere informatie

"De uitbreiding van de Europese Gemeenschappen met Griekenland, Portugal en Spanje" in Nieuw Europa (Maart 1977)

De uitbreiding van de Europese Gemeenschappen met Griekenland, Portugal en Spanje in Nieuw Europa (Maart 1977) "De uitbreiding van de Europese Gemeenschappen met Griekenland, Portugal en Spanje" in Nieuw Europa (Maart 1977) Source: Nieuwe Europa. Maandblad van de Europese Beweging in Nederland. Maart 1977, n 3.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië Gebruik bron 1. Bij elk bronfragment past één van de volgende, in willekeurige volgorde staande, onderwerpen: 1 de Bersiap-tijd; 2 de Napoleontische

Nadere informatie

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 1830 1870: Javaanse boer werkt voor Nederlandse staat: - cultuurstelsel - Herendiensten van verliespost naar wingewest Vanaf 1870: modern imperialisme particuliere bedrijven

Nadere informatie

/I ' J ' Behoort bij schrijven nr. 792.086 Ex. no. \t exemplaar b DE VIERDE INTERNATIONALE

/I ' J ' Behoort bij schrijven nr. 792.086 Ex. no. \t exemplaar b DE VIERDE INTERNATIONALE /I ' J ' Behoort bij schrijven nr. 792.086 Ex. no. \t exemplaar b cuplm DE VIERDE INTERNATIONALE S a m e n v a t t i n g De allerwegen ontstane ideologische discussie in de communistische beweging biedt

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze veiligheid de hoogste prijs betaalden.

En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze veiligheid de hoogste prijs betaalden. Toespraak minister A. van der Steur, Tuin van Bezinning, 10 juni 2015, Warnsveld. Majesteit, Dames en heren, Vrijheid kan niet bestaan zonder veiligheid. En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze

Nadere informatie

Hoorcollege 2. Noord-Zuid Historische aspecten (2) Dekolonisatieprocessen

Hoorcollege 2. Noord-Zuid Historische aspecten (2) Dekolonisatieprocessen Hoorcollege 2 Noord-Zuid Historische aspecten (2) Dekolonisatieprocessen 1 De wereld rond 1900 Verklaringen voor deze verdeling van de wereld. 2 Tussen 1800 en 1900 Werkverdeling in de wereld wordt vastgelegd

Nadere informatie

Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr.

Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr. Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr. Jesaja is de zoon van Amoz, de broer van Uzzia, koning van Juda. Uzzia werd op 16- jarige leeftijd koning, tijdens het 27 e regeringsjaar van Jerobeam

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Daar is een militaire oorzaak voor. Benoem die oorzaak

Nadere informatie

Toespraak van Anouchka van Miltenburg, Voorzitter van de Tweede Kamer, bij de bijeenkomst van de Stichting Herdenking 15 augustus 1945, op 14 augustus 2015 in de Tweede Kamer We dachten dat we na de capitulatie

Nadere informatie

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om Elzas-Lotharingen Elzas-Lotharingen Welke grondstoffen vindt men terug in dit gebied? Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 53 punten

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 2012

Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 2012 Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 212 NA KRIMP IN FEBRUARI STOKT EXPORT BLOEMEN EN PLANTEN OP KRAPPE PLUS VAN 1% TOT 915 MILJOEN In februari is de exportwaarde van bloemen en planten vanuit

Nadere informatie

PERMANENTE VERTEGENWOORDIGING VAN NEDERLAND

PERMANENTE VERTEGENWOORDIGING VAN NEDERLAND PERMANENTE VERTEGENWOORDIGING VAN NEDERLAND bij de Ij Naar aanleiding van ons telefonisch onderhoud van II hedenmorgen doe ik U hierbij een Nota toekomen die enige Jl_S bedachten bevat over de wijze waarop

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

NEDERLAND EN DE DUITSE DREIGING

NEDERLAND EN DE DUITSE DREIGING NEDERLAND EN DE DUITSE DREIGING KO BEUZEMAKER De Nederlanders, die in de dagen van September van 1938 de vlag hebben uitgestoken ter ere van de "redding van de vrede" door Mr. Chamberlain en ook diegenen,

Nadere informatie

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen Door rechtopmigratie op 8 oktober, 2015-00:00 foto, school in Nederland uit 1937 De aanslepende vluchtelingencrisis en de daar bijhorende verklaringen van bepaalde politici heeft niemand onberoerd gelaten.

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. 619.828. Dit exemplaar bestaat uit 5 blz. NEDERLAND

Behoort bij schrijven no. 619.828. Dit exemplaar bestaat uit 5 blz. NEDERLAND Dit exemplaar bestaat uit 5 blz. HET WERELDVAKVERBOND EN DE COMMUNISTISCHE VAKBEWEGING IN NEDERLAND S a m e n v a t t i n g In 1961 zijn de banden tussen het secretariaat van het Wereldvakverbond te Praag

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog (9.5) Onderzoeksvraag: Hoe leidden de economische problemen en de politieke spanningen tot het uitbreken van de Tweede wereldoorlog en hoe verliep deze oorlog Kenmerkende aspecten:

Nadere informatie

Europese octrooiaanvragen

Europese octrooiaanvragen Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67 99 patent@vereenigde.com trademark@vereenigde.com legal@vereenigde.com

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen:

UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen: UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen: Artikel 1 Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2004 tijdvak 2 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Bronnenboekje 400030-2-633-527b SOCIALE ZEKERHEID EN VERZORGINGSSTAAT IN NEDERLAND bron

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Week 1. Het noorden van een windroos wijst naar boven. Het zuiden wijst naar beneden. Het oosten naar rechts. Het westen naar links.

Week 1. Het noorden van een windroos wijst naar boven. Het zuiden wijst naar beneden. Het oosten naar rechts. Het westen naar links. Week 1 Info: Europa Er zijn zeven werelddelen: Noord-Amerika, Zuid Amerika, Afrika, Europa, Azië, Australië en Antarctica. Europa bestaat uit 45 landen. Nederland hoort bij Europa. Het noorden van een

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Onderzoek gunstige prijsligging.

Onderzoek gunstige prijsligging. Onderzoek gunstige prijsligging. BMW 3 Serie Model 320D. 22 Eu-Lidstaten. Jordy Reijers Marketing/Onderzoek P van. Prijs 1 Inhoud Opgave Onderzoek informatie over Eu landen Welke landen hanteren de euro?

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2007 tijdvak 2 woensdag 20 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Maatschappijleer par. 1!

Maatschappijleer par. 1! Maatschappijleer par. 1 Iets is een maatschappelijk probleem als: 1. Het groepen mensen aangaat 2. Het samenhangt met of het is gevolg is van maatschappelijke verandering 3. Er verschillende meningen zijn

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Italiaanse anarchistes in de rangen van de BÖG.

Italiaanse anarchistes in de rangen van de BÖG. Italiaanse anarchistes in de rangen van de BÖG. Het is een publiek geheim dat de Turkse regering, onder het autoritaire leiderschap van president Erdoğan, net als andere betrokken staten een smerig spel

Nadere informatie

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden!

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! Op de vlucht 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! 2) Waar komen de vluchtelingen vandaan? Syrië Sinds in

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Dit schoolexamen bestaat uit 33 vragen. In totaal kun je hiervoor 54 punten halen. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd

Nadere informatie